Đặc điểm truyện ngắn của nguyễn minh châu sau 1975

Về những sáng tác ở giai đoạn đầu của Nguyễn Minh Châu, ông đã thửsức mình qua các thể loại tiểu thuyết và truyện ngắn và cũng đã đạt đợc nhữngbớc đi chắc chắn của một cây bút trẻ trởng

Trờng đại học vinh Khoa Ngữ Văn - -

Đặc điểm truyện ngắn của nguyễn minh châu sau 1975

khoá luận tốt nghiệp

chuyên ngành: văn học việt nam hiện đại

Giáo viên hớng dẫn : TS Hoàng Mạnh Hùng

Sinh viên thực hiện : Kiều Thị Kim Phợng

Lớp : 42E 2– Văn Văn

Vinh - 4/2006



Lời cảm ơn

Tiến hành nghiên cứu đề tài "Đặc điểm truyện ngắn của Nguyễn

Minh Châu sau 1975", chúng tôi chỉ mong muốn đây là bớc đầu tập dợt

nghiên cứu của bản thân về các sáng tác của Nguyễn Minh Châu sau 1975

Hy vọng là trong tơng lai chúng tôi sẽ có điều kiện nghiên cứu NguyễnMinh Châu một cách công phu hơn

Xin chân thành cảm ơn sự giúp đỡ của Tiến sĩ Hoàng Mạnh Hùng Thầy giáo hớng dẫn đã giúp tôi triển khai, hoàn thành khóa luận này Xin

-đợc bày tỏ lòng biết ơn đối với tập thể giáo viên khoa Ngữ văn trờng đạihọc Vinh đã dày công giảng dạy, giúp đỡ chúng tôi trong quá trình học tập

để việc nghiên cứu hôm nay đợc thuận lợi

Tuy nhiên lần đầu tiên làm quen với công việc nghiên cứu, xây dựngmột đề tài khoa học thì chắc chắn khóa luận của chúng tôi không tránhkhỏi những hạn chế thiếu sót Rất mong nhận đợc những ý kiến đóng góp

bổ sung của các thầy cô giáo cùng các bạn sinh viên

Xin chân thành cảm ơn!

Vinh, ngày 29 tháng 04 năm 2006

Kiều Thị Kim Phợng

mục lục

A Phần mở đầu ……… 1

I Lý do chọn đề tài 1

II Lịch sử vấn đề: 2

III.Đối tợng và phạm vi nghiên cứu 5

IV.Phơng pháp nghiên cứu: 6

V.Cấu trúc khóa luận 6

B phần nội dung 8

Ch ơng1 Vài nét về tác giả Nguyễn Minh Châu 1.1 Đóng góp của Nguyễn Minh Châu trong tiến trình văn học Việt Nam hiện đại 8

1.2 Phong cách Nguyễn Minh Châu 10

Ch ơng 2 Những đặc điểm nội dung truyện ngắn Nguyễn Minh Châu sau 1975

20 2.1 Truyện ngắn Nguyễn Minh Châu sau 1975 đợc viết với những cảm hứng nhân sinh mới mẻ 20

2.2 Truyện ngắn Nguyễn Minh Châu sau 1975 đã trình bày những nhận thức mới của nhà văn về chiến tranh và số phận con ngời 28

2.3 Truyện ngắn Nguyễn Minh Châu sau 1975 đã xuất hiện những nhân vật mới mang những ý nghĩa nghệ thuật mới mẻ 34

3.1 Nghệ thuật miêu tả nhân vật 50

3.2 Miêu tả thiên nhiên: 61

3.3 Lời văn và giọng điệu: 63

c Phần kết luận 73 d.Th mục nghiên cứu

A Phần mở đầu

1 Lý do chọn đề tài

1.1 Xuất phát từ vị trí của nhà văn Nguyễn Minh Châu trong văn học Việt Nam thế kỷ XX

Nguyễn Minh Châu là một trong những nhà văn lớn của nền văn học

Việt Nam hiện đại nửa sau thế kỷ XX

Ông là một cây bút đầy tài năng, có trách nhiệm, luôn trăn trở trong lao

động, sáng tạo Những sáng tác của ông là một chỉnh thể nghệ thuật thốngnhất của một quá trình liên tục đổi mới Thể hiện ở khả năng tự vợt mình để h-ớng tới sự sâu sắc, hoàn thiện

Sáng tác của Nguyễn Minh Châu đợc chia thành hai giai đoạn trớc và sau

1975 Về những sáng tác ở giai đoạn đầu của Nguyễn Minh Châu, ông đã thửsức mình qua các thể loại tiểu thuyết và truyện ngắn và cũng đã đạt đợc nhữngbớc đi chắc chắn của một cây bút trẻ trởng thành trong kháng chiến chốngMỹ

Nhng sự nghiệp sáng tác của Nguyễn Minh Châu nếu nói là đạt đợcnhững thành công lớn trên bớc đờng nghệ thuật thì phải kể đến những sáng tácgiai đoạn sau 1975 của ông Đó là những bớc tiến mới về t duy nghệ thuật,

giúp ông trở thành một cây bút tiên phong mở đờng cho “tinh anh và tài hoa”

sau này

Chính vì vậy mà, những sáng tác sau 1975 của Nguyễn Minh Châu luôn

đòi hỏi những nhà nghiên cứu không ngừng khám phá vừa để khẳng định vịthế của nhà văn trên văn đàn vừa để góp phần khẳng định những thành tựu màvăn học Việt Nam đã đạt đợc trong quá trình chuyển mình, đổi mới và pháttriển

1.2 Xuất phát từ yêu cầu của việc giảng dạy và học tập những tác phẩm của Nguyễn Minh Châu trong nhà trờng.

Là cây bút trẻ trởng thành trong kháng chiến chống Mĩ và phát triểntrong thời kỳ đổi mới, các sáng tác của Nguyễn Minh Châu luôn đợc đa vàogiới thiệu và giảng dạy ở bậc phổ thông và đại học

Đó là những tác phẩm tiêu biểu cho phong cách sáng tác của nhà văn ởhai giai đoạn khác nhau và đều là những tác phẩm ghi nhận sự biến chuyểntrong t duy nghệ thuật của tác giả.

Cho nên khóa luận này giúp chúng ta có một cách nhìn hệ thống toàndiện đầy đủ về một chính thể sáng tác nghệ thuật thống nhất của truyện ngắnNguyễn Minh Châu trong mạch truyện ngắn Việt Nam hiện đại

1.3 Xuất phát từ say mê của tác giả khoá luận

So với vị trí và tài năng của Nguyễn Minh Châu thì số lợng công trìnhnghiên cứu về ông cha đợc nhiều Do đó cha khám phá hết giá trị nghệ thuật

ẩn chứa trong các truyện ngắn của ông Những nhìn chung, chúng tôi nhậnthấy ý kiến đa ra của các công trình, các bài viết đều xác đáng, đã đánh giá

đúng tài năng nghệ thuật của Nguyễn Minh Châu trong truyện ngắn sau 1975của ông

Với t cách là một sinh viên còn tập dợt bớc đầu nghiên cứu một đề tài

khoa học Việc nghiên cứu Đặc điểm truyện ngắn sau 1975 của Nguyễn“

Minh Châu”, vừa là niềm say mê cá nhân và đồng thời khi tiến hành làm

khóa luận này, chúng tôi xin tiếp thu những ý kiến đánh giá của các nhà văn,

các nhà nghiên cứu về Đặc điểm của truyện ngắn Nguyễn Minh Châu sau“

1975” và tác giả của khóa luận này cũng tiếp tục suy nghĩ về những cái mới

để chỉ ra đợc những đặc điểm thuộc về hai phơng diện: Nội dung và hình thức

nghệ thuật trong các “truyện ngắn của Nguyễn Minh Châu sau 1975”.

2 Lịch sử vấn đề:

Khi đánh giá cuộc đời và sự nghiệp của một nhà văn, ngời ta căn cứ vàonhững đóng góp tiêu biểu của nhà văn ấy đối với sự phát triển của một thời kỳvăn học Thậm chí còn có thể nghiên cứu vai trò và những ảnh hởng tích cựccủa họ đối với một nền văn học

Phát triển cùng với một số nhà văn khác cùng thời, nhà văn của quân đội– Văn Nguyễn Minh Châu - đã chiếm vị trí đáng trân trọng trong văn học ViệtNam hiện đại

Hoạt động văn học của ông khá phong phú và có nhiều thành công đáng

kể Chỉ riêng về lĩnh vực sáng tác, nhiều tác phẩm của ông đã trở thành đề tàitìm hiểu cho hàng trăm bài báo, bài nghiên cứu và những chuyên luận, tiểuluận khoa học trong và ngoài nớc

Khi tìm hiểu các tác phẩm của ông, có thể hình dung khá rõ, quá trìnhvận động về t tởng, tình cảm cũng nh cách tiếp cận đời sống và bút pháp sángtác nghệ thuật của ông Về cuộc đời và sự nghiệp Nguyễn Minh Châu còntiềm ẩn nhiều gợi ý, khả năng hứa hẹn cho việc tìm hiểu, nghiên cứu ở nhữngbình diện và phơng pháp tiếp cận mới Từ trớc tới nay đã có nhiều bài viếtkhác nhau về Nguyễn Minh Châu và các tác phẩm cụ thể của ông Chúng tôixin kể đến các bài viết đáng chú ý sau đây:

- Nguyễn Đăng Mạnh, Trần Hữu Tá - H “ ớng đi và triển vọng của

Nguyễn Minh Châu” (TB Văn Nghệ – Văn 1970 số 364)

- Phan Cự Đệ – Văn Nguyễn Minh Châu Một cây bút văn xuôi nhiều“

triển vọng” (Tạp chí Văn nghệ Quân đội, H.1973 số 1)

- Nguyễn Trọng Hoàn – Văn Truyện ngắn “ Bức tranh, khám phá con ngời

bên trong, khát vọng tìm tòi và phục thiện ánh sáng nhân tính trong khả năng tự thức tỉnh của con ngời trong con ngời” (Ba kh tin) (Nguyễn Minh

Châu – Văn Tác giả, tác phẩm – Văn NXB Giáo dục)

- Huỳnh Nh Phơng – Văn Đọc “ Ngời đàn bà trên chuyến tàu tốc hành”.

(Nguyễn Minh Châu – Văn Tác giả, tác phẩm – Văn NXB Giáo dục)

- Trần Đình Sử – Văn “Bến quê - Một phong cách trần thuật giàu chất

triết lý” (Nguyễn Minh Châu – Văn Tác giả, tác phẩm – Văn trang 166)

- Nguyễn Thanh Hùng – Văn Một khía cạnh phê bình văn học, dẫn từ“

Phiên chợ Giát của Nguyễn Minh Châu” (Nguyễn Minh Châu – Văn Tác

giả, tác phẩm – Văn NXB Giáo dục)

- Lê Quang Hiếu – Văn Một hình t“ ợng ngời nông dân điển hình trong sáng tác của Nguyễn Minh Châu (về nhân vật lão ” Khúng trong “Khách

ở quê ra và Phiên chợ Giát”) - (Nguyễn Minh Châu – Văn Tác giả, tác

phẩm – Văn NXB Giáo dục)

- Chu Văn Sơn – Văn Đ “ ờng tới Cỏ lau ” – Văn Nghĩ về ngòi bút Nguyễn Minh Châu - (Báo Văn Nghệ.1993 Số 2)

- Nguyễn Tri Nguyên – Văn “Những đổi mới về thi pháp sáng tác trong

sáng tác của Nguyễn Minh Châu sau 1975” - (Nguyễn Minh Châu – Văn

Tác giả, tác phẩm – Văn NXB Giáo dục)

- Nguyễn văn Hạnh – Văn Nguyễn Minh Châu những năm 80 của sự đổi“

mới cách nhìn về con ngời” – Văn (Văn Nghệ.H.1989 Số 27, 28)

- Bùi Việt Thắng – Văn Vấn đề tình huống trong truyện ngắn Nguyễn“

Minh Châu” - (Tạp chí Văn học.1994 Số 9)

- Phạm Quang Long – Văn Thái độ của Nguyễn Minh Châu đối với con“

ngời Niềm tin pha lẫn âu lo” - (TCVN.1996 Số 9)

- Tôn Phơng Lan – Văn Giọng điệu và ngôn ngữ nghệ thuật của Nguyễn“

Minh Châu” - (NXB KHXH.1999)

- Đinh Trí Dũng – Văn Nguyễn Minh Châu sự trăn trở của cây bút đầy“

trách nhiệm” (Nguyễn Minh Châu – Văn Tác giả, tác phẩm – Văn NXB Giáo dục)

- Nguyễn Thị Minh Thái – Văn “ấn tợng về nhân vật nữ của Nguyễn Minh

- Tôn Phơng Lan – Văn Tìm hiểu nghệ thuật của Nguyễn Minh Châu qua“

quan niệm nghệ thuật về con ngời” (TCVH.1996 Số 4, trang 27)

- Tôn Phơng Lan – Văn Một vài loại hình nhân vật trong sáng tác của“

Nguyễn Minh Châu” (Tiểu luận văn học.1997 Số 6, trang 37)

- Tôn Phơng Lan – Văn Phong cách nghệ thuật Nguyễn Minh Châu, sự“

hình thành những đặc trng” (H.KHXH.1999)

Ngoài ra còn có các bài viết của N.I Niculin, Phạm Gia Lâm, v.v

Qua đó cho ta thấy các ý kiến đa ra bàn thảo khá phong phú Nhìn chungcác ý kiến đó đợc chi thành hai xu hớng

Xu hớng thứ nhất: Khẳng định các sáng tác của các nhà văn tơng đối tập

trung thống nhất

Xu hớng thứ hai: Cha nhất trí với những hớng đi và cách xây dựng của

Nguyễn Minh Châu

Nhng cuối cùng, hoàn toàn có thể khẳng định rằng phần lớn, các bài viết

đều đánh giá rất cao về những thành công của Nguyễn Minh Châu giai đoạnsau 1975 Đó là sự đổi mới về t tởng và t duy nghệ thuật của ông

Theo tác giả Hoàng Ngọc Hiến trong bài Đọc Nguyễn Minh Châu từ“

Bức tranh cho đến Phiên chợ Giát ” viết: Sự thật về bản thân mình là loại sự“

thật con ngời e ngại nhất Quá trình tự nhận thức của con ngời họa sĩ lại chạm nọc một thói xấu thờng đợc giấu kỹ, thói xấu đạo đức giả Nguyễn Minh Châu đã sớm nhận ra điều mà nhiều năm sau chúng ta mới nhận thấy Đểu

giả là thói xấu làm trầm trọng sự trì trệ của xã hội và làm trì trệ mọi nỗ lực cải tổ và đổi mới đời sống xã hội”.

