Đánh giá thực trạng và đề xuất các giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả kinh tế trang trại trên địa bàn huyện thạch hà tỉnh hà tĩnh

Tuy nhiêntrong quá trình hình thành và phát triển thì kinh tế trang trại của huyện còn bộc lộ một số hạn chế đó là phần lớn các trang trại còn đang lúng túng trong viêc lựa chọn phươnghư

TRƯỜNG ĐẠI HỌC VINH KHOA NÔNG LÂM NGƯ

- -ĐÁNH GIÁ THỰC TRẠNG KỀ XUẤT CÁC GIẢI PHÁP NHẰM NÂNG CAO HIỆU QUẢ KINH TẾ TRANG TRẠI TRÊN ĐỊA BÀN HUYỆN THẠCH HÀ - TỈNH HÀ TĨNH

KHOÁ LUẬN TỐT NGHIỆP

KỸ SƯ NGÀNH KHUYẾN NÔNG VÀ PTNT

Người thực hiện : Trần Văn Sơn Lớp : 46K3 - Khuyến Nông và PTNT Người hướng dẫn: ThS Trần Hậu Thìn

VINH - 5.2009

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan, số liệu và kết quả nghiên cứu trình bày trong luận văn tốtnghiệp này là trung thực và chưa được sử dụng để bảo vệ một khoá luận tốt nghiệpnào

Tôi xin cam đoan, mọi việc giúp đỡ cho việc thực hiện luận văn tốt nghiệpnày đã được cám ơn và các thông tin trích dẫn trong luận văn đều đã được chỉ rõnguồn gốc

Sinh viên

Trần Văn Sơn

Tôi xin chân thành cảm ơn các thầy cô giáo, cán bộ khoa Nông – Lâm –Ngưtrường Đại học Vinh đã truyền giảng cho tôi những kiến thức cũng như những kinhnghiệm quý báu trong suốt 4 năm qua.

Đồng thời, tôi cũng xin chân thành cảm ơn ban lãnh đạo UBND huyệnThạch Hà Đặc biệt, tập thể cán bộ Phòng NN & PTNT cũng như các phòng ban đãtạo mọi điều kiện thuận lợi và giúp đỡ tôi trong suốt thời gian tiếp cận, tìm hiểu vànghiên cứu

Qua đây tôi cũng xin chân thành cảm ơn lãnh đạo UBND các xã, thị trấncũng như các chủ trang trại đã giúp đỡ tôi trong suốt quá trình thu thập số liệu vàtìm hiểu những thông tin cần thiết phục vụ cho việc nghiên cứu khoá luận tốtnghiệp

Cuối cùng tôi xin chân thành cảm ơn bố mẹ, anh chị em và bạn bè đã giúp

đỡ, động viện tôi trong suốt khoá học

Vinh, ngày 25/5/2009 Sinh viên

Trần Văn Sơn

IV DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT TRONG KHOÁ LUẬN

BQ Bình quân

1 Bảng 3.1 Diễn biến một số yếu tố khí hậu của huyện (2004 - 2008) 37

2 Bảng 3.2 Hiện trang sử dụng đất đai huyện Thạch Hà năm 2008 39

3 Bảng 3.3 Các nhóm đất của huyện Thạch Hà năm 2008 40

4 Bảng 3.4 Tình hình dân số và lao động huyện Thạch Hà năm 2008 42

5 Bảng 3.5 Số lượng trang trại biến động qua các năm 51

7 Bảng 3.7 Thực trạng sử dụng đất của trang trại điều tra 54

8 Bảng 3.8 Nguồn hình thành đất của trang trại qua điều tra 56

10 Bảng 3.10 Vốn của trang trại điều tra năm 2008 58

11 Bảng 3.11 Lao động và trình độ văn hoá của các trang trại 61

12 Bảng 3.12 Tình hình tiêu thụ sản phẩm cuả các trang trại 63

13 Bảng 3.13 Gía trị sản xuất của các trang trại 64

14 Bảng 3.14 Chi phí sản xuất của các trang trại 66

16 Bảng 3.16 Gía trị hàng hoá và tỷ suất giá trị hàng hoá 67

17 Bảng 3.17 Hiệu quả kinh tế của các trang trại 68

VI DANH MỤC CÁC HÌNH, BIỂU ĐỒ VÀ SƠ ĐỒ

1 Hình 3.1 Bản đồ hành chính huyện Thạch Hà 34

2 Biểu đồ 3.1.Trình độ chuyên môn của các loại hình trang trại 59

3 Sơ đồ 3.1 Qúa trình tiêu thụ hàng hóa của khu vực nghiên cứu 61

4 Sơ đồ 3.2: Mối quan hệ tay ba giữa ngân hàng, trang trại và công

ty chế biến thương mại

76

MỤC LỤC

Trang

Chương 1 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 51.1 Tình hình phát triển kinh tế trang trại ở một số nước trên thế giới và

1.1.1 Kinh tế trang trại ở một số nước Châu Âu, Mỹ 51.1.2 Kinh tế trang trại ở các nước Châu Á và khu vực Đông Nam Á 81.2 Tình hình phát triển và hiệu quả kinh tế trang trại ở Việt Nam 10

1.2.2 Tình hình phát triển trang trại và hiệu quả kinh tế trang trại ở Việt Nam 131.2.3 Quan điểm và chính sách phát triển kinh tế trang trại của Đảng và

Chương 2 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ PHƯỚNG PHÁP NGHIÊN CỨU 20

2.1.1.1 Khái niệm về trang trại và kinh tế trang trại 202.1.1.2 Vị trí, vai trò của kinh tế trang trại 222.1.1.3 Các điều kiện, nhân tố hình thành và nâng cao hiệu quả kinh

2.1.2 Khái niệm và các quan điểm cơ bản đánh gía hiệu quả kinh tế

2.1.2.2 Các quan điểm cơ bản đánh giá hiệu quả kinh tế trang trại 28

3.1.1.2 Địa hình địa mạo 35

3.1.2.3 Kết quả phát triển kinh tế của huyện 44

3.2 Thực trạng phát triển kinh tế trang trại trên địa bàn nghiên cứu 50

3.2.1 Tình hình phát triển kinh tế trang trại trên địa bàn nghiên cứu 503.2.2 Thực trạng các yếu tố SX ảnh hưởng đến hiệu quả kinh tế trang trại 54

3.3.4 Giá trị sản phẩm hàng hóa và tỷ suất hàng hóa 673.3.5 Hiệu quả kinh tế của trang trại qua điều tra 68

3.4 Những thuận lợi và những khó khăn ảnh hưởng đến phát triển kinh tế

3.5.2 Giải pháp về vốn 75

3.5.4 Giải pháp về khoa học kỹ thuật và khuyến nông – khuyến lâm - khuyến ngư 803.5.5 Xây dựng và phát triển các hình thức liên kết, hợp tác trong sản

3.5.6 Giải pháp về vấn đề quy hoạch và xây dựng kết cấu hạ tầng cơ sở 813.5.7 Vấn đề về công nghệ chế biến sản phẩm và sau thu hoạch 82

1 Tính cấp thiết của đề tài

Trong nền nông nghiệp thế giới, trang trại (mà chủ yếu là trang trại giađình) là một hình thức sản xuất có vai trò hết sức quan trọng trong hệ thống nôngnghiệp của mỗi nước Ở các nước phát triển, trang trại gia đình có vai trò hết sức tolớn và có ý nghĩa quyết định trong sản xuất nông nghiệp, sản xuất ra tuyệt đại bộphận nông sản phẩm cung cấp cho xã hội Kinh tế trang trại là một hình thức tổchức kinh tế phổ biến trong nền kinh tế nông nghiệp của các nước trên thế giới Ởcác nước này thì kinh tế trang trại đã hình thành từ lâu và rất phát triển

Ở Việt Nam, kinh tế trang trại mới phát triển trong những năm gần đây, từkhi nước ta chuyển sang nền kinh tế thị trường có sự quản lý của nhà nước, vớimục tiêu là công nghiệp hóa - hiện đại hóa (CNH - HĐH) đất nước, song lấy nôngnghiệp làm khâu đột phá Đặc biệt là sau nghị quyết 10 của Bộ Chính Trị (tháng4/1988) về đổi mới quản lý kinh tế nông nghiệp, quan hệ sản xuất trong nôngnghiệp nước ta đã được điều chỉnh một bước Từ đại hội Đảng toàn quốc lần thứ

VI, Đảng ta đã đề ra đường lối phát triển toàn diện, mọi mặt; trong đó, lấy sự

nghiệp đổi mới kinh tế làm trọng, từng bước công nghiệp hóa - hiện đại hóa đấtnước trên cơ sở đẩy mạnh phát triển nông nghiệp nông thôn, tích lũy vốn từ nôngnghiệp để phát triển công nghiệp nhẹ rồi từng bước đẩy mạnh phát triển côngnghiệp nặng, mà một trong những nội dung quan trọng là khẳng định vị trí kinh tế

hộ nông dân Bởi vì Việt Nam là một nước có nền nông nghiệp lâu đời với 80%dân số sống bằng nghề nông, nên nhu cầu về lương thực - thực phẩm cho tiêu dùngtrong nước và xuất khẩu ngày càng tăng Do đó, việc đẩy mạnh sản xuất nôngnghiệp là một vấn đề cấp bách và lâu dài để nhằm từng bước đưa nền nông nghiệp

tự cấp tự túc sang nền kinh tế hàng hóa theo cơ chế thị trường với sự quản lý vĩ môcủa nhà nước

Từ chủ trương đó, Nhà nước ta đã cố gắng tạo mọi điều kiện thuận lợi chongười dân như: xóa đói giảm nghèo, cho nông dân vay tiền không lấy lãi để làmnông nghiệp, đắp đê ngăn lũ… để nhằm khuyến khích kinh tế hộ phát triển, khuyếnkhích nông dân làm giàu chính đáng đã làm nảy sinh một hình thức tổ chức kinh tếmới ở nông thôn, đó là kinh tế trang trại

Trên nhiều vùng của đất nước, các trang trại đã góp phần tích cực về việcphát triển các loại cây trồng vật nuôi có giá trị kinh tế cao, qua đó đã khắc phụcdần tình trạng sản xuất phân tán, manh mún Phát triển kinh tế trang trại gắn liềnvới việc khai thác và sử dụng một cách đầy đủ và hiệu quả các nguồn lực trongnông nghiệp nông thôn, đặc biệt là đất đai và tiền vốn Do vậy, phát triển kinh tếtrang trại ở nước ta bước đầu góp phần tích cực thúc đẩy sự tăng trưởng và pháttriển của nền kinh tế nói chung và kinh tế nông thôn nói riêng

Không những vậy, phát triển kinh tế trang trại góp phần tạo thêm việc làm,tăng thêm thu nhập, xoá đói giảm nghèo, góp phần thúc đẩy phát triển kết cấu hạtầng trong nông thôn, làm gương cho các hộ nông dân về cách thức tổ chức quản lýsản xuất Qua đó góp phần thúc đẩy sự thay đổi bộ mặt nông thôn trên nhiều vùng,miền của đất nước

Qua kết quả khảo sát của sở Nông nghiệp và PTNT Hà Tĩnh (theo tiêu chíquy định tại Thông tư liên tịch số 69/TTLT/BNN - TCTK, ngày 23/6/2000 và

Thông tư của Bộ Nông nghiệp & PTNT số 74/2003/TT - BNN), số lượng trang trạihiện nay của Hà Tĩnh là 453 (Năm 2008), các trang trại tập trung chủ yếu ở cáchuyện Kỳ Anh, Cẩm Xuyên, Thạch Hà, Can Lộc Bước đầu khẳng định kinh tếtrang trại Hà Tĩnh đã đạt được những kết quả nhất định, khai thác được tiềm năngthế mạnh của Hà Tĩnh, cải thiện thu nhập và giải quyết được một phần việc làmcho lao động trong huyện.

