Đặc trưng loại hình của truyện ngắn cực ngắn

Thứ hai : cũng trong bài nghiên cứu đó, tác giả Nguyên Ngọc lu ý với bạn đọc rằng trong truyện ngắn cực ngắn là kết quả của sự chng cất mộtcách tinh tuý nhng không vì quá cô đọng mà để

Trờng đại học vinh

Khoa ngữ Văn

*** đặc trng loại hình của truyện ngắn cực ngắn

khoá luận tốt nghiệp

chuyên ngành : văn học việt nam hiện đại

Giáo viên hớng dẫn: Nguyễn Hữu Vinh

Sinh viên thực hiện: Nguyễn Thị Hòa

vinh- 2005

lời nói đầu

Luận văn này đợc hoàn thành nhờ sự chỉ dẫn, giúp đỡ tận tình của thầygiáo Nguyễn Hữu Vinh và tập thể các cô giáo thầy giáo thuộc bộ môn vănhọc Việt Nam hiện đại, bộ môn Lý luận văn học- phơng pháp giảng dạykhoa văn trờng Đại Học Vinh

Nhân dịp này, chúng tôi xin chân thành cảm ơn sự giúp đỡ quý báu

đó

Luận văn này chỉ mới là bớc đầu tập dợt nghiên cứu khoa học nênchắc không tránh khỏi thiếu sót, kính mong đợc sự góp ý thẳng thắn, tậntình của các thầy, các cô và các bạn sinh viên

2: Lịch sử vấn đề Trang 3 3: Đối tơng nghiên cứu Trang 5 4: Mục đích nghiên cứu Trang 5 5: Phơng pháp nghiên cứu Trang 6 6: Cấu trúc luận văn Trang 7

2: Những dấu hiệu cơ bản phân biệt truyện ngắn cực ngắn với truyện ngắn thông thờng Trang 13

2.1 Dung lợng Trang 142.2: Tính vấn đề của truyện ngắn cực ngắn Trang 192.3: Sự giản ớc hình thức tả kể Trang 22

Chơng 2: Khả năng phản ánh hiện thực của truyện ngắn cực ngắn

1: Khả năng khám phá chiều sâu hiện thực Trang 26 2: Khả năng gợi hớng giải quyết vấn đề Trang 29 3: Những hạn chế về khả năng phản ánh hiện thực của truyện ngắn cực ngắn Trang 31

1 lý do chọn đề tài

1.1 Khoảng hơn một năm trở lại đây, bên cạnh các thể loại tự sự thờng

xuất hiện nh Tiểu thuyết, truyện vừa, truyện ngắn ( đoản thiên tiểuthuyết) Trên văn đàn văn học Việt Nam hiện đại bắt đầu xuất hiện mộtloại hình tự sự khá mới mẻ đó là loại hình truyện ngắn cực ngắn (còn đợcgọi là truyên ngắn mi ni hoặc vi hình tiểu thuyết) Truyện ngắn cực ngắn

là một trong những biểu hiện tập trung nhất tính hàm súc, tinhd hình ợng, tính đa dạng của văn xuôi tự sự nói chung Nội dung và hình thức

t-của nó vừa là hình ảnh cô đọng, súc tích, chân thực, phong phú t-của đời

sống hiện thực, vừa là tiếng nói bay bổng của trí tởng tợng, của h cấu, vừa

là tiếng hát con tim đầy xúc động của nhà văn Thông qua truyện ngắncực ngắn ngời đọc có thể thấy đợc phần nào chiều sâu của ý tởng, với sứcsáng tạo của những trạng thái rung động của tâm hồn Với đặc trng độc

đáo truyện ngắn cực ngắn xuất hiện không những làm cho thể loại tự sự

có thêm gơng mặt mới mà nó còn làm cho diện mạo văn xuôi nớc nhà

khởi sắc, bớc đầu đã gây đợc tiếng vang, gây đợc sức lôi cuốn hấp dẫn đối

với đông đảo độc giả Trong đó có bản thân ngời viết luận văn này Đó là

lý do đầu tiên khiến cho chúng tôi chọn truyện ngắn cực ngắn làm đề tàicủa luận văn

1.2 Do loại hình truyện ngắn cực ngắn mới ra đời ở nớc ta một thời gian

còn quá ngắn cho nên các nhà nghiên cứu, lý luân, phê bình văn hoc cha

có điều kiện đi sâu nghiên cứu thể loại này cả trên phơng diên lý thuyếtlẫn phơng diên thực tiễn sáng tác, đến nay số bài nghiên cứu thể loại nàychỉ mới đếm đợc trên đầu ngón tay Đó cũng là lý do thôi thúc tác giảluận văn này cố gắng đi sâu tìm hiểu truyện ngắn cực ngắn với hi vọngnhỏ nhoi vừa hiểu thêm một số vấn đề có ý nghĩa bổ ích đối với bản thântrong việc tiếp nhận văn chơng, vừa phần nào góp thêm cái nhìn, cách

hiểu về thể loại này, góp phần thuc đẩy truyên ngắn cực ngắn ngày càngphát triển một cách có chất lợng.

2 Lịch sử vấn đề

Truyện ngắn cực ngắn xuất hiện trên văn đàn đã hơn một thập kỷ nay,nhng những bài nghiên cứu về truyện ngắn cực ngắn cả trên hai phơngdiện: Lý thuyết và thực tế tác phẩm vẫn còn quá ít ỏi Đến nay, chỉ mố cóvài bài viết trong đó có hai bài đáng chú ý có liên quan đến truyện ngắncực ngắn Bài viết ở trang cuối của hai tập sách (40 truyện ngắn rất ngắn)

do nhà xuất bản hội nhà văn và tạp chí thế giới mới xuất bản năm 1994.Một bài của nhà văn Nguyên Ngọc và một bài của Tiến sỹ Lê Ngọc Trànói về cảm nhận qua 40 truyện ngắn cực ngắn đợc vào cung khảo cuộc thitruyện ngắn cực ngắn của tạp chí thế giới mới

