Đặc trưng nghệ thuật tiểu thuyết mạc ngôn khảo sát qua một số tác phẩm tiêu biểu đã được dịch ra tiếng việt

Một số bài có điểm qua về chất kỳ ảo trong tiểu thuyết của Mạc Ngôn nh bài “Thực h trong Tửu Quốc” của tác giả Chu Anh Hùng, bài viết về “Miền đất Cao Lơng” của Trần Cát Đức … Tuy Tuynhi

bộ giáo dục và đào tạotrờng đại học vinh

1.3 Có thành tựu trên nhiều thể loại, nhng đóng góp cơ bản của MạcNgôn cho văn đàn Trung Quốc đơng đại chủ yếu vẫn là tiểu thuyết Đấy lànhững lý do giải thích vì sao chúng tôi chọn đề tài này

2 Lịch sử vấn đề

Mạc Ngôn là một hiện tợng văn học đang đợc d luận quan tâm đánhgiá, tìm hiểu Trong phạm vi t liệu hiện có, chúng tôi thấy một số bài viết

đáng chú ý:

Cuốn Mạc Ngôn, nghiên cứu và t liệu do Dơng Dơng biên soạn (Nxb

Nhân dân Thiên Tân, 2005) tập hợp nhiều bài viết của nhiều tác giả viết vềMạc Ngôn và một số tác phẩm của ông Một số bài có điểm qua về chất kỳ ảo

trong tiểu thuyết của Mạc Ngôn nh bài “Thực h trong Tửu Quốc” của tác giả Chu Anh Hùng, bài viết về “Miền đất Cao Lơng” của Trần Cát Đức … Tuy Tuynhiên, đó chỉ là những bài viết đơn lẻ của các nhà phê bình có nhắc tới chấtquái trong một vài tác phẩm chứ cha có bài viết nào khái quát lên nét đặc trngtiểu thuyết của Mạc Ngôn

Lê Huy Tiêu, trong bài viết Thế giới nghệ thuật trong tiểu thuyết của

Mạc Ngôn, đề cập đến những đặc điểm nghệ thuật trong sáng tác của nhà văn

này nh : Đề tài, cốt truyện, thủ pháp nghệ thuật Tác giả nhận định: “Nhiều

ngời gọi những tác phẩm của Mạc Ngôn là tiểu thuyết “cảm giác mới” ở

ph-ơng diện cốt truyện, tác giả cho rằng: “Tiểu thuyết của Mạc Ngôn không còn

là cốt truyện hoàn chỉnh nh cốt truyện truyền thống mà nó chỉ là cái khungtruyện mà thôi Nhng trong cái khung ấy chứa đầy cảm giác, đó là linh hồncủa tiểu thuyết Mạc Ngôn Ông có biệt tài nắm bắt cảm giác” Ông còn đề cập

đến kết cấu tác phẩm nh sau: “Do điểm nhìn tự thuật luôn biến hoá, nên kếtcấu truyện của Mạc Ngôn cũng xuất hiện một hình thức tơng xứng mới mẻ vềkhông gian và thời gian Dựa vào sự tởng tợng nh “ngựa thần bay” ranh giớithời gian và không gian, lịch sử và hiện tại, vật lí và tâm lí trở nên mơ hồ… Tuyvừa tồn tại một kết cấu nội tại, vừa có một kết cấu ngoại tại… Tuy Tiểu thuyết của

ông là một kết cấu phức hợp, tuần hoàn, phi tuyến tính, phi lô gic, rất hỗn độn,vô thuỷ vô chung” [62]

Trong bài Tiểu thuyết Trung Quốc thời kì mới, Lê Huy Tiêu khẳng định:

“Nghệ thuật tự sự của tiểu thuyết Mạc Ngôn khá độc đáo” Tác giải lí giải

ph-ơng diện ngôi kể, điểm nhìn, thủ pháp nghệ thuật, cách xử lí không gian, thờigian [62]

Cũng Lê Huy Tiêu, trong một bài viết khác Mạc Ngôn và Đàn hơng

hình (Văn nghệ, số 27/ 2003), đã đánh giá giá trị của cuốn tiểu thuyết này về

“góc nhìn tự thuật của Đàn hơng hình rất độc đáo”, tác giả vừa hoá thân vào

ngời kể chuyện “tôi” (“Tôi” chỉ kể những điều “tôi” biết) để lí giải mọi sự vậtvới sự hiểu biết của mình, nhng bên cạnh đó tác giả lại sử dụng góc nhìn củangời kể chuyện ngôi thứ ba (ngời kể chuyện quan sát sự vật từ bên ngoài),

“nhờ góc nhìn tự thuật đa dạng, luôn thay đổi đã tạo nên hiệu quả nghệthuật: tác giả cố ý bảo lu một số bí mật, gợi lên trí tò mò của độc giả” Tác

giả khẳng định: “Cái độc đáo của Đàn hơng hình còn thể hiện ở ngôn ngữ tự

thuật Ngôn ngữ của ngời kể chuyện và ngôn ngữ của nhân vật thờng xenlẫn, đổi chỗ cho nhau làm cho trang viết sinh động” [60] Nhìn chung, về tácphẩm của Mạc Ngôn, hai bài viết của nhà nghiên cứu Lê Huy Tiêu có thể coi

là khá đầy đủ về các yếu tố cơ bản làm nên giá trị nghệ thuật tiểu thuyết MạcNgôn Tuy nhiên, đó mới chỉ dừng lại ở mức độ khái quát

Trong bài viết Tiểu thuyết của Mạc Ngôn với độc giả Việt Nam, Hồ

Sĩ Hiệp ghi nhận một số đóng góp của Mạc Ngôn trên bình diện nghệ thuật:

“Trong thế giới tiểu thuyết của Mạc ngôn, bối cảnh, sự kiện, tình tiết, tínhcách nhân vật và hoàn cảnh trở thành “thời cơ ngoại hóa” của tình cảm chủquan tác giả Tiểu thuyết của Mạc Ngôn có cảm giác hóa, tình cảm hóa và ýtởng hóa… Tuy Cảm giác trong tiểu thuyết của Mạc Ngôn là sản phẩm của cảmtính, không có quan niệm đối ứng Cảm giác trong tiểu thuyết của MạcNgôn chẳng những phong phú mà còn có tính đa giác và chuyển hóa giữacác cảm giác Tính đa giác phong phú làm cho đối t ợng biểu hiện đạt đợcsức mạnh về nghệ thuật… Tuy” [20]

Trong bài viết Thử phản biện Mạc Ngôn, Lê Huy Tiêu đã phủ nhận

sạch trơn sự nghiệp văn học của Mạc Ngôn Ông cho rằng “Quan điểm mỹhọc của tác giả Mạc Ngôn có vẻ… Tuy có vấn đề” Trong truyện vừa Cao lơng

đỏ (1986) Mạc Ngôn viết: “Quê hơng Đông Bắc Cao Mật, không còn nghi

ngờ gì nữa, là nơi đẹp đẽ nhất, xấu xa nhất; siêu thoát nhất, thế tục nhất;trong trắng nhất, nhơ bẩn nhất; anh hùng hảo hán nhất, đểu giả mất dạynhất; giỏi uống rợu nhất, biết yêu đơng nhất ở trên trái đất này” Tiểuthuyết của ông thời kỳ đầu đi theo hớng “đẹp đẽ nhất”, đầy nhân tình ấm

áp, làm rung động lòng ngời (Đêm ma xuân giăng giăng, Con đờng bán

bông, Âm nhạc dân gian, Tình yêu ban đầu…) Nhng các tiểu thuyết về sau

“bị quan điểm thẩm mỹ “bệnh hoạn” làm cho tàn lụi dần dần” [64]

Cây tỏi nổi giận vốn đợc xem là cuốn tiểu thuyết dài thành công của

Mạc Ngôn viết về đề tài nông thôn, nông nghiệp trong thời buổi cơ chế thịtrờng - một câu chuyện mang tính thời sự nóng hổi nhất trong công cuộc

đổi mới đất nớc Trung Quốc Nhà phê bình Vơng Cán nói: “Một sự kiệnchính trị vừa mới xảy ra, tác giả chỉ viết trong hơn 30 ngày làm sao mà

“bôi” ra thành một cuốn truyện dài đợc? Mạc Ngôn quá tự tin vào cảm giáccủa mình, kết quả là tính xã hội, tính báo chí không sao lấp đầy sự h rỗng

của nội dung Để che dấu cảm giác đã mòn, Mạc Ngôn dùng những yếu tốbên ngoài thoát ly bản thể để cấu tạo tiểu thuyết, chơi trò lộng ngôn ngoangữ làm cho tiểu thuyết bị biến chất, mất đi hình thái vốn có của thể loại”

Trong bài Giá trị và khiếm khuyết trong tiểu thuyết của Mạc Ngôn, nhà

phê bình Dơng Liên Phấn nói: “Dờng nh Mạc Ngôn quá thích thú với tri giáccảm tính của mình nên đã đi quá xa, ông định giải thoát khỏi “lý tính” khôcứng lệch lạc, nhng lại nảy sinh “quái đồ”: Ông không vì thế mà có đầy đủ tự

do miêu tả cảm giác, trái lại sa vào cái vòng “lý tính” giả tạo, cũng có nghĩa làtrong việc miêu tả cảm tính đã thiếu đi lý tính thực sự nên tạo thành tình cảmkhông thật”

Hạ Thiệu Tuấn, Phan Khải Hùng thừa nhận sức tởng của Mạc Ngôn rấtphong phú, kỳ lạ, nhng dới sự chỉ đạo của t tởng “Thiên mã hành không” nênngòi bút nhiều khi không giữ đợc mực thớc Trớc cái ác của kẻ thù, Mạc Ngôn

lúc đầu còn tỏ ra căm giận nhng sau thì lại lạnh lùng vô cảm (ở Báu vật của

đời, tả bọn Nhật đến chém giết xong, thì đàn quạ đến mổ ăn thi thể ngời chết

một cách ngon lành) Đối với cái ác và hành vi bạo lực, tác giả tả khoa trơngquá đáng và tỏ ra thích thú thởng thức chúng

Nhà phê bình Lý Kiến Quân cho rằng: “Trong Đàn hơng hình ngòi bút

của Mạc Ngôn đã chịu ảnh hởng bởi khuynh hớng thởng thức hành vi tàn ác

của truyền thống” ở Đàn hơng hình, tác giả tả việc hành hình quá tỷ mỉ, quá ghê rợn, nhng lại tỏ ra “thích thú” Còn Báu vật của đời thì bị đánh giá là:

“Phiến diện hẹp hòi, tình cảm ủy mị tiêu trầm, không lấy quan điểm duy vật

để nhìn lịch sử” [64]

Bên cạnh những lời nhận xét trên thì vẫn phải kể đến những đánh giá,

nhận xét lạc quan hơn Trong bài viết Tiểu thuyết Mạc Ngôn với độc giả Việt

Nam, Hồ Sĩ Hiệp có nhận định: “Ngòi bút miêu tả của Mạc Ngôn trong Báu vật của đời tỉnh táo và lạnh lùng Mặc dù một số đoạn rơi vào yếu tố tự nhiên

sắc dục nhng toát lên trong toàn bộ tác phẩm vẫn là cái nhìn hiện thực và thái

độ xây dựng của tác giả… TuyĐàn hơng hình, Mạc Ngôn lên án sự tàn bạo độc áccủa thời đại nhà Thanh - một thời đại đã gây nên biết bao đau thơng, thảmkhốc cho mỗi con ngời và cho mỗi gia đình… TuyCây tỏi nổi giận là câu chuyệnrất đơn giản nhng có tính thời sự trong thời buổi kính tế thị trờng, thì nôngthôn, nông nghiệp và nông dân luôn bị thiệt thòi Những ngời nông dân… Tuytrong tác phẩm có thể coi là những ngời điển hình trong thời đại mới Họ biếtlàm ăn, biết làm giàu và cũng biết đấu tranh đến cùng khi quyền lợi của mình

bị xâm phạm… Tuy” Từ đó có thể thấy: “Trong các nhà văn đơng đại Trung Quốc

hiện nay, Mạc Ngôn không phải là nhà văn nổi tiếng nhất nhng… Tuyông là nhàvăn có “vùng đất”, “có tiếng nói”, và có “cách viết riêng”… Tuy Câu chuyện trongtác phẩm của Mạc Ngôn bình thờng phổ biến, nơi nào cũng có nhng dới ngòibút của tác giả nó trở nên phức tạp và rối rắm, đầy kịch tính và chứa chấtnhiều mâu thuẫn làm cho ngời đọc theo dõi, rất căng thẳng Chính yếu tố này

đã làm cho tác phẩm của Mạc Ngôn hấp dẫn ngời đọc Về nghệ thuật tácphẩm của Mạc Ngôn có nhiều khám phá, vừa cách tân truyền thống vừa sángtạo cái mới theo các thủ pháp nghệ thuật tiểu thuyết Tây phơng” [20]

Ngoài ra, còn có một số bài viết trên tạp chí, tạp kỷ, Internet ít nhiều đề

cập đến tiểu thuyết của Mạc Ngôn nh : Thế giới nghệ thuật của Mạc Ngôn qua

hai tiểu thuyết Báu vật của đời và Đàn hơng hình (Nguyễn Khắc Phê, tạp chí

Sông Hơng, số166, 12/2002) Những cách tân về nghệ thuật trong tiểu thuyết

Đàn hơng hình (Mai Đức Hán, Tạp chí Khoa học Đại học Vinh, tập 34, số 4B,

2005) Thế giới nhân vật trong tiểu thuyết Đàn hơng hình của Mạc Ngôn

(Nguyễn Thị Cẩm Anh- Đại học S phạm Thái Nguyên)

Khoá luận tốt nghiệp Huyền thoại hoá trong Báu vật của đời của Lê Vũ

Phơng Thuỷ, Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn - Đại học Quốc gia Hà

Nội (2006) đề cập đến các yếu tố mang tính huyền thoại trong Báu vật của

đời nh: Kim Đồng và mô hình đứa trẻ huyền thoại, huyền thoại hoá trong một

số nhân vật đàn ông, hay Bầu vú của ngời phụ nữ và biểu tợng về ngời mẹ vĩnh cửu… Tuy Đó mới chỉ là một trong những đặc trng về mặt hình thức tiểuthuyết Mạc Ngôn

Nguyễn Thị Phơng Thuần, trong khoá luận tốt nghiệp (2008), Trờng

Đại học Vinh, bớc đầu cũng có những tìm hiểu về tiểu thuyết Đàn hơng hình dới góc độ Một vài đặc sắc về phơng diện nghệ thuật của Đàn hơng hình

(Mạc Ngôn)

Trên đây chúng tôi đã điểm qua một số chuyên luận, bài viết của cácnhà nghiên cứu về Mạc Ngôn nói chung và tiểu thuyết của Mạc Ngôn nóiriêng Mỗi tác giả đều chú ý khai thác nét độc đáo về mặt này hay mặt kháctrong văn của Mạc Ngôn

3 Đối tợng nghiên cứu, phạm vi t liệu khảo sát

Lấy Đặc trng nghệ thuật tiểu thuyết Mạc Ngôn làm đối tợng nghiên cứu,

luận văn tập trung khảo sát:

3.1 các cuốn tiểu thuyết tiêu biểu của Mạc Ngôn đã đợc dịch ra tiếngViệt:

- Cây tỏi nổi giận, Nxb Văn học, 2003

- Tửu quốc, Nxb Hội Nhà văn, 2003

- Vị trí thể tài tiểu thuyết trong sự nghiệp văn học của Mạc Ngôn

- Đặc trng tiểu thuyết Mạc Ngôn trên các phơng diện nội dung và hìnhthức

5 Phơng pháp nghiên cứu

Luận văn sử dụng đồng thời các phơng pháp thống kê, phân loại, phântích, tổng hợp, đối chiếu, so sánh

6 Cấu trúc luận văn

Ngoài Mở đầu, Kết luận và Tài liệu tham khảo, luận văn gồm 3 chơng:

Chơng 1 Cuộc đời và sự nghiệp văn học của Mạc Ngôn

Chơng 2 Đặc trng tiểu thuyết Mạc Ngôn thể hiện qua một số yếu tố

thuộc bình diện nội dung

Chơng 3 Đặc trng tiểu thuyết Mạc Ngôn thể hiện qua một số yếu tốthuộc bình diện hình thức

Chơng 1 Cuộc đời và sự nghiệp văn học của mạc ngôn

1.1 Tiểu sử Mạc Ngôn

Mạc Ngôn sinh ngày 17/2/1955 tại huyện Cao Mật - tỉnh Sơn Đông,Trung Quốc Mạc Ngôn là bút danh Tên khai sinh của nhà văn là Quản MạcNghiệp, ông xuất thân trong một gia đình nông dân nghèo

Lúc nhỏ Mạc Ngôn là một đứa trẻ thông minh hiếu động, ham học và

đã tỏ ra là đứa trẻ có năng khiếu văn chơng Khi vẫn còn là một đứa trẻ nghịchngợm ngày ngày chăn trâu trên đồng cỏ quê hơng, Mạc Ngôn đã bắt đầu