Huỳnh Nh Phơng trong bài Đọc “ Ngời đàn bà trên chuyến tàu tốc hành” viết: Thiên truyện ngắn này là một sự thể nghiệm mới về nghệ thuật“

của một ngòi bút mà phong cách có lúc tởng chừng nh đã đợc định hình trong những cuốn tiểu thuyết viết về chiến tranh trớc đây.

Đọc Nguyễn Minh Châu ta càng tin vào khả năng và triển vọng của văn xuôi hiện đại.”

Lê Quang Hng trong bài: Một hình t“ ợng ngời nông dân điển hình trong sáng tác của Nguyễn Minh Châu” viết: Hình t“ ợng lão Khúng chứng tỏ độ

chín muồi của quá trình dài trăn trở đổi mới của ngòi bút Nguyễn Minh Châu

mà trớc đó đã phát lộ ở “Ngời đàn bà trên chuyến tàu tốc hành , ” “Bức tranh ” “Cỏ lau , ”… đó là việc đi sâu khám phá nội tâm phong phú, lắm uẩn đó là việc đi sâu khám phá nội tâm phong phú, lắm uẩn khúc của con ngời, đó là khả năng hình dung tái hiện lại bộ mặt lịch sử thông qua các hình tợng cụ thể, các số phận riêng t Phải chăng đây cũng là sự thể hiện sinh động của sức khái quát nghệ thuật lớn lao ở ngòi bút Nguyễn Minh Châu?”.

Ngoài ra còn có các bài viết khác đi sâu vào phân tích mổ xẻ từng tácphẩm để thấy đợc cái hay, cái độc đáo trong sáng tác sau 1975 của NguyễnMinh Châu Nhìn chung các bài viết dù khái quát hay cụ thể thì các nghiêncứu phê bình cũng đã nói đợc một số vấn đề cơ bản, nhng cha có một công

trình nào phân tích đầy đủ, toàn bộ Đặc điểm truyện ngắn của Nguyễn“

Minh Châu sau 1975”.

Do đó việc nghiên cứu vấn đề này là một việc làm rất thiết thực và có ýnghĩa nhằm góp phần vào việc đánh giá và tiếp nhận các sáng tác của NguyễnMinh Châu đợc phong phú và toàn diện hơn

3 Đối tợng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tợng nghiên cứu:

Do khuôn khổ của một khóa luận tốt nghiệp đại học, cũng nh thời gian

để hoàn thành luận văn này không dài cho nên ở đây chúng tôi chỉ xin đi sâutìm hiểu “Đặc điểm truyện ngắn của Nguyễn Minh Châu sau 1975”

3.2 Phạm vi nghiên cứu:

Khi đi sâu vào tìm hiểu “Đặc điểm truyện ngắn của Nguyễn Minh Châusau 1975” chúng tôi chỉ tiến hành đề cập ở một số truyện ngắn tiêu biểu nhấtcủa Nguyễn Minh Châu giai đoạn này dã đợc in trong tập “truyện ngắnNguyễn Minh Châu” (NXBVHHN.2003) từ đó rút ra đợc sự đổi mới về phongcách nghệ thuật của ông.

4 Phơng pháp nghiên cứu:

Để thực hiện đề tài này chúng tôi vận dụng nhiều phơng pháp khác nhaunh:

1 Phơng pháp tiếp cận hệ thống

Khi tiến hành tìm hiểu: "Đặc điểm truyện ngắn của Nguyễn Minh Châu

sau 1975" chúng tôi sử dụng phơng pháp tiếp cận hệ thống, các tác phẩm đợc

viết sau 1975 của tác giả và một số tác phẩm viết trớc 1975 Từ đó rút ra nhận

xét, đánh giá khái quát về: "Đặc điểm truyện ngắn của Nguyễn Minh Châu

Để đề tài thêm phong phú, chúng tôi sẽ tạo ra một cái nhìn đối sánh về

"Đặc điểm truyện ngắn của Nguyễn Minh Châu sau 1975" với một số truyệnngắn của Nguyễn Minh Châu trớc 1975 từ đó có cái nhìn khái quát về các đặc

điểm thuộc về hai phơng diện nội dung và hình thức nghệ thuật truyện ngắncủa Nguyễn Minh Châu sau 1975

5 Cấu trúc khóa luận

A Phần mở đầu

Bao gồm:

6

ơng 3 : Những đặc điểm về hình thức nghệ thuật của truyện ngắn

Nguyễn Minh Châu sau 1975

C phần kết luận

D Th mục nghiên cứu

7

B Phần Nội dung

Ch

ơng 1

Vài nét về tác giả Nguyễn Minh Châu

1.3 Đóng góp của Nguyễn Minh Châu trong tiến trình văn học Việt Nam hiện đại

Nguyễn Minh Châu (1930 – Văn 1989) là một tác giả lớn của văn học ViệtNam hiện đại Mặc dù bớc chân vào làng văn khá muộn màng nhng ông đãsớm khẳng định đợc mình trên bớc đờng của nghệ thuật Bắt đầu sự nghiệp

sáng tác của mình bằng truyện ngắn “Sau một buổi tập” (1960) cho đến tác phẩm cuối cùng là “Phiên chợ Giát” đợc ông viết khi còn nằm ở trên giờng

bệnh (1989) Ông đã có 29 năm cầm bút và để lại cho nền văn học nớc nhà 14tác phẩm thuộc nhiều thể loại khác nhau nh truyện ngắn, truyện vừa, tiểuthuyết, phê bình … tác phẩm của ông khi miêu tả cái hào hùng và phẩm chất tác phẩm của ông khi miêu tả cái hào hùng và phẩm chấtcao đẹp của con ngời Việt Nam trong chiến đấu, khi bộc lộ nỗi niềm trăn trở,

lo âu khắc khoải và khát vọng thức tỉnh lơng tâm và cảm hứng nhân văn mãnhliệt

Quá trình sáng tác của Nguyễn Minh Châu đợc chia làm hai thời kỳ trớc

và sau 1975 Mỗi thời kỳ gắn với những đóng góp rất lớn của ông về các lĩnhvực tiểu thuyết, truyện ngắn trong tiến trình văn học Việt Nam hiện đại

1.3.1 Đóng góp của Nguyễn Minh Châu trớc 1975

ở giai đoạn trớc 1975, ngời ta mệnh danh cho ông là đỉnh cao của tiểu“

thuyết” Nói nh vậy có nghĩa là ở lĩnh vực tiểu thuyết, Nguyễn Minh Châu đã

đạt đợc rất nhiều thành công Giai đoạn này ra đời những cuốn tiểu thuyết tiêubiểu:

- "Cửa sông" (1967)

- "Dấu chân ngời lính" (1972)

Là hai cuốn tiểu thuyết đợc viết trong cuộc kháng chiến chống Mĩ.Nguyễn Minh Châu đã ca ngợi chủ nghĩa anh hùng trong vẻ đẹp của nhữngngời lính chiến đấu vì lý tởng độc lập tự do cho dân tộc Bằng một lối văn liệt

kê đặc sắc và một chất giọng sử thi dồn dập, tuôn trào, hình tợng những ngờilính trong cuộc kháng chiến chống Mĩ toát lên vẻ đẹp lãng mạn, vẻ đẹp củakhí phách, của một thời đại dân tộc Qua hai cuốn tiểu thuyết đó, tác giả Phan

Cự Đệ trong bài viết: Từ “ Cửa sông đến Dấu chân ngời lính Nguyễn Minh

Châu đã tiến đến những bớc đi vững chắc, đầy hứa hẹn với những quyết tâm thờng xuyên đi sâu vào những mũi nhọn của cuộc sống Ra sức rèn luyện thế giới quan và tu dỡng nghệ thuật một cách nghiêm túc, Nguyễn Minh Châu chắc chắn còn đi xa hơn nữa ở lĩnh vực tiểu thuyết”.

Cùng với những thành công lớn ở lĩnh vực tiểu thuyết, truyện ngắn cũngkhẳng định vị thế của ông trên văn đàn lúc bấy giờ

Mặc dù giai đoạn trớc 1975 ông đã đạt đợc những thành tựu nh vậy, nhngnhìn chung, nếu đặt các tác phẩm trớc 1975 của Nguyễn Minh Châu vào chỉnhthể các sáng tác văn học phục vụ cách mạng thời đó, thì ông cha phải là mộthiện tợng văn học riêng, độc đáo mà ông còn ở chung trong một giàn đồng ca.Vì thế, những đóng góp của ông cha đợc rõ nét, đúng nh các tác giả Nguyễn

Đăng Mạnh và Trần Hữu Tá đã nhận xét: “… đó là việc đi sâu khám phá nội tâm phong phú, lắm uẩn Ch a có một thành tựu nào tài hoa xuất sắc” (Về những sáng tác giai đoạn đầu của Nguyễn Minh Châu – Văn

Báo Văn nghệ số 346 – Văn 1970)

1.3.2 Đóng góp của Nguyễn Minh Châu sau 1975

Có thể nói giai đoạn sau 1975 là giai đoạn chuyển biến rất lớn đối vớicác sáng tác của Nguyễn Minh Châu

Nguyễn Minh Châu không những thành công ở lĩnh vực tiểu thuyết mà

ông còn để lại dấu ấn riêng về nghệ thuật trong truyện ngắn của mình Truyệnngắn Nguyễn Minh Châu sau 1975, đặc biệt là đến 1980 đã phát triển đến

đỉnh cao của nghệ thuật Ông không bao giờ bằng lòng với những gì mình đã

đạt đợc, trái lại ông luôn băn khoăn, tìm tòi và đổi mới 9

Sau 1975 chiến tranh kết thúc, cuộc sống trở lại với muôn mặt đời thờng,

ông có điều kiện hơn để thực hiện những trăn trở đó

Truyện ngắn sau 1975 ghi nhận sự đổi mới của ông về cả hai phơng diệnnội dung và hình thức nghệ thuật trong các sáng tác của ông: từ cảm hứngtruyện, nội dung t tởng, đến ý nghĩa nhân vật… tác phẩm của ông khi miêu tả cái hào hùng và phẩm chất và từ đó thấy đợc thành cônglớn về nghệ thuật của nhà văn; cách sử dụng lời văn, giọng điệu, cách miêu tảnhân vật… tác phẩm của ông khi miêu tả cái hào hùng và phẩm chất

Tất cả những đặc điểm đó đã làm nên phong cách riêng của NguyễnMinh Châu rất độc đáo, không lẫn lộn với các nhà văn khác

Giai đoạn này ông đã có những tác phẩm tiêu biểu cho phong cách củamình:

"Bức tranh", "Ngời đàn bà trên chuyến tàu tốc hành", "Cơn giông",

Cỏ lau", "Phiên chợ Giát"

và những đóng góp đó của ông đã tạo ra một chất lợng mới Ông xứng đáng lànhà văn đi đầu trong công cuộc đổi mới văn học Đúng nh nhà văn Nguyễn

Khải đã nhận xét: Mãi mãi nền văn học kháng chiến cách mạng ghi nhớ “ những cống hiến to lớn của anh Châu.