Thứ nhất : Theo ông Nguyên Ngọc trong nghệ thuật truyện ngắn cực

ngắn, có một nghịch lý là : ” Để viết đợc ngắn thì phải biết rất nhiều, rấtdài” Bởi truyện ngắn là chng cất, truyện ngắn cực ngắn càng là chng cấttinh tuý hơn, ý kiến thứ nhất này nhấn mạnh và khẳng định điều kiện cơbản, điều kiện tiên quyết để có một truyện ngắn cực ngắn hấp dẫn, đó làtác giả của truyện ngắn cực ngắn phải có vốn kiến thức sâu rộng, dồi dào,phong phú, kiến thức phải “rất dài” thì mới viết đợc truyện ngắn cực ngắnthành công

Thứ hai : cũng trong bài nghiên cứu đó, tác giả Nguyên Ngọc lu ý với

bạn đọc rằng trong (truyện ngắn cực ngắn là kết quả của sự chng cất mộtcách tinh tuý ) nhng không vì quá cô đọng mà để nó rơi vào khô khan,trái lại nó càng tơi mới, hấp dẫn: “Cần phải nói rằng có đợc một loạttruyện ngắn cực ngắn hấp dẫn hôm nay là do cả một quá trình thờng đợcgọi là đổi mới văn học suốt 10 năm qua đã công phu chuẩn bị cho nó.Quá trình văn học này ngày càng cày xới cánh đòng hiện thực, làm cho

nó xuất hiện phong phú, phức tạp, ngổn ngang, tạo nên một khối lợng tliệu, nguyên liệu nhân sinh đồ sộ cho sự chng cất, chất lọc này và khi đã

đợc chng cất thực sự t khối nguyên liệu đời sống giàu có, sinh động nhvậy thì xuất hiện những truyện ngắn cực ngắn thực sự mang tính chất vănhọc mơn mởn nh chính đời sống” (7.Trang 7) Rõ ràng đây là một kiếngiải thú vị đúng đắn và sâu sắc

Thứ ba : nhà văn Nguyên Ngọc cho rằng truyện ngắn cực ngắn không

thực hiện chức năng giáo dục ngay tức khắc một cách thô thiển, trực tiếp,trái lại nó chỉ chú trọng đến cảm xúc của ngời đọc bằng những chi tiết,hình ảnh, hình tợng Truyện ngắn cực ngắn luôn luôn có ý thức cố gắngkhơi đọng những cảm xúc thẩm mỹ mảnh liệt nồng nàn ở ngời đọc, giúp

họ hớng tới những cái đẹp cao cả, cái hoàn mỹ, vơn tới chân trời Chân– thiện – mỹ: “ truyện ngắn cực ngắn là một loại văn học hiện thực.Văn học hiện thực không làm chức năng giáo dục đạo đức một cách trụctiếp, tức thì Nó làm một điều cơ bản hơn, lâu bền hơn, là làm cho ngời

đọc rung động, làm cho tâm hồn ngời đọc luôn luôn biết nhạy cảm vớinhững xao động tinh vi nhất của cuộc đời, của số phận đồng loại”(Trang7)

Còn trong bài “Chất thơ của truyện ngắn cực ngắn” Tiến sỹ Lê NgọcTrà đã kiến giải sâu sắc về hai vấn đề của truyện ngắn cực ngắn

Vấn đề một: Theo ông, truyện ngắn cực ngắn là sự thống nhất giữa

cái ngắn và cái dài”Cái ngắn” ở đây là cái ngắn của câu chữ, “Cái dài ” làcái dài của tình ý, đặc biệt là cái tình (Trang 123) Đọc truyện ngắn cựcngắn, khi trang sách đã khép lại, cái tình còn vang vọng mãi trong trái timngời đọc

Vấn đề hai: Là chất nhạc, chất thơ của truyện ngắn cực ngắn Chất

thơ và chất nhạc cũng làm cho truyện ngắn cực ngắn của những cây bút

tài ba luôn luôn níu kéo đợc độc giả, tạo cho họ những xúc động mạnhliệt, những cảm hứng mạnh mẽ “ Cái chất ấy là cái thần của văn họcnghệ thuật, của tác phẩm tự sự của truyện ngắn cực ngắn Nừu không cócái chất ấy truyện ngắn cực ngắn chỉ còn trần trụi là giáo lý ngụngôn”(Trang 123) Đồng thời tác giả cũng lu ý rằng “Lẽ tất nhiên, truyệnngắn cực ngắn giàu chất thơ nhng không biến nó thành văn xuôi mà chấtthơ và chất chuyện đợc kết hợp một cách khéo léo, hoà quyện ”(Trang125) Chất thơ, chất nhạc ấy đã tạo nên nét cách tân của những truyệnngắn cực ngắn.

Tóm lại: Tuy không khẳng định đầy đủ những đặc trng nội dung,

đặc trng nghệ thuật của truyện ngắn cực ngắn, nhng những ý kiến của haitác giả nói trên đã mở ra cách nhìn mới đối với truyện ngắn cực ngắn Vàtổng số lợng quá hiếm hoi của những bài nghiên cứ về truyện ngắn cựcngắn thì luận điểm của Nguyên Ngọc và Lê Ngọc Trà chứa đựng nhiềuthông tin quan trọng có tính chất định hớng cho các nhà nghiên cứu,nghiên cứu truyện ngắn cực ngắn sau này

3 Đối tợng nghiên cứu

Đối tợng nghiên cứu của luân văn này là các truyện ngắn cực ngắn

đợc in trong cuốn: “40 truyện ngắn rất ngắn”, “Tác phẩm chung khảocuộc thi truyện thế giới mới” (NXB Hội nhà văn và tạp chí thế giới mới

XB năm 1994)

4 Mục đích nghiên cứu

Chúng tôi thực hiện đề tài này nhằm 3 mục đích

- Khảo sát tìm hiểu những đặc trng nội dung của truyện ngắn cựcngắn

- Khảo sát tìm hiểu những đặc trng hiện thực của truyện ngắn cựcngắn

- Trên cơ sở đó, xác định những dấu hiệu cơ bản đẻ phân biệttruyện ngắn cực ngắn với truyện ngắn thông thờng và xem xét khả năngphản ánh hiện thực của truyện ngắn cực ngắn

