Đặc điểm phóng sự việt nam giai đoạn 1930 1945

Phóng sự mới chỉ thực sự xuất hiện ở những năm 1932 với phóng sự đầu tay của nhà văn Tam Lang, nhng thể loại phóng sự đã nhanh chóng xác định một vị trí vững vàng trong các thể loại văn

1 Lý do chọn đề tài

1.1 Văn học 1930-1945 đợc xem là giai đoạn "hoàn tất một quá trình hiện

đại hoá" và có nhiều đóng góp cho nền văn học dân tộc Phóng sự, tuy là thể loại sinh sau đẻ muộn, nhng là thể loại gặt hái đợc nhiều thành công trên các lĩnh vực cả về nội dung và hình thức nghệ thuật Phóng sự mới chỉ thực sự xuất hiện ở những năm 1932 với phóng sự đầu tay của nhà văn Tam Lang, nhng thể loại phóng

sự đã nhanh chóng xác định một vị trí vững vàng trong các thể loại văn học Vì vậy, chúng tôi chọn đề tài này để nghiên cứu nhằm có một cái nhìn đầy đủ hơn về thể loại phóng sự Việt Nam giai đoạn 1930-1945

1.2 Trong các thể loại của văn học, phóng sự là thể loại chiếm u thế trong việc đi sâu, bám sát các vấn đề của đời sống xã hội Các nhà văn đã, len lỏi vào từng ngõ ngách của đời sống hiện thực và phản ánh đợc bức tranh xã hội rộng lớn Các tác giả viết phóng sự tiêu biểu của thời kỳ này là Tam Lang (Vũ Đình Chí), Trọng Lang (Trần Tán Cửu), Vũ Trọng Phụng, Ngô Tất Tố, Nguyễn Tuân, Lê Văn Hiến, v.v Đây là các tác giả với những thiên phóng sự nổi tiếng, dung chứa một hiện thực mang tầm khái quát cao, có giá trị tố cáo sâu sắc Đề tài này nhằm tìm hiểu, đánh giá một cách cụ thể hơn vai trò của các cây bút phóng sự tiêu biểu trong VHVN giai đoạn 1930-1945

1.3 Hiện nay trong trờng phổ thông, học sinh chủ yếu đợc tiếp nhận các thể loại tiểu thuyết và truyện ngắn Tuy nhiên, trong chơng trình phân ban mới hiện nay phóng sự đã đợc đa vào học tập (phóng sự Việc làng của Ngô Tất Tố) Việc tìm hiểu thêm về đặc điểm phóng sự Việt Nam giai đoạn 1930-1945 giúp học

sinh hiểu đầy đủ hơn về các nhà văn, cũng nh những đóng góp của họ vào tiến trình văn học dân tộc.

Vì những lý do trên chúng tôi chọn đề tài Đặc điểm phóng sự Việt Nam

giai đoạn 1930-1945 để làm luận văn thạc sĩ cho mình Với đề tài này hy vọng sẽ

góp thêm một tiếng nói nhằm khẳng định giá trị của thể loại và tài năng của các cây bút phóng sự trong lịch sử văn học Việt Nam giai đoạn 1930-1945

2 Lịch sử vấn đề

Phóng sự đóng vai trò là một thể văn đi đầu trên mặt trận báo chí Phóng sự

là thể loại có sự giao thoa giữa báo chí và văn học Phóng sự Việt Nam ngay từ khi mới xuất hiện năm 1932 với tác phẩm đầu tay Tôi kéo xe của Tam Lang, đã khẳng

định đợc vị thế của mình trên văn đàn và sau đó liên tiếp những thiên phóng sự nổi tiếng của các tác giả Vũ Trọng Phụng, Trọng Lang, Ngô Tất Tố, Nguyễn Đình Lạp, xuất hiện làm xáo động cả làng báo vốn rất sôi nổi đơng thời Chính thể loại phóng sự này đã đa tên tuổi và sự nghiệp của các nhà văn lên một nấc thang mới