Cùng với các huyện trong tỉnh, huyện Thạch Hà trong những năm gần đây môhình kinh tế trang trại trên địa bàn đã có sự phát triển cả về số lượng và chất lượng cũngnhư quy mô nên đã có tác dụng nhất định đến nền kinh tế xã hội của Huyện Tuy nhiêntrong quá trình hình thành và phát triển thì kinh tế trang trại của huyện còn bộc lộ một

số hạn chế đó là phần lớn các trang trại còn đang lúng túng trong viêc lựa chọn phươnghướng sản xuất kinh doanh, quản lý sản xuất, đặc biệt là hiệu quả kinh tế của trang trạicòn chưa tương xứng với tiềm năng thế mạnh mà huyện có

Vấn đề đặt ra trong thời gian tới là làm thế nào để khai thác sử dụng tốt cáclợi thế so sánh (đất đai, vốn, lao động ), nhằm nâng cao hiệu quả kinh tế của cáctrang trại Để góp phần nhỏ bé của mình vào phát triển kinh tế trang trại của huyện,chúng tôi đã thực hiện đề tài :

“Đánh giá thực trạng và đề xuất các giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả kinh tế trang trại trên địa bàn huyện Thạch Hà – tỉnh Hà Tĩnh”.

2 Mục tiêu nghiên cứu

2.1 Mục tiêu chung:

Nghiên cứu, đánh giá thực trạng hiệu quả kinh tế trang trại ở huyện Thạch

Hà, từ đó đề xuất các giải pháp chủ yếu nhằm nâng cao hiệu quả kinh tế trangtrạitrên địa bàn, góp phần nâng cao cuộc sống cho người dân

Đề xuất định hướng, giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả kinh tế trang trạitrên địa bàn huyện Thạch Hà.

3 Đối tượng, phạm vi và nội dung nghiên cứu

3.1 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu: Các trang trại chăn nuôi, thủy sản, SXKD tổng hợp

trên địa bàn huyện Thạch Hà

Phạm vi nghiên cứu

Do thời gian thực hiện đề tài có hạn nên chúng tôi chỉ tiến hành điều traphỏng vấn 58 trang trại trên địa bàn huyện Thạch Hà Đề tài chỉ tập trung vàođánh giá thực trạng và đề xuất các giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả kinh tếtrang trại huyện Thạch Hà - tỉnh Hà Tĩnh Và bước đầu đưa ra một số giảipháp nhằm góp phần phát triển và nâng cao hiệu quả kinh tế trang trại ở huyệnThạch Hà Còn về mặt hiệu quả xã hội, hiệu quả môi trường chưa có các chỉ số

để đánh giá Về mặt số lượng chỉ tiến hành lựa chọn ngẫu nhiên 58 chủ trangtrại chứ chưa nghiên cứu trên quy mô tổng thể

3.2 Nội dung nghiên cứu

* Tìm hiểu về điều kiện cơ bản của khu vực nghiên cứu

* Nghiên cứu thực trạng phát triển kinh tế trang trại trên địa bàn huyệnThạch Hà

* Đánh giá hiệu quả kinh tế của ba loại hình kinh tế trang trại: Chăn nuôi,thủy sản và sản xuất kinh doanh tổng hợp trên địa bàn nghiên cứu

* Từ các kết quả nghiên cứu, đề xuất các giải pháp chủ yếu nhằm nâng caohiệu quả kinh tế trang trại trên địa bàn nghiên cứu

4 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài

vực nói chung.

4.2 Ý nghĩa thực tiễn

- Đánh giá những thuận lợi, khó khăn về điều kiện tự nhiên cũng như kinh

tế - xã hội trên địa bàn huyện Thạch Hà Từ đó có các biện pháp khắc phục và khaithác hợp lý có hiệu quả các tiềm năng sẵn có của vùng

- Kết quả nghiên cứu của đề tài góp phần đánh giá thực trạng và hiệu quảkinh tế trang trại, phát triển kinh tế - xã hội của huyện Thạch Hà - Hà Tĩnh Nângcao thu nhập cho người nông dân và nâng cao nhận thức về các giải pháp nhằmphát triển kinh tế trang trại theo hướng bền vững

- Để xuất các giải pháp thích hợp để khắc phục những hạn chế và khai tháctối đa những thế mạnh nhằm nâng cao hiệu quả kinh tế trang trại huyện Thạch Hà

Chương 1 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU

1.1 Tình hình phát triển kinh tế trang trại ở một số nước trên thế giới và khu vực 1.1.1 Kinh tế trang trại ở một số nước Châu Âu, Mỹ

Nền nông nghiệp đã tồn tại hàng ngàn năm và phát triển với phương thứckinh doanh đa dạng, phong phú bởi sự không thuần nhất của cây trồng, vật nuôi cóquá trình sinh trưởng, phát triển theo quy luật sinh học, trên các nền tự nhiên, xãhội khác nhau của mỗi vùng, miền đất nước

Trang trại gia đình là loại hình cơ sở sản xuất nông nghiệp của các hộ giađình nông dân, hình thành và phát triển trong điều kiện của nền kinh tế thị trường

từ khi phương thức sản xuất tư bản thay thế phương thức sản xuất phong kiến, khibắt đầu cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ nhất ở một số nước châu Âu

Về kinh tế nông hộ, C.Mác khi nghiên cứu tình hình kinh tế - xã hội củacác nước Tây Âu, đặc biệt là nước Anh, một nước tiến hành công nghiệp hóasớm, lúc đầu C.Mác dự đoán trong nông nghiệp cũng phát triển theo hướng tậptrung như công nghiệp, giai cấp nông dân sẽ bị xóa bỏ cùng với sự phát triển củađại công nghiệp.Ông viết: “Trong lĩnh vực nông nghiệp, đại công nghiệp tác

động cách mạng hơn cả theo nghĩa nó thủ tiêu thành trì của xã hội cũ là ngườinông dân và thay thế nó bằng người công nhân làm thuê” [C.Mác Tư bản.Quyển1, tr631]

Tuy nhiên sau đó, sự phát triển kinh tế nông nghiệp - nông thôn có quyluật riêng của nó, bất chấp xu hướng ban đầu diễn ra trong thời kì công nghiệphoá nhanh chóng ở nươc Anh, trang trại gia đình vẫn tỏ ra sức sống mãnh liệt vớihiệu quả của nó.Từ đó, khi viết quyển III bộ tư bản, C.Mác đã rút ra kết luận:

“Ngay những nước siêu công nghiệp đã khẳng định hình thức lãi nhất khôngphải là trang trại công nghiệp mà là trang trại gia đình không sử dụng lao độnglàm thuê Ở những nước còn giữ hình thức tư hữu chia đất thành khoanh nhỏ, giálúa mì rẻ hơn so với các nước có nền sản xuất tư bản chủ nghĩa” [C.Mác Tư bản,quyển 3, tr265]

V.I.Lê Nin khi bàn về sự lựa chọn con đường phát triển nông nghiệp củanước Nga trong tác phẩm “Sự phát triển chủ nghĩa tư bản ở nước Nga” đã phântích đời sống chính trị - kinh tế của các tầng lớp xã hội, phân tích sự phân hoá vàphân tầng của nông dân thành chủ trại và vô sản ở nông thôn và dự đoán xu hướngphát triển “Tính thuần nhất của kinh tế tự nhiên khuôn theo nếp cũ đã nhường chỗcho tính muôn màu, muôn vẻ của những hình thức nông nghiệp thương phẩm”.[ V.I.Lê Nin toàn tập Sự phát triển CNTB ở nước Nga Tr 388]

Kinh tế trang trại ở nhiều nước trên thế giới đã trải qua quá trình phát triểnhàng năm với đặc điểm khác nhau, tuỳ thuộc vào điều kiện kinh tế - xã hội chínhtrị truyền thống ở từng nước và ngày càng trở thành nhân tố tích cực thúc đẩy sảnxuất phát triển

Vào cuối thế kỷ XIX, trang trại gia đình dần dần chiếm ưu thế Đến thập kỷcuối cùng của thế kỷ XX, trang trại gia đình trở thành mô hình sản xuất phổ biếnnhất của nền nông nghiệp thế giới

* Về số lượng, quy mô và cơ cấu

Trong thời kì bắt đầu công nghiệp hóa, lao đông ở nông thôn tăng nhiều,nhưng khả năng còn thấp, thì số luợng trang trại còn tăng nhiều, quy mô nhỏ Khicông nghiệp phát triển đến trình đô cao, khả năng thu hút lao đông của công nghiệp

cao thì số lượng trang trại có xu hướng giảm, quy mô có xu hướng tăng tăng Phầnlớn ở các nước số lượng trang trại giảm bình quân hàng năm khoảng 2,1% đến2,7%, trong khi đó diện tích bình quân hàng năm của các trang trại tăng lên khoảng2%, diện tích của các trang trại tuỳ thuộc vào diện tích từng nước mà tăng vài chụcđến 100 ha Bên cạnh những trang trại lớn vẫn còn tồn tại những trang trại có diệntích vừa và nhỏ, nhưng chủ yếu là các trang trại lớn Quy mô trung bình của trangtrại ở Mỹ năm 1980 là 180 ha, ở Pháp năm 1989 là 28 ha, ở CHLB Đức năm 1986

là 26,1 ha, ở Canada là 400 - 450 ha [10]

* Về loại hình trang trại và tổ chức điều hành sản xuất

Trang trại gia đình được coi là phổ biến trong tất cả các nước Đó là kiểutrang trại độc lập Sx kinh doanh do người chủ hộ hay một người thay mặt gia đìnhđứng ra quản lý Ngoài ra còn một số loại hình trang trại như sau [10], [18]

- Trang trại liên doanh: Là kiểu trang trại do 2 - 3 trang trại hợp nhất để tăngthêm khả năng về vốn và tư liệu sản xuất Loại hình này ở các nước Châu Âu và

Mỹ chiếm tỷ lệ thấp, khoảng 10%

- Trang trại hợp doanh theo cổ phần: Là loại trang trại được tổ chức theonguyên tắc một công ty cổ phần hoạt động trong lĩnh vực sản xuất, chế biến tiêuthụ sản phẩm Cổ phần không bán trên thị trường chứng khoán, loại này xuất hiện

ở Mỹ khoảng 2,7% tổng số trang trại với diện tích 13,7%, bình quân một cơ sở có

800 - 900 ha đất

* Về vốn, tư liệu sản xuất và lao động

Vốn của các trang trại chủ yếu là nguồn vốn tự do Ngoài vốn tự do, các trangtrại phải sử dụng vốn vay từ nhiều nơi khác nhau, ví dụ như ở Mỹ, tổng số vốn vaycủa các trang trại gần 100 tỷ USD Các nước trong khu vực này hầu hết là các nướcphát triển, ngoài việc mua sắm máy nông nghiệp dùng riêng là phổ biến các trang trạicòn thành lập các hợp tác xã sử dụng chung máy móc [10],[18]

Lao động: Trong các trang trại Tây Âu và Mỹ lao động có xu hướng giảm

do sử dụng trình độ công nghệ cao trong sản xuất nông nghiệp Số lượng lao độngcác trang trại của mỗi nước không còn phụ thuộc vào quy mô sản xuất Thực tế ở

Tây Âu và Bắc Mỹ, quy mô 25 - 30 ha/trang trại chỉ sử dụng 1 - 2 lao động giađình và 1 - 2 lao động thuê ngoài.