5.2 Phơng pháp phân tích tổng hợp

Trong quá trình tiến hành làm luận văn, việc phân tích từng chi tiếtriêng lẻ cũng nh việc lý giải mối quan hệ giữa một chi tiết với một chi tiếthoặc nhiều chi tiết cùng loại hay khác loại đợc tiến hành đồng thời vớiquá trình khái quát tổng hợp để rut ra những kết luận phổ quát, quy cácchi tiết riêng lẻ để đi đến một số kết luận chung một cách phù hợp

5.3 Phơng pháp so sánh- đối chiếu- liên tởng

Để đạt đợc mục đích nghiên cứu trong quá trình khảo sát t liệu, tácgiả luận văn sử dụng phơng pháp so sánh - đối chiếu - liên tởng để từ đótìm ra những nét tơng đồng và khác biệt của mỗi loại ( chẳng hạn tìm ra

sự giống nhau và khác nhau giữa truyện ngắn và truyện cực ngắn

Tuy nhiêncác phơng pháp trên không tiến hành một cách riêng lẻ mà

đ-ợc tiến hành một cách đồng thời, trong khi sử dụng phơng pháp này códùng thêm những phơng pháp kia và ngợc lại

để phân biệt truyện ngắn với các tác phậm tự sử truyện ngắn Trong vănhọc hiện đại các tác phẩm rất ngắn, nhng lại là truyện dài viết ngắn lại.Truyện ngắn thời trung đại cũng ngắn nhng rất gần với truyện vừa Cáchình thức kể chuyện dân gian rất ngắn gọn nh cổ tích, thần thoại, truyệncời lại càng không phải là truyện ngắn.

Truyện ngắn hiện đại là một kiểu t duy mới, một cách nhìn cuộc đời,một cách nắm bắt đời sống rất riêng, mang tính chất thể loại Cho nêntruyện ngắn đích thực xuất hiện tơng đối muộn trong lịch sử văn học

Khác với tiểu thuyết là thể loại chiếm lĩnh đời sống trong toàn bộ sự

đầy đặn và toàn vẹn của nó, truyện ngắn thờng hớng tới việc khắc hoạmột hiện tợng, phát hiện một nét bản chất trong quan niệm nhân sinh; nó

là một khoảnh khắc, một nhát cắt có ý nghĩa Chỗ khác nhau cơ bản vàquan trọng giữa truyện ngắn và tiểu thuyết là nếu nhân vật chính của tiểuthuyết thờng là một thế giới thì nhân vật truyện ngắn chỉ là một mảnh nhỏcủa thế giới Nh nhân vật Lão Hạc trong truyện ngắn cùng tên của NamCao chỉ là nhát cắt trong cuộc đời dài dàng dặc của lão.Vì thế, truyệnngắn thờng ít nhân vật và ít sự kiện phức tạp Truyện ngắn không nhằmtới việc khắc hoạ những tính cách điển hình đầy đặn, nhiều mặt trong t-

ơng quan với hoàn cảnh Nhân vật của truyện ngắn thờng là hiện thân chomột quan hệ xã hội, ý thức xã hội hoặc trạng thái phụ thuộc của con ngời.Các truyện ngắn “Kép T bền”, “Thế là mợ nó đi tây”, “Chiếc quan tài”của Nguyễn Công Hoan là những ví dụ tiêu biểu

Cốt truyện của truyện ngắn thờng diễn ra trong một không gian, thờigian, thời gian hạn chế, chức năng của nó nói chung là nhận ra một điềugì đó sâu sắc về cuộc đời và tình ngời Kết cấu của truyện ngắn khôngchia thành nhiều tầng, nhiều tuyến mà thờng đợc xây dựng theo nguyêntắc tơng phản hoặc liên tởng Bút pháp trần thuật của truyện ngắn thờng làchấm phá Truyện ngắn Tsê Khốp, Mô Pát Xăng, Vũ Thị Thờng lànhững ví dụ

Yếu tố quan trọng bậc nhất của truyện ngắn là những chi tiết cô đúc,

có dung lợng lớn và lối hành văn mang nhiều ẩn ý, tạo cho tác phẩmnhiều chiều sâu cha nói hết

Truyện ngắn nằm trong hệ thống chung của loại văn kể chuyện Nhàvăn kể lại một trờng hợp đặc biệt của một nhân vật hay một số nhân vật nào

đó Tuy có một số đặc điểm riêng biệt, nhng truyện ngắn cũng có những đặc

trng chung của thể loại truyện Đó là: có cốt truyện, có nhân vật, đợc thể hiệnqua phơng thức kể chuyện và có vai trò của ngời kể chuyện Lời kể, nhân vật,cốt truyện trong mỗi tác phẩm có mối tơng quan khăng khít với nhau.

Truyện ngắn hiện đại trong xã hội hiện đại có nhiều u thế riêng.Biêlinxki từng nhận định: "Nếu có t tởng của thời đại thì cũng có nhữnghình thức của thời đại " Truyện ngắn là một trong những hình thức củathời đại Vì thế nó thu hút đợc sự quan tâm của ngời sáng tác, ngời nghiêncứu, ngời đọc

Truyện ngắn là thể loại văn học rất nhạy cảm với những biến đổi của

đời sống xã hội Với hình thức gọn nhẹ, truyện ngắn luôn bắt kịp nhữngvận động của xã hội và tái hiện đợc mọi biến thái trớc đời sống vật chấtcũng nh tinh thần của con ngời Ngày nay, trớc thực trạng muôn vẻ củacuộc sống đang lên, các nhà văn đang ra sức sáng tạo, để lại cho văn họcnớc nhà ngày càng nhiều tác phẩm truyện ngắn có giá trị Tên tuổi củacác nhà văn hiện đại viết truyện ngắn nh Nam Cao, Nguyễn Công Hoan,Thạch Lam, Nguyễn Minh Châu, Nguyễn Huy Thiệp, Phạm Thị Hoài luôn có vị trí trang trọng trong đời sống tinh thần của ngời yêu văn học