Nghiên cứu về phóng sự văn học từ trớc đến nay đã có rất nhiều công trình, bài viết, luận án, luận văn, Riêng nghiên cứu về phóng sự văn học 1930-1945…nổi bật là bài viết của tác giả Lê Dục Tú đăng trên tạp chí văn học số 2 năm 2003 với nhan đề Phóng sự Việt Nam 1930-1945 những đóng góp đặc sắc về mặt nghệ

thuật Tác giả đã khẳng định: Ngoài những đóng góp về mặt nội dung thì "Cái làm

cho phóng sự Việt Nam 1932-1945 có sức hấp dẫn và sức sống lâu bền chính là ở nghệ thuật viết phóng sự " [ 58, 55] Theo tác giả Lê Dục Tú những đặc sắc về mặt nghệ thuật của các tác phẩm phóng sự đợc thể hiện trên những nét lớn: Nghệ thuật tiếp cận và phản ánh hiện thực; Sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa chất báo chí và chất tiểu thuyết; nghệ thuật châm biếm và sử dụng ngôn ngữ Nhận định của tác giả Lê Dục Tú theo chúng tôi là những ý kiến xác đáng

Phan Trọng Thởng trong bài viết Phóng sự (1932-1945) - Một thành tựu

đặc biệt của tiến trình văn học Việt Nam đăng trên tạp chí văn học số 5 năm 2000

đã khẳng định: "Phóng sự vào những năm 1930 của thế kỷ này là một hiện tợng rất

đáng chú ý Nó vừa đợc xem nh là thành tựu của một thời đại rực rỡ vừa đợc xem

là thành tựu của một nền báo chí tuy non trẻ nhng có tốc độ phát triển khác thờng" Tác giả Phan Trọng Thởng kết luận "Thành tựu của phóng sự văn học 1932-1945 không thua kém các thể loại văn học khác, lại đợc coi là một thành tựu đặc biệt nên việc nhận thức một cách đầy đủ, sâu sắc những giá trị nhiều mặt của phóng sự trong tiến trình văn học dân tộc" [60,36].

Vũ Thị Thanh Minh trong bài viết: Một số đặc điểm của phóng sự Việt

Nam giai đoạn 1932-1945 đăng trên nghiên cứu văn học số 9 năm 2006 cho rằng :

"Đóng góp cuả thể loại nửa văn, nửa báo không dừng lại ở những giá trị tác động vào nhận thức "Lý tính" của ngời tiếp nhận mà còn tác động vào nhận thức "cảm tính" của độc giả" [37,105] Đồng thời, bài viết cũng chứng minh những cách tân

về mặt nghệ thuật đợc thể hiện trên nhiều phơng diện: Khả năng khám phá và khai thác hiện thực; Nghệ thuật kể chuyện hấp dẫn; Chất khẩu ngữ trong lời văn phóng

sự Theo chúng tôi, đó là những yếu tố giúp phóng sự văn học 1930- 1945 có những thành công nhất định trong sự nghiệp hiện đại hoá văn học giai đoạn đầu của thế kỷ XX Có thể thấy rằng, đó là những nhận xét rất chân xác về một giai

đoạn văn học, và những đóng góp của nó về mặt nghệ thuật cũng nh kết cấu ngôn ngữ đã làm cho các thiên phóng sự văn học 1930-1945 có sức sống lâu bền, và âm

ỷ cháy trong lòng ngời đọc

Khi bàn về phóng sự Việt Nam 1930-1945 - Nguyễn Hữu Sơn trong bài viết

ký Việt Nam từ đầu thế kỷ đến 1945 đăng trên nghiên cứu văn học số 8 năm 2007

lại có cái nhìn rất khách quan trong việc đánh giá thể loại văn học này Tác giả Nguyễn Hữu Sơn khi phân tích sự phát triển của thể loại ký rút ra nhận định : "Sau một thập kỷ tập dợt phải sang những năm 1930 thì các thể tài ký mới có bớc phát triển vợt bậc Với t cách là dòng chủ lu của thể ký các tác phẩm phóng sự với trang viết khởi đầu là Tôi kéo xe năm 1932 của Tam Lang đã đóng vai trò đặc biệt trong nền văn xuôi cách mạng tháng Tám" [ 68,27] Theo đó, tác giả Nguyễn Hữu Sơn cho rằng: "Ký Việt Nam vợt bậc cả về lợng và chất" [68,18]