* Hướng kinh doanh và thu nhập của các trang trại

Căn cứ đặc điểm lao động sản xuất của các trang trại, hướng kinh doanh củacác trang trại bao gồm: Loại trang trại kinh doanh đa dạng nhiều sản phẩm, là loại

có sự kết hợp trồng trọt với chăn nuôi, kết hợp nông - lâm - ngư nghiệp và kết hợpnông nghiệp với các ngành nghề ở nông thôn Loại trang trại thuần nông là loại tậptrung vào SX nông nghiệp theo hướng chuyên môn hóa cao [10] [18]

Căn cứ vào nguồn thu, có thể chia làm 2 loại là trang trại có thu nhập chủyếu từ sản xuất nông nghiệp và loại trang trại có thu nhập thêm ngoài nông nghiệp.Loại trang trại có nguồn thu nhập chủ yếu từ nông nghiệp có xu hướng giảm donguồn thu nhập từ nông nghiệp thấp nên các chủ trang trại phải làm thêm cácngành nghề, dịch vụ để tăng thêm thu nhập và do đó loại trang trại có nguồn thunhập thêm từ ngoài nông nghiệp ngày càng nhiều [10], [18]

* Thị trường đầu vào, đầu ra của trang trại

Ở nhiều nước, các trang trại có quyền lựa chọn mua sắm máy móc, vật tư từnhiều đơn vị khác nhau, tiêu thụ sản phẩm theo những kênh khác nhau qua cơ quanmua gom thị trường tự do, xí nghiệp chế biến, có khoảng 80% nông sản được chếbiến trước khi đưa ra thị trường tiêu thụ, trang trại có quan hệ mật thiết với cácngành khác nhau trong hệ thống nông - thương nghiệp Các trang trại thành lập cáchợp tác xã để hỗ trợ dịch vụ đầu vào và đầu ra Nhà nước có các biện pháp tích cựccan thiệp vào thị trường nông sản thông qua các đòn bẩy kinh tế để đảm bảo cânbằng cung cầu nông sản trên thị trường [10], [18]

* Trang trại gia đình và công nghiệp hóa

Ở các nước công nghiệp phát triển, trang trại vẫn tồn tại và phát triển, nó đã

và đang là lực lượng chủ yếu sản xuất ra các loại nông sản 50% sản lượng đậutương và ngô trên thế giới là do các trang trại gia đình ở Mỹ sản xuất Ở Pháp xuấtkhẩu ngũ cốc hàng năm trên 20 triệu tấn Nhiều trang trại đã được cơ giới hóa ởmức độ cao hoặc đang tiến hành cơ giới hóa Năng suất lao động ở những nước

này rất cao và ngày càng tăng, một lao động nông nghiệp có thể nuôi sống từ 55đến 100 người [10], [18].

1.1.2 Kinh tế trang trại ở các nước Châu Á và khu vực Đông Nam Á

Phần lớn các nước Châu Á, nền kinh tế còn ở trình độ thấp do đang tronggiai đoạn tiến hành công nghiệp hóa Trừ một số nước và lãnh thổ như Nhật Bản,Hàn Quốc, Đài Loan, Trung Quốc có nền kinh tế phát triển nền công nghiệp đã cóảnh hưởng nhất định đến phát triển của trang trại Hơn nữa, ở Châu Á kinh tế trangtrại trong nông nghiệp chịu sự chi phối của điều kiện tự nhiên, dân số nên cónhững đặc điểm khác với trang trại ở các nước Âu - Mỹ về nhiều mặt

* Về số lượng, quy mô và cơ cấu

Đất canh tác trên đầu người vào loại thấp của thế giới (khoảng 0,15ha/đầungười), hầu hết các nước chưa có nền công nghiệp phát triển, Châu Á đang có sựbiến động tăng nhanh về số lượng trang trại nhưng lại giảm về diện tích đất củatrang trại Quy mô diện tích của trang trại ở Châu Á rất thấp, một số nước quy môtrang trại chỉ vài ha Bình quân diện tích một trang trại năm 1990 ở Nhật Bản là 1,2

ha, ở Ấn Độ là 2 ha, ở Indonexia là 3,7 ha, ở Pkixtan là 4,7 ha, ở Hàn Quốc là 1,08

ha, ở Thái Lan là 4,28 ha, ở Philippin là 3,6 ha do nhà nước quy định hạch điền rấtthấp Như vậy vấn đề tích tụ và tập trung ruộng đất để mở rộng quy mô sản xuấtkinh doanh không chỉ chịu sự tác động từ cạnh tranh, phân hóa mà còn chịu tácđộng từ chính sách, pháp luật của nhà nước Cơ cấu và quy mô của các trang trại,chủ yếu là các trang trại loại nhỏ và vừa [10]

* Về loại hình trang trại và tổ chức điều hành sản xuất

Do quy mô nhỏ, hình thức phổ biến là loại hình trang trại gia đình và thường

do một hộ gia đình quản lý sản xuất kinh doanh Các hình thức trang trại liên doanh,trang trại hợp doanh theo cổ phần ở Châu Á là rất ít Ở Đài Loan còn phổ biến hìnhthức trang trại uỷ thác cho người nhà, bạn bè quản lý do chủ trang trại ít ruộng đất nênphải kiếm sống bằng nghề khác trong khi đó không muốn bỏ trang trại của mình Tuynhiên, đây cũng là một điều kiện mở rộng quy mô cho các chủ trang trại được uỷ thác,nhưng quy mô này vẫn mang tính chất tạm thời [10], [18]

* Về vốn, tư liệu sản xuất và lao động.

Cũng như các nước Âu - Mỹ, các trang trại ở Châu Á đều thiếu vốn, ngoàivốn tự có, phần lớn các trang trại đều phải sử dụng nguồn vốn vay Nhà nước đểtạo nguồn vốn cho các chủ trang trại thông qua các khoản đầu tư, quỹ tài trợ vốn vàvay vốn tín dụng với lãi suất thấp (3,5% đến 7,5%/năm), Nhà nước còn trợ cấpbằng 1/3 đến 1/2 giá bán một số loại máy móc nông nghiệp cần thiết cho trang trại[10], [18].

Do tốc độ tăng dân số nhanh, việc rút lao động ra khỏi nông nghiệp để cơcấu lao động trong nông nghiệp giảm xuống so với công nghiệp là rất khó khăn, do

đó lao động trong các trang trại ở Châu Á không giảm, số lao động dư thừa phảilàm thuê bằng nghề khác và trở thành lao động bán nông

* Hướng kinh doanh và thu nhập của các trang trại

Cũng như các nước Âu - Mỹ, hướng kinh doanh của các trang trại ở Châu Ábên cạnh sản xuất tập trung chuyên môn hóa, các trang trại còn kết hợp nôngnghiệp với các ngành nghề khác và do đó thu nhập của các trang trại từ sản xuấtnông nghiệp có xu hướng giảm, thay vào đó là các trang trại có nguồn thu nhập từcác ngành nghề khác nhau ngoài nông nghiệp [10],[18]

* Thị trường đầu vào, đầu ra của trang trại

Nhà nước có chính sách hỗ trợ đầu vào và và đầu ra như đầu tư nhữngkhoản tài trợ lớn cho nông nghiệp, cho vay vốn tín dụng với lãi suất thấp, trợ cấpgiá bán máy móc nông nghiệp.[18]

* Vị trí vai trò của các trang trại

Tuy các trang trại gia đình phân tán, quy mô nhỏ nhưng ở một số nước pháttriển, hầu hết nhu cầu về lương thực và thực phẩm trong nước và xuất khẩu là docác trang trại sản xuất Một số nước đang phát triển, trang trại góp phần tích cựcvào việc xoá đói giảm nghèo cho đất nước, tạo công ăn việc làm cho người dân.Tuy nhiên, sự phát triển các loại hình trang trại ở Châu Á, đang còn bộc lộ một sốkhó khăn, hạn chế nên cần phải có giải pháp để khắc phục

- Quy mô nhỏ gây sức ép đối với quá trình cơ khí hóa nông nghiệp nhằmtăng năng suất lao động và hiệu quả sản xuất kinh doanh nông nghiệp

- Lao động với trình độ học vấn thấp và chưa được đào tạo chuyên môn, kỷthuật nên đả có tác động trực tiếp đến phát triển và hiệu quả sản xuất.

- Tốc độ tăng dân số ở nông thôn còn cao, lao động nông nghiệp tăngnhanh, thiếu cơ hội và việc làm phi nông nghiệp.Hậu quả dẫn đến nông dân bị đẩy

ra thành thị tạo thành tầng lớp dân nghèo ở thành thị

- Hệ thống thị trường nông thôn chưa hoàn thiện, nông sản phẩm trong cáctrang trại dường như chưa có khả năng tiêu thụ tốt

1.2 Tình hình phát triển và hiệu quả kinh tế trang trại ở Việt Nam

1.2.1 Tiêu chí để xác định trang trại

Trong những năm gần đây kinh tế trang trại phát triển mạnh ở hầu khắp cácđịa phương trong cả nước, hình thành mô hình sản xuất mới trong nông nghiệpnông thôn nước ta Ngày 02/02/2000 Chính phủ đã có Nghị quyết 03/2000/NQ -

CP về kinh tế trang trại Thi hành Nghị quyết của Chính Phủ, Liên Bộ Nôngnghiệp & PTNT và Tổng cục Thống kê quy định hướng dẫn tiêu chí về kinh tếtrang trại như sau:

Tại thông tư liên tịch V/v: “Hướng dẫn tiêu chí để xác định kinh tế trangtrại” số 74/2003/TT-BNN, ngày 04/07/2003 đưa ra tiêu chí định lượng sửa đổi, bổsung Mục III của Thông tư liên tịch số 69/2000/TTLT/BNN-TCTK để xác định làkinh tế trang trại

Một hộ sản xuất nông nghiệp, lâm nghiệp, nuôi trồng thủy sản được xácđịnh là trang trại phải đạt được cả hai tiêu chí định lượng sau đây [3, tr22 - 26]