Có thể nói, truyện ngắn là một thể loại rất năng động, có khả năng tolớn trong việc đáp ứng những đòi hỏi ngày càng cao của cuộc sống Tuy

nó là thể loại "cỡ nhỏ" nhng nó lại là thể loại phát hiện nghệ thuật đờisống theo chiều sâu Vì thế mà dung lợng của truyện ngắn rất lớn Trongmột cuộc trao đổi về truyện ngắn năm 1992 nhà văn Nguyên Ngọc nhấnmạnh: " Trong độ ba trang, mấy nghìn chữ mà rõ mặt cả một cuộc đời,một kiếp ngời, một thời đại Các truyện ngắn bây giờ rất nặng Dung lợngcủa nó là dung lợng của cả cuốn tiểu thuyết"

Dù sức nặng dung lợng của truyện ngắn là rất lớn nhng đấy lại là thểloại gần gũi với đời sống hàng ngày, súc tích, dễ đọc, lại thờng gắn liền

với hoạt động báo chí Do đó nó có tác dụng và ảnh hởng kịp thời trong

đời sống Bởi vậy thể loại này đang là sự lựa chọn để thử sức và khẳng

định mình của các nhà văn trẻ nh Nguyễn Thị Thu Huệ , Lu Sơn Minh,

Lý Lan, Võ Thị Hảo, Phan Thị Vàng Anh

1.2 Đặc trng nghệ thuật

Xét về số câu, điều dễ nhận thấy nhất là trong lúc tiểu thuyết rấtnhiều câu thì truyện ngắn lại ít câu, Nói một cách hình ảnh khi viết tiểuthuyết nhà văn bắt đầu tiến hành làm một ngôi nhà đồ sộ còn với truyệnngắn thì nhà văn chỉ nhận lấy việc làm một cái cửa sổ mà thôi Do đótruyện ngắn khác với tiểu thuyết xét về mặt nghệ thuật

Về mặt nhân vật mà xét khi xây dựng truyện ngắn tác giả không có

ý định khắc họa những nhân vật có tính cách điển hình cho một giai cấp,một tầng lớp, một thời đại, cũng không chú tâm xây dựng những nhân vật

có những cá tính, mà nhân vật ấy hoạt động Nhân vật truyện ngắn thờng

là sự biểu hiện , là hiện thân cho một trạng thái quan hệ, ý thức xã hộihoặc trạng thái tồn tại của con ngời nh trong truyện ngắn “Kép t bền” củaNguyễn Công Hoan, nhân vật Kép t bền xuất hiện trong trạng thái của haimối quan hệ giằng xé: quan hệ với chủ nhà hát và quan hệ với bố mẹ, vớigia đình mình Mặt khác có những loại nhân vật mà nếu xuất hiện trongtiểu thuyết thì hiện ra nh những nhân vật phụ thấp thoáng, thì với truyệnngắn, nhân vật đợc coi là phụ ấy trong tiểu thuyết lại trở thành nhân vậtchính Nhân vật trong truyện ngắn có số lợng rất ít, tồn tại trong mộtkhoảng nhỏ của cuộc đời họ Tác giả truyện ngắn thì hớng tới việc khắchoạ một hình tợng, phát hiện một nét bản chất trong quan hệ nhân sinhhay trong đời sống tâm hồn con ngời và tất nhiên trong truyện ngắn ít có

sự kiện nào có tính chất phức tạp

Còn về mặt cốt truyện mà xét cốt truyện diễn ra trong một khônggian, thời gian hạn chế Cốt truyện của truyện ngắn cũng có thể gây hấpdẫn, tạo đợc tính nổi bật nh trong tiểu thuyết nhng cái khác là chức năngcủa cốt truyện trong truyện ngắn là nhằm cho ngời đọc nhận ra một điềugì đó, nhằm gây một ấn tợng sâu đậm nào đó về cuộc sống về tình ngời.Chẳng hạn qua truyên ngắn “một đám cới” Nam Cao giúp ngời đọc nhân

ra sự đói khổ đến cùng cực của ngững ngời nông dân Việt Nam trớc CMtháng 8, dói ách tàn bạo, độc ác của bọn thực dân phong kiến, trong bốicảnh chung đó, đám cới buồn thảm thê lơng giống nh một đám tang.Làm nên cốt truyện ấy, các chi tiết truyện ngắn lấy khoảnh khắctrong cuộc đời con ngời dựng lên Có khi các chi tiết đặt nhân vật trớcmột vấn đề phải băn khoăn, suy nghĩ, lựa chọn, quyết định Có khi các chitiết làm hiện ra một nết sống, làm việc bình thờng trong đó nhân vật biểu

lộ ý chí, tình cảm, tình cảm của mình Có khi các chi tiết bộc lộ hành

động mãnh liệt, cảnh ngộ éo le, có khi các chi tiết thể hiện một tâm trạng,một nỗi buồn vui, một ý tình chớm nở Các chi tiết trong truyện ngắn th-

ờng ít mà tinh , một trong những nghệ thuật của truyện ngắn là nghệ thuật

lựa chọn các chi tiết Tuỳ theo những tình huống cụ thể mà nhà văn bớtcác chi tiết này, thêm chi tiết kia, sáng tạo ra các chi tiết mới Đúng nhvăn hào Nga Tsê- Khốp từng khẳng định: “Nghệ thuật truyện ngắn lànghệ thuật cắt tỉa, tớc bỏ những gì không cần thiết”

ở góc độ kết cấu mà xét, truyện ngắn thờng sử dụng kết cấu tơngphản, đối lập gắn liền với sự liên tởng, Nhờ cách tinh giản hợp lý, mà tínhcách nhân vật và chủ đề truyện ngắn dễ dàng nổi bật Nh truyện ngắn

“Đôi mắt” của Nam Cao, sự tơng phản giữa hai nhân vật Độ và Hoàngcho ta thấy rõ tuyên ngôn nghệ thuật của Nam Cao, một tuyên ngôn cótính chất nhận định rất sâu sắc Sự tơng phản ấy lại gắn liền với bút pháp

chấm phá (vài chi tiết, vài nét tả thực ) tạo thêm nét đa dạng, phong phúcho những biểu hiện của tính cách nhân vật.