Anh là ngời kế tục xuất sắc bậc thầy của nền văn xuôi Việt Nam và cũng

là ngời mở đờng cho những cây bút trẻ đầy tài năng sau này Anh Châu là bất

tử, là Một nghệ sĩ lớn của đất n “ ớc một đời trong sáng tác trọn vẹn, không”

Về nghĩa hẹp: Phong cách là một phạm trù thẩm mỹ chỉ sự thống nhất

t-ơng đối ổn định của hệ thống hình tợng của các pht-ơng tiện biểu hiện nghệthuật nói lên cái nhìn độc đáo trong sáng tác của một nhà văn, trong tác phẩmriêng lẻ, trong trào lu văn học hay văn học dân tộc

Về nghĩa rộng: Phong cách là nguyên tắc xuyên suốt trong việc xây

dựng hình tợng nghệ thuật, đem lại cho tác phẩm một tính chỉnh thể có thểcảm nhận đợc một giọng điệu và một sắc thái thống nhất

10

Nói chung phong cách là một quy luật thống nhất các yếu tố của chỉnhthể nghệ thuật, là một biểu hiện của tính nghệ thuật Không phải bất cứ mộtnhà văn nào cũng có phong cách, chỉ những nhà văn có tài năng, có bản lĩnhmới có đợc phong cách độc đáo; cái riêng ấy của nhà văn thể hiện ở các tácphẩm và đợc lặp đi, lặp lai trong nghiều tác phẩm của nhà văn, làm cho chúng

ta có thể nhận ra

1.4.2 Những đặc điểm phong cách Nguyễn Minh Châu

Khi tìm hiểu phong cách nghệ thuật của Nguyễn Minh Châu tức là chúng

ta đi tìm hiểu quan điểm nghệ thuật và sự triển khai quan điểm ấy của ông vàovăn bản tác phẩm Từ quan điểm thẩm mỹ của tác giả trong mô tả hiện thực,

đối với việc xây dựng hình tợng nhân vật, từ việc tạo hình tợng, điểm nhìn trầnthuật đến ngôn ngữ, giọng điệu, văn phong Đó chính là những đặc điểm thuộc

về phong cách nghệ thuật Nguyễn Minh Châu

Qua tìm hiểu các tác phẩm, chúng ta rõ ràng nhận thấy rằng phong cáchnghệ thuật của Nguyễn Minh Châu chỉ thực sự hình thành vào đầu những năm

80 cho đến trớc thời điểm ông mất vài ba năm; với sự thăng hoa của một ngòibút, phong cách đó đã dần phát triển đến độ chín

Để có đợc thành tựu xuất sắc mà ông đã đạt đợc, giai đoạn sau 1975 là cảmột quá trình băn khoăn trăn trở, tìm tòi Ông không ngại ngần lật xới vàonhững tầng sâu của xã hội, để từ đó ông cố gắng chắt lọc, sáng tạo và tìm ranhững nét riêng, cho phong cách riêng của mình

Nguyễn Minh Châu là nhà văn tiêu biểu cho phong trào đổi mới văn họcsau chiến tranh Bằng cảm quan của một ngời nghệ sĩ, ông luôn suy ngẫm mộtcách sâu xa những vấn đề đặt ra sau chiến tranh, đằng sau số phận cộng đồng là

số phận của mỗi cá nhân và cũng là của cả một nền văn học

t-Vì vậy, một thời gian không lâu, các truyện ngắn:

"Ngời đàn bà trên chuyến tàu tốc hành", "Bức tranh", "Cỏ lau", "Mùa trái cóc ở Miền Nam", "Phiên chợ Giát"

11

ra đời, làm cho khuôn mặt nghệ thuật Nguyễn Minh Châu phong phú và sắcsảo hơn Tất cả không thể tách rời hai giai đoạn sáng tác trong cuộc đời cầmbút của Nguyễn Minh Châu.

Nhng chắc chắn chỉ sau chiến tranh, với nỗ lực trăn trở và tìm tòi,Nguyễn Minh Châu mới có thể phát huy thế mạnh của mình hình thành nênphong cách và sự hình thành nên phong cách đó chính là quá trình nỗ lực củacá nhân trong việc đổi mới t duy nghệ thuật và đóng góp của ông vào sựnghiệp văn học nớc nhà Nguyễn Minh Châu cũng là một minh chứng tiêubiểu, một thành tựu của đờng lối đổi mới văn nghệ của Đảng

1.4.2.1 T tởng nghệ thuật – Văn Quan niệm về con ng ời hiện thực của Nguyễn

Minh Châu

Việc đánh giá cao vai trò của t tởng nghệ thuật là một việc làm cần thiết,bởi vì chính nhờ có một t tởng nghệ thuật mà ông mới tạo nên một phong cáchriêng cho mình Là một nhà văn trởng thành từ quân đội, Nguyễn Minh Châu

cũng nh mọi nhà văn khác lúc bấy giờ, ông quan niệm: Văn học là vũ khí để “ góp phần vào cuộc tái thiết và bảo vệ Tổ quốc”, ông không ngần ngại trớc

mọi gian nan thử thách, lăn xả vào những nơi nóng bỏng nhất của chiến trờng,thể hiện lòng nhiệt thành của một công dân đối với vận mệnh của Tổ quốc,cũng là lòng nhiệt tâm của một cây bút đầy thành tâm

Nguyễn Minh Châu là ngời chủ trơng đa văn học trở về với những quyluật vĩnh hằng của đời sống con ngời, coi tính chân thật là một phẩm chấtquan trọng của văn học, và ông đã đặt ra một cách nghiêm túc về vấn đề của

văn học và sứ mạng đích thực của ngời nghệ sĩ: Viết văn là phải đào xới tận “ cùng cái đáy cuộc đời để săn tìm các quy luật” Ông là ngời sớm nhận ra cái

tôi dễ dãi về cách nhìn và sự phô bày đời sống một cách đơn giản và dễ dãi vềnghệ thuật trình diễn, đời sống cha đợc khúc xạ qua lăng kính nghệ thuật.Khảo qua một số ý kiến của Nguyễn Minh Châu về nghề văn, nhà văn để từ

đó nói lên một số điểm cơ bản trong t tởng nghệ thuật, bộc lộ trực tiếp t tởngnghệ thuật của ông trên bình diện lý luận, để mở ra một cách nhìn tổng quannhằm tìm hiểu t tởng nghệ thuật của ông Trong bản thân tác phẩm; quá trìnhtìm kiếm cho mình con đờng đi tới cái đích xa của nghệ thuật, cũng là quátrình Nguyễn Minh Châu thể hiện cái riêng của mình trong quan điểm, trongcách nhìn, thể hiện ở các kiến giải độc đáo của ông trớc các vấn đề của hiệnthực:

12

Con đ “ ờng đi của nhà văn khám phá và sáng tạo, con đờng đi của một nghệ sĩ chân chính, nói chung thờng ghập ghềnh và có khi gặp nguy hiểm, th- ờng ít ngời đi vì thế vắng vẻ và cái đích để đi đến cũng xa xôi” Vì vậy quá

trình hình thành t tởng nghệ thuật của mnc là một quá tình gian nan vất vả.Quá trình đó nó nh một dòng chảy len thấm xuyên suốt lộ trình nghệ thuật của

ông

1.4.2.2 Tình huống và điểm nhìn trần thuật

Khi tìm hiểu các dạng thức tình huống đặt ra trong sáng tác là một côngviệc cần thiết để tìm hiểu phong cách một nhà văn

Tình huống có vai trò rất quan trọng trong một tác phẩm văn học, và tìnhhuống đợc các tác giả đánh giá rất cao Nguyễn Minh Châu đã từng viết:

Giai đoạn trớc 1975, Nguyễn Minh Châu đã có cách tạo tình huống riêngcủa mình, tuy nhiên do cái nhìn sử thi, do t tởng yêu nớc là nội dung chính,

cho nên mục đích của ông lúc này là đi tìm hạt ngọc ẩn dấu bề sâu trong “ tâm hồn con ngời” Trong thời đại chủ nghĩa anh hùng cách mạng, tình huống

đặt ra là: trong truyện chủ yếu có tính khách quan ở những tình huống này, cáiriêng phục vụ cái chung, tình yêu nam nữ có thể đợc nảy sinh từ tình yêu quêhơng đất nớc, tình đồng đội Trên nền tảng đó, tình yêu bao giờ cũng lý tởng

Ta có thể thấy điều đó qua truyện ngắn Mảnh trăng cuối rừng“ ”, đó làcuộc gặp gỡ kỳ lạ của hai ngời không hề biết nhau, đến khi nhận ra thì đã

xa… tác phẩm của ông khi miêu tả cái hào hùng và phẩm chất suy ra đó là tình huống hiếm có trong cuộc đời

Giai đoạn sau này, một số tác phẩm của ông đã xuất hiện dạng tình

huống mới Chẳng hạn dạng tình huống nhận thức “ ”, đây là dạng tình huống

gắn với những trăn trở đổi mới t duy nghệ thuật, nhận thức mối quan hệ vănhọc và hiện thực, khả năng của con ngời trong cuộc sống, dạng tình huống này

thể hiện rõ trong các tác phẩm: Bức tranh“ ”, Sắm vai“ ”, Dấu vết nghề“

nghiệp”… tác phẩm của ông khi miêu tả cái hào hùng và phẩm chất Mỗi tình huống truyện là một sự phúc đáp về bản thân trọng mộtkhía cạnh về đạo đức, lối sống, về khả năng có hạn của con ngời

13

Rồi ngoài ra còn có dạng tình huống tơng phản là những tìm tòi về nghệthuật và thể nghiệm hớng tiếp cận mới đối với hiện thực của nhà văn.

Dạng tình huống phổ biến ở truyện ngắn giai đoạn cuối là dạng tìnhhuống thắt nút ở dạng này nhà văn tiếp tục khẳng định mình trong thế giớiquan với những sáng tác trớc và những cây bút cùng thời khi nhân ra sự nhận

thức mới đối với nhân vật và ngời đọc thể hiện: Cơn giông“ ”, Ng“ ời đàn bà trên chuyến tàu tốc hành”, Khách ở quê ra“ ”, Phiên chợ Giát“ ”

ở Phiên chợ Giát“ ” tình huống xây dựng ở cuộc tiễn đa ngời nông dân

và con bò – Văn Ngời bạn làm ăn suốt cuộc đời của họ

Tình huống truyện đợc xây dựng trên nền tình cảm của con ngời trongcuộc chia tay dau xót Các dạng tình huống này có thể đợc xem nh là một sựtìm tòi sáng tạo, một hớng tiếp cận hiện thực đời sống của Nguyễn MinhChâu Trong số các nhà văn trăn trở đổi mới t duy nghệ thuật, Nguyễn MinhChâu là ngòi bút gây nhiều hứng thú Truyện ngắn Nguyễn Minh Châu xuấthiện sau 1975 và đặc biệt từ 1980 là một hiện tợng văn học mới, một phong

cách trần thuật mới Khi tìm hiểu tập Bến quê“ ” nhà nghiên cứu Trần Đình Sửthấy: “Bến quê chủ yếu là sự thể nghiệm một hớng trần thuật có chiều sâu”.

Nhà phê bình Lã Nguyên khi nói về những đổi mới t duy nghệ thuật Nguyễn

Minh Châu thì cho rằng: Mạch suy t “ ởng triết lý tràn vào mạch thuật”.

Điểm nhìn trần thuật liên quan chặt chẽ đến chỗ đứng của nhà văn khikhảo sát phản ánh cuộc sống con ngời vào trong tác phẩm Trớc 1975 cáchtrần thuật của Nguyễn Minh Châu chủ yếu hớng ngoại, bao quát rộng lớn, ng-

ời trần thuật vừa là ngời dẫn chuyện Điển hình nh trong Mảnh trăng cuối“

rừng”, ngời dẫn chuyện và ngời trần thuật là Lãm

Sau 1975, trở về với muôn mặt đời thờng, Nguyễn Minh Châu hớng ngòibút của mình vào một loại đề tài khác Đó là đời t, thế sự; truyện của NguyễnMinh Châu có các dạng thức trần thuật sau:

Trần thuật khách thể, đây là lối trần thuật khá phổ biến, ở đó giữa nhân

vật và nhà văn luôn có khoảng cách, nhà văn biết hết mọi điều, mọi ngời vàdẫn dắt câu chuyện theo ý mình Quan điểm này khá phổ biến trong các sángtác theo quan điểm sử thi và những tác phẩm viết về chiến tranh của NguyễnMinh Châu không nằm ngoài lề đó Khoảng cách giữa nhà văn và nhân vật thuhẹp dần, ban đầu là cái nhìn hớng ngoại để cho nhân vật tự do hành động, sau

14

đó nhà văn chọn một mảng đoạn đời nhân vật để thâm nhập nói lên nỗi buồn,vui, suy nghĩ… tác phẩm của ông khi miêu tả cái hào hùng và phẩm chất của nhân vật Đôi khi nhà văn còn dí dỏm đa lời bình vào trầnthuật.

Đứa ăn cắp

“ ”, Mẹ con chị Hằng“ ” là hai truyện ngắn tiêu biểu cho lối

trần thuật này Ngoài ra nó còn đợc thể hiện qua truyện ngắn: Bến quê“ ”.Nhân vật Nhĩ một thời trai trẻ đã đi khắp đây đó, có thể nói không có chỗ nàokhông in dấu chân anh Đến lúc bệnh nặng không đi lại đợc, anh mới phát

hiện ra vẻ đẹp của Bến quê“ ”, vốn rất gần gũi và quen thuộc với anh Đó là:

Một vùng phù sa lâu đời của bãi bồi

“ ” trên bến sông lúc này đang nhô ra tr “

-ớc cửa sổ nhà Nhĩ một thứ vàng thau xen lẫn màu xanh non Những màu quen thuộc quá nh da thịt, hơi thở của đất màu mỡ cũng là lúc Nhĩ nhìn thấy Liên mặc tấm áo vải" {3;292}

Qua cách trần thuật đó của Nguyễn Minh Châu cho ta thấy, Nhĩ qua thời

trai trẻ thích bay bổng “ ” mà đã quên đi những gì thân thuộc của quê hơng

mình, chỉ đến lúc: toàn thân bất toại “ ” anh mới nhận ra và tự dằn vặt mình.