* Giá trị hàng hóa và dịch vụ bình quân 1 năm:

Đối với các tỉnh phía Bắc và Duyên Hải Miền Trung từ 40 triệu đồng trở lên

Đối với các tỉnh phía Nam và Tây Nguyên từ 50 triệu đồng trở lên

* Quy mô sản xuất

- Đối với trang trại trồng trọt

+) Trang trại trồng cây hàng năm: Từ 2 ha trở lên (đối với các tỉnh phía Bắc

và Duyên Hải Miền Trung), từ 3 ha trở lên (đối với các tỉnh phía Nam và TâyNguyên)

+) Trang trại trồng cây lâu năm: Từ 3 ha trở lên (đối với các tỉnh phía Bắc

và Duyên Hải Miền Trung), từ 5 ha trở lên (đối với các tỉnh phía Nam và TâyNguyên), còn trang trại trồng Hồ Tiêu thì 0,5 ha

+) Trang trại lâm nghiệp: Từ 10 ha trở lên đối với các vùng trong nước

- Đối với trang trại chăn nuôi

+) Chăn nuôi đại gia súc: Trâu, Bò

Chăn nuôi sinh sản lấy sữa: Có thường xuyên từ 10 con trở lênChăn nuôi lấy thịt: Có thường xuyên từ 50 con trở lên

+) Chăn nuôi gia súc: Lợn, Dê

Chăn nuôi sinh sản: Có thường xuyên đối với lợn là 20 con trở lên,đối với dê cừu từ 100 con trở lên

Chăn nuôi lợn thịt có thường xuyên 100 con trở lên (không kể lợnsữa), dê thị từ 200 con trở lên

+) Chăn nuôi gia cầm: Gà, vịt, ngan, ngỗng … có thường xuyên từ 2000 contrở lên (không tính số ngày con dưới 7 ngày tuổi)

- Trang trại nuôi trồng thủy hải sản: Diện tích mặt nước để nuôi trồng thủy sản có

từ 2 ha trở lên (riêng đối với nuôi tôm thịt theo kiểu công nghiệp từ 1 ha trở lên) Đối với các loại sản phẩm nông nghiệp, nuôi trồng thủy sản có tính chất đặc thù như: Trồng hoa, cây cảnh, trồng nấm, nuôi ong, giống thủy sản và thủy đặc sản thìtiêu chí xác định là giá trị hàng hóa với 40 triệu đồng trở lên

-Tuy vậy sau 3 năm thực hiện tiêu chí về kinh tế trang trại theo Thông tư liên

tịch hướng dẩn số 69/2000/TTLT/BNN-TCTK, ngày 26/3/2000 của Bộ Nông

nghiệp & PTNT và Tổng cục Thống kê, về việc thống kê kinh tế trang trại đã đượcthống nhất giữa các ngành và các địa phương trong cả nước, tạo điều kiện thuận lợicho việc đánh giá và xây dựng chính sách đối với các trang trại Tuy nhiên trong quátrình thực hiện tiêu chí đã nảy sinh một số nội dung, vấn đề chưa phù hợp nên cầnkịp thời sữa đổi, bổ sung cho phù hợp với thực tiễn, đáp ứng đòi hỏi của các ngành,các địa phương và nhất là đối với các chủ trang trại Tại thông tư của Bộ NôngNghiệp & PTNT số 74/2003/TT-BNN, ngày 04/07/2003 sữa đổi, bổ sung mục 3 củaThông tư số 69/2000/TTLT/BNN-TCTK như sau:

- Một hộ sản xuất nông nghiệp, lâm nghiệp, nuôi trồng thủy sản được xácđịnh là trang trại phải đạt một trong hai tiêu chí về giá trị sản lượng hàng hóa, dịch

vụ bình quân 1 năm, hoặc về quy mô sản xuất của trang trại được quy định tạiThông tư liên tịch số 69/2000/TTLT/BNN-TCTK

- Đối với hộ sản xuất, kinh doanh tổng hợp có nhiều loại sản phẩm hàng hóacủa ngành nông nghiệp, lâm nghiệp, thủy sản thì tiêu chí để xác định trang trại làgiá trị sản lượng hàng hóa, dịch vụ bình quân 1 năm

- Giá trị sản lượng hàng hóa và dịch vụ bình quân 1 năm:

(Thực hiện theo qui định của Thông tư 69/2000/TTLT-BNN-TCTK)

Qua các tiêu chí xác định kinh tế trang trại nêu trên, chúng ta có thể phânbiệt những điểm khác nhau giữa kinh tế trang trại và kinh tế hộ như sau:

Bảng 1.1: So sánh kinh tế trang trại và kinh tế hộ

Quản lý Có quản lý,có hạch toán, có tích luỹ Chế độ gia trưởngQuy mô Diện tích lớn, vốn lớn, hàng hóa tập

Chế độ canh tác Cơ giới hóa, hiện đại hóa Thủ công

Kết luận Phù hợp với nền kinh tế sx phát triển cao Phù hợp cới sxnhỏ

1.2.2 Tình hình phát triển trang trại và hiệu quả kinh tế trang trại ở Việt Nam

Kinh tế trang trại đã xuất hiện khá lâu trong nền nông nghiệp hàng hóa vàhiện nay nó đang tiếp tục phát triển đa dạng trong nền kinh tế thị trường ở nước ta.Bởi lẽ, như nhà triết học Hêghen người Đức đã từng nói: “Cái gì hợp lý thì nó tồn tại

và phát triển” Quá trình hình thành và phát triển kinh tế trang trại của nước ta trảiqua nhiều giai đoạn lịch sử của đất nước Trước cách mạng và trong thời kì chốngPháp và chống Mỹ đã có dạng trang trại đồn điền của địa chủ và phú nông Dạngtrang trại này chủ yếu là sử dụng lao động làm thuê từ tá điền, cũng là kiểu phát canhthu tô và công cụ sản xuất thủ công, sử dụng sức người sức súc vật là chính Ngoài

ra, nó còn mang tính quảng canh và độc canh cây lúa là chính Bên cạnh đó, còn có

kinh tế trang trại của những nhà tư sản trong nước và nước ngoài cũng như một sốtướng lĩnh thời ngụy làm ăn kinh tế Hình thức trang trại lúc này ở dạng các xínghiệp nông nghiệp tư bản chủ nghĩa, đồn điền cao su, cà phê và những cây côngnghiệp khác phục vụ cho mục đích làm giàu của chúng

Sau khi đất nước hoàn toàn giải phóng (30/04/1975) các trang trại trước đókhông còn nữa và được cải tạo, tập thể hóa, quốc doanh hóa thành các cơ sở sảnxuất tập thể và nhà nước dưới hình thức hợp tác xã, nông trường, trạm, trại Tiếptheo đó, nhà nước đã có những chủ trương mới về giao đất, giao rừng, thực hiệnnông lâm kết hợp, khuyến khích di dân kinh tế mới, khai hoang đất mới đã tạotiền đề cho kinh tế trang trại phát triển Đặc biệt, nghị quyết 10 của Bộ chínhtrị khóa VI và nghị quyết TW 5 khóa VII cũng như luật đất đai năm 1993 đã mởđường cho các thành phần kinh tế nông nghiệp phát triển và từ đó xuất hiện nhiềuchủ trang trại Bước sơ khai của kinh tế TT trong giai đoạn này mang tính tự phát

và đến nay đã được Trung ương quan tâm (hội nghị TW 4 khóa VIII)

Chính phủ đã ban hành nghị quyết 03/2000/NQ-CP ngày 02/02/2000 vềkinh tế trang trại đã nhấn mạnh chủ trương của Chính phủ trong việc phát triểnkinh tế trang trại Tạo điều kiện hợp pháp cho loại hình kinh tế trang trại phát huynăng lực sản xuất, kinh doanh thông qua các chính sách ưu đãi về nhiều mặt đốivới kinh tế trang trại

Mặt khác, hình thành các tiêu chí kinh tế trang trại nhằm tạo điều kiện quản

lý, hỗ trợ và khuyến khích phát triển kinh tế trang trại trong nền kinh tế thị trường

có sự quản lý của Nhà nước

Như vậy sự hình thành kinh tế trang trại ở nước ta là sự vận động thoát thai

từ kinh tế nông hộ gắn liền với quá trình đổi mới của đất nước và quá trình hìnhthành kinh tế trang trại chứa đựng những đặc điểm sau đây:

Những đặc điểm về quá trình phát triển kinh tế trang trại ở nước ta

- Sự hình thành kinh tế trang trại diễn ra với tốc độ nhanh, chủ yếu là nhữngnăm đổi mới, nhất là thời gian gần đây khả năng phát triển mạnh Quá trình nàyhàm chứa xu hướng phát triển kinh tế hàng hóa, đi lên sản xuất lớn trong nôngnghiệp, hướng đến thị trường là xu thế hợp với quy luật phát triển

- Có nhiều thành phần kinh tế trong xã hội tham gia kinh tế trang trại nhưngnền tảng chủ yếu hình thành kinh tế trang trại là do vận động kinh tế hộ gia đìnhnông dân Điều đó cho thấy chủ trang trại có trang trại có năng lực thực sự để đápứng nhu cầu sản xuất hàng hóa hướng đến người tiêu dùng và có khả năng trongquản lý, điều hành sản xuất cũng như áp dụng các tiến bộ mới vào sản xuất của họnhằm đáp ứng nhu cầu nông sản hàng hóa cho xã hội

- Các trang trại đều có điểm xuất phát chung là hình thành và đi lên từ đấtđai, chủ yếu là đất rừng và hoang hóa ở vùng đồi núi và vùng Đồng Tháp Mười,Tây Nguyên, Đông Nam Bộ Một số không nhỏ được hình thành từ quá trình tích

tụ và tập trung đất đai vượt hạn điền, nhưng không phải tước đoạt, mua bán màchủ yếu thông qua sự điều tiết bởi các chính sách của nhà nước thể hiện ở luật đấtđai như giao quyền sử dụng đất, giao khoán đất, đấu thầu cho thuê

1.2.3 Quan điểm và chính sách phát triển kinh tế trang trại của Đảng và Nhà nước ta

Thực hiện đường lối của Đảng, đổi mới cơ chế quản lý kinh tế trong nôngnghiệp, bắt đầu từ Nghị quyết Trung ương 6 (khóa IV), chỉ thị 100 của ban Bí thư(khóa V), Nghị quyết Trung ương khóa 5 (khóa VII), luật đất đai 1993, Nghị quyếtTrung ương 4 và Nghị quyết Trung ương 6 (lần I) khóa VIII đã là cơ sở quan trọngcho kinh tế trang trại ở nước ta hình thành và phát triển

Tác dụng to lớn nhất, bao trùm nhất của Nghị quýêt 10 đã thực sự giảiphóng sức sản xuất trong nông nghiệp mà lực lượng cơ bản là kinh tế hộ nông dân,

đã tạo ra sự tăng trưởng ngoại mục hơn 20 năm liền từ 1988 đến nay, bước đầu tạo

ra sự chuyển dịch từ kinh tế tiểu nông tự túc lên sản xuất hàng hóa theo mô hìnhkinh tế trang trại

Ở hội nghị TW 6 (lần 1,khóa VIII) Bộ Chính Trị đã có quan điểm cụ thể vềkinh tế trang trại: “Nhà nước khuyến khích phát triển kinh tế trang trại gia đình,riêng trang trại tư nhân (kể cả tư nhân ở nơi khác hoặc thành phố) được khuyếnkhích phát triển theo quy định của pháp luật để khai thác đất trống, đồi núi trọc, đấthoang hóa ở trung du, miền núi và vùng ven biển, còn ở vùng đồng bằng chủ yếuchỉ hướng vào việc xây dựng các trang trại chăn nuôi hoặc công nghiệp chế biến”

Để triển khai các Nghị quyết của Đảng về nông nghiệp, Chính phủ đã banhành các văn bản pháp lý: Nghị quyết, nghị định hướng dẫn việc thi hành Nghịquyết số 03/2000/NQ-CP từ ngày 15/06/2000 về một số chủ trương và chính sáchchuyển dịch cơ cấu kinh tế và tiêu thụ sản phẩm nông nghiệp.