Trong khuôn khổ của một dung lợng nhỏ ngắn, súc tích, tiết kiệmlời, ý ở ngoài lời, tạo cho truyện ngắn cái chiều sâu cha nói hết Truyệnngắn thờng sử dụng những từ mang tính chính xác, dồn nén, có trờngnghĩa rộng, có khi gần gũi với ngôn ngữ của đời sống hành ngày Về mặtnày, Nguyễn Công Hoan, Vũ Thị Thờng, Nguyễn Kiên là những ví dụtiêu biểu

Có thể nói “ truyện ngắn nh một thân cây cổ thụ không chỉ liếc quanhững đờng gân trên khoanh gỗ tròn tròn kia, dù sau trăm năm vẫn thấy

cả cuộc đời thảo mộc (Nguyễn Minh Châu- Trang giấy trớc đèn) Nguyễn

Minh Châu yêu cầu mỗi nhà văn viết truyện ngắn phải có một kỹ thuậtviết truyện ngắn tinh xảo “ nó có gì giống kỹ thuật của ngời làm pháo” :

đồn nén t tởng vào một cái cốt truyện thật ngắn gọn, tự nhiên với một cấutrúc hết sức nghiêm ngặt

2 những dấu hiệu cơ bản phân biệt truyện ngắn cực ngắn với truyên ngắn thông thờng.

Về nguyên tắc nh chúng ta đã biết, truyện ngắn cực ngắn đợc quanniệm là một dạng thức đăc biệt của truyện ngắn thông thờng, truyện ngắncực ngắn là thể loại văn xuôi tự sự cũng hết sức ngắn, ngắn đến mứckhông thể ngắn hơn đợc nữa, truyện ngắn cực ngắn là hình thức cực ngắncủa văn xuôi tự sự vì vậy trên phơng diện lý thuyết mà xét, lý thuyết vềtruyện ngắn cực ngắn dựa vào lý thuyết của truyện ngắn thông thờng Tuynhiên, với t cách là một thể loại văn học tơng đối độc lập đã tồn tại trong

đời sống văn học và là một thể loại văn học rất năng động, cho nên măc

dù đến nay cha hề có hệ thống lý thuyết hoàn chỉnh về truyện ngắn cựcngắn

2.1: Về dung lợng

Lâu nay, lý luận văn học hay dùng khái niệm dung lợng (còn gọi làkích cỡ, sức chứa lớn hay nhỏ) Theo quan niệm thông thờng thì dung l-ợng là khả năng ôm trùm bao quát hiện thực, là sức chứa chất liệu đờisống, dung lợng đợc hiểu theo nghĩa: đó là khả năng của nội dung phản

ánh hiện thực của tác phẩm văn học nào đó

Nếu truyện ngắn thông thòng là một hình thức tự sự cỡ nhỏ thìtruyện ngắn cực ngắn là một hình thức tự sự cỡ cực nhỏ Vơí dung lợng

cỡ nhỏ, truyện ngắn thông thờng thể hiện một bớc ngoặt, một trờng hợphay một tâm trạng nhân vật, còn với dung lợng cỡ cực nhỏ truyện ngắncực ngắn lại phản ánh bớc ngoặt quan trọng nhất, một trờng hợp độc đáonhất, một tâm trạng đáng nhớ nhất Tính cách nhân vật truyện ngắn thôngthờng đợc làm sáng rõ

Truyện ngắn cực ngắn không phải là truyện ngắn, đã đành, Nócũng không phải là truyện thật ngắn

Tất nhiên,rất khó xác định ranh giới giữa các loại truyện này Ngời

ta thừa biết trong văn chơng những con số bao giờ cũng có ý nghĩa thật

t-ơng đối, nhng hầu hết các nhà nghiên cứu đều dành lại những quy ớc kháchung chung: đại khái, nhng truyện có độ dài từ khoảng ba bốn trăm từ

đến khoảng một, hai ngàn từ là truyện thật ngắn Dài hơn nữa là truyệnngắn Còn dới ba, bốn trăm từ thì đợc gọi là truyện ngắn cực ngắn; truyệnngắn cực ngắn lại càng ngắn hơn truyện thật ngắn Ngắn đến độ khôngthể ngắn hơn đợc nữa

Nhng đó là độ nào? Ba, bốn trăm từ là giới hạn tối đa Vậy giớihạn tối thiểu của một truyện cực ngắn là bao nhiêu từ? Trên lý thuyết, ng-

ời ta có thể đáp: một từ Tuy nhiên, trên thực tế, ngời ta khó có hy vọngtìm đợc một từ nào có khả năng gợi ra đợc một câu chuyện, tạo nên đợcmột không khí, dựng lên môt ý tởng và quan trọng hơn hết, hình thànhmột cái gì có chút ý nghĩa thẩm mĩ để có thể gọi đợc là một tác phẩm vănhọc Có lẽ ranh giới tận cùng của truyện ngắn cực ngắn là một câu Nhngcâu cũng có năm, bảy loại câu Trong văn chơng hiện đại, dới ngòi bútcủa không ít nhà văn có tên tuổi, nhiều câu dài dằng dặc trong một hayhai trang giấy, nghĩa là bằng cả một truyện thật ngắn bình thờng Bởi vậy,câu trong truyện ngắn cực ngắn phải là câu vừa phải Càng ngắn càng tốt

Điều cần lu ý là truyện cực ngắn và truyện thật ngắn, đăc biệt làtruyện thật ngắn, không phải là những gì thật mới mẻ Cả hai thể truyệnnày đều dễ dàng đợc tìm thấy trong các truyện dân gian, từ truyền thuyết

đến cổ tích, tiếu lâm hay ngụ ngôn Trong văn học viết cũng vậy Bớcsang thời hiện đại và hậu hiện đại, hai thể truyện này có vẻ nh ngày càng