Chúng ta đợc thấy điều này nhờ cách trần thuật của Nguyễn Minh Châu, khi

thì tác giả đứng từ xa để trần thuật: Bến quê“ ”, khi thì tác giả nh nhập thânvào Nhĩ để nói lên khát vọng của mình

Kiểu trần thuật thứ hai là trần thuật theo ngôi thứ nhất Đây là một kiểu

trần thuật khá phổ biến mà ta thờng thấy ở trong truyện ngắn; ở đó chủ thể trần

thuật đợc nhân vật hóa “ ” tức là cùng tham gia vào diễn biến câu chuyện Với lối

trần thuật này tác giả thờng đóng vai nhân chứng, nhà nhiếp ảnh đó là những

ng-ời có khả năng quan sát, lại có khả năng đi sâu vào tâm lý nhân vật

Tiêu biểu cho lối trần thuật này là truyện ngắn: Mùa trái cóc ở Miền“

Nam” là câu chuyện đợc tác giả viết sau chiến tranh Tác giả đóng vai nhà báo

tức là nhân vật tôi trong truyện

“ ” để chứng kiến cảnh gặp gỡ của hai mẹ con

Toàn Sau bao nhiêu năm xa cách ngời mẹ rất nóng lòng đợc gặp con và trongthâm tâm bà mẹ luôn nghĩ chắc lúc gặp mình Toàn sẽ xúc động lắm Nhngtiếc thay đó lại không phải là sự thật, anh ta rất lạnh nhạt với mẹ Cách tờngthuật của của nhà báo là anh ta chú ý từ cách đi, điệu bộ, cử chỉ của Toàn đốivới mẹ và với nhà báo, với cấp trên là rất khác nhau Toàn – Văn Một ngời chỉ

huy tiểu đoàn khi đón nhà báo thì: Nửa ng “ ời trên mềm oặt nh thân rắn, nhoai về phía trớc, nửa ngời dới từ thắt lng trở xuống vẫn cứng thẳng đơ nh một chiếc compa”{ 3;503}

15

Khi đợc tin ngời mẹ sau 20 năm bây giờ mới đợc gặp lại thì thái độ củaToàn rất bình thờng không vội vã hỏi han Khi gặp lại ngời con trai của mình,ngời mẹ vui mừng khôn xiết Những giọt nớc mắt của bà là minh chứng choniềm hạnh phúc ấy Nhng với Toàn lại khác, anh không trông mong cuộc gặp

gỡ này Vì vậy trớc những giọt nớc mắt đầy xúc động của ngời mẹ rơi xuốngtay mình anh đã đa tay lên ngửi mùi nớc mắt ấy Để có đợc những chi tiết đắtgiá nh vậy là do nhà báo đã lựa chọn cho mình một góc quan sát thích hợp.Mặt khác chỉ với cơng vị một nhà báo, với đặc trng nghề nghiệp, anh ta mới

có đợc sự quan sát tinh tế nh vậy Nỗi đau của ngời mẹ lên đến mức cao tràokhi phát hiện ra tội ác mà con mình gây ra cho đồng đội của mình vì một chútquyền lợi riêng Đó cũng chính là suy nghĩ, dự cảm xa xôi của ngời mẹ về conngời phi nhân cách đã nắm quyền lực đợc hiện hình Đó là cảm giác le loi của

những ngời tốt trong một không gian đen kịt bởi những cánh quạ bay nháo “ nhác trên đầu” Sự hóa thân của nhà văn vào nhân vật nhà báo đợc tác giả

thực hiện một cách thành công

Kiểu trần thuật thứ ba là kiểu trần thuật mà ngời trần thuật và nhân vật

trong truyện đợc nhập làm một, vì điều này rất khó phân biệt đâu là giọngnhân vật, đâu là giọng của nhà văn

Kiểu trần thuật này tạo ra lợi thế cho phép nhà văn thâm nhập vào thếgiới nội tâm nhân vật, qua đó thấy đợc những dằn vặt đau khổ của nhân vật

Điều đó đợc thể hiện qua truyện ngắn Bức tranh“ ”, Cỏ lau“ ”

Kiểu trần thuật thứ t mà ta còn bắt gặp trong truyện ngắn Nguyễn Minh

Châu giai đoạn sau 1975 là kiểu trần thuật mà trong đó ngời trần thuật đóng vaitrò là nhân chứng, là yếu tố tác động Nhân vật là ngời kể chuyện tiêu biểu cho

kiểu trần thuật này là truyện ngắn Ng“ ời đàn bà trên chuyến tàu tốc hành”.

1.4.2.3 Giọng văn trữ tình thiên về nội tâm

Nh chúng ta đã biết: giọng điệu nghệ thuật hiện lên không phải từ mộtyếu tố riêng lẻ mà toát lên từ toàn bộ chỉnh thể phức tạp tinh vi của thế giớingôn từ Sự nghiệp sáng tác của Nguyễn Minh Châu đợc chia làm hai giai

đoạn và mỗi giai đoạn gắn với một giọng điệu rất riêng

Trong thời kỳ chống Mĩ, giọng điệu trang trọng ngợi ca là giọng chủ âmbao phủ lên các sáng tác của ông Giọng điệu này bị quy định bởi cảm hứngcủa tác giả, sự xúc động trớc hiện thực hào hùng của dân tộc và cũng là lời cổ

vũ động viên của ông đối với nhân dân trong cuộc chiến đấu

16

Lúc này con ngời cá nhân bị lấn át bởi con ngời cộng đồng, con ngời tậpthể nên tiếng nói của nhân vật là tiếng nói của cộng đồng mà nh một nhà thơ

đã từng nói: Đó là thời kỳ mà cả dân tộc có chung một khuôn mặt, giọng “

nói” Các tiểu thuyết: Cửa sông“ ” (1967); Dấu chân ng“ ời lính” (1972);

truyện ngắn Mảnh trăng cuối rừng“ ” là những minh chứng cho điều đó Bêncạnh đó giai đoạn này giọng văn của Nguyễn Minh Châu đã bắt đầu với giọngvăn trữ tình, lãnh mạn có dáng dấp một áng thơ bằng văn xuôi

Sang giai đoạn sau 1975 có rất nhiều tác phẩm của ông đợc viết với một

giọng văn mới lạ và độc đáo, nếu nh trớc đổi mới: Văn phong Nguyễn Minh “ Châu gợi cảm, giàu hình tợng, mợt mà, êm ái Nhng hơi đơn điệu, tựa hồ nh tiếng dây đàn độc tấu ” (Phạm Vĩnh C) thì sau đổi mới giọng điệu của ông đãgây đợc sự chú ý của ngời đọc bởi giọng điệu mới mẻ, độc đáo của nó là tính

đa thanh, đa phức điệu, với sự vận động từ ý thức độc thoại thiên về nội tâm

Giáo s Phong Lê đã khẳng định: Cái đa giọng điệu, đa thanh của cuộc “

đời đã đi vào tác phẩm của Nguyễn Minh Châu” Còn Phạm Vĩnh C lại nhận

xét: Lối hành văn giao h “ ởng vang vọng d âm, những giọng nói khác nhau

của nhân vật” Đỗ Đức Hiếu cũng gọi Phiên chợ Giát“ ” là: một văn bản đa “ thanh” Do cái nhìn của nhà văn lúc này là hớng nội, tập trung vào đời sống

riêng t cá nhân và từ chỗ quan sát, khám phá đời sống thờng nhật, lẽ đời,những triết lý nhân sinh mới mẻ Nguyễn Minh Châu đã tìm kiếm lẽ đời trongcác số phận cá nhân và các vấn đề xã hội Ông đã hóa thân vào nhân vật, sống

cùng với nhân vật để phát hiện ra Cái hiện thực ẩn kín “ ” Truyện ngắn “Bức tranh” tiêu biểu cho giọng điệu sám hối của nhân vật họa sĩ và xen vào đó là

giọng điệu thiên về nội tâm nhân vật Những đoạn độc thoại nội tâm của nhânvật họa sĩ đó là những dằn vặt, sám hối của nhân vật đợc tác giả miêu tả vớigiọng điệu mang màu sắc triết lý dòng chảy tình đời

Hay là vào những năm đầu của công cuộc đổi mới, ngay cả khi thể hiệncùng một đề tài, mỗi tác phẩm lại có một sự thể hiện riêng, lựa chọn riêng,

cung bậc chung Trong Khách ở quê ra“ ” và Phiên chợ Giát“ ” tác giả đã xâydựng kiểu nhân vật tính cách, tính cách của nhân vật dần đợc hiện lên bởigiọng điệu bỗ bã, suồng sã và kho tâm lý của một kẻ nhà quê ra tỉnh, thì giọng

điệu đó lại rất hài hớc chế nhạo một cách cảm thông và càng về cuối lại càngcảm thông với những gì mình có mà nay phải chịu thất bại

17

ở “Phiên chợ Giát” nhân vật đợc nhìn ở góc độ số phận nên giọng điệuchủ âm đó là giọng trầm t trắc ẩn với sự đan xen nhiều giọng điệu khác nhau

tạo nên một văn bản “Phiên chợ Giát” đa thanh biểu hiện qua dòng ý thức

bi ai kêu gào, khản giọng”.

Qua những tác phẩm đó cho ta thấy ngòi bút tìm tòi a sáng tạo của ông,cùng với việc tạo dựng một t tởng nghệ thuật Nguyễn Minh Châu đã tạo ra đ-

ợc nhiều giọng điệu khác nhau trong thời điểm những năm cuối đời Ông đã

kế thừa bậc đàn anh về cách cảm, cách nghĩ, cách nhìn sâu vào nội tâm và đời

sống con ngời, chính là cái cách viết những câu văn và sử dụng những chữ cứ “

y nh túm lấy tâm hồn ngời đọc mà tra hỏi” (Nam Cao) đã tác động sâu sắc

đến việc hình thành giọng điệu thâm trầm đau đáu của Nguyễn Minh Châuvào thập kỷ 80 Những năm đời sống xã hội bắt đầu chuyển qua giai đoạnmới, trên ý nghĩa ấy, Nguyễn Minh Châu vừa là ngời tiếp nối truyền thống lạivừa là ngời mở đầu một giai đoạn mới của sự phát triển văn xuôi sau này

Đặc điểm truyện ngắn của Nguyễn Minh Châu sau 1975

18

ơng 2

Những đặc điểm nội dung truyện ngắn

Nguyễn Minh Châu sau 1975

2.4 Truyện ngắn Nguyễn Minh Châu sau 1975 đợc viết với những cảm hứng nhân sinh mới mẻ

2.1.1 Cảm hứng là gì ?

Theo từ điển thuật ngữ văn học thì cảm hứng là một: trạng thái tình cảm

mãnh liệt, say đắm xuyên suốt trong các tác phẩm nghệ thuật, cảm hứng gắn liền với một t tởng xác định, một sự đánh giá nhất định gây tác động đến cảm xúc những ngời tiếp nhận tác phẩm Vì vậy cảm hứng là điều kiện không thể

thiếu đợc của việc tạo ra những tác phẩm đích thực bởi nó biến sự chiếm lĩnh “ thuần túy trí óc đối với t tởng thành tình yêu đối với t tởng, một tình yêu mạnh

mẽ, một khát vọng nhiệt thành”.

Cảm hứng là trạng thái tâm lý đặc biệt, khi có cảm xúc và sự lôi cuốnmãnh liệt, tạo điều kiện để óc tởng tợng, sáng tạo hoạt động có hiệu quả

Cảm hứng là một trạng thái tâm lý căng thẳng nhng say mê khác thờng,

sự căng thẳng của trí tuệ, sự dồi dào của cảm xúc khi đã đạt đến sự hài hòa,kết tinh sẽ bùng cháy trong t duy nghệ thuật của nhà văn dẫn họ vào mục tiêu

da diết bằng con đờng gần nh trực giác bản năng Cảm hứng là nguồn sáng tạocủa ngời nghệ sĩ

Nguyễn Quýnh đã nói: Ng “ ời làm thơ không thể không có hứng cũng nh tạo hóa không thể không có gió vậy … đó là việc đi sâu khám phá nội tâm phong phú, lắm uẩn tâm ng ời ta nh chuông nh trống, hứng nh chày và dùi Hai thứ đó gõ, đánh vào chuông trống khiến chúng phát ra tiếng: hứng đến khiến ngời ta bật ra thơ cũng tơng tự nh vậy”.

Nh vậy trong sáng tác văn học nghệ thuật không thể không có cảm hứng.Viết văn là cả tấm lòng, tâm huyết, là gan ruột Và nó chỉ thực sự bộc lộnhững gì đã thật sự tràn đầy trong lòng, không thể nào là sản phẩm của mộttâm hồn bằng phẳng vô vị và miễn cỡng đợc Cảm hứng là niềm say mê khẳng

định chân lý, lý tởng, phủ định sự giả dối và mọi hiện tợng xấu xa tiêu cực, làthái độ ngợi ca, đồng tình với những nhân vật chính diện, là sự phê phán tốcáo các thế lực đen tối, các hiện tợng tầm thờng

Nếu nh trong văn học hiện thực phê phán 1930 – Văn 1945 nhà văn hiệnthực phê phán có một quan điểm t tởng tiến bộ, với họ, sáng tạo nghệ thuật làmột công việc có ý nghĩa nhân sinh mới mẻ Họ muốn bằng các tác phẩm củamình, cảm thông, bênh vực những kiếp ngời bất hạnh Họ lên án tính chất vônhân đạo của xã hội cũ, họ có thái độ không bằng lòng với hiện thực và mongmuốn có một xã hội nhân đạo hơn đối với con ngời Song hình mẫu của xã hội

đó nh thế nào và làm thế nào để giải phóng đợc giai cấp thì họ không hiểu đợchết Rốt cuộc hầu hết trong các tác phẩm của họ, nhân vật đều rơi vào tìnhtrạng khủng hoảng, bế tắc không lối thoát, luẩn quẩn, tuyệt vọng, nguyênnhân sâu xa là do các nhà văn hiện thực phê phán bị hạn chế bởi thế giới quan.Các nhà văn hiện thực phê phán sống ở các đô thị lớn, họ không có điều kiện

để tiếp xúc với ánh sáng t tởng triết học mới: triết học duy vật biện chứng vàduy vật lịch sử do Mác và Enghen đề xớng

Đối với các nhà văn cách mạng, do tiếp thu đợc t tởng triết học Mác Lênin nên về mặt thế giới quan họ có t tởng tiến bộ hơn hẳn thế giới quan củacác nhà văn hiện thực phê phán Họ có cái nhìn thế giới trong sự vận độngbiến đổi và phát triển Họ có lý tởng xã hội mới: xã hội chủ nghĩa trong đócon ngời đợc sống tự do, bình đẳng; cá nhân họ hiểu đợc con đờng để giảiphóng áp bức, bóc lột là con đờng đấu tranh giai cấp Vì thế mà tác phẩm của

họ không chỉ chỉ ra đợc con đờng đó mà còn tin tởng, ủng hộ cuộc đấu tranh

Đây chính là cơ sở của cảm hứng lãng mạn của dòng văn học cách mạng ViệtNam ra đời Và ở văn học cách mạng, các nhà văn mới có đủ điều kiện đểkhẳng định những con ngời mới, con ngời cá nhân biết vợt lên số phận để đấutranh giải phòng cho mình và làm chủ xã hội

Đặc biệt giai đoạn 1965 – Văn 1975 khi đất nớc đi vào những năm cuối cùngcủa cuộc kháng chiến chống Mĩ, cũng là những năm chiến tranh ác liệt nhất vàanh dũng nhất Các nhà văn vừa là ngời lính trực tiếp cầm súng chiến đấu trênmặt trận chống quân thù, vừa dùng ngòi bút của mình làm vũ khí gián tiếpchiến đấu Thời kỳ này biểu hiện tập trung của chủ nghĩa anh hùng cách mạng

Đó là hình ảnh những anh bộ đội nói riêng và những ngời cầm vũ khí nóichung Họ đã sống chiến đấu theo lý tởng xã hội cao cả là giải phóng miền

Nam Cuộc đời ngời lính bùng sáng khi đối mặt với kẻ thù, họ đàng hoàng nổ “ súng” tiến công trên trận địa và huy hoàng nhất là những giờ phút hy sinh Tất

cả đều đợc biểu hiện một cách đầy đủ nhất, rõ ràng nhất, chân thực nhất và

21

cũng không kém phần lãng mạn trong các tác phẩm văn học giai đoạn này.