Tinh thần các chủ trương chính sách của Đảng và Nhà nước ta thể hiện rõtrong các chính sách cụ thể sau:

- Chính sách ruộng đất: Chính sách ruộng đất của Nhà nước ta được thểhiện rõ nhất trong luật đất đai năm 1993 Luật này quy định và cụ thể hóa quyềnchuyển đổi, chuyển nhượng, cho thuê và thế chấp quyền sử dụng đất trong thời hạn giao đất đúng mục đích sử dụng đất được giao Từ sau khi ban hành Luậtđến nay, Nhà nước đã ban hành hơn 70 văn bản thi hành luật đất đai, trong đó có 6văn bản thuộc thẩm quyền Quốc hội, hơn 30 văn bản của Chính phủ còn lại là của

Bộ ngành liên quan [3, tr 9] Nhìn chung, chính sách đất đai của Nhà nước ta ngàycàng thông thóang, đã tạo ra môi trường và cơ sở pháp lý thuận lợi cho kinh tếtrang trại phát triển Tuy nhiên, vẫn còn những mặt hạn chế của chính sách chưađáp ứng kịp thời những yêu cầu diễn ra trong thực tiễn Hậu qủa của những chínhsách cũ, làm cho đất đai manh mún, bên cạnh sự bảo thủ của người dân đã dẫn đếnnhiều nơi, nhiều vùng khó có điều kiện tập trung với quy mô đất đai lớn để tậptrung phát triển kinh tế TT theo hướng sản xuất hàng hóa [3, tr53 - tr74]

- Chính sách thuế: Thuế là một trong những công cụ quản lý vĩ mô nềnkinh tế Để khuyến khích và tạo điều kiện cho các hộ gia đình, cá nhân đầu tưphát triển kinh tế trang trại Nghị quyết số 03/2000/NQ-CP đã chỉ rõ “…ở nhũngvùng đất trống, đồi núi trọc, bãi bồi, đầm phá ven biển, thực hiện miễn thuế thunhập cho trang trại với thời gian tối đa theo Nghị định 51/1999/NĐ-CP ngày8/12/1999 của Chính phủ về quy định chi tiết thi hành luật đầu tư khuyến khíchđầu tư trong nước” Thực chất việc ưu đãi này là tạo điều kiện để các trang trạiđảm bảo nguồn vốn đủ lớn nhằm đầu tư sản xuất mở rộng quy mô kinh doanh.Hay nói cách khác, Nhà nước hỗ trợ đầu tư một cách gián tiêp vào khu vực kinh

tế trang trại với mục đích phát triển kinh tế nông nghiệp theo hướng sản xuấthàng hóa quy mô lớn.[3, tr11]

- Chính sách đầu tư, tín dụng: Đầu tư cho tăng trưởng và phát triển kinh tế là vấn

đề hết sức quan trọng trong chiến lược phát triển kinh tế nói chung và kinh tế trangtrại nói riêng Trong đường lối và chính sách của Đảng và Nhà nước ta hiện nayluôn luôn dành sự ưu tiên để phát triển kinh tế nông nghiệp, đã thực hiện chínhsách đầu tư xây dựng co sở hạ tầng nông thôn trên các địa bàn có điều kiện kinh tế

xã hội khó khăn và đặc biệt khó khăn như giao thông, điện, thủy lợi … để khuyếnkhích các hộ gia đình, cá nhân phát triển kinh tế trang trại sản xuất nông lâm ngưnghiệp Chính phủ đã ban hành Nghị định 43/1999/NĐ-CP ngày 26/6/1996 chophép các trang trại được vai vốn từ quỹ hỗ trợ đầu tư phát triễn của Nhà nước.Ngoài ra, đã ra quyết định số 67/1999/QĐ-TTg ngày 30/3/1999 của Thủ tướngChính phủ về một số chính sách tín dụng ngân hàng phát triển nông nghiệp vànông thôn, chủ trang trại được dùng tài sản hình thành từ vốn vay để bảo đảm tiềnvay theo quy định tại Nghị định số 178/1999/NĐ-CP ngày 29/12/1999 của Chínhphủ về việc đảm bảo tiền vay của các tổ chức tín dụng Trên tinh thần của Nghịquyết số 03/2000/NĐ-CP, Bộ Tài chính đã ban hành thông tư số 82/2000/TT-BTCngày 14/08/2000 hướng dẫn chính sách tài chính nhằm phát triển kinh tế trang trại[3, tr323] Trong những năm qua các chính sách này đã đóng góp một phần đáng

kể vào sự phát triển kinh tế TT của cả nước

- Chính sách lao động: Theo tinh thần Nghị quyết số 03/2000/NĐ-CP vềtrang trại có nhấn mạnh: Nhà nước khuyến khích và tạo điều kiện hỗ trợ thuận lợi

để các chủ trang trại mở rộng quy mô sản xuất kinh doanh, tạo được nhiều việc làmcho lao động nông thôn, ưu tiên sử dụng lao động của hộ nông dân không đất,thiếu đất sản xuất nông nghiệp, hộ nghèo thiếu việc làm Các chế độ đối với ngườilao động như như bảo hộ lao động, bảo hiểm rủi ro, đào toạ bồi dưỡng nghề chongười lao động Thông tư số 23/2000/TT-BLĐTBXH ngày 28/09/2000 đã hướngdẫn cụ thể một số chế độ đối với người lao động làm việc trong các trang trại Cácchính sách về lao động đã tạo cơ sỡ pháp lý để các chủ trang trại chủ động thuêmượn lao động.[3, tr 14]

- Chính sách khoa học, công nghệ, môi trường: Chính sách khoahọc, công nghệ, môi trường là điều kiện thuận lợi cho kinh tế trang trại

phát triển, nó chiếm một vị trí quan trọng vì so với nông hộ thì kinh têtrang trại là cơ sở có nhiều điều kiện để ứng dụng và áp dụng những tiến

bộ khoa học kỹ thuật nhằm nâng cao năng suất cây trồng vật nuôi tạo ranhiều sản phẩm hàng hóa Nhận biết được vị trí và vai trò to lớn đó, Nghịquyết số 03/2000/NQ-CP đã giao trách nhiệm cho Bộ Nông nghiệp và pháttriển nông thôn và UBND các tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương quyhoạch phát triển các vườn ươm giống cây nông nghiệp, cây lâm nghiệp vàcác cơ sở sản xuất con giống hoặc hỗ trợ một số trang trại có điều kiện sảnxuất giống để đảm bảo đủ giống tốt, giống có chất lượng cao cung cấp chocác trang trại Trên tinh thần đó các Bộ ngành có liên quan đã hướng dẫn cụ thểchính sách về phát triển giống cây trồng vật nuôi [3, tr15]

- Chính sách thị trường: Một trong nhứng vấn đề vướng mắc hiện nay là giảiquyết thị trường nông sản hàng hóa Kinh tế trang trại khác với kinh tế hộ là sảnxuất ra sản phẩm hàng hóa với khối lượng lớn Vì vậy, khâu tiêu thụ hàng hóa làvấn đề quan trọng Để tháo gỡ những khó khăn đó, Nghị quyết 03/2000/NQ-CP đãquy định phẩm quyền cho các Bộ ngành liên quan tổ chức thông tin về thị trường,khuyến cáo khoa học kỹ thuật nhằm giúp các trang trại định hướng sản xuất kinhdoanh phù hợp với nhu cầu thị trường trong và ngoài nước Bên cạnh đó khuyếnkhích xây dựng các cơ sở chế biến và phát triển chợ nông thôn, tạo điều kiện đểcác trang trại tiếp cận và tham gia các chương trình, dự án hợp tác, hội chợ triểnlãm trong và ngoài nước Cũng như các chủ đề kinh doanh nông nghiệp khác, kinh

tế trang trại được chi phối bởi Nghị quyết số 09/2000/NQ-CP về chủ trương vàchính sách chuyển dịch cơ cấu kinh tế và tiêu thụ sản phẩm nông nghiệp [3, tr16]

Có thể nói trong những năm qua, Nhà nước đã có những chính sách thôngthóang nhằm khuyến khích phát triển kinh tế trang trại Tuy nhiên, những chínhsách này vẫn còn nhiều bất cập và chưa đồng bộ nên đôi lúc, đôi nơi vận dụng vàothực tiễn ở một số địa phương chưa đem lại hiệu quả cao, làm cho quá trình pháttriển kinh tế trang trại còn chậm, chưa tương xứng với những tiềm năng và thếmạnh cũng như các nguồn lực kinh tế ở mỗi địa phương

1.3 Các công trình nghiên cứu có liên quan

Nghiên cứu về trang trại nước ta trong những năm gần đây đã có nhiềucông trình như: Phát triển và quản lý trang trại trong cơ chế thị trường của PGS.