đợc sử dụng rộng rãi dới ngòi bút của nhiều tác giả tài hoa Số lợng cáctuyển tập truyện thật ngắn và cực ngắn ra đời ngày càng nhiều Từ khoảnggần một thập niên trở lại đây, môn “truyện thật ngắn” và “truyện ngắncực ngắn” đợc đa vào giảng dạy trong các chơng trình ở nhiều đại học Âu

Mĩ ở trong nớc, có thời ngời ta tổ chức cả một phong trào thi đua viếttruyện thật ngắn rầm rộ, từ đó, làm nổi bầt một số tên tuổi viết truyệnngắn Riêng truyện ngắn cực ngắn, xuất hiện muộn hơn và cũng hiếmhơn Bởi vì ranh giới giữa truyện ngắn cực ngắn và thơ thật mờ Nóichung, ranh giới giữa thơ và truyện ngắn vốn lúc nào cũng mờ: nhiều ngời

đã nghiệm thấy truyện ngắn gần với thơ hơn là tiểu thuyết: yếu tố chủ đạotrong truyện ngắn, đặc biệt truyện thật ngắn, nằm trong không khí truyệnhơn là bản thân câu chuyện Truyện cực ngắn lại càng gần với thơ hơnnữa trong truyện cực ngắn, do lợng chữ vô cùng ít ỏi, câu chuyện hay sốphận và tính cách của nhân vật bị tụt xuống hàng thứ yếu Chúng chỉ còn

là cái nền để từ đó truyện cực ngắn còn đợc gọi là truyện.Thế thôi.Thếnhng, ở đây, nảy sinh một vấn dè khác: nếu tất cả những yếu tố vừa kể

đều là thứ yếu thì yếu tố chủ đạo trong truyện cực ngắn là gì? Theo tôi, đó

là một kinh nghiệm mang tính thẩm mĩ; và sau kinh nghiệm mang tínhthẩm mĩ ấy lại là một vấn đề có khả năng trở thành một ám ảnh đối vớingời đọc

Chẳng hạn truyện ngắn cực ngắn “Ngời đàn bà khoanh tay mỉm ời” của Nguyễn Phan Hách (trang 68 sách đã dẫn) Truyện ngắn cực ngắnnày có nhiều câu văn ngắn gọn, nõn nà, mợt mà Môt vài nét về tính cách,

c-số phận ngời phụ nữ tóc muối tiêu trong truyện đợc tác giả nhắc đếngiống nh một cái phông, truyện ngắn cực ngắn này nêu ra một vấn đề lớn:

T thế của dân tộc Việt Nam sau cuộc chiến tranh gay go, khốc liệt vừaqua Đây mới là nỗi ám ảnh lớn, đào sâu vào tâm t, vào nỗi khắc khoảicủa mỗi một cá nhân và của toàn thể nhân dân Việt Nam Đó, cái còn lạicuối cùng của truyện ngắn cực ngắn không phải là số phận nhân vật mà làvấn đề chủ đề của nó thông qua sự hấp dẫn của cách

Là một kinh nghiệm dù thiên về cảm xúc hay nhận thức, truyệnngắn cực ngắn cũng khác hẳn những luận đề mang tính lý thuyết Là mộtkinh nghiệm mang tính thẩm mĩ, truyện ngắn cực ngắn cần phải hay

Dĩ nhiên cái hay ấy phải gắn liền vơi cái “ngắn” vốn là yếu tố tạothành bản chất của truyện ngắn cực ngắn Nói cách khác, nếu truyện ngắncực ngắn một cách đặc biệt, ngắn một cách bất bình thờng, và ngắn nhmột sự khiêu khích với cái gọi là “ ngắn” trong truyện ngắn hay truyệnthật ngắn thì sự lựa chon ấy nhất định phải có lí do Lý do ấy là: Ng ời tatin bản thân sự ngắn gọn cũng có thể là một nghệ thuật Nói chung, từ xa,ngời ta đã đề cao sự ngắn gọn trong văn học Tuy vậy, văn học, dù ngắngọn, vẫn chứa đựng đầy yếu tố thừa Ngời ta tin chính những cái thừaấymới tao thành nghệ thuật:đi, không là nghệ thuật, múa mới là nghệthuật; nói, không phải là nghệ thuật, hát mới là nghệ thuật Nghệ thuậthình thành từ những uốn éo, những đẩy đa những luyến láy rất xa nhữngnhu cầu thực sự cần thiết của sự bày tỏ hay thông báo Riêng trong cáctruyện ngắn cực ngắn, các yếu tố thừa đều bị tớc bỏ gần hết Nếu ví vớicác món ăn, nó là thức ăn chỉ có cái chứ không có nớc Nếu ví với vũ đạo,

nó là thứ võ ở đó ngời ta chỉ có đấm thật chứ không đơc đấm nhứ không

có vờn lợn Không có múa may Bởi vậy, trong truyện cực ngắn khôngphải chỉ có tốc độ nhanh mà còn cần mạnh nữa Mạnh ở ấn tợng khi đọc

và ở nỗi ám ảnh không nguôi sau khi đọc xong

Có thể nói nhanh và mạnh là những đặc điểm cơ bản của thể truyệncực ngắn ở các thể truyện khác, ngòi ta cũng cần các yếu tố nhanh vàmạnh, tuy nhiên, chỉ ở thể truyện ngắn cực ngắn, các yếu tố ấy mới là các

điều kiện sống còn: có chúng, có truyện ngắn cực ngắn; không có chúngtruyện ngắn cực ngắn biến mất