Điều đó tạo nên một nền văn học cách mạng mang đậm khuynh hớng sử thi vàcảm hứng lãng mạn tạo nên chủ nghĩa anh hùng cách mạng Đồng thời khuynhhớng sử thi và cảm hứng lãng mạn đó cũng chính là cảm hứng chính chủ đạocủa truyện ngắn Nguyễn Minh Châu trớc 1975, mà chúng ta cần lấy đó làm cơ

sở để so sánh với các truyện ngắn sau 1975 sau này, để thấy đợc sự đổi mớitrong quan niệm của nhà văn về con ngời và cuộc sống

Nguyễn Minh Châu là nhà văn của quân đội Ông là một trong số nhữngcây bút xuất sắc của nền văn xuôi Việt Nam đơng đại Sống trong hoàn cảnh

đất nớc đang có chiến tranh, lại đang trong giai đoạn cao trào nhất, vì thế tất

yếu nhà văn đã nhận định ra rằng: Văn học phải khoác lên mình một nhiệm “

vụ lớn lao, đó là phục vụ chiến đấu, hớng về công nông binh” Do vậy việc

phản ánh đề tài chiến tranh, bằng bút pháp lãng mạn là một yếu tố góp phầnkhông nhỏ trong việc động viên tinh thần lạc quan cách mạng đa cuộc khángchiến đến thành công

Chúng ta thấy sáng tác của tác giả vào hai thời kỳ trớc và sau 1975 có cảmhứng rất khác nhau Nếu nh trớc 1975 là cảm hứng lãng mạn, cảm hứng thi vị trữtình thì sau chiến tranh, đa phần những truyện ngắn sau 1975 của Nguyễn MinhChâu đều viết với cảm hứng hiện thực, nhà văn có dịp trở về với cuộc sống đời t,

đời thờng Điều đó đã chi phối cảm hứng sáng tác của tác giả

Giai đoạn trớc 1975 Nguyễn Minh Châu viết bằng cảm hứng lịch sử và tduy sử thi Nhà văn đã hớng tới con ngời làm chủ đất nớc, làm chủ dân tộc Họ lànhững con ngời sống có lý tởng, sống vì đất nớc, có tài năng, có ý chí nghị lực vàlòng dũng cảm để vợt qua mọi gian khổ, khó khăn và thử thách, hớng đến sựnghiệp chung của dân tộc Đó là những con ngời sống lạc quan tin tởng vàochiến thắng của nhân dân Con ngời trong văn học giai đoạn này đợc nhìn nhậnrạch ròi giữa cái tốt - xấu, ta - địch, cái cao cả và cái thấp hèn… tác phẩm của ông khi miêu tả cái hào hùng và phẩm chất và nhà vănNguyễn Minh Châu cũng không nằm ngoài quy luật này

Những tác phẩm của ông viết trớc 1975 về ngời lính và ngời anh hùngcủa nhân dân, về chiến tranh bảo vệ đất nớc luôn mang vẻ đẹp lãng mạn, chấtthơ bay bổng Cảm hứng anh hùng là cảm hứng chủ đạo, ngợi ca những ngờianh hùng, cảm hứng này chi phối cách nắm bắt và thể hiện vấn đề của NguyễnMinh Châu Những phẩm chất đẹp đẽ và cao quý của con ngời Việt Nam trong

22

cuộc sống chiến đấu và lao động hàng ngày đã đợc thể hiện ở nhiều dáng vẻkhác nhau Truyền thống yêu nớc đã trở thành nét tính cách của ngời dân ViệtNam Nó khiến cho con ngời tự giác làm tất cả các côgn việc, cống hiến tất cả,thậm chí hy sinh cả tính mạng của mình vì đất nớc Thời kỳ này trong truyện

ngắn của ông, nhân vật chủ yếu là những anh chiến sĩ trẻ nh Lãm (Mảnh

trăng cuối rừng), Thụy (Bên đờng chiến tranh), Sơn và Lê (Những vùng trời khác nhau) hay những cô gái vừa mang trong mình vẻ đẹp hình thể vừa mang

vẻ đẹp nội tâm nh Nguyệt (Mảnh trăng cuối rừng), Hạnh (Bên đờng chiến

tranh) … tác phẩm của ông khi miêu tả cái hào hùng và phẩm chất Tất cả đều đợc Nguyễn Minh Châu đào sâu, lật xới để phát hiện vẻ

đẹp nội tâm bằng trái tim nhạy cảm, một tấm lòng nhân hậu của nhà văn.Quan niệm và cách xây dựng nhân vật, cách phản ánh cuộc kháng chiến trờng

kỳ của nhân dân ta trớc 1975 của Nguyễn Minh Châu là nh vậy

Đối với truyện Mảnh trăng cuối rừng“ ”, việc thể hiện ngay nhan đề tácphẩm cho ta thấy đợc chất lãng mạn của tác giả thể hiện trong tác phẩm Đó là

một sự vật: trăng “ ” nhng lại là mảnh trăng “ ” chứ không phải là vầng trăng

nh ngời ta thờng nói, mà mảnh trăng “ ” ấy lại đặt ở cuối rừng “ ” tạo ra ấn tợng

khuất lấp và sự liên tởng mảnh trăng “ ” đó với vẻ mơ hồ lãng mạn, đạm chất

thi vị trữ tình

Sự lãng mạn đó còn thể hiện ở từ trăng “ ” đồng nghĩa với tên nhân vật, phải Nguyệt là trăng, trăng là Nguyệt

trong sự trùng lặp đó và mối tình của Nguyệt và Lãm cũng là mối tình đầychất lãng mạn, chỉ biết nhau qua lời giới thiệu của chị Tính Nhng tình cảmcủa Nguyệt và Lãm đã nảy nở, đó là thứ tình cảm trong sáng, cao thợng và đầymến phục

Hay tác phẩm Nguồn suối“ ” tác giả đã ngợi ca ngời anh hùng là huyện

đội trởng Ngạn và chúng ta cũng bắt gặp cảm hứng ngợi ca này ở truyện

Những vùng trời khác nhau

“ ” tác giả ngợi ca những con ngời anh hùng chiến

đấu vì đất nớc, quê hơng mình

Qua đó ta cũng thấy đợc cảm hứng của tác giả trong giai đoạn này cũngcòn là cảm hứng ngợi ca cách mạng Cách mạng là sự gặp gỡ của tình đồngchí, đồng đội và những ngời lính, dù ở bất kỳ hoàn cảnh nào trong chiến tranh

có đem đến cho họ bao nhiêu đau thơng và tang tóc, nhng họ vẫn thể hiện tinh

23

thần lạc quan, tin tởng vào cách mạng, rằng có cách mạng là có tất cả và cáchmạng đã đổi đời cho nhân dân.

Nếu không có vùng trời thiêng liêng trên đầu kẻ thù đang rạch nát, nếu “ không có chiếc ống kính lớn lắp song song bên nhau trên khẩu pháo bắn máy bay, thì có lẽ Sơn và Lê không đợc gặp nhau, cùng nằm chung một tấm giát" {3;19}.

Cách mạng cũng là nguyên nhân giúp con ngời hoàn thiện hơn Ngời bạncủa Sơn hồi học ở Hà Nội rất bình thờng, nhng sau này gặp lại trong bộ quần

áo Thanh niên xung phong, Sơn thấy cô ta đẹp hơn lên rất nhiều

Hay nhân vật Hờng trong những ngày chiến tranh bom đạn ác liệt: H “ ờng nhận thấy chiến tranh không có gì là ghê gớm cả, lại còn vui vẻ và dễ chịu, chiến tranh đã giải thoát cho cả cái thị xã miền ngợc hẻo lánh này khỏi

-sự đìu hiu vắng lặng, cũng nhờ có chiến tranh mà cô đợc nhiều chàng trai biết

đến”{3;78}

Cảm hứng ngợi ca cách mạng và bút pháp lý tởng hóa cách mạng, xemcách mạng là tất cả Đây là một trong những cảm hứng chủ đạo bên cạnh cảmhứng lãng mạn, cảm hứng ngợi ca ngời lính, ngời chiến sĩ trong truyện ngắntrớc 1975 của ông

Sau khi chiến dịch Hồ Chí Minh trong đại thắng mùa xuân 1975 kết thúc,

đất nớc hoàn toàn đợc giải phóng, ngời dân lại đợc trở lại cuộc sống hòa bình,

độc lập Và giờ đây ngời cầm bút lại có điều kiện suy ngẫm, nhìn nhận lại lịch

sử đã qua và những gì đang diễn ra trong cuộc sống hàng ngày Chính hoàncảnh này đã đa các nhà văn vào một thử thách mới, đó là việc khai thác tiếpcận vấn đề trong bối cảnh mới Nguyễn Minh Châu cũng ở trong tình thế ấy

và ông là một trong những nhà văn đi tiên phong cho công cuộc đổi mới này.Giờ đây nhà văn có điều kiện để nhận thức lại cuộc chiến đấu và con ngời

trong những năm kháng chiến đã qua trong một loạt tác phẩm: Bức tranh, Cỏ

lau, Ngời đàn bà trên chuyến tàu tốc hành, Cơn giông, … tác phẩm của ông khi miêu tả cái hào hùng và phẩm chất Trong những tácphẩm này Nguyễn Minh Châu vẫn thể hiện cái anh hùng, cái vĩ đại của dântộc Nhng đồng thời ông cũng đề cập sâu hơn đến mặt trái của cuộc chiếntranh, đó là những mất mát, hy sinh và nói đến tận cùng của nó Chiến tranhthực tế là khốc liệt và đầy tàn nhẫn Những sáng tác ở giai đoạn trớc cũng nói

đến mất mát, đến đau thơng nhng dờng nh chỉ nói đợc một phần nhỏ mà thôi

24

Giờ đây khói lửa chiến tranh đã tắt, nhng hơi nóng của tro than vẫn âm ỉ cháy.Nguyễn Minh Châu dã phát hiện ra mạch ngầm sau kín trong tâm hồn con ng-

ời và ông nhận định rằng trong cuộc đời này không có thánh nhân “ ” mà thực

chất là một con ngời có lẫn lộn rồng ph “ – ph ợng, rắn - rết, thiên thần - ác quỷ”

(1) Nguyễn Minh Châu đã tập trung trình bày cho ngời đọc thấy rõ đợc chândung cuộc sống vô cùng phức tạp và phong phú, con ngời ta với cuộc sốngkhông đơn giản mà luôn tranh đấu quyết liệt giữa thiện - ác, sự xuống cấp về

đạo đức với cái cao cả trong nhân cách… tác phẩm của ông khi miêu tả cái hào hùng và phẩm chất Phần lớn các tác phẩm sau 1975 củaNguyễn Minh Châu đều đề cập đến những phơng diện khá gai góc của cuộcsống

Nguyễn Minh Châu là ng

“ ời chủ trơng đa văn học trở về với quy luật vĩnh hằng của sự tồn tại con ngời, coi tính chân thật là một phẩm chất quan trọng của văn học”{12;41}

Nhà văn Nguyễn Khải đã nói: Nguyễn Minh Châu là ng “ ời kế tục xuất sắc bậc thầy nền văn xuôi Việt Nam và cũng là ngời mở đờng rực rỡ cho những cây bút tài năng sau này ”

ông là cây bút tiêu biểu cho văn xuôi chống Mĩ

Nguyễn Minh Châu đã đến với văn học vào một thời điểm lịch sử đặcbiệt, cả dân tộc dồn sức tiến hành cuộc kháng chiến chống Mĩ Phát triểntrong điều kiện chiến tranh, văn học giai đoạn này chịu sự tác động và chi

phối của những quy luật không bình thờng của cuộc chiến tranh, khi mà: Cả “ dân tộc đang dồn vào một con đờng” ấy là con đờng ra trận, con đờng cứu nớc