“cuộc đời đọc sách” Đông Bắc Cao Mật là một vùng quê lạc hậu và hẻo lánhnên sách là một thứ xa xỉ vô cùng hiếm hoi Để đọc đợc một cuốn sách thì ôngphải trả một cái giá khá lớn: Xin làm việc cho những nhà có sách, kéo cối xaybột cho nhà chủ, cứ kéo cối một buổi sáng thì đợc đọc hai tiếng đồng hồ, vàphải đọc ngay tại nhà họ, nếu muốn đọc tiếp thì phải tiếp tục kéo cối thậmchí đến cả ăn trộm mận của hàng xóm để kéo dài thời gian đợc đọc sách, ôngcũng chấp nhận Có đợc sách, ông đọc rất say xa và thờng xuyên khóc, cời vớicác nhân vật, thậm chí yêu các nhân vật nữ trong sách Lên lớp bốn, MạcNgôn viết một bài về ngày Quốc tế lao động 1- 5 khi trờng tổ chức đại hội thểdục thể thao Bài viết đợc thầy giáo Trơng khen ngợi hết lời Sau đó MạcNgôn còn viết rất nhiều bài luận, tất cả các bài viết đều đợc thầy Trơng đọc tr-

ớc lớp, có lúc lại còn đợc dán lên cả bản tin của nhà trờng, thậm chí có bài còn

đợc các trờng trung học lân cận lấy làm bài văn mẫu Nhng năm mời một tuổi,Cách mạng văn hoá nổ ra, Mạc Ngôn phải nghỉ học khi cha học hết bậc tiểuhọc (đang học dở lớp năm), phải tham gia lao động nhiều năm ở nông thôn.Trong khoảng mời năm kể từ ngày đó, tuổi thơ ông suốt ngày chăn dê ở ngoài

đồng, đói khát và cô đơn luôn là ng“ ời bạn đồng hành” Mạc Ngôn trong một

bài phỏng vấn, đã tâm sự : “Những kinh lịch nghèo khốn đã bám tôi suốt hai

mơi năm Nỗi sợ hãi đói khát luôn ám ảnh cuộc sống và tác phẩm của tôi sau này Nếu đợc lựa chọn lại, tôi muốn chọn lấy tuổi thơ có cơm no áo ấm”

Do thành phần xuất thân của gia đình nên việc đi học trở lại của MạcNgôn chấm dứt, tấm bằng trung học không thể lấy đợc, ngay cả đến đi bộ độicũng không phải dễ, làm công nhân cũng chẳng có chút hi vọng gì và xem ratơng lai của Mạc Ngôn thật ảm đảm và mờ mịt Trong tuyệt vọng, Mạc Ngôn

đã lục lọi những quyển sách giảng văn của anh cả khi còn học trung học ra,

đọc đi đọc lại một cách say mê đến khi thuộc thì thôi, đầu tiên là đọc nhữngtruyện ngắn và những đoạn trích tiểu thuyết rồi đến tản văn, ngay cả đếnnhững bài viết của Trần Bá Đạt, Mao Trạch Đông cũng đợc ông thuộc làu

Cô đơn, đau khổ, tuyệt vọng với cuộc sống tù đọng tăm tối không thểdìm chết một Mạc Ngôn đầy niềm khao khát Khi Trơng Thiết Sinh xuất hiện,

nh một ngọn đuốc thắp sáng lại những ớc mơ đã bị Cách mạng văn hoá làmcho tắt ngấm- ớc mơ học đại học Trơng Thiết Sinh chỉ cần một bức th mà vào

đợc đại học nên Mạc Ngôn bắt chớc Trơng Thiết Sinh viết th cho Bộ trởng BộGiáo dục để biểu đạt khát vọng đợc học đại học một cách điên cuồng Th đivới bao niềm lo âu, mong mỏi và th về là lời phúc đáp hãy cố gắng và chờ đợi

sự tiến cử của bần hạ trung nông Lời phúc th đã làm cho Mạc Ngôn rất cảm

động và khiến cho anh suy nghĩ rất nhiều về con đờng vào đại học của mình

“Chờ sự tiến cử của bần hạ trung nông( ) hạnh phúc ấy chẳng đến phận củacon em nông dân( ) huống hồ gì tầng lớp phú nông nh tôi” [45, 228], ngaycả nếu cố gắng lao khổ hơn cả con trâu cũng chẳng trông chờ gì! Từ đó liềnnghĩ đến chuyện đi bộ đội, cố gắng phấn đấu cho thật tốt thì sẽ thực hiện đợcgiấc mơ học đại học Sau bốn năm liên tục nỗ lực, Mạc Ngôn đã đợc nhậpngũ

Tháng 2 năm 1976, Mạc Ngôn vào bộ đội Ôm giấc mơ học đại học,

đ-ợc trở thành nhà văn, chiến sĩ Quản Mạc Nghiệp đã làm việc cật lực đến độkhông thiết gì đến bản thân, từ tham gia lao động sản xuất ở nông trờng đến

đào phân lợn, thậm chí dọn cầu tiêu , việc gì ông cũng hoàn thành tốt Vớithành tích ấy Mạc Ngôn đã dành đợc sự tán thởng và cảm tình của toàn đơn vị

từ cao xuống thấp Cuối năm 1977, lãnh đạo đơn vị quyết định cho Mạc Ngôn

đến Bắc Kinh dự thi tại Học viện Kỹ thuật công trình do quân đội quản lí Vớitâm trạng vô cùng phấn khởi, vì cơ hội đợc học tập đã đến và ông đã miệt màingày đêm với quá trình tự học gian khổ kinh hoàng Nhng khi kì thi đến thì

cấp trên gọi điện không phải thi nữa vì không có tên trong danh sách! Quamột phen lao đao, về cơ bản việc thi đại học đã tan vỡ Không lâu sau, MạcNgôn đợc điều động về một đơn vị mới ở Bảo Định, đảm nhiệm chức vụ giáoviên chính trị kiêm nhân viên quản lí th viện Để có thể lên lớp, Mạc Ngôn đãdành nhiều thời gian nghiên cứu về lí luận chính trị, và lợi dụng chức danh,

đọc ngốn ngấu rất nhiều sách văn học nghệ thuật và tập tành sáng tác Đó là

vào năm 1978, ở huyện Hoàng, Mạc Ngôn viết truyện Chuyện về một ngời mẹ,

viết về con gái của một địa chủ đem lòng yêu một đội trởng vũ trang thuộc Bát

lộ quân, bỏ nhà theo ngời yêu, cuối cùng dẫn đội quay về giết chết ngời bốHán gian của mình Nhng rồi trong Cánh mạng văn hoá, do thành phần xuấtthân không tốt nên bị đấu tố và cuối cùng phải nhận lấy cái chết thê thảm

Mạc Ngôn đã gửi truyện này cho tạp chí Văn nghệ Giải phóng quân và hy

vọng có tiền nhuận bút để mua một chiếc đồng hồ đeo tay thì bản thảo lại bị

trả về Sau đó Mạc Ngôn viết kịch bản Li hôn, nội dung viết về cuộc đấu tranh với “Tứ nhân bang” Lại gửi cho Văn nghệ Giải phóng, lại mong ngóng nhuận

bút để mua đồng hồ và lại nhận bản thảo quay về Nhng lần này thì Ban biêntập của tờ tạp chí đã viết cho Mạc Ngôn một lá th với đại ý là: Do số trang tạpchí có hạn, kịch bản đồ sộ này không thể đăng tải hết đợc, nếu có thể thì cứgửi cho nhà xuất bản nào đó hoặc là những đoàn kịch nói Có thể nói trongquân ngũ ông đã không ngừng học tập phấn đấu, trang bị cho mình vốn vănhoá cần thiết để trở thành nhà văn Quá trình lao động và học tập không mệtmỏi ấy đã mở toang cánh cửa vào trờng đại học tởng chừng nh đã đóng từ lâu

đối với Mạc Ngôn vào ngày 1 tháng 9 năm 1984 Ông đã trúng tuyển vàokhoa Văn thuộc Học viện Nghệ thuật Quân Giải phóng Năm 1986, ông tốtnghiệp khoa Văn thuộc Học viện Nghệ thuật Quân Giải phóng

Năm 1988 trúng tuyển lớp nghiên cứu sinh khoa Lí luận sáng tác thuộcHọc viện Văn học Lỗ Tấn, trờng Đại học S phạm Bắc Kinh, lấy bằng Thạc sĩnăm 1991 Lúc ấy ông cũng là sáng tác viên danh tiếng của Cục Chính trị- BộTổng tham mu Quân Giải phóng nhân dân Trung Quốc

Tháng 10 năm 1997 cho đến nay, ông chuyển sang hoạt động trên lĩnhvực báo chí và viết văn chuyên nghiệp

Quả thực Mạc Ngôn là con ngời giàu ý chí, nghị lực, có ớc mơ và tràn

đầy khát vọng; là con ngời dám nghĩ và dám làm, kiên định thực hiện ớc mơcủa mình, một điều tởng chừng nh rất dễ nhng không phải ai cũng làm đợc

1.2 Những yếu tố góp phần hình thành tâm hồn văn chơng của Mạc Ngôn

đúc nên tâm hồn văn chơng Mạc Ngôn, đã đa nhà văn trở thành một ngời nổitiếng trên văn đàn Trung Quốc cũng nh trên thế giới.

Nơi đây ám ảnh ngời ta nhất là cái đói Cái đói ở đây không phải chỉmột mùa, một năm mà là cái đói triền miên từ năm này qua năm khác, từ đờinày sang đời khác Thờng trực trong suy nghĩ của họ là nghĩ đến cái ăn và làmthế nào để kiếm đợc cái ăn Họ ăn lá cây, khi lá cây trơ trụi thì ăn sang vỏ câyrồi cành cây Cái đói ở đây đợc nhắc tới đầy ám ảnh qua hình ảnh của lũ trẻcon: thân hình của lũ trẻ gầy nh một que củi, nhng cái bụng thì chẳng khác gìcái vại nớc Lớp da bụng dờng nh trong suốt, có thể nhìn thấy cái dạ dày lépkẹp, cái đầu thì to nặng đợc đặt trên cái cổ dài ngoằng Đặc biệt hơn là sựkiện “Năm 1961, một chiếc xe than ( ) đợc chở đến trờng tiểu học trong thôn( ) một đứa trẻ thông minh cầm lấy miếng than ép gặm lấy gặm để Nhìn nó

ăn ngon lành, ( ) thế là chúng tôi xông tới, mỗi đứa vồ lấy một miếng, rồi thinhau gặm ( ) ngời lớn trong thôn cũng xông tới ” [42, 99-100], thậm chí côgiáo làng ngời hiểu rõ tính chất của than là không ăn đợc nhng thấy sự nhiệttình ăn than của học sinh mà đâm ra nghi ngờ, rồi ăn thử và cũng thấy ngon!Cái đói đã làm ngời ta trở nên ngu muội, và đối với Mạc Ngôn cái đói ấy luônthờng trực ám ảnh trong ông Để rồi từ đó, hiện thực ấy bớc vào trang văn của

ông trần trụi đến nghẹn ngào xa xót

Cuộc sống của nhân dân Đông Bắc Cao Mật tuy gian khổ, thiếu thốn vềvật chất nhng ở họ lại dồi dào trữ năng tinh thần Trong thôn, phần lớn nhândân đều mù chữ, nhng rất nhiều ngời trong số họ xuất khẩu thành thơ, đặc biệthơn là họ biết rất nhiều chuyện, nhiều truyền thuyết Những câu chuyện,những truyền thuyết ấy không chỉ có ngời lớn tuổi trong thôn mới biết kể màngay cả ngời trẻ tuổi và thậm chí trẻ con cũng kể chuyện Chính những khotruyền thuyết ấy đã làm phong phú cho đời sống tinh thần của ngời dân CaoMật Ngoài những câu chuyện kể, ngời dân nơi đây thờng xuyên diễn kịch,nhất là những vở hí kịch dân gian, đặc biệt là vở “giọng mèo” Những vở híkịch dân gian thờng chứa lời lẽ mang hơi hớng của cuộc sống, có khả năngkhiến cho ngôn ngữ đã đợc quý tộc hoá Lời hát uyển chuyển tha thiết, những

làn điệu vở kịch này đã theo Mạc Ngôn suốt thời thơ trẻ và cũng ảnh hởng khásâu sắc đến Mạc Ngôn làm cho văn phong của ông nhẹ nhàng thanh thoát,lãng mạn bay bổng Một làng quê với bao tập tục nghìn đời, tập tục bó chân,tập tục du xuân, tập tục bố thí cho ngời ăn xin tập tục rải đất khi sản phụsinh- khi sản phụ lâm bồn, ngời ta sẽ lót dới lng sản phụ một lớp bụi đất dàyquét trên đờng về để đứa trẻ lọt khỏi lòng mẹ là đã tiếp xúc với đất Không có

ai giải thích ý nghĩa của tập tục này nhng trong suy nghĩ của tất cả mọi ngời

đó chính là sự thể hiện thực tiễn của niềm tin “mọi ngời đợc sinh ra từ đất” Tập tục, hủ tục ấy luôn thờng trực trong tâm trí của Mạc Ngôn và nó cứ trở đitrở lại sinh động trong những tác phẩm của ông Chính trong khoảng thời gian

ở quê hơng, cuộc sống gần gũi với ngời dân, đã ảnh hởng rất rõ nét tới nhữngtrang viết sinh động và chân thực về cuộc sống ở nông thôn của ông và hơnnữa giúp cho tâm hồn văn chơng của ông luôn có quan hệ mật thiết với thiênnhiên, bồi dỡng đợc quan niệm lịch sử, quan niệm đạo đức, đồng thời “bồi d-ỡng đợc trí tởng tợng và giữ mãi đợc một trái tim thơ trẻ” [42, 215]

Thôn Đông Bắc Cao Mật là một nơi xa xôi hẻo lánh, tởng nh nơi nàyhoàn toàn tách biệt với những biến động chính trị của lịch sử Vậy mà, cũngkhông nằm ngoài làn sóng của “Ba ngọn cờ hồng”, cuộc Cách mạng văn hoá,những cuộc thanh trừng nghiệt ngã, những sự vô lí trớ trêu của cuộc đời baongời, những câu chuyện nh những huyền thoại bóng tối của những ngàytháng ấy đã tạo nỗi ám ảnh lớn trong tâm hồn của Mạc Ngôn để rồi từ đó trào

ra trên những trang văn đầy đau đớn, tê tái

Tên của một con ngời gắn liền với mảnh đất ấy là bởi con ngời nàyluôn dành hết tình yêu thơng gắn bó với quê hơng nguồn cội và cũng nhờ quêhơng ấy mà nổi tiếng “Nhà văn giỏi chỉ viết về quê hơng, một mảnh đất chỉ

bé nhỏ bằng bàn tay, có thể câu chuyện chỉ bé bằng lòng bàn tay, nhng do trớckhi đặt bút ngời ấy ý thức đợc rằng, nơi bé nhỏ bằng lòng bàn tay ấy là mộtphần tạo thành không thể thiếu đợc của thế giới, và câu chuyện bé bằng bàntay ấy là một phần trong lịch sử của thế giới, nên tác phẩm của ng ời ấy sẽ cókhả năng đi ra thế giới, đợc loài ngời hiểu và chấp nhận” [42, 56-57]

Đông Bắc Cao Mật là một vùng nông thôn thuần phác và nghèo đói Mộtvùng quê mà Mạc Ngôn đã tìm đủ mọi cách ra đi để thoát khỏi những ngàytháng nhàm chán, cô đơn và đói rét Ngày lên đờng nhập ngũ, nhiều ngời đãphải khóc khi xa quê hơng nhng ông không khóc, mong ôtô chạy càng xacàng tốt và thậm chí đã mong không bao giờ trở lại! Nhng chỉ mới ba năm xaquê hơng, mọi tình cảm trong ông về quê hơng đã thay đổi, ông thấy nơi này

thật đáng quý Trở về nhìn thấy dòng sông, cánh đồng, nghe thấy những âmthanh quen thuộc thì trong ông lâng lâng niềm xúc động Đặc biệt khi nhìnthấy ngời mẹ tất tả chạy từ trong ngõ ra đón con thì ông đã không sao cầm đợcnớc mắt Cũng từ đó trở đi, tâm hồn ông luôn gắn bó với quê hơng của mình,

nó là một phần sự sống, là “huyết địa” trong ông Quan hệ của ông với quê h

-ơng, với nông thôn “cũng giống nh quan hệ giữa cá với nớc, nh quan hệ giữa

đất với cây; đơng nhiên nhìn từ một góc độ khác, còn là quan hệ giữa chim vàlồng chim, là quan hệ giữa nô dịch và bị nô dịch” [45, 261] Ngay cả khi rời

xa nông thôn lên thành phố thì tâm hồn ông vẫn luôn hớng về quê hơng vớinhững tình cảm ban sơ nhất, tốt đẹp nhất, “tuy rời xa nông thôn mời mấy nămnay để lên thành phố nhng về cơ bản, tôi vẫn hớng tình cảm của mình về vớinông thôn, vẫn cho rằng tất cả những gì ở nông thôn cũng đều tốt đẹp [45, 261].Nhà văn Mỹ Faulkner đã không ngừng viết đi viết lại mãi về cái quê hơngdài rộng vừa chỉ bằng con tem th nhng đã tạo ra đợc cả một vùng trời đất choriêng mình Điều này đã ảnh hởng không nhỏ tới Mạc Ngôn và rồi từ đó ông

đã gơng cao cái ngọn cờ xã Đông Bắc Cao Mật đó lên, viết tất cả những ruộng

đất sông ngòi, cây cối mùa màng, sâu, hoa, chim, cá, những chàng trai si tình,những cô gái lãng mạn, những bọn du côn anh chị trong vùng, những ngời đàn

bà chua ngoa, điêu dân gian dối, những anh hùng tráng sĩ của quê hơng ông

ông mong ớc sẽ xây dựng nên một nớc cộng hoà văn học cho riêng mình

“Thôn Đông Bắc Cao Mật của tôi là một nớc cộng hoà văn học do tôi sáng lập

ra, và tôi chính là quốc vơng của vơng quốc ấy Mỗi khi cầm bút viết lên vàviết về Cao Mật Đông Bắc của tôi, tôi luôn cảm thấy niềm hạnh phúc lớn laokhi có đợc quyền lực ấy, tôi có thể dời non lấp biển, hô ma gọi gió trên vùng

đất ấy, tôi muốn ai sống thì đợc ngời ấy đợc sống, tôi muốn ai chết thì ngời ấyphải chết” [42, 93 - 94] Từ tình yêu quê hơng tha thiết cháy bỏng ông đã đalàng quê nhỏ bé, nghèo nàn ấy lên trang sách và làm cho nơi đây trở thànhmột nơi nổi tiếng, một nơi đợc nhiều ngời biết đến “Những ấn tợng về nôngthôn là hồn, là phách của tôi Đất, sông, hoa trái, cây cỏ, chim bay, thú chạy,thần thoại, truyền thuyết, quỷ ma, yêu tinh, ân nhân, cừu nhân của cố hơng

là nội dung chính trong các tiểu thuyết của tôi”[45, 262]

Từ đó mà thôn Cao Mật vợt lên khái niệm về địa lí thông thờng trở thànhmột khái niệm văn học, trở thành một khái niệm mở chứ không phải là mộtkhái niệm đóng Quê hơng là nơi để ông đi về với tất cả niềm yêu thơng trântrọng nhất và cũng là mạch nguồn, là động lực sáng tác của nhà văn

1.2.2 Gia đình

Gia đình là cái nôi hình thành và nuôi dỡng nhân cách mỗi con ngời.

