Bộ Giáo dục và đào tạo Trờng Đại học Vinh ------- & ------ Nguyễn thị hờng Đánh giá tác dụng của đi bộ sức khỏe lên một số chỉ tiêu huyết học và hóa sinh máu ở ngời thừa cân, béo phì độ tuổi 45-60 tại thành phố Vinh - Nghệ An Chuyên ngành: sinh học thực nghiệm Mã số: 60.42.30 luận Văn thạc sĩ sinh học Ngời hớng dẫn khoa học: TS. Hoàng Thị ái Khuê Vinh - 2008 II Lời cảm ơn Luận văn đợc hoàn thành bản thân đã nhận đợc sự giúp đỡ tận tình của cô giáo TS. Hoàng Thị ái Khuê - Phó Chủ nhiệm Khoa Giáo dục Thể chất - Trờng Đại học Vinh - ngời đã trực tiếp hớng dẫn tôi trong quá trình học tập và nghiên cứu. Đồng thời, trong suốt quá trình nghiên cứu bản thân cũng nhận đợc rất nhiều sự quan tâm, phối hợp, tạo điều kiện của: Ban Giám hiệu Trờng Đại học Vinh; Khoa Đào tạo Sau đại học Trờng Đại học Vinh; Bộ môn Sinh lý Ngời và Động vật - Khoa Sinh học - Đại Học Vinh; Tập thể các bác, các cô, là cán bộ Y tế của Khoa xét nghiệm máu - Bệnh viện Đa khoa tỉnh Nghệ An; Những ngời thừa cân - béo phì Phờng Lê Mao - Thành phố Vinh, tỉnh Nghệ An. Tôi xin chân thành cảm ơn! Cuối cùng xin biết ơn sự động viên của gia đình và sự giúp đỡ tận tình của bạn bè, đồng nghiệp trong suốt quá trình học tập, nghiên cứu để hoàn thành luận văn này. Vinh, ngày 02 tháng 01 năm 2009 Nguyễn Thị Hờng i Mục lục Trang Đặt vấn đề .1 Chơng I: Tổng quan .3 1.1. Tình hình thừa cân - béo phì trên thế giới và ở Việt Nam 3 1.1.1. Tình hình thừa cân - béo phì trên thế giới 3 1.1.2. Tình hình thừa cân - béo phì ở Việt Nam .4 1.2. Nguyên nhân gây thừa cân - béo phì 5 1.2.1. Các yếu tố bên trong .6 1.2.2. Các yếu tố bên ngoài 6 1.3. Hậu quả của thừa cân - béo phì 7 1.3.1. Thừa cân - béo phì và bệnh tăng mỡ máu 7 1.3.2. Thừa cân - béo phì và bệnh đái tháo đờng 7 1.3.3. Thừa cân - béo phì gây ra các bệnh về tim mạch .9 1.3.4. Thừa cân - béo phì và bệnh gan nhiễm mỡ 9 1.4. Đặc điểm một số chỉ tiêu huyết học và hoá sinh máu ở ngời thừa cân - béo phì .10 1.4.1. Đặc điểm một số chỉ tiêu huyết học .10 1.4.2. Đặc điểm một số chỉ tiêu hoá sinh máu 13 1.5. Tác dụng của luyện tập thể dục thể thao 17 1.5.1. Tác dụng của thể dục thể thao đến sức khoẻ 17 1.5.2. Thể dục thể thao phòng và chữa thừa cân - béo phì .19 1.5.3. Đặc điểm và phơng pháp tập luyện loại hình thể dục đi bộ sức khoẻ22 Chơng II: Đối tợng và phơng pháp nghiên cứu .24 2.1. Đối tợng nghiên cứu 24 2.2. Thiết kế nghiên cứu .24 2.3. Chỉ tiêu nghiên cứu .25 2.3.1. Các chỉ tiêu huyết học .25 2.3.2. Các chỉ tiêu hóa sinh máu .26 ii 2.4. Phơng pháp nghiên cứu .26 2.4.1. Phơng pháp nhân trắc học: 26 2.4.2. Phơng pháp tính các chỉ số nhân trắc gián tiếp: 26 2.4.3. Phơng pháp xác định một số chỉ tiêu huyết học 27 2.4.4. Phơng pháp xác định một số chỉ tiêu hoá sinh máu .27 2.5. Phơng pháp xử lý số liệu .28 Chơng III: Kết quả và bàn luận 29 3.1. Kết quả .29 3.1.1. Một số chỉ tiêu huyết học và hoá sinh máu của ngời thừa cân - béo phì ở độ tuổi 45-60 tại thành phố Vinh .29 3.1.2. Tác dụng của đi bộ lên một số chỉ tiêu huyết học