Nh vậy có thể nhận thấy, cha có nhiều công trình nghiên cứu về phóng sự Việt Nam giai đoạn 1930-1945 Theo tác giả Nguyễn Quang Trung thì chỉ riêng

Vũ Trọng Phụng đã có hơn 200 công trình nghiên cứu, sách, luận văn, luận án,…

Do phạm vi nghiên cứu của đề tài này, chúng tôi chỉ cố gắng điểm qua một số bài viết nổi bật có những đóng góp đối với nghiên cứu thể loại sở trờng của nhà văn

Trong Vũ Trọng Phụng tác gia và tác phẩm, Nguyễn Đăng Mạnh có bài Vũ Trọng Phụng, ông vua phóng sự Ông viết: "Vũ Trọng Phụng dờng nh sinh ra để

viết phóng sự ( ) Nhiều ch… ơng ông viết thật tài năng nh chiếu lên trớc mắt ngời

đọc những đoạn phim vừa có giá trị t liệu, vừa có giá trị nghệ thuật, đặc biệt là những đoạn đối thoại đầy kịch tính bằng ngôn ngữ và giọng điệu "nghề nghiệp"[20,320]

Nguyễn Hoài Thanh đi sâu nghiên cứu Nghệ thuật tiếp cận hiện thực trong

phóng sự Vũ Trọng Phụng tác giả đã phân tích ở góc độ cơ cấu tổ chức, góc độ

nghề nghiệp, "kỹ nghệ" và ở một vài điểm nhìn khác Từ đó tác giả kết luận: chính

sự sáng tạo trong phơng thức tiếp cận hiện thực của Vũ Trọng Phụng đã làm cho

"vấn đề nổi bật và sâu sắc hơn"[20, 322]

Gặp gỡ với ý kiến này, Lê Dục Tú có bài viết trong Ký Việt Nam

1900-1945 đã chỉ ra cách tiếp cận hiện thực rất đa dạng trong phóng sự Vũ Trọng

Phụng : "Lúc thì nhìn từ phía bên trong (Lục xì, Kỹ nghệ lấy Tây), lúc thì nhìn từ phía sau- từ phía "cổng hậu"(Cơm thầy cơm cô), lúc thì nhìn trên diện rộng (Một

huyện ăn tết) " [11,391].…

Văn Tâm cũng rất chính xác rút ra nhận định: "ở tất cả các tác phẩm phóng

sự của Vũ Trọng Phụng đều cho nhân vật trần thuật "tôi" xuất hiện thậm chí tác giả còn cho nhân vật "tôi" xuất hiện sớm để chứng minh cho độc giả biết những sự việc, con ngời đợc miêu tả, tái hiện trong phóng sự chính là nhân vật Vũ "tôi" "mắt thấy tai nghe""[41,12]

Thật là thiếu sót nếu chúng ta không điểm qua tình hình nghiên cứu về tác giả Ngô Tất Tố Nh chúng ta đã biết nếu Vũ Trọng Phụng đợc xem là "một niềm tự hào, một lời mời mọc khó cỡng"(Nguyễn Quang Trung), thì Ngô Tất Tố đợc xem

là "hiện tợng độc đáo nhất của văn chơng hiện thực" Theo Cao Đắc Điểm trong bài viết Góp phần hoàn thiện chân dung Ngô Tất Tố đăng trên tạp chí văn học số

6 năm 2003 đã thống kê từ trớc cho đến nay đã có trên 150 công trình, nhiều cuốn sách, luận án, luận văn nghiên cứu về thân thế và sự nghiệp Ngô Tất Tố Điều đó, khẳng định chỗ đứng của tác giả Ngô Tất Tố cũng nh sự quan tâm của giới nghiên cứu dành cho ông.