Đối với nhà văn Mạc Ngôn, gia đình ông đã góp phần không nhỏ trong quátrình hình thành tâm hồn văn chơng Mạc Ngôn Đại gia đình Mạc Ngôn sinhsống trong ngôi nhà vừa thấp vừa rách nát, bốn bề lộng gió, mái dột, tờng nhà

và tất cả vật dụng trong nhà bị khói bụi lâu năm làm cho đen sì Vậy mà trongngôi nhà ấy có tới mời ba nhân khẩu! Để thoả mãn tứ đại đồng đờng nên tất cảmọi thành viên trong gia đình nh ông nội, bà nội, bố, mẹ, chú, thím, anh, chị

và mấy đứa em trai em gái (con của thím) nhỏ hơn Mạc Ngôn, đều sinh hoạttrong ngôi nhà nhỏ ấy Lúc bấy giờ, gia đình nhà họ Mạc đợc coi là gia đình

đông nhất làng Ngời lớn chỉ lo kiếm kế sinh nhai để tồn tại, còn lũ trẻ thìkhông ai cai quản, chúng cứ lớn lên một cách lặng lẽ Hơn nữa do con cháu

đông, và vị trí của mỗi ngời, sự u ái của mọi ngời cũng khác nhau Chính cuộcsống gia đình ấy khiến Mạc Ngôn cảm thấy thế giới thật đơn điệu và thậtbuồn Cha của Mạc Ngôn, đã từng học mấy năm ở trờng t thục dới xã hội cũ,

là ngời có đầu óc phong kiến khá nặng, nên điều khiển gia đình rất chặt chẽ vàbảo thủ Một nguyên tắc sinh tồn để bảo vệ mình, giáo dục bất biến của gia

đình là lúc nào cũng phải giữ thái độ khiêm tốn, tự hạ thấp mình trớc mặt ngờikhác, những lúc không nên nói thì tuyệt đối không đợc nói, còn khi buộc phảinói thì nhất định không đợc nói ra những lời đắc tội với ngời khác, khi gặpchuyện bất bình thì nhất định không nên giơ đầu chịu báng Ông luôn giáodục con cái phải giữ trọn lễ tiết, danh dự gia đình dù cuộc sống có ở trongcảnh cơ hàn Chính vì vậy, thời niên thiếu có lần Mạc Ngôn đã bị đánh mộttrận “nhớ đời” chỉ vì một lỗi rất trẻ con Vì đói và thèm ăn, nên Mạc Ngôn đãmóc trộm một củ cải đỏ và bị ngời coi ruộng bắt đợc Mạc Ngôn rất thànhkhẩn sám hối trớc tợng của Mao Chủ tịch và đã đợc tha Nhng bố của MạcNgôn lại rất tức giận trớc việc làm này của cậu vì ông cho rằng cậu đã làmmất mặt gia đình Nghiêm khắc giáo dục con cái nhng đồng thời ông cũng rấtquan tâm lo lắng cho con, theo dõi con trên bớc bớc đờng đời Thấy anh ham

đọc sách, ông sợ sau này anh trở nên yếu đuối, nhng khi đợc cô giáo khuyếnkhích thì ông lại phân bố công việc hợp lí hơn để anh có thời gian đọc sách

Sợ con mất mặt với bạn bè, nên ông đã bán trâu để mua cho anh chiếc đồng hồThợng Hải mà anh từng khao khát Ngay cả khi trong tiểu thuyết Mạc Ngônviết “cha tôi là một tên thổ phỉ” thì ông cũng không bận tâm! Mẹ của MạcNgôn là một ngời phụ nữ chịu nhiều vất vả, giàu đức hi sinh và đầy lòng vị thanhân hậu Lấy chồng từ khi mời lăm tuổi, sinh nở khá nhiều, làm việc quầnquật để nuôi gia đình và bốn đứa con Bên trên là bố mẹ chồng, dới là cả một

đàn con thơ dại, lúc nào bà cũng chăm chút nâng niu họ mà dờng nh quên đibản thân mình Trong nhà hễ có cái gì ăn đợc là bà nhờng cha mẹ, nhờng chocon, còn bà thì ăn rơm, ăn cỏ, ăn rau dại trên đồng Là cô con dâu trong mộtgia đình phong kiến nên sức lao động của bà bị tận dụng một cách triệt để Lúc

bà mang thai đôi, bụng to tới mức không nhìn thấy mũi chân, đi lại hết sức khókhăn, thế mà bà vẫn phải ra đồng làm việc, suýt nữa bà sinh con ngay tại sân

đập lúa Thế nhng ngời phụ nữ này vẫn đảm đang gánh vác mọi công việctrong gia đình mà không một lời oán thán

Với thân thể gầy bé, ngời phụ nữ ấy đã gồng mình lên với nhữngchuyện sinh con đẻ cái, đói rét, bệnh tật, còn cộng thêm tai hoạ của chiếntranh và những áp bức về chính trị sức chịu đựng của bà quả thật phi th -ờng

Anh trai và chị gái của Mạc Ngôn rất ham học và đều học giỏi Đặc biệtanh trai của Mạc Ngôn, chính anh là tấm gơng cho cậu em Mạc Ngôn ham

đọc, ham học văn chơng để rồi sau này trở thành nhà văn Đến những năm đầucủa thập niên sáu mơi, việc anh thi đỗ vào trờng Đại học S phạm Hoa Đông đã

đem lại vinh dự lớn lao cho gia đình và cũng ơm mầm giấc mơ học đại họccho Mạc Ngôn

Là một gia đình rất yêu văn chơng, những ngời lớn trong nhà là cả một

pho truyện kể Ông bà, cha của Mạc Ngôn đều là những ngời biết cách kểchuyện, anh trai của ông nội Mạc Ngôn thì lại là một ông vua kể chuyện Ôngvốn là một thầy lang giao thiệp rộng, tri thức phong phú, óc tợng tợng tinh tế.Mỗi câu chuyện ông kể thờng dùng đại từ nhân xng ở ngôi thứ nhất và phầnlớn là những điều mà chính ông đã trải qua, lại thêm cả màu sắc kì ảo ma quáinên những câu chuyện ấy đặc biệt hấp dẫn nhà văn Cứ đêm đêm, Mạc Ngôn

và các anh chị em của ông đều vòi vĩnh để đợc nghe kể chuyện, và cho tới tậnbây giờ nhà văn vẫn nhớ đợc tới ba trăm câu chuyện, và cứ mỗi câu chuyện đóchỉ cần sửa đổi một chút là có thể trở thành một thiên tiểu thuyết Gia đình làmón tài liệu thô cho nhà văn sáng tác và nhà văn cũng chính là tạo vật mà gia

đình dành cho văn học

1.2.3 Con ngời Mạc Ngôn

Trở thành một nhà văn nổi tiếng có lẽ trớc hết phải là khả năng thiênbẩm, năng khiếu văn chơng Đối với nhà văn Mạc Ngôn, điều đầu tiên có thểnói đó chính là lòng say mê văn học Đi học lúc sáu tuổi và biết đọc Chíntuổi, ông đã đọc đợc khá nhiều những cuốn sách có đợc trong thôn nh cuốn

Tam quốc diễn nghĩa, Thuỷ hử, Nho lâm ngoại sử, Bài ca thanh xuân, Hồng

đăng ký, Phá hiểu ký, Tam gia hạng, Thép đã tôi thế đấy

Từ nhỏ ông rất say mê văn học Thấy sách là nh bị thôi miên, nh nhữngvụn sắt bị nam châm hút Nội dung các cuốn sách vô cùng hấp dẫn, đã để lạinhững ấn tợng không dễ gì quên đợc trong tâm hồn ông Nào là những ThânCông Báo cỡi trên lng hổ, Trịnh Luân phun ánh sáng bằng lỗ mũi, Thổ Hành

Tôn độn thổ, Dơng Nhiệm có tay trên mắt và có mắt trên tay (Phong thần diễn

nghĩa), những mối tình ngây thơ của các cô gái trong từng trang sách, những

cái chết đau lòng, những niềm vui hạnh phúc, những âm thanh văng vảng réorắt bên tai Tất cả hiện lên sống động trớc mặt, và từ đó nó luôn ám ảnh trongtâm hồn ông tạo nên khúc diễn xớng lúc bổng lúc trầm, lúc đau đớn thê thiết,lúc khoan khoái tâm tình

Ngoài niềm đam mê văn chơng, Mạc Ngôn còn là con ngời có tâm hồn

nhạy cảm trớc cuộc sống, trớc thiên nhiên vạn vật Trong những đêm Bắc

Phong gầm gào, nằm trên giờng nghe những âm thanh của gió, ông thấy nóbiến hoá khôn lờng, vừa du dơng, có mùi, có vị, có hơng, có sắc vang lên vàrồi những giọt nớc mắt ngân ngấn lăn trên đôi gò má ông, bao nhiêu nỗi niềmsùng kính đối với tổ tiên, nỗi sợ hãi trớc thiên nhiên vĩ đại, những mơ ớc vềngày mai, sự cảm kích đối với thánh thần trỗi dậy trong lòng Mạc Ngônnghỉ học từ lúc còn nhỏ, khi những đứa trẻ khác đang học trên lớp thì ông làmbạn với con trâu ngoài đồng Giữa một vùng đất mênh mông, trong con mắtmột đứa trẻ, chỉ có mấy con trâu Đàn trâu nhàn tản gặm cỏ, đôi mắt xanh biếc

nh giọt nớc biển, ông muốn nói chuyện với trâu, nhng nó chỉ mải mê gặm cỏchẳng để ý gì đến ông Mạc Ngôn nằm trên cỏ, ngửa mặt nhìn bầu trời, nhìnlên những cụm mây trắng đang nhởn nhơ trôi, ông sinh lòng muốn nói chuyệnvới mây, mây cũng chẳng để ý Trên trời có rất nhiều chim, nào là chim Sẻ,chim Bạch Linh, còn có cả những loài mà ông biết nhng không thể gọi đợctên, tiếng hót của chúng làm say lòng ngời Nằm trên thảm cỏ những lúc nhthế trong lòng thờng thấy rng rng, tràn ngập nỗi buồn và mối thơng cảm và rồi

ông chìm vào những nỗi suy t Đó là một trạng thái nửa mơ nửa tỉnh, rất nhiều

ý nghĩ tốt đẹp xuất hiện chồng chéo trong đầu, ông thấu hiểu thế nào là tìnhyêu, thế nào là lơng thiện

Tuổi thơ chỉ biết làm bạn với con trâu ngoài đồng Mạc Ngôn lớn lên từ

đói rét cơ hàn, đã từng chứng kiến rất nhiều cảnh đau khổ và bất công trên đời,nên trong lòng ông tràn đầy niềm cảm thông đối với nhân loại và phẫn nộ đốivới sự bất công Tất cả những điều đó đã “chng cất” lên một hồn văn luôn

trăn trở, day dứt trớc số phận con ngời; luôn có cái nhìn thẳng thắn ở con ngời,

ở lịch sử, và để rồi từ đó khao khát một cuộc sống tự do, hạnh phúc cho toànthể nhân loại

Mạc Ngôn là con nguời luôn luôn tranh đấu trong bản thân, dũng cảmnhìn thẳng vào sự thật với bản lĩnh khác thờng Phàm đã là ngời nổi tiếng thì

ai cũng muốn nổi tiếng hơn, cũng muốn tô vẽ để mình đẹp hơn Tâm lý conngời không bao giờ muốn lộ ra những thói h tật xấu, cái nguồn gốc nghèo hèn,cái đói khát của mình nhất là những ngời nổi tiếng Nhng ở Mạc Ngôn thì tráilại, tất cả những thói h tật xấu của mình ông đều phô ra rất trung thực trong sự

đấu tranh của bản thân Thí dụ nh ông nói về tật xấu không làm chủ đợc mìnhtrớc cái ăn ăn trớc hết là bản năng sinh tồn, nhng đồng thời ăn còn là cả mộtvấn đề văn hoá Nhng đối với Mạc Ngôn, ăn là cả một vấn đề về danh dự vànhân phẩm Cả tuổi ấu thơ luôn triền miên trong cô đơn và đói khát Cái đói

đã khiến ông không thể khống chế đợc mình, làm những việc rất xấu hổ nh ăntranh phần của em nhỏ, ăn vụng, trong nhà có gì ăn đợc là dùng trăm phơngnghìn kế để đa vào miệng cho kì đợc, ăn no rồi nhng vẫn cố nhét vào cho kỳhết, ăn trộm củ cải, ăn cỏ, cạp vỏ cây thậm chí ăn cả than đá “chúng tôi nhmột lũ chó đánh hơi mọi ngõ ngách trong thôn để tìm những thứ có thể ăn đ-ợc ” [42, 99] Nếu nh có thể bạo biện thói ham ăn vô lối là bệnh của trẻ nhỏthì Mạc Ngôn cũng không thể “trắng án” vì đến lúc trởng thành ông vẫnchứng nào tật nấy Mời dự tiệc, trớc quan khách và bạn bè ông “ăn uống mộtcách vội vàng, không hề quan tâm đến ngời chung quanh” [45, 145] Trong xãhội văn minh, ăn nhiều là một biểu hiện của sự vô giáo dục, rất nhiều ng ời đãcông kích sức ăn quá kinh khủng, ăn đến độ quên mình của Mạc Ngôn Nhng

cứ hễ thấy ăn là ông dờng nh quên hết, cứ lao vào ăn với nỗi sợ mơ hồ là ănkhông đủ no Mỗi lần nh thế ông cảm thấy vô cùng xấu hổ và hối hận đến đaukhổ trớc lòng tự tôn bị xúc phạm “Vì sao mình lại không ăn từ từ đợc nhỉ? Vìsao ” [45, 145] “Tôi cảm thấy mình chẳng khác một con lợn, một con chóchỉ biết cắm đầu cắm cổ mà mà nhai mà nuốt, cốt sao lấp đầy cái thùng không

đáy trong bụng mình” [45, 145] Sức tàn phá của cái đói quả là rất ghê gớm,

nó có thể làm cho con ngời mất hết cả danh dự và nhân phẩm Nhng saochúng ta vẫn thấy yêu quý Mạc Ngôn, ấy là bởi ông là một con ngời thẳngthắn, dám nhìn thẳng nói thật về mình, về những thói h tật xấu của mình để

mà phê phán, để mà trăn trở, để mà hoàn thiện Đây là điều không phải aicũng làm đợc “cái tật xấu nhất của thằng tôi là rất mau quên, giống nh loàichó, chỉ nhớ đến chuyện ăn mà không nhớ đến chuyện bị đánh” [45, 135] hay

“một thằng mà thèm ăn đến độ nh thế nhất định phải là thằng ý chí vô cùngbạc nhợc, ý thức tự kiềm chế những dục vọng cá nhân thì hầu nh không có.Chính tôi là một thằng nh vậy” [45, 144].