Nhanh và mạnh, nhng phải hàm súc Cái hay của truyện ngắn cựcngắn không nằm ở chỗ nó tả mà nằm ở chỗ nó gợi ra Một truyện ngắncực ngắn hay là truyện có sức ngân và vang thật xa và thật lâu Đọc, ngời

ta bị cuốn hút liền Đọc xong, ngời ta cứ bị ám ảnh mãi Qua sự ám ảnh

ấy, câu chuyện tiếp tục toả sáng và phát nghĩa Có thể nói, giống nh thơ,

đặc biệt thơ tự do và thơ văn xuôi, truyện ngắn cực ngắn không chấp nhậnloại ngời thụ động Ngời đọc không thể tiếp nhận truyện ngắn cực ngắnmột cách thụ động đợc Cũng giống nh trong thơ, ở truyện ngắn cực ngắn,tác giả chỉ phác ra một số gợi ý để ngời đọc, chính ngời đọc mới là những

kẻ hoàn tất tác phẩm Độ sau của tác phẩm tuỳ thuộc vào tính tích cực, sựnhạy cảm sâu sắc của ngời đọc.Tuy nhiên, cũng cần phải hiểu khái niệmdung lợng trong tơng quan với khái niệm chất lợng tác phẩm

Nếu hiểu ”dung lợng” dới góc độ chất lợng nghệ thuật hiệu quảnghệ thuật của truyện ngắn cực ngắn thì có thể khẳng định ngay: Tuydung lợng cực nhỏ, cực ngắn nhng truyện ngắn cực ngắn có quyền bình

đẳng về chất lợng nghệ thuật ngang với truyên ngắn thông thờng, nói nhNguyên Ngọc: “nếu truyện ngắn cực ngắn cho ta thấy một cái vòi của

động vật thì ta thấy đợc đó là con voi, qua hình ảnh đôi tai ta sẽ thấy đợc

đó là con thỏ” Dù dung lợng quá ít ỏi nhng truyện ngắn cực ngắn biếtcách phất hiện đời sống theo chiều sâu của nó qua đó nêu ra chủ đề tácphẩm, nghĩa là cái mà truyện ngắn thông thờng, truyện vừa, tiểu thuyếtmang lại cho ngời đọc Rõ ràng về mặt này, truyện ngắn cực ngắn bình

đẳng với các thể loại văn xuôi tự sự khác So sánh hai truyện ngắn sau đây

ta sẽ thấy rõ Trong truyện ngắn thông thờng “AQ chính chuyện” của LỗTấn, tất cả những gì gọi là nhỏ là chi tiết cuối cùng đều toát lên cáichung: Chủ nghĩa AQ một trong những di sản tinh thần của một hệ tởngphong kiến suy tàn, bạc nhợc ảnh hởng tới mọi tầng lớp ngời dân TrungQuốc nhất là bọn thống trị Đó là cái khái quát sau cùng trong tâm trí ng-

ời đọc

Truyện ngắn cực ngắn “Sông lấp” của Nguyễn Bản cũng tơng tự ở

đây những chi tiết đan xen nhau với những tốt xấu buồn vui,thực h lẫnlộn Cũng một con ngời đó lúc thì mắt đen, môi đỏ, sống với nhau mồtngày bằng cả trăm năm, lúc thì giống nh một ngời lú lẫn, mắt trắng môithâm, có nét phụ bạc đáng trách chẳng có gì thật rõ ràng Vậy mà truyệnngắn cực ngắn này đã thức tỉnh ngời đọc bằng một cái nhìn phổ quát:cuộc sống bao giờ cũng vậy, chẳng bao giờ ta đợc toại nguyện Cuộc đờimỗi con ngời cũng giống nh một dòng sông, dẫu có khi bị chìm đi ít dâyphút mà tâm hồn vẫn sống, vẫn còn thao thức, vẫn còn tình yêu, còn hoàiniệm, còn ký ức

Cho nên cần hiểu thuật ngữ “dung lợng cựu nhỏ” một cách tinh tế,linh hoạt, uyển chuyển,truyện ngắn cực ngắn tuy dung lợng cực nhỏ nhng

nó vẫn ôm ttrùm những vấn đề lớn có tính chất khái quát nh các thể loạivăn xuôi tự sự khác, nói một cách khác dung lợng có thể cực nhỏ nhngkhả năng phản ánh hiện thực của nó có thể lớn Rõ ràng vấn đề cuối cùngkhông phải là số chữ mà là vấn đề tầm khái quát của tác phẩm Chỉ vớivài trăm chữ, truyện ngắn cực ngắn có thể cho ta cái nhìn bao quát nhữngvấn đề lớn trong đời sống hiện thực hiện thực Về mặt này truyện ngắncực ngắn không hề thua kém truyện ngắn thông thờng, không hề thuakém truyện vừa và tiểu thuyết Nh so sánh với truyện ngắn thông thờng tathấy, dung lợng truyện ngắn cực ngắn ít hơn rất nhiều lần so với truyệnngắn thông thờng, nhng sức bao quát vẫn tơng đơng truyện ngắn thông th-

ờng và d ba, d âm của truyện ngắn cực ngắn mạnh hơn, rõ ràng hơn Điềunày dễ hiểu thôi, ở đâu càng hàm súc thì càng d ba, ở đâu độ nén càngnhiều thì sức d ba lan toả càng lớn.

2.2 Tính vấn đề của truyện ngắn cực ngắn

Nhiều ngời tởng rằng với số lợng chữ quá ít ỏi, truyện ngắn cựcngắn sẽ không đa ra cho ngời đọc một vấn đề gì, nếu có thì may ra ngời

đọc có thể cảm nhận đợc khía cạnh nhỏ nào đó của hiện thực, một biểuhiện cụ thể của thế giới khách quan Nhng họ đã lầm

Cũng nh các thể loại văn xuôi khác, truyện ngắn cực ngắn bao giờcũng muốn làm rõ phơng diện chính, phơng chủ yếu của đề tài Có thểnói, khi cầm bút ngồi trớc trang giấy trắng để phản ánh hiên thực mỗi tácgiả dù thuộc bất kỳ phong cách nào, dòng văn học nào, quốc gia nào cũng

đều làm hai việc: xác định một phạm vi hiện tợng của đời sống và tậptrung soi rọi một số vấn đề có ý nghĩa hàng đầu trong phạm vi đó Nóimột cách khác, dù viết tiểu thuyêt, truyện vừa, truyện ngắn thông thờnghay truyện ngắn cực ngắn, bao giờ mỗi tác giả cũng muốn bằng mọi cách