(Nam Cao) Khi mà cả ngời cầm bút lẫn độc giả đều có: Một mối quan tâm “ thờng trực về vận mệnh dân tộc, về số phận, khát vọng của nhân dân những năm sóng gió” Nguyễn Minh Châu luôn là ngời ý thức đợc vai trò trách

nhiệm của mình đối với đất nớc Ông đã giành trọn vẹn nửa đời văn của mình

để đi sâu khám phá, phản ánh đề tài sinh tử “ ” trong mảnh hiện thực chiến

tranh và ngời lính cách mạng Hiện thực đời sống, hiện thực chiến tranh theo

ông hình dung nh một cánh rừng già ch “ a khai phá” với biết bao những vấn

đề còn ẩn dấu trong hai cuộc kháng chiến cứu nớc Những vấn đề con ng “ ời

(

25

của chúng ta” Qua các sáng tác của Nguyễn Minh Châu trớc 1975, vẻ đẹp

tinh thần dân tộc thể hiện trong vẻ đẹp con ngời đang sẵn sàng xả thân cho

cuộc chiến đấu hào hùng: Mỗi con ng “ ời đều chứa đựng trong mình những nét

đẹp đẽ, kỳ diệu đến nỗi cả một đời ngời cha đủ để nhận thức, khám phá tất cả những cái đó” Nhng do chính sự chi phối của cảm hứng lãng mạn mà ta thấy

các sáng tác của Nguyễn Minh Châu giai đoạn trớc 1975 đều đợc thể hiện vớimột tinh thần lạc quan, còn những góc khuất ẩn chứa đằng sau tâm hồn củanhững ngời lính lại cha đợc tập trung miêu tả Nguyễn Minh Châu viết vềnhững ngời thanh niên trẻ với những ớc mơ, hoài bão lớn, dũng cảm và họ đónnhận cái chết một cách rất nhẹ nhàng, rất tự nhiên nh cái chết của Lữ và Đàm

trong Dấu chân ng“ ời lính” Rồi có lúc Nguyễn Minh Châu chỉ tập trung

miêu tả những mặt tốt đẹp, những mặt tích cực của những con ngời này mà

quên đi rằng thực tế ở trên đời không bao giờ tồn tại một thánh nhân (Ngời

đàn bà trên chuyến tàu tốc hành) Mỗi con ngời luôn tồn tại trong mình cả

phần đẹp đẽ, phần xấu, đó là sự bao chứa hòa lẫn giữa hai mặt với nhau, trong

đó có lẫn cả mặt rắn rết, rồng ph “ – ph ợng thiên thần và ác quỷ”, điều mà sau

này trở thành sáng tác chính của Nguyễn Minh Châu Nh trong Bức tranh“ ”,

Nguyễn Minh Châu đã cho nhân vật họa sĩ tự lột mặt nạ mình ra: Nhận ra“

bộ mặt bên trong đó là sự tệ bạc và giả dối, bộ mặt xấu xa và lạnh lùng”

Hay Cỏ lau“ ”, Lực là một ngời hy sinh anh dũng trong chiến tranh, rất caothợng nhng trong hoàn cảnh éo le của gia đình Hy sinh vì đồng đội vậy mà trongmột lần tự thú về ẩn ức của anh đối với ngời phụ nữ có ngời yêu đã hy sinh vì lỗi

của Lực vì một cơn giận với ng “ ời khác, lại một chút tự thú vì nhỏ nhen mà tôi

đã đa ngời lính vào cái chết” Cuộc sống sau chiến tranh của Lực thật là buồn vì

không chỉ là buồn vì những hồi ức của chiến tranh luôn luôn là một nỗi trăn trở,

day dứt của anh: Mỗi đêm là một truyện tự thú “ ”.

Đến đây ta nhận thấy rõ hơn rằng cảm hứng lãng mạn ngợi ca những conngời anh hùng, ngợi ca cách mạng không còn nữa mà thay vào đó là nhữngcâu chuyện rất bình thờng của đất nớc sau thời chiến, từ việc chuyển đề tàichiến tranh, đề tài ngời lính sang đề tài thế sự, đời t, đời thờng.(1)

Nếu trớc 1975 là cảm hứng anh hùng ca lãng mạn thì sau 1975 là cảm hứng

đời thờng thể hiện những băn khoăn trăn trở của tác giả về cuộc sống của những(

26

con ngời đó: Bức tranh“ ” là sám hối, là một lời tự thú của nhân vật; Cỏ lau“ ” là

sự day dứt, băn khoăn của Lực trớc cái chết của đồng đội và trở về trong hòa

bình, mất mát đối với anh quá lớn Mùa trái cóc ở miền Nam“ ” thể hiện nhữngcon ngời vì danh vọng, địa vị, sẵn sàng bất chấp tất cả, quên đi tình mẫu tử, quên

đi tình đồng đội Đứa ăn cắp“ ” nói lên một lớp ngời vô t trở thành vô tâm đối với

ngời khác, hay là sự day dứt, băn khoăn của ngời thủ thành trong Dấu vết nghề“

nghiệp”… tác phẩm của ông khi miêu tả cái hào hùng và phẩm chất Tất cả đều đợc Nguyễn Minh Châu dù ở góc độ nào, ông cũng tỏ raviệc quan sát nhìn nhận và đánh giá

Viết về những ngời nông dân nh lão Khúng trong Khách ở quê ra“ ” và

sự tiếp nối cuộc hành trình của lão đến Phiên chợ Giát“ ”, tác giả xót xa về sốphận của những con ngời nông dân

Điều đặc biệt nữa là nếu nh trớc 1975 cảm hứng ngợi ca cách mạng, thấy

đợc vai trò của cách mạng đối với nhân dân thì sau 1975 cách mạng đợc hiểukhác đi

Những vùng trời khác nhau

ngời bạn gái của anh hồi còn học ở Hà Nội rất bình thờng thì bây giờ trong “

bộ quần áo Thanh niên xung phong cô ấy đẹp hơn lên rất nhiều”.

Tác giả đã thần thánh hóa chiến tranh đến là vậy thì trong một số tác

phẩm viết sau 1975 cách nhìn về chiến tranh lại khác: Chiến tranh làm cho “ ngời ta h đi hơn là tốt”{3}

Đó là cảm hứng xót xa khi những con ngời từ trong chiến tranh sống sóttrở về với thời bình lại đổ lỗi cho chiến tranh, với những dòng hồi tởng sinh

động, những độc thoại nội tâm đầy trăn trở, suy t kết hợp với những lời kểchậm rãi, buồn làm cho ngời đọc xót xa trớc những mất mát quá lớn mà ngờilính phái chấp nhận khi chiến tranh đã đi qua

Nguyễn Minh Châu đã dựng lại trớc mắt chúng ta sự tàn phá ghê gớmcủa chiến tranh, chiến tranh đã cớp đi sinh mạng, tàn phá làng mạc, khi đã qua

đi chiến tranh vẫn để lại một nỗi đau day dứt, âm ỉ trong tâm hồn con ngời

đang sống, nó là những nỗi đau dai dẳng của một thế hệ sau này Điều nàykhông hề đợc nói đến trong các sáng tác trớc 1975 của Nguyễn Minh Châu

Và cũng dễ dàng nhận thấy các tác phẩm của Nguyễn Minh Châu viết trớc

1975 đều nói đến chiến thắng mà không hề có thất bại Nhng thực tế của chiếntranh nó đâu có nh vậy mà thực sự nó rất tàn khốc, đầy đau thơng và cũng có

27

nhiều thất bại Đất nớc trong cuộc chiến đấu có nhiều tổn thất rất lớn về củacải, vật chất và đặc biệt đó là sự hy sinh về con ngời Hàng triệu, hàng vạn conngời đã hy sinh trên chiến trờng, dấn thân vào chiến đấu và ông đã xác định đ-

ợc trách nhiệm của ngời cầm bút: Ngòi bút của chúng ta sẽ trở thành ng “ ời phản bội chiến sĩ nếu chỉ biết cái lúc họ vác súng ra đi với một tâm hồn phơi phới mà không biết cái buồn bã, đau đớn lúc đói rét, những lúc nằm giữa

đồng đội chết và bị thơng trong bùn lầy, trong ma bom bão đạn … đó là việc đi sâu khám phá nội tâm phong phú, lắm uẩn Ngòi bút của chúng ta sẽ trở nên phản bội mọi ngời nếu nói rằng những ngời dân ở hậu phơng chúng ta hoàn toàn yên ấm, no đủ, những ngời mẹ tiễn con, những ngời

vợ tiễn chồng ra chiến trờng với một nụ cời trên môi và trong lòng họ chẳng

có điều gì buồn bã”{5}

Những thiếu sót ở giai đoạn trớc 1975 đã đợc Nguyễn Minh Châu tựnhận ra, khắc phục và dũng cảm đổi mới hớng sáng tác của mình ở giai đoạnsau 1975 này

2.5 Truyện ngắn Nguyễn Minh Châu sau 1975 đã trình bày những nhận thức mới của nhà văn về chiến tranh và số phận con ngời.

Bên cạnh cảm hứng nhân sinh mới mẻ là một trong những đặc điểm vềnội dung nổi bật trong truyện ngắn Nguyễn Minh Châu thì nhận thức mới củanhà văn về chiến tranh và số phận con ngời cũng là một yếu tố quan trọng chiphối toàn bộ quá trình sáng tác của ông sau 1975 Với những cống hiến xuấtsắc của ông đối với văn học cách mạng cũng nh văn học thời kỳ hậu chiến

đáng để cho chúng ta học hỏi và khâm phục tài năng của ông Tác phẩm của

ông khi miêu tả cái hào hùng và phẩm chất cao đẹp của con ngời Việt Namtrong chiến đấu (trong các truyện ngắn trớc 1975) và khi bộc lộ niềm lo âukhắc khoải và khát vọng thức tỉnh lơng tâm trong cảm hứng nhân văn mãnhliệt thể hiện trong các tác phẩm của ông Khi xây dựng bất cứ một nhân vậtnào Nguyễn Minh Châu đều xác định cho mình nhân vật đó nhằm mục đíchgì, nhân vật đó là sự ca ngợi hay phê phán, khẳng định hay phủ định, khen haychê và đề cao con ngời hay không đề cao con ngời, nhân vật ấy ra đời có phùhợp với lịch sử hay không phù hợp với lịch sử Tất cả điều đó đã đợc tác giảtrong quá trình suy ngẫm, lựa chọn để rồi cho ra đời đến độc giả những tácphẩm hay nhằm chuyển tải mội nội dung, một chủ để t tởng lớn mà qua tác

28

phẩm đó, nhân vật đó, tác giả muốn phản ánh tới độc giả quan niệm sống củamình ở từng giai đoạn.

Nếu nh sáng tác trớc 1975 của Nguyễn Minh Châu đều mang âm hởngngợi ca với chất sử thi dồn dập thì sau 1975 các tác phẩm của ông đều đợc xâydựng bằng cảm quan của một ngời nghệ sĩ sau chiến tranh quay về với cuộcsống đời thờng với những bộn bề công việc Nhà văn luôn khao khát có đợc sự

đổi mới, làm nên một cái gì đó lớn lao cho văn học, điều này cũng chi phối đến

t tởng của nhà văn Cảm hứng trong các tác phẩm chính là niềm say mê khẳng

định chân lý, lý tởng, phủ định sự giả dối của mọi hiện tợng xấu xa tiêu cực làthái độ ngợi ca, đồng tình với nhân vật chính diện, là sự phê phán tố cáo các thếlực đen tối; các hiện tợng tầm thờng Giữa cảm hứng và nhận thức của nhà văn

có liên quan chặt chẽ với nhau một cách mật thiết, bới sự khẳng định ngợi cahay lên án, phê phán bao giờ cũng dựa trên lý tởng thẩm mỹ, lý tởng xã hội đểnhà văn đánh giá hiện tợng đó, nhân vật đó tiến bộ hay phản động, tốt hay xấu.Vì văn học là tấm gơng phản chiếu hiện thực, vì thế nó phản ánh cuộc sống mộtcách khách quan chân thực, nó đợc phản ánh qua lăng kính chủ quan của ngờinghệ sĩ Ngời nghệ sĩ có nhiệm vụ chiếm lĩnh cuộc sống, chiếm lĩnh đối tợngnghệ thuật đó đi vào lăng kính chủ quan của ngời nghệ sĩ đối tợng đó đã bịkhúc xạ theo cách suy nghĩ của nhà văn Có thể nói rằng việc nhà văn xây dựngnên một nhân vật của mình nhằm dụng ý nghệ thuật Nhân vật đó vừa là yếu tốcủa tác phẩm vừa là phơng tiện để nhà văn bộc lộ, gửi gắm t tởng, tình cảm củamình vào đó Nguyễn Minh Châu cũng là một trong số các nhà văn đi theo cách

đó ông là nhà văn của quân đội đã từng nhiều năm lăn lộn trên chiến trờng,không một góc cạnh nào của khói lửa chiến tranh mà không đợc các tác giảquan sát đến Vì vậy miêu tả cảnh ác liệt của chiến tranh, những tác phẩm trớc

1975 của ông thờng ca ngợi những con ngời chí khí, vì đất nớc Những ngờilính anh dũng hy sinh vì Tổ quốc nh Lữ và Đàm, hay khẳng định những con ng-

ời tiết nghĩa, sống chan chứa tình cảm nh Lãm (Mảnh trăng cuối rừng), Thụy (Bên đờng chiến tranh) … tác phẩm của ông khi miêu tả cái hào hùng và phẩm chất và ông đã đề cao cách mạng, cách mạng đem lạihạnh phúc cho con ngời, khẳng định tinh thần đánh giặc của nhân dân, làm nhà

cho cán bộ trú chân Nh ngôi nhà của Hạnh (Bên đờng chiến tranh) đã làm

nhà trú chân cho những cuộc hành quân của bộ đọi hay là những con ngời ở

vùng núi Pha-thét trong truyện ngắn “Nguồn suối” một lòng với cách mạng.