Chính tôi là một thằng nh vậy, luôn lo sợ về cái đói và cái rét cho nên

ông luôn thể hiện nó đầy ám ảnh trong tiểu thuyết của mình Các cuốn tiểu

thuyết Gia tộc Cao lơng đỏ, Bài ca ngồng tỏi Thiên Đờng (Cây tỏi nổi giận),

Tửu quốc, 41 chuyện tầm phào, Báu vật của đời “xem ra khác nhau, song

điều chứa đựng sâu sắc bên trong thì giống nhau, đó là ngỡng mộ về một cuộcsống tốt đẹp của một đứa trẻ luôn lo sợ trớc cái đói và cái rét” [42, 109] Là

ngời thẳng thắn để rồi từ đó hồn văn luôn thẳng thắn, nói thật không hề đậy

đệm, che dấu trớc dân tộc, trớc lịch sử với một mong muốn duy nhất là đểphản tỉnh- thức tỉnh

Mạc Ngôn là con ngời hoà nhã và khiêm tốn, cầu thị nh đúng cái têncủa ông Trong cuộc sống thờng nhật cũng nh trên con đờng lao động sáng tạonghệ thuật ông đã đợc một số đồng nghiệp trong và ngoài nớc đánh giá rấtcao, “ông là nhà văn lớn, là nhà văn rất quan trọng trong thời kì đổi mới và

là bậc thầy lớn về văn học” [42, 341], thậm chí có ngời còn đánh giá rằngtài năng của anh hơn hẳn cả bậc thầy văn học nh Lỗ Tấn, Lão Xá: “MạcNgôn là nhà văn cấp thế giới, có thể coi là nhà văn Trung Quốc có tiền đồnhất từ sau thời Lỗ Tấn, Lão Xá trở lại đây Nhng tài hoa văn học của hai vịtiền bối đó đều không bằng Mạc Ngôn ” (M.Y-hô-mas In-giơ trong cuốn

“Tiểu thuyết của thi ca - nhà văn Trung Quốc hạng nhất”) [42, 338] Nhiều

nhà xuất bản định trích dẫn nhận định trên cho các cuốn sách Nhng MạcNgôn đã từ chối, ông không dám nhận danh vị cao qúy ấy bởi ông cho rằngngời ta sẽ nhìn nhận sai khác về nhà văn Mạc Ngôn, và cho rằng đó là mộtcon ngời không biết trời cao đất thấp Ông nhận thấy mình còn lâu nữa mớibằng đợc Lão Xá, và khó có thể với tới Lỗ Tấn cho nên ông “thấy sự đánh giá

đó là quá cao” [42, 339], chỉ là tình cảm của một cá nhân dành cho mình.Khiêm tốn không thôi đối với Mạc Ngôn dờng nh vẫn còn cha đủ Phải chăngcái làm nên một con ngời, một nhân cách lớn chính là tinh thần cầu thị, cầutiến, bởi vậy mà khi đã trở thành ngời nổi tiếng, ông vẫn luôn quan tâm, tìm

đọc các tác phẩm của các nhà văn lớn, nhỏ trên văn đàn với một khát khaoduy nhất là để đợc học hỏi ở họ từ vốn sống cho đến kỹ năng nghề nghiệp:

“Tôi đọc họ thứ nhất là vì muốn học tập họ, thứ hai vẫn là muốn học tập họ,thứ ba cũng vẫn là muốn học tập họ” [42, 283] Với Mạc Ngôn học hỏi vàkhông ngừng học hỏi luôn là chìa khoá để làm mới mình, làm cho mình trở

nên độc đáo không nấp sau bóng của một ai, đó cũng chính là một cách đểkhẳng định một cá tính, một phong cách Để làm đợc điều đó thì đầu tiên phải

là một ngời không bảo thủ định kiến, biết cách học hỏi, luôn cầu thị cho mình

và cho cả nền văn học Trong khi một số không ít những nhà văn cứ kh kh ômtrong mình t tởng bảo thủ cố chấp, giữ kh kh cái gọi là bản sắc văn hoá dântộc, khi sáng tác thì cứ phải “Ba nổi bật” thì Mạc Ngôn và một số nhà vănkhác đã sớm nhận thức đợc vấn đề là cần phải có sự giao lu văn hoá giữa

Đông và Tây, “một nhà văn không nên chịu sự trói buộc của những quy định

đơn thuần” [42, 362], “giao lu văn hoá là vô cùng cần thiết, nhng nếu chỉ cóbắt chớc thì chẳng có tơng lai gì Trong quá trình giao lu đó các bên đều chịu

ảnh hởng của nhau, nghệ thuật dân tộc không chịu ảnh hởng không tồn tạitrong thực tế” [42, 362]

Từ việc quan tâm, day dứt trớc số phận con ngời, luôn có cái nhìn thẳngthắn vào lịch sử mà Mạc Ngôn chân thành, tha thiết mong muốn con ngời hãy

có thái độ sống và hành xử đúng đắn để cuộc đời này đẹp hơn, ý nghĩa hơn

“Con ngời nên phóng khoáng một tí, nên đại độ một tí Thêm một tí phóngkhoáng đại độ, giảm một tí bụng dạ hẹp hòi kiểu ruột gà; thêm một tí vô tthanh thản, giảm một tí âm mu quỷ kế; thêm một tí đờng đờng chính chính,giảm một tí lòng lang dạ sói” [45, 104] Con ngời cần phải nhận thức sâu sắcrằng danh lợi giàu sang chỉ là h vinh, phấn đấu, đau khổ, thành công hay thấtbại trong cuộc đời của con ngời xét ở một góc độ nào đó chỉ là mây bay ngangmắt Tranh quyền đoạt lợi, đầu cơ cơ hội mà lén lút tố cáo bạn bè, vì chiếc mũ

ô sa trên đầu mà nịnh trên nạt dới, bán bạn cầu vinh càng không có ý nghĩagì hết Một khi con ngời đã thông tuệ đợc điều đó, chắc chắn rằng cuộc sốngnày sẽ tốt đẹp hơn rất nhiều Đồng thời, cùng niềm say mê văn học, tâm hồnnhảy cảm trớc cuộc sống, trớc thiên nhiên vạn vật cộng với khiêm tốn, cầu thị,cởi mở trong t tởng đã đem lại cho Mạc Ngôn một cái nhìn, một văn phong,một phong cách độc đáo

1.3 Mạc Ngôn, nhà tiểu thuyết xuất sắc

1.3.1 Quan điểm của Mạc Ngôn về văn học nói chung, tiểu thuyết nói riêng

Mạc Ngôn là nhà văn có tâm huyết, có trách nhiệm cao đối với nghề củamình Ông coi nghề văn chẳng cao quý cũng chẳng thấp hèn, nhà văn chẳngphải là “kỹ s tâm hồn” ông chỉ biết khi cầm bút viết văn thì phải là ngời cótrách nhiệm với mình, với nghề và với thời đại Chính vì vậy, trên bớc đờngsáng tác, ông có quan niệm rất riêng, rất độc đáo

Trớc hết, quan điểm của Mạc Ngôn về văn học nói chung Theo Mạc

Ngôn, bản chất của văn học nói riêng và nghệ thuật nói chung, là thái độ hồnnhiên của ngời nghệ sĩ khi bớc chân vào con đờng nghệ thuật Trên con đờng

ấy ngời nghệ sĩ phải có cái nhìn ngây thơ trong trẻo nh trẻ nhỏ để thấy cuộcsống luôn tơi mới; phải hồn nhiên nh trẻ nhỏ để có thể tin vào những gì đẹp

đẽ, nguyên sơ nh thần thoại nh cổ tích; phải có trái tim hồn hậu nh trẻ nhỏ đểsay mê đến tận cùng những gì mình thích thú, để tìm ra trong cuộc sống “chấtthơ” và mật ngọt, để tìm ra con đờng vợt qua cái hữu hạn không gian, thờigian của đời ngời ngắn ngủi Cái hồn nhiên, ngây thơ của trẻ nhỏ rất cần thiết

để bồi đắp tố chất cho một nhà văn, bởi vì ở đó: “Những cảm nhận thế giớitrong thời kỳ này là nông cạn, nhng cũng đều thâm sâu; những kinh nghiệmthu đợc trong thời kỳ này đầy ắp tính nghệ thuật mà thiếu hẳn tính thực dụng;những kí ức về thời kỳ này là khắc sâu trong tâm khảm, còn những ký ức saukhi thành niên thì lu ở ngoài da” [45, 359] và “Tất cả những điều này đều phátsinh tại cố hơng nếu thừa nhận sự dựa dẫm của nhà văn vào những kinhnghiệm thời niên thiếu cũng có nghĩa là thừa nhận sự dựa dẫm của họ vào cốhơng” [45, 360]

Trong quá trình sáng tác, bản thân ngời nghệ sĩ không nhất thiết cứ phảiràng buộc với các sự kiện, các biến cố Ngời nghệ sĩ phải luôn làm mới mình,hay nói cách khác là phải thể hiện đợc tính chủ quan của mình trong sáng tác

Đó là ngời nghệ sĩ phải “bịa”, “bịa” làm sao cho thật hấp dẫn, phải dùng mọithao tác, kết hợp cái này với cái kia, nối chi tiết này với chi tiết khác, phóng

đại, tô đậm hay làm mờ một đối tợng nào đó Để thực hiện đợc nghệ thuật kểchuyện đó, ngời kể chuyện phải phát huy trí tởng tợng ở mức độ cao nhất “Trítởng tợng không nghi ngờ gì là thứ cơ bản nhất của một nhà văn Tính tởng t-ợng là tố chất quan trọng nhất, đáng quý nhất của một nhà văn” [42, 318], nó

là khả năng “nguỵ tạo” ra một cuộc sống mới mẻ trên cơ sở những sự vật,những hình tợng đã có mà nhà văn đã nắm bắt đợc, nó mở ra một thế giới nh

có thật trong văn chơng, một thế giới có những con ngời với những cuộc đờiriêng Chẳng hạn, thôn Cao Mật đã đợc Mạc Ngôn xây dựng trong tiểu thuyếtvới vô số các hình dạng khác nhau, và vì thế thôn Cao Mật đã trở thành mộtkhái niệm mở, một khái niệm văn học Tuy nhiên, nghệ thuật đúng nghĩaphải là sự dung hoà, mang chứa cả sự bay bổng thi vị và cả tính hiện thực của

đời sống, tạo sức hấp dẫn từ những chi tiết h cấu, hoang đờng nhng đồng thờicái gốc và mục đích vẫn là cái thực Nh vậy, chính tởng tợng đã giúp con ngời

vợt lên khỏi những giới hạn chật chội của cuộc sống Tởng tợng có thể coi làmột giải pháp nhà văn sử dụng để làm giàu thêm cuộc sống.

Khi cầm bút sáng tác thì trớc hết ngời nghệ sĩ hãy tìm cho mình một vịtrí, một tâm thái thích hợp để sáng tác Là nhà văn xuất thân từ nông thônnghèo khó, cuộc sống tàn khốc với những thể chế chính trị, với cái ăn cái mặc,cô đơn đói rách đã để lại nhận thức của ông về nông thôn, nông dân mộtcách sâu sắc Ông đã chọn “sáng tác với t cách là một ngời dân”, từ vị trí tâmthái thấp hèn “Chính tâm thái đặt mình ở vị trí thấp hèn, thậm chí không bằngmột ngời dân bình thờng, mới chính là tâm thái của ngời dân bình thờng chânchính” [42, 33] Ông sáng tác với tất cả lòng thù ghét, căm phẫn; với tất cảthái độ thành kính, thơng yêu ngời lao động; với tất cả sự đồng cảm trân trọngbênh vực sẻ chia với ngời nông dân, ca ngợi giá trị nhân bản, lên án nhữngbất công ngang trái Và nhất là trong khi viết, ông luôn tránh bình giá về

đạo đức, không bao giờ cho mình cao hơn ngời khác Chính sáng tác trongtâm thái ấy mà ông đã tạo ra những tác phẩm có giá trị Từ nơi sâu thẳm nhấtcủa tâm hồn mà cất lên tiếng bi thảm thê lơng để động chạm tới nỗi đau lớnnhất trong lòng ngời ta

Ngời nghệ sĩ không nên né tránh bản thân mình và né tránh thời đại,phải tạo ra điểm sáng, và phải có dũng khí khai thiên lập địa, có dũng khí củangời báo tin duy nhất, dù chỉ còn sót lại một độc giả thì cũng vẫn phải nói với

họ bằng “phơng thức của ngời báo tin duy nhất” [42, 267]

Đồng thời cũng cần phải chú trọng vào cảm xúc, cảm xúc có chânthành, có chân thật thì mới lay động đợc độc giả và “Một nhà văn cần phảiviết về những gì họ có cảm xúc sâu nhất và nói ra những điều thật nhất tronglòng, những điều đau đớn nhất trong lòng thì sẽ có những tác phẩm tốt” [42,357] và nếu tác phẩm không chuyển tải đợc những cảm nhận của nhà văn vàotrong đó thì cho dù bạn viết về một sự việc có thực xẩy ra trong xã hội, nó vẫnkhông chân thực Chính vì vậy, Mạc Ngôn từng nghĩ đến một nhà văn của thế

kỷ XXI phải là một nhà văn có trách nhiệm và hoài bão sẽ đứng ở vị trí caohơn, nhìn xa hơn Họ sáng tác trên lập trờng của nhân loại, họ sẽ suy nghĩ và

lo lắng cho tiền đồ của nhân loại, điều mà họ trăn trở sẽ là số phận của nhânloại, họ sẽ nâng sáng tác của mình lên độ cao của triết học Chỉ có sáng tác

nh vậy mới có giá trị Một nhà văn để sự chú ý của mình vào nghiên cứu chínhtrị, kinh tế và lịch sử chắc chắn sẽ khiến cho tác phẩm của mình sai đờng lạclối “Điều mà nhà văn chú ý luôn luôn nên là số phận và tao ngộ của con ngời

cũng nh những biến dị trong tình cảm của con ngời và sự lạc mất về lí tính của

họ trong một xã hội đầy rối ren” [42, 133-134]

Cái độc đáo, cái riêng trong quan điểm của Mạc Ngôn về văn học còn

đợc thể hiện đậm nét ở ý thức tiểu thuyết Tiểu thuyết vốn dĩ đợc coi là một

tiểu loại bề thế và khổng lồ về mặt dung lợng Với tính chất này, nó đã đợcmọi ngời chú ý, coi trọng

Trong bài viết Bảo vệ sự tôn nghiêm của truyện dài, Mạc Ngôn đã từng

khẳng định: “Truyện dài thì phải dài, không dài sao gọi là truyện dài? Muốnviết truyện cho dài rõ ràng là không dễ Điều mà chúng ta thờng nghe thấy làlời kêu gọi hãy viết truyện dài cho ngắn lại Trái lại ở đây tôi kêu gọi truyệndài là phải viết cho dài!” [43] Tất nhiên, theo Mạc Ngôn truyện dài là phảiviết cho dài, không chỉ là chồng chất sự kiện và số chữ, mà phải có khí lợnglớn trong lòng, phải có sự đại kiến tạo về nghệ thuật “Truyện dài không thể vìmuốn thích hợp với thời đại a khuấy động tình cảm này mà hi sinh sự tônnghiêm đáng có của mình Truyện dài cũng không thể vì muốn thích ứng vớimột số độc giả nào đó mà rút ngắn độ dài của mình, giảm bớt mật độ và hạthấp độ khó của mình” [43] Độ dài không chỉ là sự tôn nghiêm của tiểuthuyết, mà nó còn là tiêu chí phân biệt với “truyện dài nhỏ”- một dạng văn

“mới dấy lên”, chịu ảnh hởng của sáng tác điện ảnh hoá, truyền hình hoá và

“thích ứng với nhu cầu của báo chí hiện nay”, và đồng thời nó còn chính là độkhó thể hiện tài năng và tầm hiểu biết của nhà văn Nếu truyện ngắn chỉ nh

“một lát cắt của cuộc đời” (chữ dùng của Nguyễn Minh Châu) và tập trungvào một sự kiện nào đó của một số phận nhân vật trong một thời điểm xác

định, thì tiểu thuyết đợc coi nh một dòng sông cuộc đời, nó miêu tả cuộc sốngtrên nhiều phơng diện, diễn tả nhiều số phận và mỗi con ngời trong tiểu thuyếtluôn đợc tái hiện mang tính quá trình

Tiểu thuyết vợt trội về mặt dung lợng bởi vì nó phác hoạ bức trang đờisống toàn cảnh Xoay xung quanh cuộc đời của các nhân vật, nhà văn dựnglên những hoàn cảnh môi trờng, lịch sử, địa lí, những phong tục tập quán,những mối quan hệ xã hội, những vấn đề mang tính chất thời sự, thế cuộc.Chẳng hạn bao chứa và ảnh hởng trực tiếp đến số phận của nhân vật Lâm Lan

trong Rừng xanh lá đỏ, số phận của nhân vật Cao Mã trong Cây tỏi nổi giận

là xã hội Trung Quốc trên bớc đờng cải cách xã hội, bên trong xã hội ấy làcuộc sống xa hoa, buông thả, trác táng, đầy tội ác, đầy tính toan trong các mốiquan hệ hết sức tàn nhẫn giữa ngời với ngời Không có một cuốn tiểu thuyếtnào đạt đến độ dài khổng lồ về mặt dung lợng, sâu sắc về mặt ý nghĩa, phong

phú về mặt thông tin nếu nh nó chỉ là nhng sự kiện, những biến cố Nhữngcâu chuyện, những huyền thoại về quê hơng, những tháng ngày cô độc chăntrâu không có ai bầu bạn, chỉ có thiên nhiên hoang vu vây quanh, những hồi