TS Lê Trọng, NXB Văn hóa dân tộc, 2000; Quản lý trang trại nông lâm nghiệpcủa tác giả Nguyễn Văn Tuấn, NXB Nông nghiệp 2001; Hội thảo về kinh tế trangtrại Kon Tum tổ chức tại huyện Dăk Hà, tháng 7/1998; Hôị thảo về “cơ sở khoahọc của sự hình thành và phát triển kinh tế trang trại ở Nam Bộ” tại trường đạihọc quốc gia thành phố Hồ Chí Minh, tháng 3/1999; Nhất là sau nghị quyếtTrung ương lần thứ 6 (lần 1) khóa VII, nghị quyết Trung ương 5 khóa IX gần đâycủa Đảng, trên diễn đàn báo chí có nhiều bài viết về kinh tế trang trại như: Nhìn lạikinh tế trang trại những năm gần đây của tác giả Trần Đức đăng trên Tạp chí Cộngsản số 5 (3/1999) Tác giả đã luận giải chung quanh về khái niệm, đặc trưng và đưa

ra nhiều quan điểm, quan niệm về kinh tế trang trại; Nhiều bài viết của các tác giả

đã được in thành sách “tư liệu về kinh tế trang trại”, NXB thành phố Hồ Chí Minh,

2000, trong đó nổi bật là các bài viết như: Khảo sát về kinh tế trang trại cả tác giảNguyễn Sinh Cúc, một số vấn đề về kinh tế trang trại và khả năng phát triển ở ViệtNam của GS Chu Tiến Quang và Trần Hữu Quang; Hỏi đáp về trồng trọt và trangtrại của tác giả Bảo Thắng và Phan Công Chung, NXB Thanh Hóa, 2006… Vànhiều bài viết của Hội khoa học kinh tế Việt Nam Các tác giả đã khắc hoạ, mô tảkhá rõ về những đặc trưng, loại hình và thực trạng phát triển của kinh tế trang trạitrong nền kinh tế hàng hóa nhiều thành phần

Tại Hà Tĩnh, báo chí và các cuộc hội thảo cũng đã đề cập đến thực trạngphát triển kinh tế trang trại Tuy vậy, đến nay chưa có công trình khoa học nàoviết về “Nâng cao hiệu quả kinh tế trang trại ở huyện Thạch Hà” một cách đầy đủ,

có cơ sở khoa học và thực tiễn, sâu sắc và có hệ thống Vì vậy, đề tài “Đánh giáthực trạng và đề xuất các giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả kinh tế trang trại trênđịa bàn huyên Thạch Hà – tỉnh Hà Tĩnh” của chúng tôi cố gắng nghiên cứu dựatrên cơ sở lý luận có tính kế thừa nhằm vận dụng vào tình hình thực tiễn để phântích đánh giá thưc trạng và hiệu quả kinh tế trang trại ở huyện Thạch Hà, từ đó đưa

ra các giải pháp thiết thực góp phần nâng cao hiệu quả kinh tế, qua đó góp phầnnhỏ bé nhằm nâng cao cuộc sống cho người dân

Chương 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 2.1 Cơ sỡ lý luận

2.1.1 Những lý luận chung về trang trại

2.1.1.1 Khái niệm về trang trại và kinh tế trang trại

Như chúng ta đã biết, trong những năm gần đây, kinh tế trang trại ở nước ta

có xu hướng phát triển nhanh chóng cả về số lượng lẫn chất lượng trên nhiều địaphương Do đó việc nghiên cứu tìm hiểu các khái niệm và nội dung của trang trại,kinh tế trang trại là rất cần thiết để có được những nhận thức đúng đắn trong việcđánh giá đúng thực trạng phát triển của nó

Trong từ điển tiếng việt, trang trại được hiểu một cách khái quát là “trại lớnsản xuất nông nghiệp” Trên thế giới đều dùng phổ biến là từ farm (tiếng Anh) mà

từ điển Anh - Việt dịch là trang trại và trong các văn kiện của Đảng đều dùng thuậtngữ “trang trại” Trong các tài liệu nghiên cứu về kinh tế trang trại thường gắn vớingành sản xuất nông, lâm, ngư nghiệp thì gọi là “nông trại”, “lâm trại”, “ngư trại”

để phân biệt chuyên ngành sản xuất

Hiện nay, trong các tài liệu nghiên cứu khoa học kinh tế, trang trại và kinh tế trangtrại được nhìn nhận dưới nhiều quan điểm khác nhau, thể hiện rõ qua các khái niệm

Trang trại là cơ sở, là doanh nghiệp kinh doanh nông nghiệp của một hoặcmột nhóm nhà kinh doanh [12, tr.19]

Trang trại là một đơn vị kinh tế hộ gia đình có tư cách pháp nhân, đượcnhà Nước giao quyền sử dụng một số diện tích đất đai, rừng, biển hợp lý Để tổchức lại quá trình sản xuất nông, lâm, ngư nghiệp theo hướng CNH - HĐH Tích

cực áp dụng các tiến bộ khoa học kỹ thuật và công nghệ mới nhằm cung ứngngày càng nhiều sản phẩm hàng hóa có chất lượng cao hơn cho nhu cầu trongnước và xuất khẩu Nâng cao hiệu quả kinh tế xã hội của từng đơn vị diện tích,góp phần xoá đói giảm nghèo, nâng cao mức sống và chất lượng cuộc sống củamọi người tham gia [21].

Trang trại là một loại hình tổ chức sản xuất cơ sở trong nông lâm, thủysản, có mục đích sản xuất hàng hóa, có tư liệu sản xuất thuộc sở hữu hoặc quyền

sử dụng của một chủ độc lập, sản xuất được tiến hành trên quy mô ruộng đất vàcác yếu tố sản xuất tiến bộ, trình độ kỹ thuật cao, hoạt động tự chủ và luôn gắn vớithị trường [17]

Trang trại là hình thức tổ chức sản xuất nông nghiệp dựa trên cơ sở lao động

và đất đai của hộ gia đình là chủ yếu, có tư cách pháp nhân, tự chủ sản xuất kinhdoanh bình đẳng với các thành phần khác, có chức năng chủ yếu là sản xuất nôngsản hàng hóa, tạo ra nguồn thu nhập chính và đáp ứng nhu cầu xã hội [10]

Kinh tế trang trại là hình thức tổ chức kinh tế cơ sở, là doanh nghiệp trựctiếp tổ chức sản xuất ra nông sản hàng hóa dựa trên cơ sở hợp tác và phân công laođộng xã hội, được chủ trang trại đầu tư vốn, thuê mượn phần lớn hoặc hầu hết sứclao động và tư liệu sản xuất để hoạt động sản xuất kinh doanh theo yêu cầu của nềnkinh tế thị trường, được Nhà nước bảo hộ luật định [12]

Kinh tế trang trại là hình thức tổ chức sản xuất hàng hóa trong nông nghiệp,nông thôn, chủ yếu dựa vào hộ gia đình, nhằm mở rộng quy mô và nâng cao hiệuquả sản xuất trong lĩnh vực trồng trọt, chăn nuôi, nuôi trồng thủy sản, trồng rừng,gắn sản xuất với chế biến và tiêu thụ nông, lâm, thủy sản [3, tr6]

Kinh tế trang trại là hình thức tổ chức sản xuất hàng hóa lớn trong nông,lâm, ngư nghiệp của các thành phần kinh tế khác nhau ở nông thôn, có sức đầu tưlớn, có năng lực quản lý trực tiếp quá trình sản xuất kinh doanh, có phương pháptạo ra sinh lời cao hơn bình thường trên đồng vốn bỏ ra, có trình độ đưa nhữngthành tựu khoa học công nghệ mới kết tinh trong hàng hóa tạo ra sức cạnh tranhtrên thị trường xã hội, mang lại hiệu quả kinh tế cao [10]

Mặc dù, nhiều tác giả đưa ra những khái niệm khác nhau nhưng nhìn chunggiữa chúng đều có những đặc điểm chung như sau:

Trang trại là một cơ sở sản xuất kinh doanh hàng hóa trong nông, lâm, ngư nghiệp

Có nguồn gốc hình thành và phát triển từ kinh tế nông hộ nhưng ở vào giaiđoạn có trình độ tổ chức quản lý sản xuất hàng hóa cao hơn

Khai thác và sử dụng các nguồn lực kinh tế ở địa phương như đất đai, vốn,lao động, ứng dụng khoa học công nghệ và các nguồn lực khác

Hoạt động sản xuất kinh doanh luôn gắn liền với nền kinh tế thị trường.Nguồn gốc sở hữu của kinh tế trang trại thành phần kinh tế tư nhân (chủyếu) song do tác động của kinh tế thị trường và xu thế hội nhập quốc tế nên nóngày càng mở rộng ra nhiều hình thức sở hữu, từ một thành phần kinh tế đến nhiềuthành phần kinh tế

2.1.1.2 Vị trí, vai trò của kinh tế trang trại

Trải qua hàng ngàn năm phát triển, đến nay trang trại gia đình đã và đangđược mở rộng, khuyến khích phát triển trên toàn thế giới Trang trại gia đình đã cóđược vị trí, vai trò rất quan trọng trong nền kinh tế của mỗi nước Trước hết trangtrại gia đình đã và đang là lực lượng chủ yếu sản xuất ra các loại nông sản hànghóa đáp ứng nhu cầu ngày càng đa dạng của con người Đối với các nước đangphát triển, kinh tế trang trại còn góp phần thu hút lao động, giải quyết việc làm,xoá đói giảm nghèo và nâng cao thu nhập cho nông dân

Trong quá trình phát triển, kinh tế trang trại gia đình có thể đáp ứng yêu cầucủa các hình thức sở hữu khác nhau, với các quy mô khác nhau, trình độ khoa họccông nghệ khác nhau, thúc đẩy quá trình CNH - HĐH nông nghiệp cùng với xuhướng chuyên môn hóa, tập trung hóa trong sản xuất

Ở nước ta, kinh tế trang trại (mà chủ yếu là trang trại gia đình) mới pháttriển mạnh cả về số lượng lẫn chất lượng trong nhũng năm gần đây, qua các nghiêncứu, tìm hiểu đã cho thấy vai trò tích cực của nó được thể hiện rõ rệt ở các mặtkinh tế, xã hội và môi trường.[12]

2.1.1.3 Các điều kiện, nhân tố hình thành và nâng cao hiệu quả kinh tế trang trại

a Điều kiện hình thành

* Điều kiện môi trường pháp lý

Trang trại là bộ phận cấu thành hệ thống nông nghiệp của các nước theo

mô hình kinh tế thị trường Tuy nhiên nó chỉ hình thành và phát triển khi có môitrường pháp lý phù hợp và thuận lợi Kinh tế trang trại phải đủ điều kiện Nhànước công nhận về mặt pháp lý Ở nước ta, trong một thời gian dài chúng ta đãkhông thừa nhận trang trại là một bộ phận cấu thành hệ thống nông nghiệp ởnước ta Sự công nhận địa vị pháp lý của kinh tế trang trại sẽ tạo cơ sở pháp lý chonhững người có nguồn lực yên tâm đầu tư phát triển sản xuất theo hướng môitrường trang trại, đồng thời Nhà nước sẽ tạo điều kiện cần thiết cho kinh tế trangtrại ra đời và phát triển

- Có quỹ ruộng đất cần thiết và chính sách để tập trung ruộng đất

- Có sự phát triển nhất định của kết cấu hạ tầng, trước hết là giao thông, thủy lợi

- Có quy hoạch tổng thể về phát triển kinh tế xã hội

- Có sự phát triển nhất định của các hình thức liên kết kinh tế trong hoạtđộng sản xuất nông, lâm, ngư nghiệp

- Có sự hỗ trợ của công nghiệp chế biến

* Các điều kiện với trang trại và chủ trang trại.