Hà Minh Đức trong lời giới thiệu cho cuốn Ngô Tất Tố về tác gia và tác

phẩm đã có những nhận xét về phong cách và những giá trị văn chơng của nhà văn

Ngô Tất Tố Tác giả Hà Minh Đức cho rằng: "Từ một nhà nho "sôi kinh nấu sử" trong lò của Khổng Mạnh, ông đã trở thành một nhà văn hiện thực có tầm cỡ, một nhà báo cấp tiến" [27,361]

Nguyễn Đức Đàn, Phan Cự Đệ với bài viết Việc làng đã nhấn mạnh: "Với một thể loại mới mẻ nh thể loại phóng sự, Ngô Tất Tố đã không tỏ vẻ bỡ ngỡ chút nào Trái lại, ngòi bút của ông lúc nào cũng vững vàng, chắc chắn, lời văn bao giờ cũng bình dị, sáng sủa và cô đúc" [27,361]

Nhận xét về nghệ thuật viết phóng sự trong tác phẩm Việc làng tác giả Nguyễn Đăng Mạnh cho rằng "Việc làng có khuynh hớng đi gần với lối viết truyện ngắn" Tuy vậy, nó không hề "đơn điệu" mà rất "linh hoạt", hấp dẫn ngời đọc" [27,386]

Trong bài viết Ngô Tất Tố, nhà báo tác giả Nguyễn Đăng Mạnh khẳng

định: "Ngòi bút châm biếm, đả kích của Ngô Tất Tố rất sắc sảo Lời buộc tội của

ông đanh thép, triệt để, dứt khoát"[27,412]

Trần Thị Phơng Lan khi đi vào nghiên cứu Ngôn ngữ trong tác phẩm Ngô

Tất Tố, đã cho rằng: "Đó là ngôn ngữ chính xác, giàu tính chất luận lý và hình

t-ợng sinh động" tất cả tạo nên một nét riêng, sức hấp dẫn và giá trị cho tác phẩm"[28,109]

Nh vậy, điểm qua tình hình nghiên cứu về phóng sự Việt Nam giai đoạn 1930-1945 chúng ta có thể thấy, đặc điểm phóng sự thực ra đã đợc nhiều tác giả có tâm huyết đề cập đến từ lâu Tuy nhiên, chúng cha đợc nói đến một cách có hệ thống mà mỗi tác giả thờng chỉ đi vào một số tác giả tiêu biểu cụ thể, nh Vũ Trọng Phụng, Ngô Tất Tố hoặc xoáy sâu vào một khía cạnh, một biểu hiện nhất định

Hơn nữa, cha có công trình nào đi sâu nghiên cứu các tác giả Tam Lang, Trọng Lang, Nguyễn Đình Lạp Trong phạm vi nghiên cứu của đề tài này, chúng tôi sẽ dành một số lợng trang đáng kể để nhằm nhìn nhận lại những đóng góp của họ trong tiến trình phát triển của phóng sự Việt Nam giai đoạn 1930-1945

3 Đối tợng và nhiệm vụ nghiên cứu

3-1 Đối tợng

Đối tợng nghiên cứu chính của đề tài này là đặc điểm phóng sự Việt Nam giai đoạn 1930-1945 đợc thể hiện qua các phóng sự tiêu biểu của các tác giả Vũ Trọng Phụng, Ngô Tất Tố, Nguyễn Đình Lạp, Tam Lang, Trọng Lang

3.2 Phạm vi t liệu khảo sát

Ngoài các tác giả tiêu biểu Vũ Trọng Phụng, Ngô Tất Tố, thì các tác giả nh Tam Lang, Trọng Lang, Nguyễn Đình Lạp đợc chúng tôi quan tâm và dành nhiều trang viết hơn cả Còn các tác giả khác, do điều kiện và phạm vi t liệu, chúng tôi sẽ nghiên cứu vào một dịp khác Để tìm hiểu đặc điểm phóng sự Việt Nam giai đoạn 1930-1945 chúng tôi đi vào nghiên cứu các tác phẩm phóng sự nh : Tam Lang với