ức về gia đình và tuổi thơ bị bám riết bởi cái nghèo đói, những câu chuyện ởng tợng để làm khuây hoặc để lý giải một điều gì theo cách của riêng mình

t-Và những quan niệm nghiêm túc trong sáng tác, tất cả điều đó đã chng cất lênmột Mạc Ngôn có sức viết dồi dào và khả năng đi sâu vào những góc khuấtnội tâm và nhân cách con ngời, một Mạc Ngôn của những trang văn giàu chấthiện thực mà lại thấm đẫm chất trữ tình

Điện ảnh Trung Quốc rất khởi sắc, thêm vào truyền hình rất phát triển,mạng lới Internet siêu tốc thì tơng lai số phận của tiểu thuyết có vẻ ảm đảm

và có ngời dự đoán rằng tiểu thuyết sẽ bị diệt vong Mạc Ngôn dù đã nhìnthấy tơng lai ảm đảm của nó nhng ông không thừa nhận và luôn tin rằng “tiểuthuyết là thứ mà không một loại hình nghệ thuật nào có thể thay thế đợc” [42,21] Hơn nữa khi viết tiểu thuyết, thiên hớng của ông là “lấy không có t tởnglàm vinh” tức là trong tiểu thuyết, nhà văn không đợc lấy t tởng của mình để

áp đặt cho câu chuyện, cho nhân vật, nhân vật phải theo logic của cốt truyện.Chính vì vậy, tiểu thuyết của Mạc Ngôn mang đậm tính khách quan Mặc dù

đôi khi trong khi viết tiểu thuyết vẫn mang cách nghĩ của tác giả, song nó chỉdừng lại ở cách nghĩ mà thôi chứ nó không phát triển thành t tởng

1.3.2 Vị trí của mảng tiểu thuyết trong thành tựu văn học của Mạc Ngôn

Mạc Ngôn lúc mới bắt đầu sáng tác, văn học đơng đại Trung Quốc đang

ở vào hậu kì của “văn học vết thơng”, hầu nh tất cả các tác phẩm văn học đều

tố cáo tội ác của cách mạng văn hoá Lúc đó văn học Trung Quốc còn phảimang rất nhiều nhiệm vụ chính trị, và không có đợc phẩm chất độc lập

Mạc Ngôn cũng không nằm ngoài dòng chảy lịch sử ấy và ông đã sángtác một số tác phẩm khá đơn giản về kết cấu, chủ yếu là những sáng tác mô

phỏng, nặng về chính trị, đó là các sáng tác đầu tay nh Đêm ma xuân giăng

giăng, Ngời lính xấu, Vì con, Con đờng bán bông, Âm nhạc dân gian, Gió trên

đảo, Dòng sông trong ma Một số tác phẩm đợc tán thởng nhng theo Mạc

Ngôn thì đó là những truyện tồi, “giờ đọc lại muốn đốt đi”

Trong quá trình học tập và nghiên cứu, vào giữa tháng 12 năm 1984, ông

đã bắt gặp đợc sách của Phôn-knơ một nhà văn ngời Mỹ, ông thấy rất thích,rất gần gũi và thân thiết với nhà văn này Trớc đó Mạc Ngôn đã viết văn theocách giáo trình dạy viết truyện đã dạy và ông đã không tìm đợc cái mìnhmuốn viết Nhng sau khi đọc Phôn-knơ thì ông nh sực tỉnh ra nhà văn không

chỉ h cấu ra nhân vật, câu chuyện mà còn có thể h cấu ra địa lý Và thế là ôngmạnh dạn đa thôn Đông Bắc Cao Mật của mình lên trang giấy Từ đó về sau

ông không phải tìm cái để viết nữa mà chỉ thấy buồn vì không viết kịp vàkhông viết nổi, “Tôi thờng cảm thấy trong lúc viết một truyện nào đó, nhữngcấu tứ mới đã dồn đuổi tôi nh một đàn chó dữ ở phía sau lng” [42, 90]

Đặc biệt trên bớc đờng sáng tác của mình, ông càng trởng thành hơn về ttởng, đó là ý thức đợc rằng văn học cần phải thoát khỏi bóng đen ám ảnh củachính trị, văn học không chỉ phục vụ cho chính trị, văn học không chỉ thể hiệnnỗi đau khổ về vật chất mà còn phải thể hiện nỗi đau khổ về tinh thần và đặcbiệt là khao khát muốn tác phẩm văn học của mình không chỉ có liên quan

đến chính trị mà còn có ý nghĩa rộng rãi, phổ biến đến tất cả mọi ngời dân,muốn tác phẩm của mình đợc nhiều ngời chấp nhận và hiểu rõ hơn Đồnghành với sự trởng thành ấy là hàng loạt những tác phẩm gây đợc tiếng vangtrên văn đàn Hơn nữa ông còn là nhà văn có tâm huyết với nghề, luôn muốnhoạt động văn học là hoạt động sáng tạo Và ông cũng nhận thức đợc rằngkhông thể học cái kiểu của những ngời đang gặp may trên văn đàn, bằng cáchthay tên đổi họ, biến những thứ của nhà văn phơng Tây thành cái của mình.Nên ông “ muốn viết ra những thứ thuộc về tôi, nó khác với mọi ngời và khácvới các nhà văn phơng Tây và khác với các nhà văn Trung Quốc khác”[42,108]

Có thể thấy trên bớc đờng sáng tác, Mạc Ngôn đã thể hiện mình ở nhiềuloại nh báo chí, kịch, truyện ngắn, truyện vừa, truyện dài (tiểu thuyết trờngthiên)

Những tác phẩm đợc nhắc đến trong sự nhiệp văn học của Mạc Ngôn:

Về kịch và kịch bản truyền hình: Năm 1991 có kịch bản phim truyền hình dài

6 tập Dĩ vãng thời thanh xuân của các anh Năm 1997 sáng tác vở kịch nói

V-ơng Bá Biệt Cơ Năm 1998, kịch bản phim truyền hình dài 18 tập Rừng vẹt

Về truyện ngắn: Năm 1985, có các truyện ngắn Dòng sông khô khát, Lão

Sang, Bạch cẩu thu thiên giá, Đại Phong, Ba con ngựa, Sông thu Năm 1986,

truyện ngắn Con nhặng, Răng cửa Năm 1991, có các truyện ngắn nh Cá đêm,

Chợ cá, Cao Vũ Năm 1993, truyện ngắn Thần Liêu Năm 1998, truyện ngắn Vòng ngón tay cái, Mĩ nhân cỡi ngựa trên đờng Trờng An, Cuộc chiến đấu trong rừng bạch dơng, Con sói ngã trên gốc cây ngân hạnh, Hoàng trùng kỳ

đàm Năm 1999, truyện ngắn Chiếc cửa của bà nội

Về truyện vừa: Năm 1985, Củ cà rốt trong suốt, Tia chớp hình cầu, Đứa

trẻ tóc vàng, Bùng nổ Năm 1986, Cẩu đạo, Cái chết kỳ lạ, Làm đờng Năm

1987, Niềm vui sớng, Châu chấu đỏ Năm 1989, Hoan lạc, Hành động của

em làm tôi lo sợ Năm 1991, Hoa bông trắng và Chiến hữu trùng phùng, Cô gái ôm hoa, Chiếc tai đỏ Năm 1992, Hài hớc và hóm hỉnh, Mô hình và nguyên dạng, Mộng cảnh và tạp chủng Năm 1998, Trâu, Một cuộc thi chạy

ba mơi năm trớc Năm 1999, Thầy giáo ngày càng hóm, Chú Bẩy của chúng tôi, Chú la hoang, Con gái của t lệnh, Bản đồ giấu kho báu, Kẻ thù của con trai, Thẩm Viên

Về tiểu thuyết, có các cuốn sau: Gia tộc Cao lơng đỏ (1987), Bài ca

ngồng tỏi Thiên Đờng (1988), Mời ba bớc (1988), Bạch cẩu thu thiên giá (1989), Tửu Quốc (1993), Gia tộc thực thảo (1993), Báu vật của đời (1995), Rừng xanh lá đỏ (1999), Đàn hơng hình (2001)

Thời gian sáng sác quả là tỉ lệ nghịch với số lợng tác phẩm Mạc Ngôn

đã công bố hơn 10 cuốn tiểu thuyết, hơn 20 truyện vừa, hơn 60 truyện ngắn và

5 tuyển tập những bài ký, phóng sự, tuỳ bút tổng cộng trên 240 tác phẩm

Những thành tựu văn học cơ bản của nhà văn Mạc Ngôn đã thể hiện quaviệc ông đoạt đợc nhiều giải thởng lớn trong và ngoài nớc Năm 2000 HộiNhà văn Thợng Hải đã bình chọn 10 tác giả u tú và 10 tác phẩm xuất sắc nhấttrong thập kỉ 1900, trong đó có Mạc Ngôn Mạc Ngôn đợc bình chọn là mộttrong mời nhà văn u tú của 10 năm cải cách, mở cửa cùng với Vơng An ức, DHoa, Hàn Thiếu Công, Trần Trung Thực, Sử Thiết Sinh, Trơng Vĩ, Giả Bình

Ao, Trơng Thừa Chí, D Thu Vũ Năm 1987, Giải tiểu thuyết toàn quốc lần thứ

4 (1987) cho tiểu thuyết Cao lơng đỏ, tác phẩm đợc chuyển thể thành bộ phim

truyện nhựa cùng tên (đạo diễn Trơng Nghệ Mu) đã đoạt giải Gấu vàng tại

Liên Hoan Phim Berlin lần thứ 38 Tháng ba năm 1989, tiểu thuyết Bạch cẩu

thu thiên giá đợc trao giải Liên hợp báo của Đài Loan Tháng 12-1995, tiểu

thuyết Báu vật của đời đã giành Giải nhất về tiểu thuyết do Hội Nhà văn Trung Quốc bình chọn Cũng trong năm này bộ phim hợp tác Mặt trời có tai

đã giành đợc giải Gấu bạc tại Liên hoan phim Bec-lin Năm 2000, Một lần

chạy dài của 30 năm trớc giành đợc giải nhì cho truyện vừa xuất sắc nhất do

Hội Nhà văn Thợng Hải bình chọn năm 2000 (không có giải nhất) Năm 2003,

tiểu thuyết Bạch cẩu thu thiên giá đợc chuyển thể thành phim Sởi ấm đoạt giải

Kim Kì Lân với số tiền thởng là 80.000 USD tại Liên hoan phim quốc tếTokyo đầu tháng 11, và còn đợc đề cử cho 7 giải thởng khác tại giải Kim KêTrung Quốc diễn ra trong tháng 11 cùng năm Đặc biệt năm 2004, trong số 23

tác phẩm văn học bình chọn giải Mao Thuẫn lần thứ sáu thì tiểu thuyết Đàn

h-ơng hình của Mạc Ngôn xếp vị trí số một, với 100% phiếu thuận Có thể

tổng kết các giải thởng mà Mạc Ngôn giành đợc nh: Giải Văn học Liên hợp

(Đài Loan), Giải Văn học Laure Batailin (cho tác phẩm Tửu Quốc đợc giành giải thởng văn học có tên là Laurebataillon ở Pháp cho “những ý tứ sâu xa và

nhiều ý nghĩa tợng trng” và “nhiều tinh thần sáng tạo”), Giải Văn học Quốc tế

Nonino (ý), Giải thởng lớn cho Văn hoá châu á (Nhật), Giải Hồng Lâu Mộngcho Tiểu thuyết Hoa ngữ thế giới (Hồng Kông), Giải Văn học Hoa ngữ NewYork (Mỹ), Huân chơng Kỵ sĩ Nghệ thuật Văn hoá Pháp (tháng 3, năm 2004),Tiến sĩ văn học danh dự do trờng Đại học Công Khai Hồng Kông trao tặng(tháng12, năm 2005)

Mạc Ngôn đã đóng góp cho nền văn học Trung Quốc nhiều tác phẩm

có giá trị và đợc dịch ra nhiều thứ tiếng trên thế giới ở Đức, bản tiếng I-ta-li

của cuốn Gia tộc Cao lơng đỏ, tiêu thụ tới 10 ngàn cuốn; tiểu thuyết Báu vật

của đời sau 3 tháng xuất bản đã bán đợc 7 ngàn cuốn Con số trên cha phải là

lớn, nhng sách của một nhà văn Trung Quốc đợc tiêu thụ nh thế ở nớc ngoàithì đã là một kì tích Hầu hết các tác phẩm của ông đều đợc dịch ra nhiềungôn ngữ nh Anh, Pháp, Đức, ý Nhật, Nga, Hàn, Hà Lan, Thuỵ Điển, Ba Lan,Việt Nam , và đều có sức ảnh hởng lớn trong và ngoài nớc Trở thành ngờinổi tiếng khiến Mạc Ngôn luôn bận rộn Ngoài việc sáng tác ông đợc mời đi

dự nhiều cuộc hội thảo, trả lời phỏng vấn trên các báo, tạp chí có tiếng trong

và ngoài nớc, đi nói chuyện tại nhiều trờng đại học danh tiếng

Trong sự nghiệp sáng tác của Mạc Ngôn, tiểu thuyết chỉ chiếm số lợngkhá khiêm tốn nhng đợc biết đến nhiều nhất Đây là thể loại có dung lợng lớn,thể hiện đợc độ sâu về vấn đề đợc đề cập Đồng cũng là thể loại chiếm đợcnhiều giải thởng nhất trong lâu đài văn học của ông

Thành tựu tiểu thuyết (truyện dài) là một tiêu chí quan trọng cho thànhtựu nghệ thuật của một thời đại và cũng là tiêu chí quan trọng để đánh giá tàinăng của một nhà văn Trong sự nghiệp sáng tác văn học, có thể thấy MạcNgôn thành công nhất ở thể loại tiểu thuyết, và ông đợc coi là nhà tiểu thuyết

u tú Các đề tài mà ông đề cập đến không chỉ là về hiện thực xã hội mà còn vềlịch sử Vạch trần những vết thơng đau trong “Đại cách mạng văn hoá”, thểhiện những nỗi trăn trở day dứt trớc sự cải cách mở cửa, nỗi chiêm ngiệm về

chiến tranh và cách mạng Tất cả toát ra trong các tiểu thuyết Đàn hơng

hình, Báu vật của đời, 41 phát đại bác, Sinh tử vần xoay, Rừng xanh lá đỏ, Tửu quốc, Cây tỏi nổi giận Những tác phẩm này không chỉ tái hiện nhiều

bức tranh lịch sử có tính bi kịch, mà còn làm bùng cháy lòng căm ghét đối vớithế lực gian ác, và lòng tin kiên định ánh sáng tất chiến thắng đen tối Cũng

nh các nhà tiểu thuyết đơng đại Trung Quốc, tiểu thuyết của Mạc Ngôn phản

ánh cuộc sống xã hội với sự thay đổi tâm lý con ngời ở thời kỳ mới Về mặt

này, Rừng xanh lá đỏ đã gây phản ứng mạnh mẽ trong ngời đọc Nó không chỉ

phản ánh hiện thực cải cách về chính trị, kinh tế, mà còn miêu tả và thúc đẩy

sự diễn biến tâm lý xã hội và đạo đức luân lý đơng thời Hàng loạt tiểu thuyết

khác nh Báu vật của đời, Cây tỏi nổi giận, Sinh tử vần xoay, Tửu quốc từ

những góc độ khác nhau đi sâu phản ánh những mâu thuẫn xung đột gay gắttrong hiện thực biến đổi, biểu hiện mạnh mẽ tinh thần chiến đấu cách mạngthay đổi hiện trạng, chấn hng Trung Hoa, đi sâu vào vấn nạn tinh thần của ng-

ời dân Trung Quốc Đồng thời, phản ánh kịp thời ý thức của thời đại mới nhgiá trị đạo đức mới, quan điểm tâm lí mới, quan điểm mỹ thuật mới, thái độnhân sinh mới

Tiểu thuyết của Mạc Ngôn còn thể hiện những suy ngẫm tìm tòi về chủnghĩa nhân đạo, về nhân tính, đối thoại mang màu sắc tâm linh với những vấn

đề tình yêu, sự nghiệp, nhân sinh Cũng từ đó mà mổ xẻ, phán xét một cáchlạnh lùng đối với những nhân vật mang nỗi đau tinh thần, tìm hiểu sâu sắchình thái chính trị, kinh tế, đạo đức ở nông thôn Trung Quốc

Tiểu thuyết của Mạc Ngôn không chỉ phong phú, sâu sắc về nội dungphản ánh mà còn hiện đại về hình thức thể hiện Do sự thay đổi của bối cảnhcuộc sống xã hội, t tởng văn học mà các tiểu thuyết gia đơng đại luôn coitrọng cá tính sáng tác bản thân, từ đó dẫn tới sự thay đổi về phong cách vàhình thức văn học Mạc Ngôn cũng không nằm ngoài sự thay đổi ấy Ông tiếpthu những thủ pháp nghệ thuật, kĩ xảo biểu hiện của chủ nghĩa hiện đại nhdùng thủ pháp tợng trng, huyền ảo để phản ánh cuộc sống; sử dụng thủ pháp

“dòng ý thức” để biểu hiện tiềm thức của con ngời, tăng thêm dung lợng tácphẩm Ông còn sử dụng thêm thủ pháp của chủ nghĩa biểu hiện, chủ nghĩasiêu thực v.v để phản ánh cuộc sống, mở rộng tầm nhìn của nhà văn và mở

rộng không gian nghệ thuật Cao lơng đỏ, Báu vật của đời, Đàn hơng hình

của Mạc Ngôn là những tác phẩm nh vậy

Từ năm 1986 cho đến nay, đặc biệt là từ năm 1990, một lợng lớn tác giả

đã tập trung sức chú ý vào truyện dài, một mặt họ nhận thấy rằng chỉ có dunglợng và quy mô sử thi của thể loại mới thể hiện hết đợc “bản sắc Trung Quốc”,

“tinh thần Trung Quốc”, “phong cách Trung Quốc” trong văn học và mặt kháccũng không kém phần quan trọng đó chính là thể hiện “bản lĩnh nhà văn”.Trong số tác giả, tác phẩm tiểu thuyết hiện nay đợc d luận chú ý nh Phơng Ph-

ơng với Nớc trong thời gian , Từ Quý Tờng với Bốn mặt tám phơng , Thiết

Ngng với Cửa hoa hồng, Đại dục nữ, Bát hoa , Trơng Khiết với Linh hồn

dùng để lu lãng, Vô tự, Đôi cánh trĩu nặng , Thành Nhất với Xanh đỏ trà

đạo , Lu Chấn Vân với Một câu bằng vạn câu , Tô Đồng với Bờ sông, Thê thiếp từng bầy , Sử Thiết Sinh với Cuộc lữ hành Đinh Nhất của tôi ,

Nghiêm Ca Linh với Dì Đa Hạc, Lời thì thầm của một nữ binh , Tởng Tử Long với Đế quốc nông dân , Lâm Bội Phần với Thiên vấn , Diệp Văn Linh với Thu Cẩm , Chu Sùng San với Đèn trong gió, thì Mạc Ngôn với Gia tộc

Cao lơng đỏ, Bốn mốt phát đại bác, Báu vật của đời, Đàn hơng hình, Rừng xanh lá đỏ, Tửu quốc, ếch gây xôn xao d luận.