- Chủ trang trại phải là người có ý chí quyết tâm làm giàu từ nghề nông,lâm, ngư nghiệp

- Chủ trang trại phải có tích luỹ nhất định về kinh nghiệm sản xuất, về trithức và năng lực tổ chức sản xuất kinh doanh

- Có sự tập trung nhất định về quy mô các yếu tố sản xuất trước hết là ruộngđất, tiền vốn

- Quản lý sản xuất kinh doanh của trang trại phải dựa trên cơ sở hạch toán

và phân tích kinh doanh

b Các nhân tố ảnh hưởng đến hiệu quả kinh tế trang trại

* Nhân tố tổ chức quản lý kinh tế trang trại

Quản lý trang trại là quá trình chủ trang trại tác động vào đối tượng bị quản

lý từ khi đầu tư đến khi đưa sản phẩm ra tiêu thụ trên thị trường nhằm mục đíchsinh lời

Mục tiêu, mục đích của hoạt động sản xuất ở trang trại là sản xuất hàng hóa

Vì vậy, bản chất của vấn đề tổ chức quản lý trang trại có những đặc thù riêng, khácbiệt so với quản lý kinh doanh

- Xác định chiến lược kinh doanh: Đòi hỏi chủ trang trại phải xác địnhphương hướng, mục tiêu kinh doanh của trang trại Sản xuất kinh doanh trongđiều kiện nền kinh tế thị trường, chủ trang trại phải giải quyết các vấn đề sau: Sảnxuất và dịch vụ cái gì? Sản xuất và dịch vụ như thế nào, sản xuất và dịch vụ choai? Lợi nhuận thu được bao nhiêu? Muốn giải quyết tốt các vấn đề trên, chủ trangtrại phải là người có đủ khả năng nắm bắt và xử lý kịp thời những thông tin của thịtrường, trên cơ sở đó đưa ra những thông tin chính xác đáp ứng được nhu cầu thịhiếu của người tiêu dùng Việc xác định chiến lược kinh doanh của trang trại đúnghướng sẽ góp phần vào thành công của trang trại, nâng cao hiệu quả kinh tế trangtrại [21]

- Lập kế hoạch sản xuất kinh doanh: Trên cơ sở mục tiêu và những địnhhướng kinh doanh, phân tích đánh giá tình hình diễn biến thực tế của hoạt động sảnxuất kinh doanh qua các năm, chủ trang trại xây dựng kế hoạch sản xuất kinhdoanh hàng năm Trong kế hoạch cần phải xây dựng nhiều phương án tối ưu đểthực hiện Kế hoạch phải được lập cụ thể cho từng khâu chức năng của sản xuất:

Kế hoạch tài chính, kế hoạch về bố trí sử dụng đất, kế hoạch lao động và các chínhsách marketing….Có như vậy, hoạt động sản xuất của trang trại mới thích ứng vớinhững biến động của thị trường [21]

- Tổ chức quản lý thực hiện: Từ kế hoạch, chủ trang trại cụ thể hóa phương

án sản xuất kinh doanh, sắp xếp bố trí các nguồn lực, yếu tố sản xuất sao cho việc

sử dụng chúng nâng cao được hiệu quả kinh tế nhất Mỗi một yếu tố sản xuất cóbiện pháp và cách thức tác động riêng [8]

- Công tác kiểm tra và điều phối: Đây là một chức năng quan trọng của kinh tếtrang trại, vì trong quá trình hoạt động luôn có những diển biến xẩy ra, có nhũng thôngtin phản hồi từ các đối tượng bị quản lý, chủ trang trại phải thường xuyên kiểm tragiám sát nắm bắt thông tin và xử lý kịp thời những sai phạm cũng như ách tắc trongtừng khâu công việc hàng ngày: Tài chính, kỹ thuật, lao động và thị trường Trên cơ

sở đó điều chỉnh các chiến lược kinh doanh sát với tình hình thực tế Nếu bỏ qua khâunày, sẽ khó có được một kết quả sản xuất như mục tiêu đã đề ra

Tóm lại, công tác tổ chức quản lý trang trại là việc làm hàng ngày của chủtrang trại chứ không phải của ai khác, nên đòi hỏi chủ trang trại phải có kiến thức

về khoa học quản lý nhất định Để có được kiến thức chủ trang trại phải trải quaquá trình đào tạo hoặc tự đào tạo thông qua quá trình học hỏi ở những chủ trangtrại làm ăn giỏi [8]

* Các nhân tố về điều kiện tự nhiên

Hoạt động nông nghiệp diễn ra trên một không gian rộng lớn, có điều kiện

về tự nhiên, kinh tế giữa các vùng rất khác nhau Chỉ có thể có hoạt động sản xuấtnông nghiệp khi ở đó có đất và các điều kiện tự nhiên thuận lợi Đây là đặc điểmriêng của sản xuất nông nghiệp Do vậy, nhân tố ảnh hưởng đầu tiên đến sự hìnhthành và phát triển kinh tế trang trại là điều kiện tự nhiên, bao gồm vị trí địa lý, đấtđai, khí hậu, nguồn nước, và các điều kiện tự nhiên khác

Vị trí địa lý là nhân tố quyết định đến điều kiện tự nhiên, mỗi vị trí địa lý cónhững điều kiện tự nhiên nhất định, gắn với chất lượng đất đai, khí hậu, nguồnnước và các điều kiện tự nhiên khác Vì vậy khi nghiên cứu kinh tế trang trại cầnnghiên cứu điều kiện tự nhiên, vì các điều kiện tự nhiên có ảnh hưởng đến việc quyhoạch sản xuất, bố trí cây trồng, vật nuôi Đối với mỗi loại đất, kiểu khí hậu chỉ cóthể thích ứng đối với một số loài cây trồng, vật nuôi nhất định

Điều kiện tự nhiên còn ảnh hưởng đến chính sách phát triển kinh tế trangtrại, mỗi vùng khác nhau cần có những chính sách cụ thể phù hợp với điều kiện tựnhiên của từng vùng [8]

* Các nhân tố về kinh tế, xã hội

Điều kiện kinh tế trang trại thuận lợi là yếu tố quan trọng trong việc hìnhthành và phát triển kinh tế trang trại Các điều kiện kinh tế, xã hội bao gồm vấn đềthị trường, cơ sở hạ tầng, sự hình thành các vùng chuyên môn hóa sản xuất, sự pháttriển của công nghiệp chế biến và các nhân tố kinh tế, xã hội khác tạo điều kiệncho sự phát triển của kinh tế trang trại [8].

- Thị trường

Đặc trưng cơ bản của trang trại là sản xuất hàng hóa nông sản, vì vậy sảnxuất phải gắn với thị trường Thị trường là nơi thực hiện giá trị và giá trị thặng dưnằm trong hàng hóa Thị trường nông nghiệp bao gồm thị trường đầu vào là đấtđai, tư liệu sản xuất, các yếu tố sản xuất khác…và thị trường tiêu thụ nông sản Thịtrường ảnh hưởng trực tiếp đến phương hướng và quy mô sản xuất của nôngnghiệp nói chung các trang trại nói riêng, trong đó thị trường đầu ra đóng vai tròhết sức quan trọng Thị trường đầu ra có thể phân thành hai loại thị trường tiêudùng trực tiếp và thị trường nguyên liệu cho công nghiệp chế biến

Thị trường tiêu dùng trực tiếp có đặc điểm: Số lượng tác nhân tiêu thụ lớn,

độ co giãn theo giá lớn, địa bàn tiêu thụ rộng và yêu cầu sản phẩm phải tươi ngonđến tay người tiêu dùng Do đó, nắm được thị trường người tiêu dùng, có hệ thốngphân phối thích hợp, cần lưu ý công nghệ bao gói, bảo quản để đảm bảo về chấtlượng cho người tiêu dùng

Thị trường nguyên liệu cho công nghiệp chế biến có đặc điểm: Số lượngkhách hàng ít, người bán nhiều nhưng số lượng mua của khách hàng thường khálớn, độ co giãn về sản phẩm của cầu rất nhỏ Do vậy, cần bố trí sản xuất phù hợpvới cầu về số lượng, thời gian thu hoạch Có thể hợp đồng về cơ chế và bao gói sảnphẩm tại trang trại để đảm bảo chất lượng sản phẩm

- Sự hình thành các vùng sản xuất chuyên môn hóa

Sự hình thành các vùng sản xuất chuyên môn hóa sẽ tạo điều kiện phát triểncông nghiệp chế biến, thúc đẩy sự phát triển của kinh tế vùng nói chung và kinh tếtrang trại nói riêng Trình độ chuyên môn hóa càng cao, yêu cầu liên kết càng lớn

Đó là biểu hiện của phân công lao động hợp tác lao động trong sản xuất và là haimặt của quá trình tổ chức sản xuất.

- Cơ sở hạ tầng kỹ thuật

Cơ sở hạ tầng kỹ thuật có vai trò hết sức quan trọng đối với phát triển kinh

tế nói chung và kinh tế trang trại nói riêng Cơ sở hạ tầng kỹ thuật bao gồm hệthống giao thông, thủy lợi….kinh tế trang trại chỉ có thể phát triển cao khi có đầy

đủ các điều kiện về cơ sở hạ tầng kỹ thuật phục vụ sản xuất

- Quản lý và sử dụng vốn

Vốn là điều kiện tiên quyết để các chủ trang trại thực hiện chiến lược sảnxuất kinh doanh của mình, vốn của trang trại biểu hiện bằng tiền của tài sản cốđịnh bao gồm toàn bộ máy móc thiết bị, nhà cửa, vật liệu kiến trúc, vật nuôi sinhsản, lấy sữa, cây lâu năm cho sản phẩm Vốn lưu động biểu hiện bằng tiền của tàisản lưu động như vốn bằng tiền, phân bón, thức ăn gia súc, gia cầm, thuốc thú y,

… và các loại sản phẩm đang chờ tiêu thụ Tuỳ theo từng loại vốn mà các chủtrang trại có các biện pháp quản lý khác nhau Mỗi loại vốn chủ trang trại có biệnpháp quản lý riêng, đặc biệt là vốn lưu động cần phải quan tâm đến tốc độ luânchuyển, nếu vốn lưu động có tốc độ luân chuyển nhanh thì khả năng thu hồi vốnsớm, từ đó chủ trang trại có điều kiện tái đầu tư sản xuất trở lại

2.1.2 Khái niệm và các quan điểm đánh giá hiệu quả kinh tế trang trại

2.1.2.1 Khái niệm

Trong sản xuất nông nghiệp nói chung và kinh tế trang trại nói riêng khixác định hiệu quả kinh tế thì hiệu quả kinh tế bị chi phối bởi nhiều yếu tố Nhữngyếu tố đó là lợi thế so sánh của từng vùng như điều kiện tự nhiên, xã hội, tậpquán canh tác, đặc điểm của từng mô hình kinh tế trang trại Thị trường yếu tốđầu vào như giá cả tư liệu sản xuất, vốn, thuê lao động Đầu ra của sản phẩmhàng hóa như các kênh tiêu thụ sản phẩm, thời gian bảo quản chế biến, quan hệcung cầu trong thị trường

Các kết quả đạt được về mặt vật chất có thể lượng hóa được để so sánh, tuynhiên có những yếu tố không thể so sánh được như yếu tố môi trường sinh thái, an

ninh xã hội Các yếu tố trên đều tác động rất mạnh vào quá trình sản xuất và tổchức kinh doanh của trang trại Do vậy, việc xác định hiệu quả kinh tế của trangtrại càng trở nên phức tạp Cho nên cần phải có phương pháp luận, quan điểm đúngđắn về hiệu quả kinh tế trang trại.