và hoá sinh máu ở ng- ời thừa cân - béo phì .37 3.2. Bàn luận .49 3.2.1. Một số chỉ tiêu huyết học và hoá sinh máu của ngời thừa cân - béo phì 49 3.2.2. Tác dụng của đi bộ sức khỏe lên một số chỉ tiêu huyết học và hoá sinh máu ở ngời thừa cân - béo phì 58 Kết luận .64 Kiến nghị 65 Công trình liên quan đến luận văn đã đợc công bố 66 Tài liệu tham khảo .67 Phụ lục 1 iii Danh mục các chữ viết tắt trong luận văn Chữ viết tắt Nội dung BMI Body mass index (Chỉ số khối cơ thể) ĐC Đối chứng HDL- C High Density Lypoproteins - Cholesterol HSSH Hằng số sinh học HGB Hemoglobin (Huyết sắc tố) Hct Hematocrit HLA Human lymphocyt antigen LDL- C Low Density Lypoproteins - Cholesterol MCV Mean Corpuseular Volume (Thể tích trung bình của hồng cầu) MCHC Mean Corpuseular Hemoglobin Concentation (Nồng độ huyết sắc tố trung bình trong hồng cầu) MCH Mean Corpuseular Hemoglobin (Huyết sắc tố trung bình của hồng cầu) n Số lợng đối tợng nghiên cứu TCBP Thừa cân - Béo phì TN Thực nghiệm WHO Tổ chức y tế thế giới WHR Waist to hip ratio DNID Diabete non insulin dependant LDL Low Density Lypoproteins LP Lypo proteins iv Danh mục các bảng trong luận văn Bảng 1.1. Giá trị bình thờng của các chỉ số hồng cầu .11 Bảng 2.1. Tuổi và một số chỉ số hình thái của hai nhóm ở đầu thời điểm nghiên cứu .24 Bảng 3.1. Một số chỉ tiêu huyết học của nam - nữ TCBP từ 45 - 60 tuổi .29 Bảng 3.2. Một số chỉ tiêu huyết học của nam - nữ TCBP từ 45 - 60 tuổi .30 Bảng 3.3. Một số chỉ tiêu huyết học của nam - nữ TCBP theo từng khoảng tuổi .31 Bảng 3.4. Một số chỉ tiêu huyết học của nam, nữ TCBP theo khoảng tuổi .31 Bảng 3.5. Một số chỉ số hoá sinh máu của ngời TCBP .32 Bảng 3.6. Một số chỉ số hoá sinh máu của nam và nữ TCBP 33 Bảng 3.7. So sánh các chỉ số hoá sinh máu theo từng khoảng tuổi ở nam và nữ TCBP .34 Bảng 3.8. Tỉ lệ ngời TCBP từ 45 - 60 tuổi có rối loạn (RL) lipid máu 35 Bảng 3.9. Tỉ lệ nam và nữ TCBP từ 45 - 60 tuổi có rối loạn lipid máu .36 Bảng 3.10. So sánh số lợng các tế bào máu của ngời TCBP giữa nhóm ĐC và nhóm TN ở các thời điểm khác nhau .37 Bảng 3.11. So sánh một số chỉ số huyết học của ngời TCBP giữa nhóm ĐC và nhóm TN ở các thời điểm khác nhau .38 Bảng 3.12. Tác dụng của đi bộ lên một số chỉ tiêu hoá sinh máu của ngời TCBP ở nhóm ĐC (n = 44) .39 Bảng 3.13. Tác dụng của đi bộ lên một số chỉ tiêu hoá sinh máu của ngời TCBP ở nhóm TN (n = 46) .40 v Bảng 3.14. Một số chỉ số hoá sinh máu của ngời TCBP ở nhóm TN và nhóm ĐC tại thời điểm trớc tập luyện .42 Bảng 3.15. Một số chỉ số hoá sinh của ngời TCBP ở nhóm TN và nhóm ĐC tại thời điểm sau 3 tháng tập luyện 43 Bảng 3.16. Một số chỉ số hoá sinh máu của ngời TCBP ở nhóm TN và nhóm ĐC tại thời điểm sau 6 tháng tập luyện 44 Bảng 3.17. So sánh các chỉ số hoá sinh máu của nhóm ĐC và nhóm TN ở nam TCBP giữa các thời điểm khác nhau .45 Bảng 3.18. So sánh các chỉ số hoá sinh máu của nhóm ĐC và nhóm TN ở nữ TCBP giữa các thời điểm khác nhau .46 Bảng 3.19. So sánh tỉ lệ ngời có rối loạn lipid máu ở các thời điểm