Nh vậy có thể nói rằng, mặc dù chiếm số lợng khá khiêm tốn, nhng tiểuloại tiểu thuyết chiếm vị trí vô cùng quan trọng trong lâu đài văn học của MạcNgôn cũng nh trong nền tiểu thuyết đơng đại Trung Quốc Tiểu thuyết củaMạc Ngôn mang đậm hơi thở nóng hổi của hiện thực Trung Quốc Đồng thời,

nó còn mang trong mình phong cách của cả thời đại, của cá nhân tác giả

Chơng 2

ĐặC TRƯNG TIểU THUYếT MạC NGÔN THể HIệN QUA MộT Số YếU Tố THUộC BìNH DIệN Nội DUNG

2.1 Tiểu thuyết của Mạc Ngôn với những trăn trở, suy t về quê hơng,

đất nớc

2.1.1 Nỗi niềm hoài niệm về quê hơng - làng Đông Bắc Cao Mật

Mỗi một nhà văn có “chất dính” riêng với một “vùng đất” riêng Ta đãbiết WFaulkner có huyện Gioocna Patafa, Gacxia Marquez với thị trấn nhỏMakôngtô, Thẩm Tùng Văn có Biên Thành, Lỗ Tấn có Lỗ Trấn còn MạcNgôn, trong các tiểu thuyết của ông đậm đặc hơng, sắc, hình, vị, âm thanh của quê hơng Cao Mật “Tôi sinh ra ở thôn Cao Mật và tôi cũng lớn lên ở đó,tôi gắn bó máu thịt với mảnh đất ấy, đó là huyết địa của tôi Cho dù nơi đónghèo nàn đến mấy, hoang sơ đến mấy, các quan lại ở đó hoành hành bá đạo

đến mấy, bà con nơi ấy ngu si đến mấy, nhng là một ngời của quê hơng, một

đứa con lu lạc bên ngoài nh tôi, khi đặt chân lên mảnh đất ấy trong lòng vẫndậy lên nỗi xúc động xốn xang, cảm giác ấy không thể nào có đợc khi ta đặtchân lên một vùng đất khác đó chính là sức mạnh của quê hơng” [42, 319]

Chính nỗi xúc động lớn lao trớc mảnh đất sinh thành ra mình đã trởthành điểm nhấn, điểm tựa cho ngòi bút của nhà văn Thôn Cao Mật nghèo

nàn đã bớc vào trang sách, trở thành cái phông nền chính trong hầu hết các

tiểu thuyết của Mạc Ngôn, với những Báu vật của đời, Đàn hơng hình, Cây tỏi

nổi giận, Bạch cẩu thu thiên giá, Củ cải đỏ trong suốt, và mới đây nhất là ếch mặc nhiên là những câu chuyện xẩy ra ở vùng Đông Bắc Cao Mật- với

không gian cụ thể để nhân vật ăn, ở, đi lại và bày tỏ đầy đủ tất cả những hỉ,

nộ, ái ố của đời

Khi nói đến thế giới nghệ thuật của Mạc Ngôn, ngời ta thờng nói đến sựthể hiện những vấn đề, những câu chuyện về xứ Đông Bắc Cao Mật quê ông

nh một đề tài quan trọng Chúng ta có thể thấy điều này là hoàn toàn có cơ sở.Cái làng quê xa xôi Cao Mật, quả thật đã in dấu thật rõ ràng trong tiểu thuyếtcủa nhà văn Và quả thật, những ai đã từng đọc Mạc Ngôn, nếu cha từng nghe

đến hai chữ Cao Mật, thì đều cũng sẽ có ít nhiều những hình dung khá chínhxác về vùng đất này Có thể nói, nhờ Cao Mật mà Mạc Ngôn đã thể hiện đợctài năng tiểu thuyết của mình, đợc thế giới biết đến, và cũng nhờ ông mànhững ngời xa xôi nh chúng ta có thể biết đến một Cao Mật quằn quại đaukhổ, nghèo mà nên thơ Cũng nh ta đã biết đến Lỗ Trấn qua Lỗ Tấn, và biết đ-

ợc thêm nữa tài năng của ông nhờ cái làng quê ngèo nàn heo hút

Đông Bắc Cao Mật trên thực tế chỉ có một, nhng trong văn chơng MạcNgôn, vùng đất ấy đợc thể hiện với rất nhiều dáng vẻ khác nhau: một Cao Mật

- thành phố hiện đại, xa hoa quý phái bởi vẻ đẹp lấp lánh của những viên ngọc

trai quyến rũ trong tiểu thuyết Rừng xanh lá đỏ; một Cao Mật lạc hậu nghèo nàn, đất đai cằn khô và con ngời nghiệt ngã trong Báu vật của đời; một Cao Mật vơng quốc của rợu trong Tửu quốc- nơi đó rợu giống nh quốc hồn, quốc tuý; một Cao Mật bi hùng trong Đàn hơng hình

Bắt đầu với Bạch cẩu thu thiên giá, lần đầu tiên xuất hiện chữ “thôn

Đông Bắc Cao Mật ” và từ đó về sau ngọn cờ Đông Bắc Cao Mật luôn đợc

g-ơng cao, là hiện tợng trong làng văn hóa đọc với Báu vật của đời, sau đó Mạc Ngôn tiếp tục chinh phục bạn đọc Việt Nam với Đàn hơng hình, Cây tỏi nổi

giận, ếch… Tuy Tất cả đều viết với nguồn cảm hứng bắt đầu từ “hiện thực ngổnngang trần trụi của Cao Mật” (http://tuoitre, 22-8-2010), làng quê ông Trong

một cuộc trả lời phỏng vấn của báo Tuổi trẻ, dịch giả Trần Trung Hỉ, ngời

từng dịch ba tiểu thuyết dày, sáu tập truyện và một tập tạp văn của Mạc Ngôn,

đã thừa nhận “tiểu thuyết của Mạc Ngôn đều xuất phát từ cái bao gai Cao Mậtrách tả tơi” - một mảnh đất vừa anh hùng vừa thổ phỉ, và dịch giả nói thêm, ở

đó “nhà văn đã khai thác không mệt mỏi các sáng tác của mình” Còn chính

Mạc Ngôn thì sao? Ông đã tuyên bố xây dựng Đông Bắc Cao Mật thành vơngquốc của mình và ông sẽ thành vua của vơng quốc ấy.

Quả thật, trong các sáng tác của Mạc Ngôn, chúng ta luôn thấy một hình

ảnh Đông Bắc Cao Mật với hiện thực vô cùng phong phú và sinh động, và cóthể nói, ngòi bút của nhà văn khai thác cái làng quê ấy một cách không mệtmỏi ở đó có những vấn đề mang tính thời sự nh hòa bình, chiến tranh, đổimới sản xuất kinh tế, nhng có lúc cũng chỉ là những hình ảnh giản dị, gần gũi:con trâu, cây bông, đội dân công làm đờng Có nhiều tác phẩm đã đợc viết nên

từ mảnh đất ấy, song, mỗi tác phẩm một vấn đề, mỗi tác phẩm một phongcách, làm nên một Mạc Ngôn thật phong phú, thật sinh động

Chính Mạc Ngôn đã thừa nhận ảnh hởng to lớn của vùng Đông Bắc CaoMật đối với sáng tạo của mình Không gian đầy ám ảnh ấy từ đâu mà hiện lên,

từ đâu mà có thể tồn tại trong tác phẩm? Chính là “thứ nhất quê hơng gắn liền

với mẹ; thứ hai quê hơng gắn liền với tuổi thơ; thứ ba quê hơng gắn liền với thiên nhiên” [42, 320] đã làm nên điều đó Trong những tác phẩm của ông,

chúng ta dễ dàng nhận thấy hơi hớng nồng nặc của đất quê, và mối tình sâu

đậm không thể tan chảy của ông với “huyết địa” làng Đông Bắc Cao Mật màgiới bình luận gọi ông là “vị hoàng đế khai phá trời đất của làng Đông BắcCao Mật” Ngoài âm thanh luôn dội về từ trong kí ức ấy thì hình ảnh ngời mẹ,tuổi thơ cô đơn và ngèo đói cũng luôn thờng trực trong tâm trí của nhà văn

Thấp thoáng trong Cây tỏi nổi giận, đậm đặc trong Rừng xanh lá đỏ, và là trung tâm trong Báu vật của đời , hình tợng nhân vật ngời mẹ của Mạc Ngôn

có cái gì vừa chao chát, vừa ghê gớm bởi sự nghiệt ngã của cuộc sống Songthiên tính nữ, bản năng và trách nhiệm làm mẹ bao giờ cũng hiện hữu ở mứccao độ Từ ngời mẹ lam lũ, hết lòng vì con đến ngời mẹ nhân vật trong trangsách phải chăng có một sợi dây nối kết? Với những gì đợc nghe và tận mắtchứng kiến những tủi nhục, đắng cay của đời mẹ, từ trong sâu thẳm trái tim,nhà văn đã coi mẹ là con ngời vĩ đại nhất trên thế gian Viết về mẹ, viết về vẻ

đẹp của những ngời phụ nữ đều bắt nguồn từ tình yêu sâu sắc đối với mẹ củanhà văn, là sự tôn thờ, ngợi ca vẻ đẹp, khả năng sinh nở phi thờng- thiên chức

làm mẹ của ngời phụ nữ Từ Thợng Quan Lỗ Thị (trong Báu vật của đời) đến Lâm Lam (trong Rừng xanh lá đỏ), rồi cả ngời mẹ trong Cây tỏi nổi giận tuy số

phận, cuộc đời và cả tính cách, hành động có khác nhau nhng họ đều giốngnhau ở thiên tính nữ, ở thiên chức làm mẹ Họ là những ngời rất yêu thơngcon, hết lòng lo lắng chăm sóc cho con, mong mỏi cho con có cuộc sống ấm nohạnh phúc dù tình yêu của họ dành cho con có lúc thái quá Tiêu biểu nhất là

ngời mẹ - nhân vật Thợng Quan Lỗ Thị ( Báu vật của đời), bấy nhiêu lần mang

thai, bấy nhiêu lần sinh đẻ là bấy nhiêu lần tủi nhục đắng cay Nỗi tủi nhục

đắng cay ấy không chỉ dùng lại ở đó mà còn cắt cứa hơn đau đớn hơn là khichứng kiến các con gái đi theo chồng thuộc các đảng phái khác nhau để rồiquay lại dẫm đạp lẫn nhau Dù chúng đấu đá lẫn nhau nhng tình cảm của mẹdành cho con vẫn không hề thay đổi, vẫn quan tâm đến cuộc sống của chúng,ngay cả khi chúng bỏ đi để lại cho bà gánh nặng nuôi những đứa cháu thơ dại Tất cả là tấm lòng bao dung độ lợng của ngời mẹ, là sự hi sinh tất cả đối với

con cái Ngời mẹ Lâm Lam trong Rừng xanh lá đỏ lại là một ngời mẹ đầy

quyền lực, nhng trớc sự h đốn của đứa con trai duy nhất bà cũng đành buôngxuôi Không phải Lâm Lan không có biện pháp để răn đe con, nhng vì bà quá

thơng con, nuông chiều con đến mức thái quá Trong Cây tỏi nổi giận, mẹ của

Thu Cúc có phần quyết đoán hơn, gia trởng hơn nhng bà cũng hết mực thơngyêu cô con gái của mình Nhận ra mình đã sai lầm khi ép gả con gái cho mộtngời không ra gì thì bà mong mỏi cho con gặp lại Cao Mã để sống một cuộcsống hạnh phúc Khát khao của bà cũng là khát khao của tất cả các bà mẹ trênthế gian này đối với con cái Tình yêu của mẹ dành cho con rất thiêng liêng, nh-

ng nếu chỉ biết cho mà không hề đòi hỏi thì sẽ khiến con mình không bao giờlớn khôn, không bao giờ trởng thành

Quê hơng Đông Bắc Cao Mật còn hiện lên với những nét văn hoá,phong tục đặc thù “Văn hoá là linh hồn của một dân tộc”, tác phẩm văn họclại chính là linh hồn của một nhà văn Với Mạc Ngôn văn chơng cần phảichạm khắc đợc đặc trng văn hoá của dân tộc mình Với mỗi tác phẩm, các tácgiả luôn cố gắng đổi khác, làm mới, mang đến vẻ độc đáo cho những đứa continh thần của mình, song trong từng trang văn, cái cốt lõi mà nhà văn muốnthể hiện lại là những nét vẻ riêng không chỉ bản thân mà còn là của quê hơng,

dân tộc mình ấn tợng nhất vẫn là không gian lễ hội với lễ hội ngọc trai (Rừng

xanh lá đỏ), lễ hội tết thanh minh với bao trai thanh gái lịch dập dìu (Đàn

h-ơng hình), lễ hội Chợ Tuyết đầy huyền bí (Báu vật của đời) Tất cả những

điều đó đã trở đi trở lại, xuất hiện trong nhiều tác phẩm khác nhau nhngnhững giá trị văn hoá ấy luôn có tính cố định, đã đợc khẳng định và tạo ấn t-ợng sâu sắc trong kí ức, trong tình cảm của nhà văn

Với ông, ngoài hình ảnh của ngời mẹ, ngoài không gian văn hoá làngquê còn là những ám ảnh về âm thanh Âm thanh con tàu nghiến vào đờng ray

từ những năm Trung Quốc còn trong bóng tối đã gây nên những chấn độngtrong trái tim ông: “Một con rồng to lớn tiềm ẩn trong lòng đất đang rên rỉ vì

đờng sắt đè trên lng Nó cố gồng mình lên, quằn quại, rồi đờng sắt chỗ ấy bịuốn cong, rồi đoàn tàu bị lật” Và hình ảnh đờng sắt ấy cùng với những hành

động đấu tranh chông lại sự xâm lấn của đờng sắt, của văn minh bên ngoài đã

hiển hiện trong Đàn hơng hình với những hành động phá hoại của Tôn Bính, trong Báu vật của đời, với cuộc chiến của T Mã Khố và đồng đội Tất cả

những cuộc đấu tranh ấy đã khắc họa nên một Cao Mật vừa anh hùng vừa thổphỉ và những phần viết nh thế hình thành ở ngời viết, ngời đọc thứ cảm hứng bitráng lôi cuốn kì lạ Âm thanh thứ hai, cũng chính Mạc Ngôn thừa nhận, là tiếnghát Miêu Xoang hiển hiện ai oán của những ngời bị áp bức Điệu Miêu Xoang ấyhằn trong từng tâm sự, từng hành động của Tôn Bính, vừa hùng tráng, vừa ảonão Nhà văn cũng thừa nhận: “Thực ra, thời kì cuối Thanh đầu Trung Hoa dânquốc, chuyện Tôn Bính chống Đức đã đợc các nghệ nhân Miêu Xoang đa lên sân

khấu, một số nghệ nhân già vẫn còn nhớ đôi đoạn” và “Mùa thu năm 1996, tôi

viết Đàn hơng hình Tôi viết khoảng năm vạn chữ xoay quanh truyền thuyết về

xe lửa và đờng sắt … cuối cùng phải giảm nhẹ âm thanh xe lửa và đ ờng sắt, làm nổi bật âm thanh Miêu Xoang” (http://thivien.maivoo.com)