Tôi kéo xe (1932), Đêm sông Hơng ( viết 1932, in sách 1938); Vũ Trọng Phụng: Cạm bẫy ngời (1933), Kỹ nghệ lấy Tây (1934), Cơm thầy cơm cô (1936), Một huyện ăn tết 1938, Lục xì (1937); Trọng Lang: Trong làng chạy (1935), Đời bí mật của các S vãi (1935), Gà chọi (1935), Đồng bóng (1936), Hà Nội lầm than

(1937), Làm dân (1938), Làm tiền ( 1939), Đời các ông lang (1941); Ngô Tất Tố:

Tập án cái đình (1939), Việc làng (1940); Nguyễn Đình Lạp: Thanh niên trụy lạc (1937-1938), Chợ phiên đi tới đâu(1937), Vụ án tình (1938), Cờng hào

(1938)

3.3 Nhiệm vụ nghiên cứu

Với đề tài này chúng tôi có nhiệm vụ:

Xác định vai trò, vị trí của phóng sự Việt Nam giai đoạn 1930-1945

Tìm hiểu nét nổi bật trong lựa chọn đề tài và cảm hứng sáng tác trong phóng

sự Việt Nam giai đoạn 1930-1945

Tìm hiểu những nét đặc sắc về hình thức nghệ thuật, ngôn từ trong phóng sự Việt Nam giai đoạn 1930-1945

Chơng 3 Một số đặc điểm về hình thức nghệ thuật của phóng sự Việt Nam giai đoạn 1930-1945

Chơng 1 Tổng quan về phóng sự Việt Nam giai đoạn 1930-1945

1.1 Giới thuyết về thể loại phóng sự

1.1.1 Xung quanh khái niệm phóng sự

Phóng sự là thể loại nằm trong thể loại văn xuôi tự sự song lại là tên gọi chung cho một nhóm thể tài có tính giao thoa giữa báo chí và văn học và thờng có tính xã hội, tính thời sự sâu sắc Trải qua gần một thế kỉ phát triển phóng sự đã đạt

đợc những thành tựu rực rỡ Lý luận về thể loại ngày càng đợc bổ sung, hoàn thiện

Phóng sự ra đời từ rất sớm, từ thế kỷ XVI cái nôi sản sinh ra thể loại phóng

sự là phơng Tây Phóng sự ra đời đầu tiên với chức năng là phơng tiện truyền thông, mang tính chất thông tin rất đơn giản về những sự việc, hiện tợng có chứa

đựng những điều bí ẩn, nhằm làm thoả mãn sự hiếu kỳ của con ngời, song nó không bao hàm yếu tố sáng tạo Từ sau đại chiến lần thứ nhất (1914-1918), phóng

sự mới thực sự phát triển mạnh mẽ trên thế giới, nhất là các nớc Âu- Mĩ Phóng sự tiến một bớc dài hơn khi nó bỏ qua thời kỳ đơn giản và ấu trĩ chỉ phản ánh các tin tức, sự kiện vơn lên tìm tòi và phát hiện những hình thức biểu đạt mới, chiếm lĩnh mảng hiện thực xã hội rộng lớn, trở thành một kênh t liệu giàu thông tin đáp ứng nhu cầu của xã hội và liên tiếp các thiên phóng sự u tú xuất hiện trên thế giới nh

"Mời ngày rung chuyển thế giới " của GiônRít; "Vợt qua núi Anpơ" của Halibớttơn; "Viết dới giá treo cổ” Giulinet Phu xích…