khác nhau giữa nhóm ĐC và nhóm TN .48 Bảng 3.20. Hàm lợng của các chỉ số hoá sinh máu của ngời bình th- ờng 52 Bảng 3.21. Kết quả nghiên cứu về nồng độ cholesterol của một số tác giả đã công bố .54 vi Danh mục biểu đồ trong luận văn Biểu đồ 3.1. So sánh số lợng hồng cầu của nam - nữ TCBP với HSSH29 Biểu đồ 3.2. Số lợng hồng cầu của nam - nữ TCBP theo từng khoảng tuổi .31 Biểu đồ 3.3. So sánh các chí số hoá sinh máu của ngời TCBP với HSSH .33 Biểu đồ 3.4. So sánh các chí số hoá sinh máu của nữ và nam TCBP 34 Biểu đồ 3.5. So sánh tỉ lệ rối loạn lipid máu của nam và nữ TCBP 36 Biểu đồ 3.6. Số lợng hồng cầu của nhóm ĐC và nhóm TN tại các thời điểm nghiên cứu 39 Biểu đồ 3.7. So sánh chỉ số cholesterol của ngời TCBP giữa nhóm ĐC và nhóm TN ở các thời điểm nghiên cứu 42 Biểu đồ 3.8. So sánh các chí số hoá sinh máu ở nhóm TN và nhóm ĐC tại thời điểm trớc tập luyện 43 Biểu đồ 3.9. So sánh các chỉ số hoá sinh của ngời TCBP ở nhóm TN và nhóm ĐC tại thời điểm sau 3 tháng 44 Biểu đồ 3.10. So sánh các chỉ số hoá sinh của ngời TCBP ở nhóm TN và nhóm ĐC tại thời điểm sau 6 tháng .45 vii Đặt vấn đề Những năm gần đây, do điều kiện về kinh tế xã hội phát triển, chất lợng cuộc sống đợc cải thiện đã khiến số ngời bị thừa cân (TC), béo phì (BP) tăng nhanh, làm gia tăng một số bệnh do béo phì. Béo phì do nhiều nguyên nhân, nh- ng trong đó do ăn uống thừa calo và ít vận động là nguyên nhân chủ yếu [2]. Theo điều tra tại Thành phố Hồ Chí Minh và Hà Nội mới đây của Viện dinh d- ỡng về thực trạng béo phì ở độ tuổi từ 45 -70 chiếm một tỷ lệ tơng đối lớn khoảng 8-10% [21]. Nhiều tác giả khi nghiên cứu đã khẳng định rằng, phơng pháp điều trị chống béo phì đầu tiên là chế độ ăn uống giảm cân và tăng cờng vận động. Nhng phơng pháp tăng cờng vận động thông qua các bài tập thể lực có hiệu quả cao hơn vì ngoài có tác dụng giảm cân, phòng và chữa bệnh béo thì tập luyện thể lực khoa học và có hệ thống còn có tác dụng rất lớn trong việc phòng và chống các bệnh về tim mạch, hô hấp, tiểu đờng và bệnh về khớp. Nh vậy, một chế độ ăn uống hợp lý kết hợp tập luyện thể dục thể thao (TDTT) có hệ thống, khoa học, phù hợp với tình hình sức khoẻ là biện pháp hữu hiệu tăng cờng sức khoẻ, hạn chế thừa cân và điều trị chứng béo phì [24], [33]. Có nhiều chỉ số để đánh giá tình trạng sức khoẻ ca nhng ngi TCBP trong đó có các chỉ số hoá sinh máu và huyt hc. Các chỉ số này có sự thay đổi tuỳ theo mức độ béo, độ tuổi và thời gian luyện tập của cơ thể, phản ánh những biến đổi sinh hoá của cơ thể trong các điều kiện khác nhau. Đi bộ sức khoẻ là một trong những hình thức tập luyện có hiệu quả, đặc biệt đối với những ngời TCBP. Trong những năm gần đây, do đợc tiếp cận các thông tin nên ngời dân phần nào đã biết tác dụng của đi bộ trong việc nâng cao sức khoẻ và phòng chống một số bệnh thờng gặp ở ngời lớn tuổi nên tỷ lệ ngời tham gia có tăng lên. Tuy nhiên sự lựa chọn tần số buổi tập, cờng độ, phơng pháp và kỹ thuật cha có nên cha phát huy đợc hiệu quả của sự tập luyện. 1