Mạc Ngôn có khả năng đồng hóa cuộc sống Từ Cao lơng đỏ đến Báu vật

của đời rồi Đàn hơng hình… Tuy, trở đi trở lại vẫn là chuyện của những con ngời,những gia đình, dòng họ ở làng đông bắc Cao Mật, nhng với tài năng củamình, nhà văn đã biến cái địa danh Cao Mật thành một “khái niệm văn học”,chứ không phải là một “khái niệm địa lí” Nó là một khái niệm hoàn toàn mở,

là một cảnh ảo do ông dựng nên bằng tởng tợng dội về từ kí ức ấu thơ Trên cơ

sở những nguyên liệu ấy, và bằng tởng tợng của mình, Mạc Ngôn đã biến

Đông Bắc Cao Một thành một Trung Quốc thu nhỏ, và biến những buồn vui,hạnh phúc, đau thơng của làng quê ông thành những nỗi niềm của ngời TrungQuốc, thậm chí đánh thức đợc phần nào đó những xúc cảm của nhân loại:

“Tôi đã cố gắng khiến cho nỗi đau khổ và niềm vui sớng ở đây trở thành nỗi

đau khổ và niềm vui sớng của toàn thể nhân loại, tôi đã cố gắng làm chonhững câu chuyện ở thôn Cao Mật Đông Bắc đánh động vào lòng độc giả củacác nớc” [42, 94]

Con ngời nghèo đói, cam chịu, nhng có ngang tàng phóng túng, anhhùng thổ phỉ, đó là đặc điểm thật dễ thấy khi ngòi bút Mạc Ngôn viết về quêhơng Cao Mật Trớc hết là Cao Mật trong quá khứ Cao Mật hiển hiện trần trụivới những ngời đàn bà hay đàn ông đói nghèo, nhếch nhác, dị tật, văn hóathấp, và đôi lúc, cũng nh AQ của Lỗ Tấn, con ngời Cao Mật của Mạc Ngônkhông kém phần dị hợm bằng cái tật bảo thủ cố hữu, niềm kiêu hãnh ngây thơ

cố hữu của ngời Trung Quốc ở đấy ngời ta sống một cuộc sống lam lũ, nghèokhó, bị ghì chặt xuống đất không phải chỉ vì những nỗi lo cơm áo mà còn, vàquan trọng hơn là một đời sống tinh thần tù mù Con ngời sinh ra, lớn lêntrong vùng đất ấy, ý nghĩ không bao giờ vơn ra khỏi cái cổng thôn nặng nềcánh cửa gỗ nh một thứ thành lũy hàng ngàn năm, đời sống tinh thần cứ thếlầm lụi trong sự chật chội của tình thế và nhiều khi nó trở nên bi hài Cónhững con ngời cam chịu số phận nh thế, cuộc đời nh thế và nếu không cónhững biến thiên do tác động của ngoại cảnh, hẳn rằng, họ - những con ngờihơi thở luôn nồng nặc mùi tỏi ấy vẫn sống cuộc đời nh thế, quần quật lao

động, trên mảnh đất ấy, ăn ngủ một cách qua quýt và cả làm tình một cáchqua quýt, vội vã trên những cánh đồng cao lơng, hay dới những gốc cây bắp,hay bên luống tỏi Và nếu khá hơn, họ cũng chỉ đến mức đợc ra huyện lị trongmột đêm trời sao trên chiếc xe trâu trong đoàn xe trâu rồng rắn Tuy nhiên,bên cạnh con ngời nhếch nhác, cam chịu ấy, ngời đọc cũng có thể thấy mộthình tợng con ngời Đông Bắc Cao Mật luôn luôn ấp ủ những khát vọng đợcsống cho sống Điều này biểu hiện ra ở cái chất thổ phỉ đã nhắc trên đây, màthực ra, đó là một phẩm chất anh hùng thiên bẩm luôn bị kiềm chế, bị kìmhãm bởi sự chậm tiến bộ Trong các tác phẩm của Mạc Ngôn, ta thấy, ở nhữngtình huống cụ thể, cái chất anh hùng hảo hán ấy sẵn sàng trỗi dậy, và thờng làhết sức tự phát, vô tổ chức, dù đó là cuộc đấu tranh chống lại ngời Đức, ngờiNhật hay sự năng nổ một cách mù quáng, liều lĩnh trong các cuộc cải cách,

cải tổ Chẳng hạn nh hình tợng nhân vật Tôn Bính trong Đàn hơng hình đợc

xây dựng vừa thổ phỉ - anh hùng, hảo hán - nghệ sĩ với t cách là đại diện tiêubiểu, kết tinh của đặc điểm tính cách con ngời Cao Mật Tôn Bính chỉ là mộtanh kép hát, sống một cuộc sống tài tử suốt ngày vui thú đàn ca, hết trà d tửuhậu lại vào ca kĩ, đi hết các hang cùng ngõ hẻm để hát về những đế v ơngkhanh tớng, lừa gạt những trai mê gái hát, làm bạn với những “bạn cầy, bạncáo” Một cuộc sống phóng đãng tự do tự tại nh vậy đã tạo nên một nét tínhcách ngang tàng Ngang tàng chơi trội trong cuộc sống cá nhân, ngang tàngtrong phát ngôn bừa bãi, chọc giận quan tri huyện chỉ vì một bộ râu (cho rằng

bộ râu của quan huyện không đẹp bằng bộ lông trong đũng quần Tôn Bính!) Con ngời ngang tàng - thổ phỉ trong cuộc sống thờng nhật ấy trở nên anh hùngkhi giặc Đức đến xâm lợc Ngay đến ngời Đức, Hoàng thợng còn phải sợ vậy

mà Tôn Bính đi Lỗ Nam kết giao với Nghĩa hoà quyền, trở về lập đàn dựng cờtạo phản, tụ tập một nghìn binh mã, súng ống vác vai, đao thơng kẹp nách, phá

đờng sắt, đốt lán trại, giết lính Tây Lính Đức đợc trang bị vũ khí vô cùng tối

tân trong khi đó Tôn Bính chỉ đa ra những mu kế quân sự mang tính dân gian,thủ công nên đã không thắng đợc từng loạt đạn pháo cách xa mấy chục trợngrít chói tai bay đến và phá toang tất cả những gì va phải, những mảng tờng,gạch ngói bay tung toé lẫn cả những mảng thịt ngời , khí thế quân Đức dũngmãnh nh vậy nhng Tôn Bính vẫn không hề nao núng, ông đã cho đào hố phíasau cổng, đó là những cái hố sâu hơn một trợng, cắm chông tre và thép răng cadày đặc và quân Đức với thế thắng ùn ùn kéo quân qua qua chỗ cửa mở thìbỗng nhiên biến mất phía sau cổng và sau đó đồng loạt vọng lên tiếng giãygiụa, kêu gào thảm thiết của chúng Mu kế của ngời anh hùng Tôn Bính đã

làm cho “kế hoạch phá thành mà không mất một tên quân của Cáclôt phá

sản” Bên cạnh khí phách anh hùng đó, Tôn Bính còn là một trang hảo hán

đầu đội trời chân đạp đất, dám làm dám chịu Biết mình đã gây nên tội lớn vớitriều đình, với ngời Đức nên quyết không làm phiền đến bà con, “Tui đánhchết ngời, tội ai nấy chịu, quyết không để liên luỵ đến bà con!” [40, 266], sợviệc mình làm liên luỵ đến ngời giúp việc nên khuyên hãy trốn đi khi còn chamuộn Đặc biệt khi thị trấn Mã Tang gần nh bị san bằng, tính mạng ngàn ngờidân bị đe doạ bởi lính Đức và những quả đạn pháo của chúng thì Tôn Bính đãchịu để quan huyện Tiền Đinh bắt ra khỏi trấn Mã Tang giao nộp cho bọn Đức

hi sinh mình để đổi lấy tính mạng của hàng ngàn ngời Ngay cả đến lúc cận kềcái chết ông cũng hề run sợ, cố nhiên chấp nhận nó mà không đoái hoài gì đến

kế hoạch thế chết của út Sơn Hảo hán - anh hùng nhng vẫn không xa rời khỏibản chất của một nghệ sĩ Chất nghệ sĩ không chỉ thể hiện trong cách ứng xửhàng ngày mà nó ăn sâu vào trong máu của con ngời này, coi chiến đấu cũng

nh đang diễn tuồng, thậm chí đối diện với cái chết cũng chỉ là nh đang đóngvai trên sân khấu

Phải nói rằng nhà văn, bằng những nét chấm phá, đã khắc họa một cáchhết sức tài tình đặc điểm ấy của ngời dân Cao Mật quê ông Trong từng cử chỉ,từng lời nói, mỗi biểu hiện, mỗi nhân vật đều biểu hiện rất rõ tính cách này

(nào là những Tôn Câm, T Mã Khố, Lỗ Lập Nhân trong Báu vật của đời, nào là D Một Thớc, Đinh Câu trong Tửu quốc ).

Mặt khác, con ngời ở đây cũng luôn dồi dào một trữ năng tinh thần Vàtrữ năng tinh thần ấy có đợc do sự đúc kết ngàn năm của văn hóa bản địa Thứvăn hóa ấy biểu hiện trong cách hành xử, trong lời ăn tiếng nói và đặc biệttrong các sinh hoạt dân gian Sự xuất hiện của lễ hội mùa xuân với công tửtuyết, sự da diết và ai oán của làn điệu Miêu Xoang… Tuy tất cả cho thấy một Cao

Mật với con ngời, bên cạnh cái nhếch nhác, là một đời sống tâm hồn đẹp, ớng thiện

h-Lối sống của con ngời Cao Mật đợc khẳng định nh một phong cách

Con ngời đối xử với nhau đầy tinh thần sẻ chia Trong Đàn hơng hình, ở

ch-ơng “Bi ca” kể chuyện ở quán trà của Tôn Bính, nơi mọi ngời bàn tán xôn xao

về tuyến đờng sắt mà triều đình và ngời Đức phối hợp xây dựng Giữa lúc mộtkhông khí lo lắng đang bao trùm cả quán trà thì có tin vợ Tôn Bính bị làmnhục trên trấn Ngay lúc đó mọi ngời cùng chung một thái độ “Mọi ngời đangbàng hoàng về việc cắt đuôi sam, đột nhiên đợc tin ngời Đức hạ nhục phụ nữTrung Quốc, thế là nỗi lo sợ biến thành cơn giận Sự bất bình chất chứa bấynay, từ khi ngời Đức làm đờng sắt Giao - Tế, cuối cùng trở thành hận thù.Tính khí ngời Cao Mật tiềm ẩn trong mỗi con ngời bùng nổ, lửa giận bừngbừng, bất kể sống chết, gầm thét chạy theo Tôn Bính ra chợ” [40, 262], khiTôn Bính đánh tên ngời Đức thì dân chúng cũng đồng tình ủng hộ sau lng ôngvới nào là “một rừng khí giới, đòn gánh có, cuốc xẻng có, cán chổi có, nhiềunhất là nắm đấm” [40, 264] Chuyện chỉ riêng nhà Tôn Bính thế mà mọi ngờicùng hiểu, cùng căm giận Đó chính là tinh thần đoàn kết, là sự quan tâm chia

sẻ Sự sẻ chia ấy có lúc là sự đồng khởi hô hào, có khi chỉ là sự im lặng nghengóng vì không thể làm gì hơn, có khi là sự quan tâm hết mực “đèn đóm củamọi nhà nhất loạt bừng sáng nh có hiệu lệnh thống nhất Dừng lại một khắc,mấy chục đèn lồng rồng rắn nối nhau trên phố chuyển động nh bay về phíanhà ông” [ 40, 272], có lúc là hành động: cụ Cử Đơn- ngời tài hoa bậc nhấtvùng Cao Mật dẫn đầu một đoàn ngời đi xin cho Tôn Bính, út Sơn nguyệnchết thay cho Tôn Bính Ngay cả đối với Mi Nơng, thái độ của dân làngcũng là một sự bao dung, che chở: “ Bà con đều biết tui là con gái Tôn Bính,vòng trong vòng ngoài bảo vệ tui nh đàn gà mái bảo vệ con gà nhép” [40,541], hay “Từ khi cha dựng cờ tạo phản, họ đã nhìn con bằng con mắt khác;khi cha bị bắt giam trong ngục họ đối với con còn tốt hơn; sau khi dựng ThăngThiên đài ở Thông Đức, cáo thị dán khắp nơi dùng hình phạt đàn hơng xử cha,con đã trở thành con cng của cả vùng” [40, 542]

Vẻ đẹp của con ngời Cao Mật trong cách đối nhân xử thế đã khiến choCao Mật trở thành một địa danh văn hoá Đồng thời, cũng làm cho nhữngtrang truyện của Mạc Ngôn trở nên ấp áp, đầy ma lực

2.1.2 Trăn trở về thời kỳ cải cách, mở cửa

Lịch sử đất nớc Trung Hoa sau là một lịch sử khá phức tạp và phong phú

từ thời cổ đại cho đến nay Trong khoảng hơn nửa thế kỉ sau khi nớc Cộng hoà

nhân dân Trung Hoa đợc thành lập cho đến những năm tám mơi của thế kỉ

tr-ớc, ngời Trung Quốc và thế giới đã đợc chứng kiến những chặng đờng vật vã,

đau khổ nhiều tổn thất của dân tộc này Cũng nh một số nớc trong khu vực,

đất nớc này đã trải qua những cuộc thanh trừng đẫm máu, những biến động dữdội của lịch sử trong cuộc đấu tranh giành quyền lực của các phe đảng chínhtrị Thêm vào đó, việc điều hành đất nớc trong tâm lí, t tởng giáo điều duy ýchí đã đa đất nớc Trung Hoa bớc tới bờ vực của sự phá sản Tuy nhiên, sau đónhững nhà lãnh đạo Trung Quốc, bằng sự tỉnh táo dẫu muộn màng, đã chủ tr-

ơng cải cách, mở cửa, và từ đó, lịch sử Trung Quốc bớc sang một trang mới.Cải cách, mở cửa đã tạo nên một đời không khí sôi động trong đời sống xã hộiTrung Quốc, với niềm hi vọng về một cuộc lột xác của toàn dân tộc TrungHoa Song, cải cách đồng nghĩa với việc vận hành cơ chế thị trờng, cùng vớiquan hệ chủ yếu là quan hệ buôn bán trao đổi sẽ có những tác động quantrọng, đe doạ những thành luỹ giá trị của một đất nớc có một truyền thống vănhoá có bề dày, có chiều sâu vào loại nhất khu vực, một đất nớc mà văn minh,văn hoá của nó đã vơn sự ảnh hởng tới hầu khắp các quốc gia trong khu vực.Một không khí sôi động nh thế, trên một vùng lãnh thổ bao la giàu có truyềnthống văn học, hẳn nhiên sẽ là nguồn đề tài quan trọng, và tạo nên những tác

động, sự chi phối không nhỏ đến sức sáng tạo của các nhà văn Và đề tài kinh

tế cải cách thời mở cửa sẽ trở thành một đề tài hấp dẫn cho các cây bút vănxuôi Trung Quốc, trong đó có Vệ Tuệ, có Giả Bình Ao, Tởng Tử Long, Hà SĩQuang, Trơng Hiền Lợng, Khả Vân Lộ, Trơng Khiết, Lí Quý Văn, MạcNgôn… Tuy Các tác giả đã có nhiều nỗ lực trong việc “phát hiện ra mâu thuẫn củathể chế kinh tế, chính trị, không phù hợp với yêu cầu của hiện đại, phản ánh

kịp thời sự điều chỉnh mang tính chiến lợc của nhà nớc” [62, 345] Vơng Mông với Thanh âm mùa xuân, Cao Hiểu Thanh với Nớc chảy về đông, Chu Khắc Cần với Trăng núi không hiểu chuyện thầm kín… Tuy đều đã cố gắng tậptrung khắc hoạ cuộc cải cách, mở cửa làm thay đổi quan hệ xã hội, phơng thứcsản xuất, nếp sống, nếp nghĩ của mọi ngời, đồng thời phản ánh và đa ra nhữngtiếng nói cảnh báo về sự suy thoái của hệ đạo đức, giá trị, chuẩn mực truyềnthống văn hoá của từng con ngời và cộng đồng xã hội

Mạc Ngôn là một nhà văn luôn có ý thức bám sát những câu chuyện củahiện thực Mặc dù không dành hết tâm lực để trong tất cả các sáng tác củamình phản ánh công cuộc cải cách mở cửa, nhng chỉ với một vài tác phẩm,Mạc Ngôn cũng đã cho thấy những trở trăn, những dằn vặt đầy trách nhiệm tr-