Từ những phân tích trên về hiệu quả kinh tế nói chung và đặc thù của sảnxuất nông nghiêp Chúng tôi đưa ra khái niệm hiệu quả kinh tế trang trại như sau:Hiệu quả kinh tế trang trại là sử dụng tối thiểu các nguồn lực khan hiếm như đấtđai, tiền vốn, lao động và các nguồn lực khác một cách tốt nhất để sản xuất ramột lượng sản phẩm hàng hóa có giá trị kinh tế cao nhất, thoả mãn nhu cầu tiêudùng của xã hội, góp phần vào bảo vệ môi trường sinh thái và xây dựng môt nềnnông nghiệp phát triển bền vững

2.1.2.2 Các quan điểm cơ bản đánh giá hiệu quả kinh tế trang trại

để cho mỗi trang trại nâng cao hiệu quả kinh tế của mình

Hơn nữa, về mặt định tính hiệu quả kinh tế trang trại phải gắn chặt với hiệuquả xã hội môi trường, hoạt động của trang trại trong nền kinh tế thị tường có sựquản lý của Nhà nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa Không chỉ theo đuổi mục

tiêu kinh tế mà còn phải tham gia vào các nhiệm vụ chính trị, xã hội như bảo đảm

an ninh chính trị, trật tự an toàn xã hội, giải quyết việc làm tăng thu nhập cho dâncư Điều này thể hiện phạm trù bản chất hiệu quả kinh tế gắn chặt với bản chấtcủa quan hệ sản xuất chế độ XHCN [2]

* Quan điểm thứ hai

Đây là quan điểm bảo đảm kết hợp giữa hiệu quả kinh tế trang trại với quan

hệ lợi ích và nhân cách của người lao động trong trang trại đó

Quan điểm bảo đảm kết hợp giữa hiệu quả kinh tế trang trại với quan hệlợi ích và nhân cách của người lao động trong trang trại gồm chủ trang trại, laođộng trong gia đình và lao động làm thuê Con người trong trang trại vừa là điềukiện vừa là mục tiêu hoạt động sản xuất kinh doanh của trang trại, con người thamgia vào quá trình sản xuất kinh doanh nhằm bảo đảm lợi ích kinh tế của họ và qua

đó thể hiện nhân cách của họ trong quá trình lao động của họ ở trang trại Quanđiểm này cũng là vấn đề mà nhiều người quan tâm, đặc biệt là người chủ trang trạikhi thuê lao động làm thuê trong trang trại của mình

Một số lao động là nông dân do chuyển nhượng, chuyển đổi dẩn đến không

có ruộng đất nên phải đi làm thuê cho các chủ trang trại, có cả những người xuấtthân không phải là nông dân nhưng cũng đi làm thuê cho chủ trang trại và một sốngười có trình độ chuyên môn (trung cấp, đại học) nói tóm lại khi lao động đi làmthuê thì mọi quyền lợi kinh tế như ngày công lao động, lương bình quân theo tháng

sẽ được thoả thuận với chủ trang trại Trên quan điểm người lao động thực sự gắn

bó với trang trại, khai thác mọi tiềm năng để nâng cao hiệu quả kinh tế, sự kết hợpgiữa nâng cao hiệu quả kinh tế trang trại với việc chăm lo đời sống vật chất tinhthần cho người lao động làm thuê không những thể hiện bản chất tốt đẹp của chế

độ ta mà còn mang bản chất văn hóa dân tộc sâu sắc Do vậy, bảo đảm kết hợpgiữa hiệu quả kinh tế trang trại với quan hệ lợi ích và nhân cách của người laođộng đi làm thuê và lợi ích kinh tế của họ [2]

* Quan điểm thứ ba

Đây là quan điểm bảo đảm tính toàn diện trong việc nâng cao hiệu quả kinh tế

Nâng cao hiệu quả kinh tế trang trại phải được xem xét ở hai góc độ làkhông gian và thời gian Về mặt không gian, nâng cao hiệu quả kinh tế trang trạithì bảo đảm yêu cầu của nền sản xuất trong ngành, địa phương Hơn nữa trongtừng trang trại việc nâng cao hiệu quả kinh tế trang trại phải được xem xét ở tất

cả các khâu, các công đoạn của quá trình sản xuất kinh doanh và xem xét đầy đủmối quan hệ giữa các lĩnh vực, các bộ phận nhằm hướng tới mục tiêu chung củatrang trại Về mặt thời gian, nâng cao hiệu quả kinh tế phải được đánh giá trongtừng thời gian, trong tổng thể phát triển lâu dài của trang trại, đặc biệt là đối vớitrang trại trồng cây công nghiệp lâu năm, cây ăn quả Trong thực tế hiệu quả kinh

tế của trang trại phải được tính toán và đánh giá trong một thời gian nhất định,nhiều khoản mục cho chí phí đầu tư xây dựng cơ bản của trang trại không chỉ pháthuy hết cho giai đoạn trước mắt mà còn mang lại hiệu quả kinh tế lâu dài

Do đó, trong quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp nôngthôn, việc xây dựng mô hình kinh tế trang trại và nâng cao hiệu quả kinh tế của nó

sẽ góp phần vào phát triển nông nghiệp bền vững, chúng ta cần có quan điểm nângcao hiệu quả kinh tế trang trại một cách toàn diện [2]

2.2 Thời gian, địa điểm nghiên cứu

2.2.1 Thời gian nghiên cứu

Thời gian nghiên cứu từ 16/02/2009 - 20/04/2009

2.2.2 Địa điểm nghiên cứu

Địa điểm nghiên cứu là huyện Thạch Hà, đây là một huyện nằm ở phía Bắccách TP Hà Tĩnh 5km, nhưng các xã lại nằm bao quanh TP, trong những năm gầnđây mô hình kinh tế trang trại trên địa bàn huyện đã phát triển nhanh về số lượng vàchất lượng cũng như về quy mô, từng bước khẳng định là hình thức kinh doanh phùhợp với điều kiện tự nhiên, kinh tế xã hội của địa bàn, tạo ra một lượng giá trị hànghóa lớn về nông lâm, thủy sản và có quy mô vượt trội hơn nhiều lần so với kinh tế

hộ nông dân Tuy nhiên để các mô hình kinh tế trang trại trên địa bàn có đủ điềukiện và khả năng phát triển thì vấn đề đặt ra là phải lựa chọn hướng kinh doanh đúngvới thế mạnh của vùng nhằm tạo ra lượng giá trị hàng hóa lớn, hiệu quả kinh tế cao

Để thấy đúng thực trạng tình hình phát triển kinh tế trang trại trên địa bàn huyệnThạch Hà, đồng thời có những định hướng, giải pháp nhằm góp phần thúc đẩy nâng

cao hiệu quả kinh tế trang trại tôi đã tiến hành nghiên cứu đề tài “Đánh giá thựctrạng và đề xuất các giải pháp chủ yếu nhằm nâng cao hiệu quả kinh tế trang trại trênđịa bàn huyện Thạch Hà – tỉnh Hà Tĩnh” trên địa bàn huyện Thạch Hà.

2.3 Phương pháp nghiên cứu

2.3.1 Thu thập tài liệu thứ cấp

Các thông tin, tài liệu có liên quan đến các vấn đề trang trại, kinh tế trang trại,hiệu quả kinh tế trang trại trên thế giới và ở Việt Nam thu thập qua sách báo, tạp chí

Các báo cáo, nghị quyết, số liệu cơ bản về tình hình kinh tế xã hội củahuyện, của xã cần nghiên cứu sẽ được thu thập tại cơ sở thực tập

Các báo cáo tổng kết hàng năm về hoạt động của các trang trại

2.3.2 Điều tra thực địa

Bước 1: Chọn mẫu điều tra thích hợp

Theo số liệu thống kê (theo tiêu chí quy định tại Thông tư liên tịch số69/TTLT/BNN-TCTK, ngày 23/6/2000 và Thông tư của Bộ Nông nghiệp & PTNT

số 74/2003/TT-BNN), Sở Nông nghiệp và PTNT với phòng Thống Kê huyệnThạch Hà đã xác định trên địa bàn huyện có 75 trang trại Trong đó có, 17 trangtrại chăn nuôi, 47 trang trại nuôi trồng thủy sản và 11 trang trại sản xuất kinhdoanh tổng hợp

Căn cứ vào số liệu đó chúng tôi tiến hành lựa chọn ngẫu nhiên điều tra 30trang trại nuôi trồng thủy sản, 17 trang trại chăn nuôi, 11 trang trại sản xuất kinhdoanh tổng hợp

Bước 2: Xây dựng phiếu điều tra

Phần 1 Thông tin cơ bản về chủ trang trại: Họ tên, tuổi, trình độ văn hóa, sốnhân khẩu, lao động trong gia đình, mô hình trang trại

Phần 2 Đất đai của trang trại: Tổng diện tích đất của toàn trang trại, đấtnông nghiệp, đất thô cư, nguồn gốc đất,

Phần 3 Lao động của trang trại: Tổng số lao động, số lao động thuê theothời vụ, số lao động thuê thường xuyên, trình độ chuyên môn của các lao động

Phần 4 Tổng số vốn của trang trại, vốn cố định, vốn lưu động hoặc là vốn

tự có, vốn vay

Phần 5 Tình hình tiêu thụ sản phẩm: Thị trường tiêu thụ, phương thức tiêu thụ.Phần 6 Kết quả sản xuất: Tổng vốn đầu tư, khối lượng sản phẩm sản xuất

ra, tổng giá trị sản xuất, giá trị sản phẩm hàng hóa, tổng thu nhập

Bước 3: Thực hiện điều tra phỏng vấn

- Phỏng vấn thử: Sau khi thiết lập xong phiếu điều tra lần đầu, tiến hànhđiều tra, phỏng vấn thử để bổ sung sửa đổi những nội dung cần thiết phù hợp vớiyêu cầu của đề tài, hoàn chỉnh phiếu điều tra

- Phỏng vấn chính thức: Tiến hành điều tra theo danh sách trang trại đã được chọn

- Tham khảo ý kiến từ những người liên quan

2.4 Phương pháp xử lý số liệu

2.4.1 Công cụ xử lý số liệu

Các thông tin và số liệu sau khi thu thập được sẽ được xử lý tính toán bằngmáy tính bỏ túi và chương trình tính toán Excel, theo mục đích của đề tài

2.4.2 Phương pháp phân tích số liệu

Phương pháp thống kê mô tả: Sử dụng phương pháp này để phân tích, đánhgiá các kết quả nghiên cứu

Phương pháp so sánh: Xử lý số liệu tính toán ra các chỉ số tương đối, chỉ rõnguyên nhân biến động của thị trường

Phương pháp dự báo

2.5 Hệ thống các chỉ tiêu nghiên cứu

2.5.1 Hệ thống chỉ tiêu biểu hiện kết quả sản xuất của trang trại.

Tổng khối lượng sản xuất ra trong năm

Tổng giá trị sản xuất

Tổng thu nhập

Khối lượng sản phẩm hàng hóa

Tỷ suất sản phẩm hàng hóa = Giá trị sản phẩm hàng hóa/Tổng giá trị sản xuất

2.5.2 Hệ thống chỉ tiêu biểu hiện hiệu quả kinh tế trang trại