Đó là tinh thần chiến đấu của ông Hùng với các trung đội du kích xã và ông già

29

ngời Lào dũng cảm trung thực đã căn dặn Ngạn rằng: Mảnh đất này là đất “ Việt Nam, anh là ngời chiến sĩ bộ đội Việt Nam Anh hãy giữ lấy" {3} Tác giả

đã khẳng định ngợi ca những ngời dân rất bình thờng nhng trong họ luôn sôisục tinh thần, ý chí quyết tâm đánh thắng kẻ thù

Do sống trong những năm khói lửa, bom đan chiến tranh ác liệt nh vậy, chonên tinh thần yêu nớc, quyết chiến đến cùng của những ngời lính, của những ng-

ời dân là điều tất yếu và rất phù hợp với lịch sử Điều này cũng cho ta thấy cáctác phẩm của nhà văn ra đời trong thời kỳ này góp phần khích lệ, động viên, cổ

vũ cho cách mạng Do tác giả có khả năng nắm bắt nhạy bén các sự kiện, cácbiến cố của lịch sử và chính những sự kiện đó đã chi phối đến quá trình sáng táccủa tác giả Do vậy, thời kỳ này hầu hết các sáng tác của tác giả đều có khen màkhông có chê, đều ngợi ca cái hào hùng đánh đuổi quân giặc của dân tộc mà ítnói đến cái đau thơng tang tóc, mặt trái của chiến tranh để lại

Mảnh trăng cuối rừng

“ ” là sự ngợi ca tình yêu thủy chung của Nguyệt

và Lãm trong chiến tranh mặc dù cả hai cha hề quen biết nhau

ở Những vùng trời khác nhau“ ” ngòi bút của ông không chỉ dừng lại ở sựgặp gỡ của những ngời lính xuất thân từ mọi miền quê khác nhau nhng đều cóchung một lý tởng, hoài bão là sống chiến đấu bảo vệ Tổ quốc, mà phong cáchviết của ông còn xoáy sâu và không ngừng phát hiện những liên hệ thầm kíntrong lòng họ với ngày hôm qua trên mảnh đất trận địa họ đang đứng đều gợinhớ một làng quê họ đã ra đi Một dòng sông thoáng gặp, một mảnh đất, mảnhtrời xanh đâu đó … tác phẩm của ông khi miêu tả cái hào hùng và phẩm chất ông đã tựa vào đó, tựa vào cái thân thiết riêng của từng sốphận, từng ngời để nâng lên mối quan hệ đất nớc, ông khẳn định, ngợi ca họ,những con ngời Việt Nam biểu hiện cho sự trung dũng, kiên cờng

Nếu nh sự khẳng định những con ngời anh hùng trong chiến tranh, thời

đại cách mạng, đó là sự khẳng định phù hợp với lịch sử, thì sau 1975, NguyễnMinh Châu thực sự là một cây bút đầy tài năng có trách nhiệm luôn trăn trởtrong lao động và sáng tạo Những sáng tác của ông mang đậm t tởng nghệthuật rất tiến bộ, phù hợp với giai đoạn sau 1975, là giai đoạn mà đất nớc vừamới giành đợc độc lập Các mối quan hệ trong xã hội khi đó trở về với cuộcsống thời bình không ít những phức tạp là nhà văn có dịp nhìn nhận, đánh giálại và ngòi bút của ông không ngừng đào sâu tìm tòi để góp nhặt cho mìnhnhững kinh nghiệm, vốn sống, hay nói cách khác tìm kiếm những “quặng quý

30

còn sót lại” Những cuộc hành quân thời kỳ này của Nguyễn Minh Châukhông dễ dàng, càng về cuộc sống đời thờng con ngời càng bộc lộ tính chấtphức tạp khi lịch sử đã sang trang mới Cuộc sống thay đổi và đã kéo theonhững thay đổi tâm lý xã hội, con ngời trở về với cuộc sống đời thờng vớinhững lo toan bộn bề của cá nhân, nhiều vấn đề đã đợc xem xét lại Nhà vănvốn nhạy cảm, là con mắt, lỗ tai của xã hội, sớm nhận ra thực trạng xã hội,những yêu cầu đổi mới của xã hội trong hoạt đông sáng tạo nghệ thuật, hớngvăn học đến vấn đề cuộc sống, vấn đề đời t cá nhân Nguyễn Minh Châu thật

sự là ngời đi đầu không phải bằng những tuyên ngôn ồn ào mà bằng sáng tác

có giá trị đặt ra nhiều vấn đề cốt tử cho sự phát triển văn học

Là một ngời nghệ sĩ có cảm quan nhạy bén, Nguyễn Minh Châu luôn

luôn suy ngẫm và tìm hiểu một cách sâu sắc rằng: Đằng sau số phận của “ cộng đồng là số phận của mỗi cá nhân” Hành động nhận thức lại cuộc chiến

tranh và thân phận con ngời trong cuộc chiến ấy đã đợc ông thể hiện trong

một loạt các tác phẩm: Ng“ ời đàn bà trên chuyến tàu tốc hành”, Bức“

tranh”, Cỏ lau“ ”, Mùa trái cóc ở miền Nam“ ”… tác phẩm của ông khi miêu tả cái hào hùng và phẩm chất

Ngay khi mới xuất hiện những truyện ngắn này của Nguyễn Minh Châu

đã khiến ngời đọc chú ý bởi cái nhìn mới mẻ, bởi tính chất lời văn đậm đà với

sự đa nghĩa mà nó hàm chứa

Ng

“ ời đàn bà trên chuyến tàu tốc hành” là một thiên truyện tái hiện lại

một khía cạnh khốc liệt, những hy sinh mất mát, những đau thơng về tinh thầncòn để lại từ cuộc kháng chiến chống Mĩ qua dòng hồi tởng của nhân vật Quì.Một dòng tâm tởng đi từ quá khứ trong những năm chiến tranh đến hiện tại đểgiãi bày nỗi lòng của mình cho bao ngời đã từng thể nghiệm trên chiến trờng,

đó là những băn khoăn trăn trở, trăn trở trớc những câu hỏi, lời giải đáp củanhững con ngời còn lại trong thời kỳ hòa bình, sau những hy sinh cao cả cho

lý tởng

Mỗi bớc đi của Quì là một sực tỉnh cho câu hỏi đã và cha hẳn đó là sựsực tỉnh cho một đáp số viên mãn, vẫn là sự tiếp tục cho cuộc hành trình đốivới ngời đàn bà, đã trải qua những năm đau thơng mất mát của chiến tranh,kiểm nghiệm lại mình trong những ý thức về sự hoàn mĩ

Qua tác phẩm, t tởng, thái độ của tác giả cũng trực tiếp đợc giãi bày, đó

là sự phê phán cách nhìn lý tởng hóa đối với ngời anh hùng, coi họ là thánh “

31

nhân” Mỗi truyện đề cập đến một phơng diện gai góc của cuộc sống, khi trực

tiếp, khi gián tiếp – Văn dờng nh Nguyễn Minh Châu tập trung cao độ vào tâmlực trình bày trớc ngời đọc một chân dung cuộc sống đa diện, phức tạp, phong

phú để ngời đọc thấy đợc sự đấu tranh t tởng dữ dội giữa cái thiện cái ác, “ – ph tốt – Văn xấu, rồng ph ợng – Văn rắn rết, cái cao th ợng – Văn cái thấp hèn” trong lơngtâm và nhân cách con ngời.{3;106}

Châu sớm nhận ra điều mà nhiều nhà văn sau mới nhận thấy đợc, đó là thóixấu trầm trọng và sự trì trệ của xã hội và làm trì trện mọi nỗ lực cải tổ và đổi

mới xã hội Viết Bức tranh“ ” chủ đề t tởng của Nguyễn Minh Châu thể hiệntrực tiếp ở niềm tin, khả năng thức tỉnh để hoàn thiện con ngời, cùng với một

thông điệp khẩn thiết: Xin mọi ng “ ời hãy tạm ngừng một phút cái nhịp sống bận bịu chen lấn để suy nghĩ về chính mình” Đó cũng là âm hởng chủ đạo chi

phối toàn bộ giai đoạn chuyển mình “ ” có tính chất b “ ớc ngoặt” của nhà văn

trớc khát vọng đổi mới Cả đối tợng lẫn phơng thức thể hiện tác phẩm Cỏ“

lau”, đó là sự xót xa ân hận của Lực trớc cái chết của đồng đội do mình gây

nên Và khi đó, trở về với thời bình anh lại gặp những nghịch lý của đời sốngkhi Thai đã có chồng

Mùa trái cóc ở miền Nam

“ ” nứt ra một kiểu ngời sống chỉ vì địa vị, coi

địa vị là trên hết, sẵn sàng cắt bỏ tình mẫu tử, dẫm đạp lên xác chết của đồng

đội để thỏa mãn thói ích kỷ của mình

ở những nhân vật nh vậy, tác giả thờng phê phán những thói h tật xấu để

từ đó khái quát lên cuộc sống thời kỳ hậu chiến là cuộc sống đa diện và đầyphức tạp Trong những năm 80 không ít các nhà văn đã cổ động cho sự đổimới văn học dới nhiều hình thức khác nhau Đó là những nhà văn rất tâmhuyết cho bớc đầu đổi mới nh: Nguyên Ngọc, Nguyễn Trọng Oái, NguyễnKhải, Lê Lựu, Chu Lai, Ma Văn Kháng… tác phẩm của ông khi miêu tả cái hào hùng và phẩm chất và cả những cây bút mới xuất hiện

1 32

nh: Trần Huy Quang, Dơng Hớng, Bảo Ninh, Nguyễn Khắc Trờng, Tạ DuyAnh, Dơng Thu Hơng, Nguyễn Huy Thiệp, Phạm Thị Hoài… tác phẩm của ông khi miêu tả cái hào hùng và phẩm chất

Nhng với Nguyễn Minh Châu sự đổi mới đó đợc thực hiện một cách đầythuyết phục bằng tác phẩm và luôn chủ yếu bằng tác phẩm ở ông là sự quanniệm nghệ thuật mới mẻ về con ngời, về cách biểu hiện Tuy nhiên đánh giá tácphẩm của Nguyễn Minh Châu mà chỉ dừng lại ở những tác phẩm thời kỳ hậuchiến trong đó có những hình tợng trung tâm là những ngời đã từng đi qua cuộcchiến tranh, mất mát thì dù sao cũng không thể tránh khỏi cái nhìn phiến diện.Bởi nhà văn đầy tài năng đó còn có hai tác phẩm viết về ngời nông dân hết sức

đặc sắc, đó là: Khách ở quê ra“ ” (1989) và một truyện ngắn đợc viết vào nhữngnăm cuối đời khi còn ở trên giờng bệnh, viết giấu mọi ngời bằng tài năng, tâmhuyết của mình khi ngòi bút của ông đã khoét sâu vào con đờng đổi mới đó là

truyện ngắn Phiên chợ Giát“ ” (1989) thì tiếc rằng nhà văn không còn đủ sứccống hiến cho văn học nữa Nhng giá trị nghệ thuật và những vấn đề mà hai tácphẩm đó đặt ra thì rất đáng kể

Qua đó cho ta thấy truyện ngắn Nguyễn Minh Châu sau 1975 đã thể hiện

sự quan tâm của nhà văn về số phận và nhân cách con ngời Từ những nét đặcsắc đó của truyện ngắn Nguyễn Minh Châu sau 1975 đã khẳng định đợc vaitrò của sự nỗ lực cá nhân trong việc đổi mới t duy nghệ thuật và đóng góp tolớn của ông vào việc phát triển văn học nớc nhà

2.6 Truyện ngắn Nguyễn Minh Châu sau 1975 đã xuất hiện những nhân vật mới mang những ý nghĩa nghệ thuật mới mẻ

2.3.1 Nhân vật là gì ?

Theo từ điển thuật văn học Nhân vật là yếu tố cơ bản nhất trong các “ tác phẩm văn học, là tiêu điểm để bộc lộ chủ đề, t tởng chủ đề và đến lợt mình lại đợc các yếu tố khác có tính hình thức của mỗi tác phẩm khắc họa”.

Nh vậy, cảm hứng, t tởng đã là những yếu tố quan trọng đối với nộidung truyện ngắn Nguyễn Minh Châu sau 1975 Nhng tất cả các yếu tố đó đợcbộc lộ qua nhân vật và thể hiện ở ý nghĩa của nhân vật bởi nhân vật vừa là ph-

ơng tiện để tác giả bộc lộ t tởng của mình, vừa là một yếu tố cùng các yếu tốkhác làm nên một tác phẩm nghệ thuật hoàn chỉnh Trong tác phẩm văn học,nhân vật thể hiện cách nhìn nhận, đánh giá, chiếm lĩnh cuộc sống và thể hiện

33

lý tởng cảm hứng của nhà văn Nhân vật có vai trò quan trọng trong tác phẩmvăn học, là con ngời đợc miêu tả trong tác phẩm bằng phơng tiện ngôn ngữ màthông qua nhân vật hiện thực cuộc sống, t tởng, tình cảm của nhà văn đợc bộclộ.