ớc những bớc chuyển của đất nớc, của xã hội Khi tập trung miêu tả đề tài cải

cách, mở cửa của đất nớc mình, ngòi bút của tác giả cho thấy sự phát triển vànhững u điểm của chủ trơng, chính sách mở cửa kinh tế Mặc dù những câuchuyện kể chủ yếu tập trung hoặc xuất phát từ việc miêu tả không gian vùngCao Mật - quê hơng của tác giả, hoặc một vùng nông thôn nào đó, nhng nhàvăn luôn có ý thức mang đến cho ngời đọc những ấn tợng tốt đẹp về không khívơn lên trong cuộc cải cách ở đó, ta thấy những con ngời, từng cá nhân cụthể, từng địa phơng và cả đất nớc Trung Quốc đang từng ngày, từng giờ vơnlên để nắm lấy những cơ hội đã đợc mở ra để đa bản thân và cộng đồng sớmthoát ra cảnh nghèo đói đã kéo dài Bên cạnh những nỗ lực để cải thiện đờisống vật chất, ngời ta cũng thấy những nỗ lực để thoát khỏi sự lạc hậu, thoátkhỏi những thảm trạng của đời sống tinh thần, những nỗ lực để vơn đến mộtcuộc sống văn minh hơn, cao hơn, hiện đại hơn về mặt tinh thần Từ những

ông chủ của các doanh nghiệp lớn nhỏ ở các đô thị, các nhà lãnh đạo cấphuyện, tỉnh, đến những ngời dân lao động ở các miền quê nghèo… Tuy tất cả đều

đang nỗ lực vơn lên và hớng đến một đời sống no đủ hơn về vật chất, phongphú hơn về tinh thần Có thể nói, qua tác phẩm của ông, ta thấy cả đất nớcTrung Quốc rộng lớn nh đợc đánh thức, con ngời Trung Quốc nh đợc đánhthức Xã hội Trung Quốc nh một thơng trờng đang rộng mở và nhà nhà, ngờingời đều đang nỗ lực đi lên phía trớc, dù đó là Lâm Lam, một cô gái vốn connhà dòng dõi, bằng sự thông minh, bằng nhan sắc và bằng sự liều lĩnh, thủ

đoạn, tham vọng đã vơn lên, một mặt khẳng định quyền lực, một mặt lo vunvén cho cái gia tài kếch xù của mình, đến chị em cô Ngọc Trai bên rừng vẹt,

và những ngời nông dân hiền lành, nhẫn nại cũng cố gắng để kiếm tìm cơ hội

đổi đời Cải cách, mở cửa đang biến những thị xã, thị trấn nghèo đói trở thànhnhững thành phố sầm uất, hoa lệ, cũng đang đánh thức các miền quê nghèo lộtxác ở những nơi tăm tối nhất ngời ta cũng thấy đợc ánh sáng le lói của sứcsống mới ở đó từng con ngời, từng gia đình đang dần thay da đổi thịt Trongcác trang viết về đề tài này, Mạc Ngôn tỏ ra hứng thú và không hề dấu diếm ý

đồ ngợi khen những thành tựu bớc đầu của sự phát triển, ông cũng không dấudiếm tinh thần lạc quan khi xoáy sâu vào miêu tả trực tiếp hay gián tiếp nhữngthành tựu mà con ngời và đất nớc Trung Quốc đã gặt hái đợc Tuy nhiên, nhtrên đã nói, việc cải cách, mở cửa nền kinh tế, một mặt hứa hẹn (và trên thực

tế đã) đa con ngời và dân tộc Trung Hoa bớc vào một kỉ nguyên mới, trở thànhmột nền kinh tế thuộc hàng siêu cờng trên thế giới Nhng Trung Quốc là một

đất nớc giàu truyền thống, truyền thống ấy với những giáo điều, những quyphạm ngặt nghèo, cộng với những quy tắc văn hóa đã dồn nén, kìm hãm

những khát vọng của con ngời về nhu cầu hởng thụ đời sống Nền kinh tế thịtrờng vốn nhiều mặt trái, chạm phải những khát vọng đã chín nẫu, sẽ mang lạinhững rối rắm phức tạp Trong những nỗ lực vơn đến để hoàn thiện đời sống,

để làm giàu, ngời ta cũng nhìn thấy sự tha hóa, sự suy thoái đạo đức con ngời

Có thể thấy, song song với quá trình phát triển, ngời ta thấy một quá trình

ng-ợc lại của đạo đức Trớc hết đó là sự tham lam vô độ của một số ngời trớc cám

dỗ của vật chất, của đồng tiền Điển hình cho hạng ngời này phải kể đến LâmLam Vốn là một nữ sinh xinh đẹp, ngay từ nhỏ đã thể hiện những phẩm chất

đáng quý, và lớn lên cũng trải qua sóng gió, bầm dập, nhng đến khi cuộc cảicách mở cửa đợc khởi xớng và đi vào đời sống, những khát vọng, bản năng mucầu một cuộc sống với những quyền lợi cơ bản của con ngời trỗi dậy và LâmLam đã bằng mọi cách vơn đến đỉnh cao quyền lực và tiền bạc Để đạt mục

đích này, cô đã bất chấp mọi thủ đoạn, kể cả việc chấp nhận ngủ với bốchồng, hãm hại những ngời lơng thiện Xung quanh nhân vật Lâm Lam là một

hệ thống các nhân vật khác cũng trở nên tha hóa, mất nhân tính trong vòngxoáy của cuộc cải cách mở cửa: bí th Tần, Kim Đại Xuyên, Hai Hổ… Tuy Bí thTần có thể coi là một mẫu hình của lớp cán bộ lão thành biến chất, ngầm ýmột triết lí rằng, sức cám dỗ của dục vọng không buông tha bất cứ ai, sự thahóa là nguy cơ chung của tất cả mọi ngời, mọi tầng lớp Và, có lẽ cũng nhnhiều xã hội khác, những ngời dễ sa ngã lại chính là những ngời có quyền lực,nắm giữ những cơng vị quan trọng

Tuy nhiên, xét từ một góc độ khác, nhân vật Lâm Lam chính là nạn nhâncủa cuộc cải cách mở cửa, nạn nhân của những dục vọng của tầng lớp thốngtrị Việc bí th Tần chiếm đoạt cô là kết quả của một kế hoạch khá tinh vi, đợctính toán một cách kĩ lỡng Trong vở kịch này bí th Tần là một diễn viên hếtsức xuất sắc Lâm Lam, trớc là bị ép buộc, sau vì tham vọng, đã rơi vào cáibẫy của ông bí th cáo già này giăng sẵn Và cuộc sống, số phận của Lâm Lam,xét đến cùng là một bi kịch Có một nhân vật khác, lại rơi vào một bi kịch t-

ơng tự, nhng đau xót hơn, đấy là cô Ngọc Trai, ngời đẹp rừng vẹt Nghiên cứunhân vật Ngọc Trai, ngời đọc dễ dàng thấy đợc sự tác động hết sức sâu sắc củacông cuộc cải cách, mở cửa đối với đời sống, con ngời Trung Quốc Ngọc Trai

từ một cô gái đẹp, lơng thiện, thậm chí thánh thiện, rốt cuộc đã trở thành nạnnhân của cơ chế mới khi cô có cơ hội bớc vào giới thợng lu, đợc vinh danhqua con đờng hôn nhân miễn cỡng đối với Đại Hổ, và phía sau Đại Hổ chính

là Lâm Lam, một ngời đàn bà quyền lực, tham vọng và tha hóa đến cực độ

Trong khi viết về đề tài cải cách, mở cửa, Mạc Ngôn cũng rất chú ý trongviệc miêu tả sự vô cảm của con ngời trong một thế giới mà các giá trị lẫn lộn,

điên đảo ở đó, những bà thị trởng vứt hết danh dự, uy tín của mình để đi vàocác cuộc chơi bời, tác tráng Lâm Lam đã đến khách sạn, đã tìm gã điếm đực,

và sau giây phút bàng hoàng rất ngắn ngủi về cái giá phải trả, ả đã mặc nhiêngọi ngời mà ả yêu say đắm – Mã Thúc – đến giải quyết hậu quả Mặc dù ả

đắm say, có sự tôn trọng, nhng không thể dung hòa bởi họ khác nhau quánhiều về quan niệm sống và về trách nhiệm trớc cuộc sống Cuộc đấu tranhgiữa cái mới và cái cũ cứ diễn ra một cách dai dẳng và làm đau lòng cả nhữngcon ngời trong cuộc Mã Thúc và Lâm Lam chỉ có cái hẹn gặp nhau khi LâmLam đã hoàn kết phần đời tha hóa của cô

Trong khi miêu tả cuộc loạn lạc của thời kì mở cửa, Mạc Ngôn thể hiệnthái độ rất trách nhiệm của một ngời cầm bút trớc thế cuộc, nhất là đối vớinhững vấn đề đạo đức và văn hóa sống của con ngời Đó là trái tim trăn trởcủa một nhà văn trớc thực tại đầy nham nhở, bất trắc

2.1.3 Chiêm nghiệm về chiến tranh và cách mạng

Lịch sử Trung Quốc từ cổ đến thời hiện đại là lịch sử đẫm máu của chiếntranh và cách mạng Và đề tài này, vì thế trở thành một trong những đề tài cósức hấp dẫn đối với không ít cây bút Đã có nhiều tác phẩm lớn thành công vàphản ánh một cách sâu sắc, toàn diện tình hình lịch sử ấy trong một số thời kì

nhất định: Tam quốc diễn nghĩa của La Quán Trung, Thủy hử của Thi Nại

Am, Đông Chu liệt quốc của Sái Nguyên Phóng; trong lịch sử hiện đại, đó là

Rừng thẳm tuyết dày của Khúc Ba… Tuy Cũng nh các tác gia văn học, các nhà làmphim Trung Quốc hết sức chú ý khắc họa lịch sử, thực ra là khắc họa số phậncủa dân tộc Trung Hoa trong tiến trình lịch sử Trong vài ba thập niên lại nay,

đề tài chiến tranh và cách mạng luôn luôn trở đi trở lại trên văn đàn và trênphim trờng Trung Quốc, trong đó một số rất lớn chú ý đến những trang bitráng ở đầu thế kỉ XX và những phần đau xót trong các cuộc cách mạng, cảicách ruộng đất và đại cách mạng văn hóa Mạc Ngôn thuộc số các nhà văn

viết nhiều về đề tài chiến tranh và cách mạng Có thể nói không ngoa rằng đềtài này là đề tài chiếm nhiều trang viết, nhiều tâm huyết nhất trong sự nghiệp

của nhà văn cho đến thời điểm này Điểm qua các tiểu thuyết của ông: Cao

l-ơng đỏ, Báu vật của đời, Đàn hl-ơng hình, Cây tỏi nổi giận, Tửu quốc, và ngay

cả Rừng xanh lá đỏ là tiểu thuyết bàn nhiều hơn đến công cuộc cải cách mở

cửa thì ông cũng dành một phần lớn cho đề tài cách mạng

Mạc Ngôn viết về chiến tranh cách mạng, trớc hết có lẽ cũng nh phần lớncác tác giả khác viết về lịch sử, là nhằm tái hiện không khí của lịch sử trongnhững năm tháng sục sôi với cả những tự hào, kiêu hãnh dân tộc và cả sự chuaxót, đau khổ trong t cách một con ngời và t cách một công dân Trong khimiêu tả những cuộc đấu tranh của những ngời tiền bối của dân tộc, ông chốnglại những ngời nớc ngoài xâm lợc Rõ ràng, Mạc Ngôn muốn viết về đề tài nàyvới những trang thật da diết, đằm thắm Không cố công miêu tả lại nhữngcuộc chiến hoành tráng, đẫm máu, dựng lại không khí, không gian sử thi khiviết về vấn đề này, ngòi bút Mạc Ngôn tỏ ra điềm tĩnh, bản lĩnh để lòng tự tôndân tộc của ông bộc lộ một cách kín đáo, nhẹ nhàng có phần chua xót, và có ýthức tôn trọng sự thật lịch sử trong từng thời kì ấy Những ngời yêu nớc chốngngoại xâm của Mạc Ngôn thờng là những con ngời bình thờng, trong mộthoàn cảnh nào đó, bất đắc dĩ, hoặc chí ít là tự phát, hoặc đang kiểu tổ chức sơkhai Nhng ở những con ngời bình thờng, bình dị ấy luôn luôn tiềm ẩn một

tinh thần bất khuất, xả thân Đó là bà lão đỡ đẻ trong Báu vật của đời Khi bị

bọn Nhật xúc phạm, bà đã chỉ tát cảnh cáo chúng, rồi bà bị bắn, bà chết một

cách nhẹ nhàng, nh một cuộc ra đi; Tôn Bính (Đàn hơng hình), chỉ là một anh

kép hát, quê mùa, thậm chí hơi gàn dở và không hiểu mấy về lẽ đời, về thếcuộc, nhng lại là ngời anh hùng dám đơng đầu với ngời Đức, cho dù thất bại,

dù phải chịu hình phạt thảm khốc nhất trong lịch sử; những ngời du kích với

những tổn thất trong những trận chiến không cân sức ở rừng vẹt (Rừng xanh lá

đỏ) Điều đặc biệt là trong khi miêu tả những trận chiến, Mạc Ngôn không có

ý định khoa trơng những thắng lợi, những thành tích của chiến tranh nh nhiềutiểu thuyết hay các tác phẩm văn học khác viết về chiến tranh trớc đó, của cảTrung Quốc và thế giới Những trận đánh trong tiểu thuyết của ông thờng lànhững trận đánh nhỏ, lẻ nhng hậu quả của nó thờng rất nặng nề Vì thế, chiếntranh và cách mạng trong tiểu thuyết Mạc Ngôn không có sự xuất hiện đậm

đặc của cảm hứng sử thi Đó là những cuộc chiến bi tráng Dờng nh tác giảmuốn mang đến cho ngời đọc một thông điệp, tất cả mọi cuộc chiến đều là nỗi

đau và cách tốt nhất là tìm cách tránh nó Ông thông qua thế giới nghệ thuật

của mình chỉ ra những mất mát, những bất hạnh mà chiến tranh mang lại Vớinhững trang viết về những cuộc cách mạng ở Trung Quốc, Mạc Ngôn cũngkhông viết theo giọng điệu ngợi ca Cũng nh khi đề cập đến đề tài chiến tranh,ngòi bút của Mạc Ngôn khi viết về cách mạng Trung Quốc, dù là cách mạnggiải phóng dân tộc, cách mạng điền địa hay cách mạng văn hóa, cũng không

đợc tác giả viết nh một chủ đề chính, mà luôn luôn đợc đặt trong mối quan hệvới những sự kiện liên tục Ông không miêu tả chiến tranh hay cách mạng mộtcách độc lập theo cái cách mà nhiều ngời khác đã làm mà luôn luôn đặt chiếntranh và cách mạng trong mối quan hệ chặt chẽ, mật thiết với số phận bi thảmcủa đất nớc, nhất là với số phận bi thảm của con ngời Bao giờ nhà văn cũngthể hiện một cái nhìn chua xót, ông luôn nỗ lực chỉ ra cho ngời đọc thấy đợcnhững mất mát mà cách mạng đã trải qua, dù rằng không thấy ông phủ nhậnnhững thành tựu chân chính của cách mạng Các cuộc cách mạng trong tiểu

thuyết của Mạc Ngôn, dù ở Rừng xanh lá đỏ, dù ở Báu vật của đời… Tuy đều lànhững kí ức đau xót ở đó có những hành động cách mạng mù quáng trongnhận thức hết sức ngây thơ, ấu trĩ của những ngời nhiệt tình cách mạng, cũng

có những hành động của bọn cơ hội chủ nghĩa, những kẻ a dua để kiếm lợi lộc

về cho mình Chính vì thế, những cuộc cách mạng đều đợc tiến hành vớinhững đòn trả thù, cớp hiếp, chém giết, nhục mạ dới sự điều hành của một đ-ờng lối chỉ đạo cực đoan, độc đoán Và con ngời, theo cách này hay cách khác

đều trở thành nạn nhân bị cuốn xoáy vào dòng lũ của lịch sử Sự chết chóc củanhiều ngời, sự tan nát của nhiều gia đình, sự đảo lộn các bậc thang giá trị là

điều thờng thấy nh hậu quả tất yếu của các cuộc cách mạng này Điều quantrọng hơn cả mà các cuộc cách mạng ấy cho thấy đợc có lẽ lại là nỗi đau vềmột dân tộc, về những cuộc cách mạng đợc tiến hành trong hằn học và ngutối Đây là cái nhìn mang thái độ phê phán, phản tỉnh sâu sắc Cũng trong cáccuộc cách mạng ấy, ngời ta nhìn thấy sự lúng túng của đất nớc Trung Hoa thờihiện đại Chính sự lúng túng ấy đã khiến đất nớc hùng mạnh này tan hoang,xơ xác

2.1.4 Trăn trở day dứt về bản sắc văn hoá dân tộc

Đất nớc Trung Quốc rộng lớn là một trong những cái nôi của văn hoánhân loại Với hàng vạn năm hình thành, phát triển, Trung Quốc luôn luôn cóquyền tự hào là một cờng quốc, dẫu rằng lịch sử cũng không ít những quanh

co Với sự xuất hiện và phát triển khá sớm, có truyền thống, với thế mạnh đểbảo vệ đợc bản thân đất nớc mình trớc những biến loạn của lịch sử, phần lớnnhững sản phẩm, những truyền thống văn hóa vô tận của đất nớc vĩ đại này