để làm nổi bật vấn đề chủ yếu, vấn đề cơ bản của tác phẩm nghĩa là làmnổi bật vấn đề, làm nổi bật chủ đề đúng nh Tố Hữu đã khẳng định: trongcuốn “Phấn đấu vì một nền văn nghệ XHCN” (Nhà xuất bản sự thật- HàNội-1982) “cái cơ bản nhất của nghệ thuật là nêu lên vấn đề gì, nói nôm

na cho dễ hiểu: Vấn đề của nghệ thuật là câu hỏi- câu hỏi của cuộc đời,nghệ thuật bao giờ cũng mang câu hỏi, bao giờ cũng có tính vấn đề”(trang 319)

Nói đến tính vấn đề của truyện ngắn cực ngắn là muốn nói rằngthông qua tác phẩm, tác giả muốn đề cập đến vấn đề gì, nêu ra ý tởng trớchiện thực đời sống Sức sống của truyện ngắn cực ngắn trớc hết là ở chủ

đề chân thật, có tầm quan trọng Nếu không nêu đợc chủ đề có ý nghĩa

khách quan hoặc có nêu ra nhng đó là những vấn đề giả tạo hoặc xuyêntạc sự thực thì sẽ làm cho truyện ngắn cực ngắn bị rơi vào quyen lãng và

có hại trên mặt trận t tởng- văn hoá Có thể nói không có tính vấn đề sẽkhông thể gọi là truyện ngắn cực ngắn Tính vấn đề của truyện ngắn cựcngắn ẩn nấu đằng sau những hình ảnh, những chi tiết, những sự kiệnnhững tình huống

Đọc kỹ lại các truyện ngắn cực ngắn, ta thấy bất kỳ truyện nàocũng nêu lên một vấn đề gì đó để ngời đọc nhận thức suy nghĩ, chiêmnghiệm Nh ở truyện “Đờng tăng” của Trơng Quốc Dũng (trang 39), tínhvấn đề đợc thể hiện ở chủ đề: đợc sống, đợc làm ngời vẫn là điều quý giánhất Những gì thiêng liêng, đẹp đẽ bao nhiêu mà không mang lại hạnhphúc cho con ngời thì cũng đều vô ích

Hay truyện “Hoa muộn” của Phan Thị Vàng Anh (trang 53) đặt ravấn đề khá sâu sắc: Cuộc đời là gồm tất cả những chi tiết đứng cạnh nhau,nối tiếp nhau Khi tất cả những chi tiết đó nhàm chán, vô nghĩa thì cuộc

đời cũng sẽ nhàm chán vô nghĩa Truyện “Tìm cha” của Lê Thanh Huệ(trang 102) cũng khá độc đáo Một chú bé đến trại tù, ôm riết lấy ngờicha tội lỗi của mình và kêu xin một cách thống thiết: “Ba ơi ! Cho con ở

tù với ba” Và vấn đề mà truyện ngắn cực ngắn này nêu lên thật là mới

mẻ, bất ngờ, cảm động Khi cái thiện trắng trong ngơ ngác xuất hiện thìbỗng nhiên nó làm cái ác phải giật mình, day dứt, rồi có thể cái ác sẽ hốihận

Nói đến tính vấn đề dù số lợng câu quá it ỏi nhng truyện ngắn cựcngắn có thể toát lên những vấn đề lớn có tính chất bao trùm nh vấn đề thếgiới quan, nhân sinh quan, vấn đề lẽ sống, vấn đề t tởng, vấn đề đạo đức,lối sống Cũng có thể là những vấn đễ thờng gặp trong cuộc sống đời th-

ờng nh tình cha con, tình mẹ con, tình anh em, tình nghĩa xóm làng, tìnhyêu đôi lứa.

Khác với truyện ngắn thông thờng, vấn đề trong truyện ngắn cựcngắn là vấn đề đã đợc chng cất tới mức tối đa, chng cất đến mức thànhmột khối bền vững, chắc nịch, tinh chất Nếu nói truyện ngắn thông thờng

là chng cất thì truyện ngắn cực ngắn càng là sự chng cất tinh tuý hơn cả,cô đúc hơn cả, sự chng cất ở mức độ rất cao Và do vấn đề đã đợc chngcất ở mức độ rất cao ấy, khi đọc xong, ngời đọc gấp sách lại, vấn đề đợcdồn nén trong vài chục chữ, vài trăm chữ bỗng bung ra một cách mạnh

mẽ nh luồng ánh sáng lan rộng, lan xa đến mức tối đa

Nh trong truyện ngắn cực ngắn “Khách thơng hồ” của Hào Vũ(trang 63) chẳng hạn Câu chuyện của chị và hắn, hai con ngời gặp nhausau chiến tranh giữa Đồng Tháp Mời (Nam Bộ) đợc kể qua những câu vănlúc trùng trình, lúc cẩn trọng, lúc quả quyết, lúc đắn đo Kết thúc truyện,hai cái chân gỗ của hai con ngời đều nằm ở ngoài mũi ghe, chẳng hề sợ gì

ma gió Gấp truyện lại có hai điều đọng mãi vào tâm trí ngời đọc: thứnhất, hình ảnh hai chiếc chân gỗ không chỉ nằm ngoài ma mà còn nằmmãi trong trí nhớ của ngời đọc Thứ hai, vấn đề chủ yếu mà truyện ngắncực ngắn này muốn nói lên là: những con ngời rất nhỏ nhoi, bình thờng

đã dám vợt lên những đau khổ, những hậu quả của cuộc chiến tranh đểsống cho ra ngời Đó, vấn đề đợc chng cất, vấn đề dợc dồn nén trong hơn

450 chữ đã bung ra, chói sáng mãi Rõ ràng truyện ngắn cực ngắn rất ítchữ mà tình ý thì rất dài Truyện ngắn cực ngắn tiết kiệm chữ tối đa màvấn đề toát lên cũng đến mức tối đa và ánh sáng của truyện phát ra đếnmức tối đa

2.3 Sự giản ớc hình thức tả, kể