Nhân vật là một đơn vị nghệ thuật, nó có tính ớc lệ, nhng không bị đồngnhất với con ngời có thật ngay cả khi tác giả xây dựng nhân vật có những nétgần gũi với nguyên mẫu ngoài đời Nhân vật văn học là sự thể hiện quan niệmcủa nhà văn về con ngời ấy và ý nghĩa của nhân vật ấy chỉ đợc bộc lộ trongmột chỉnh thể tác phẩm trọn vẹn về nội dung và hoàn chỉnh về hình thức Dovậy khi xây dựng nhân vật nhà văn vừa tạo cho nhân vật những nét chung vàvừa tạo cho nhân vật những nét riêng không ai có

Ví dụ: Nhân vật Chí Phèo, rạch mặt ăn vạ, đó là một kiểu nhân vật thahóa rất riêng của Nam Cao mà không một tác giả nào có thể có

Nhân vật chính là ngời dắt ngời đọc vào một thế giới riêng của đời sốngtrong một thời kỳ lịch sử nhất định Vì vậy có rất nhiều nhà văn đã xây dựng

đợc nhân vật điển hình cho thời đại của mình nh: Chị Dậu, Chí Phèo, XuânTóc Đỏ… tác phẩm của ông khi miêu tả cái hào hùng và phẩm chất

Nhân vật là sản phẩm sáng tạo của nhà văn, ghi nhận dấu ấn sáng tạo

và nếu có phát triển thì cũng bị hòa lẫn vào con ngời tập thể và họ cha đợc nhàvăn chú ý khai thác những nét riêng biệt Họ chiến đấu với một lý tởng trongsáng và đẹp đẽ, lòng yêu nớc đó là một hệ quy chiếu đối với họ Sau 1975 cuộcsống đất nớc đã đợc trở lại hòa bình, lịch sử đã sang trang mới và Nguyễn MinhChâu có thời gian tìm tòi suy ngẫm trớc hiện thực của cuộc sống mới, con ngời

34

hậu chiến đã hiện ra với muôn mặt đời thờng, đây chính là môi trờng rộng lớn

Nếu trớc 1975 có Nguyệt (Mảnh trăng cuối rừng), Hạnh (Bên đờng

chiến tranh) thì sau 1975 có Thai (Cỏ lau) và mặt khác ông cũng xây dựng

nên nhân vật ngời phụ nữ có tính cách khác thờng nh Quì (Ngời đàn bà trên

chuyến tàu tốc hành) Nếu thủ pháp phân tích tâm lý nhân vật trớc 1975 cha

có thì sau 1975 một loạt diễn biến nội tâm, thủ pháp phân tích tâm lý nhân vậthiện lên trên nhiều truyện ngắn của ông

“Bức tranh”, “Ngời đàn bà trên chuyến tàu tốc hành”, “Cỏ lau” và với

việc đi sâu thể hiện bi kịch cá nhân con ngời ở các loại nhân vật của ông sau

1975 rất đáng chú ý

Nếu nh trớc 1975 Nguyễn Minh Châu thành công nhất về nhân vật ngờilính thì sau 1975 nhân vật ngời phụ nữ, nhân vật trẻ em, nhân vật ngời nôngdân sau những đề tài nông dân những năm 80 của Nguyễn Minh Châu rấtthành công

Nhng điều đáng nói ở đây là dù ở dạng nhân vật nào, dù là ngời lính, phụnữ, trẻ em hay ngời nông dân thì cái cốt yếu ở nhân vật là đều chuyển tảinhững t tởng, tình cảm của nhà văn và đồng thời các dạng nhân vật đó cũngthể hiện ý đồ nghệ thuật của tác giả đối với tác phẩm văn học

Nh chúng ta đã biết sự thành công của các nhân vật thể hiện ở hình thức vànội tâm Nếu ở hình thức thì các sự kiện, các biến cố trong tác phẩm đối với nhânvật, còn đối với nội dung thì nhân vật đó là sự biểu hiện cái gì và qua nhân vật đónhà văn quan tâm đến cái gì và mục đích chính của nhà văn là nh thế nào

2.3.2 Nhân vật ngời lính

Nguyễn Minh Châu là nhà văn chiến sĩ, cho nên có thể khẳng định rằngngời lính là hình ảnh quen thuộc trong sáng tác của ông và đây đồng thời làmảnh đất màu mỡ để ông khai thác cũng nh tìm tòi, khao khát đổi mới Trớc

35

1975 hình tợng ngời lính đợc Nguyễn Minh Châu xây dựng mang vẻ đẹp củathời đại, đó là những ngời đặt lợi ích dân tộc lên trên mục đích cá nhân, họhiện lên thật đẹp đẽ, họ hy sinh vì mục đích dân tộc.

Trong truyện ngắn “Mảnh trăng cuối rừng” Lãm là một ngời chiến sĩ

lái xe chở vũ khí lên miền Tây Anh đã bỏ nhà, gia nhập bộ đội khi không đợc

sự đồng ý của gia đình, với anh đợc chiến đấu cho Tổ quốc là một niềm vinh

dự lớn lao không gì bằng

“Những vùng trời khác nhau” đó lại là hình ảnh những ngời lính chiến

đấu nhng không mất đi dáng vẻ th sinh Hà Nội Nhân vật Sơn xuất hiện trong

con mắt của Lê khi mới gặp lần đầu: "Cậu ta dong dỏng cao, trắng trẻo, dáng đi

mềm mại nh con gái”, vậy mà khi Sơn đi vào trận chiến lại vô cùng dũng cảm, từ

đó cách nhìn của Lê lại rất khác đối với Sơn, cũng chính từ sự đồng cảm về tình

đồng chí, đồng đội mà họ đã trở thành những ngời bạn tốt của nhau

Sau 1975 và đặc biệt là những năm 80 trở đi với đề tài chiến tranh vànhân vật ngời lính của Nguyễn Minh Châu cũng có nhiều thay đổi, lúc nàyvừa có hình ảnh ngời lính chiến đấu ở chiến trờng nhng lại đợc tác giả khaithác ở một khía cạnh mới đó là ngời lính đầu hàng giặc Một điều mà trớc đâykhông mấy nhà văn dám nghĩ tới Lại vừa là hình ảnh ngời lính thời khángchiến với bao điều cần nói đến Họ hiện lên cuộc sống đời thờng với biết baonhiêu sự tàn khốc của chiến tranh để lại, trong mỗi một con ngời đều phải chịu

đựng những nỗi đau khác nhau không ai giống ai để có thể chia sẻ nỗi đau ấy,không ai có thể giúp đỡ họ đợc bằng cách chính họ tự vơn lên số phận hoàncảnh để tiếp tục với những phần đời còn lại của mình mặc dù không mấy hạnhphúc mà đầy đau thơng và tất cả những vấn đề đời t, đời thờng đó những ngờilính sau chiến tranh đã đợc tác giả khắc hoạ thành công trên con đờng đi tìm

và đổi mới phong cách nghệ thuật của mình

Trong truyện ngắn "Cơn giông" Nguyễn Minh Châu đã khai thác và xây

dựng nhân vật ngời lính ở góc độ khác trớc Viết về ngời lính trong chiếntranh bên cạnh việc miêu tả tính chất khốc liệt của chiến tranh, tinh thần chiến

đấu của ngời lính thì Nguyễn Minh Châu còn có một cái nhìn mới trong cáchmiêu tả

36

Lâu nay khi viết về ngời lính trớc 1975 Nguyễn Minh Châu thờng thiên vềngợi ca hơn là phê phán, ngời lính hiện lên trên trang viết của tác giả thật hàohùng, đẹp đẽ, nh Lãm và Thuỵ họ là những con ngời dũng cảm kiên cờngkhông bao giờ chịu khuất phục và đầu hàng giặc và khi viết về bọn địch, nhânvật của tác giả thờng là hình ảnh một đội quân đánh thuê nhút nhát, đầu hàng

và thiếu dũng cảm trong chiến đấu Đa số trớc 1975, ngời lính hiện lên trêntrang viết của ông đều là cảm hứng ngợi ca, không có phê phán Nhng sauhoà bình đất nớc đi vào ổn định, ông có điều kiện đi sâu hơn vào đề tài chiến

tranh và ông nhận thấy rằng: "Nếu chỉ thấy đợc cái tốt mà không thấy cái xấu.

Nếu chỉ đợc hình thức bên ngoài mà không thấy bên trong đó cha phải là một nhân vật hoàn chỉnh toàn vẹn về hình thức cũng nh bản chất" Vì vậy ông đã

nhận ra cách viết đó là không phù hợp với sau này

Với quan điểm trớc 1975 cuộc chiến đấu anh dũng của quân dân ta và

đánh trận nào cũng thắng thì sau 1975, một mặt tác giả vẫn thấy đợc sự tiêucực đó nhng mặt khác tác giả lại tái hiện đợc sự khốc liệt của chiến tranh vànhững mất mát hậu quả sau cuộc chiến tranh mà ngời lính phải gánh chịu

Nhân vật Quang đợc miêu tả trong truyện ngắn "Cơn giông" ở phơng diện

là đầu hàng giặc Ông đã phơi bày tính chất ích kỷ, cơ hội của một tên phản bộiluôn luôn tìm cách thoả mãn mọi thèm khát, đợc sống sung sớng, đợc ăn ngon,mặc đẹp, đợc những ngời xung quanh chiều chuộng và tôn kính

Con ngời đó có thể tốt khi cách mạng đi lên nhng có thể phản bội khicách mạng khó khăn, thử thách và để đối lập với Quang, tác giả đã xây dựngnhân vật Thăng , vừa đối lập với Quang về t tởng cách mạng lại vừa đối lậpvới Quang về đạo đức

Thăng là sự tiếp nối nhân vật ngời lính, nhân vật anh hùng của NguyễnMinh Châu trớc 1975 và Quang là sự tìm tòi khám phá bản chất bên trong, bảnchất ích kỷ, ti tiện của một số nhân vật ngời lính trong chiến tranh Khi chiếntranh tàn khốc, lẽ ra hoàn cảnh nh vậy đòi hỏi ngời lính một sự thử thách rất lớnthì Quang đã không chịu đựng đợc và đã ra đầu hàng giặc Giữa hai nhân vậtcũng tạo sự đối lập rất lớn về đạo đức Thăng tiêu biểu cho nhân vật suốt đờichiến đấu cho lý tởng tự do độc lập, một con ngời tiết nghĩa biết tha thứ cho lỗilầm của ngời khác Thăng là ngời đầy ý chí và nghị lực, còn Quang là một taysai trung thành với chủ mới không hơn không kém, tàn ác không nơng tay với

Đặc điểm truyện ngắn của Nguyễn Minh Châu sau 1975

37

cả đồng đội của mình, ngời mà đã từng vào sinh ra tử với Quang Qua nhân vật

Quang, Nguyễn Minh Châu muốn nói lên rằng: "Sự phản bội tổ quốc của một

bộ phận lính ta là có thật và ta phải chấp nhận nó nh là một tất yếu của chiến tranh", đây là một sự tìm tòi rất mới của Nguyễn Minh Châu, sự thể nghiệm ấy

đã đem lại cho tác phẩm của ông những thành tựu mới

Đối với truyện ngắn “Bức tranh” nhân vật lính là một anh chiến sĩ thồ

tranh không tên không tuổi đối lập với nhân vật họa sĩ nổi tiếng với bức tranhvô danh

Khi chiến tranh kết thúc ngời chiến sĩ thồ tranh ấy đã trở về với cuộcsống đời thờng và anh đã phải làm nghề cắt tóc, phải gánh chịu một đau đớnrất lớn khi chiến tranh đã để lại, đó là ngời mẹ do khóc thơng cho ngời concủa mình mà bị mù cả hai mắt

Tác giả đã khéo léo xây dựng hai nhân vật hoàn toàn đối lập Ngời chiến

sĩ ấy khi gặp lại ngời họa sĩ, anh vẫn làm công việc của mình mà không hề kết

án ngời họa sĩ ấy, và họa sĩ ấy khi gặp lại ngời chiến sĩ thồ tranh lại muốn trốnchạy không dám đối diện với sự thật

Qua đây ta cũng thấy đợc một phơng diện nữa mà nhà văn Nguyễn MinhChâu khám phá ở những ngời lính trở về sau chiến tranh, đó là tấm lòng nhân

đạo của họ đối với những ngời mà một thời lầm lỗi

Trong “Cơn giông”, cuối cùng khi gặp lại Quang giờ đây đã già nhng

Thăng vẫn không tức giận trớc những việc làm thời trai trẻ của Quang, Thăng

vẫn nói với ngời đàn bà vợ Quang rằng: “Tôi tin là anh ấy sẽ thay đổi” Nh

vậy tấm lòng nhân đạo đã trở thành một tình cảm truyền thống quý báu củadân tộc ta

“Cỏ lau” viết về cuộc sống của ngời lính sống sót từ sau chiến tranh trở

về Lực là ngời lính bị chiến tranh để lại hậu quả nặng nề Trở về trong thờibình, vợ anh đã có chồng và có bốn con với một nhà nhiếp ảnh Sống trongthời chiến tranh anh gắn bó trọn vẹn với công việc của một ngời chiến sĩ, khitrở về trong thời bình, gia đình anh tan tác, vợ đã an bài trong cuộc sống gia

đình mới, em trai đã hy sinh mà không biết, bố già sống nơng nhờ gia đình vợ

cũ Hạnh phúc ở hiện tại và hạnh phúc trong quá khứ nay chỉ còn trong ký ức,chiến tranh đã biến anh từ một ngời có cuộc sống gia đình thành một kẻ tan

Đặc điểm truyện ngắn của Nguyễn Minh Châu sau 1975