Theo tiếng La Tinh, phóng sự là Reportage, có nghĩa là thông báo một tin mới, một chuyến đi, một sự việc gì đó Song cho đến nay, khái niệm về phóng sự vẫn cha đợc thống nhất và song song tồn tại nhiều quan điểm khác nhau Dẫu sao, phóng sự vẫn đang là thể loại hết sức trẻ trung đang đợc tiếp tục hoàn thiện và phát triển từng bớc

Ngời Pháp cho rằng, mỗi tác phẩm phóng sự là một cuộc điều tra về các sự việc, hiện tợng với những con ngời, những số phận bí ẩn Ngời Đức quan niệm hết sức đơn giản về phóng sự, họ cho rằng nó chỉ đơn thuần là hình thức đa tin Còn ngời Mĩ cũng cho rằng phóng sự là thể loại có thể miêu tả, tờng thuật lại các cuộc họp một cách đơn giản Ngời Trung Quốc với nhãn quan của mình quan niệm về phóng sự hết sức rộng rãi với các từ : ký sự thông tấn, phỏng vấn ký, trát ký và báo

cáo văn học Nhìn chung, ngày nay phóng sự đợc nhìn nhận rất khác nhau nhng chủ yếu tập trung vào hai xu hớng cơ bản :

Xu hớng thứ nhất cho rằng, phóng sự là kể lại một câu chuyện có thật, ngắn gọn, với lợng thông tin chính xác

Xu hớng thứ hai quan niệm, phóng sự là một thể loại báo chí tổng hợp, kế thừa phong cách sáng tạo của tất cả các thể loại báo chí khác (đa tin, phỏng vấn

điều tra) và kết hợp cả văn học Chính vì thế, phóng sự vừa có khả năng đem đến cho công chúng những cảm xúc thẩm mĩ từ cái hay cái đẹp của cuộc sống với những con ngời cụ thể

ở nớc ta, phóng sự mới chỉ phát triển ở những năm đầu của thập niên ba mơi nhng có bớc phát triển vợt bậc cả về lợng và chất và gặt hái đợc những thành tựu hết sức rực rỡ, thực sự đóng vai trò là thể văn xung kích trên mặt trận báo chí

Cuốn Từ điển Tiếng Việt (do Nhà xuất bản Khoa học xã hội in năm 1967) nhận định:" Phóng sự là thể văn chú trọng diễn tả sự thật mà anh ta trông thấy và giải pháp vấn đề do các sự thật ấy nêu ra " Nhà nghiên cứu Vũ Ngọc Phan trong

Nhà văn hiện đại nhấn mạnh: "Những thiên phóng sự xứng với cái tên của nó đều

có cái chức vụ giúp cho ngời đời trong sự đào thải và cải cách Ngời viết phóng sự chân chính bao giờ cũng là bênh vực lẽ phải, bênh vực sự công bình" [38,505] Nhà nghiên cứu Nguyễn Xuân Nam cho rằng: "Giá trị của một phóng sự trớc hết ở vấn

đề nó nêu ra là cấp thiết, có bằng chứng cụ thể, xác thực ( số liệu, biểu đồ, bản thống kê, t liệu khoa học) và kết luận gợi lên sự đúng đắn Phóng sự sẽ có thêm giá trị văn học khi nó đi sâu khắc hoạ thế giới nội tâm miêu tả tính cách nhân vật, với lời văn giàu hình ảnh và cảm xúc" Phơng Lựu chỉ rõ phóng sự là " loại ký phi cốt truyện theo lối kết cấu liên tởng " Đặc điểm của thể loại ký này là sự chi phối mạnh mẽ của yếu tố chủ quan trữ tình và chính luận Hà Minh Đức khi so sánh sự tơng đồng và khác biệt giữa phóng sự và ký sự và đi đến kết luận: " Phóng sự đòi hỏi tính thời sự trực tiếp Phóng sự đợc viết ra nhằm giải đáp vấn đề nào đó mà xã hội đang quan tâm" [14,229] Hoàng Ngọc Hiến, trong khi so sánh các đặc điểm

về thể loại đã nhận xét: "Có lẽ phóng sự là tiểu loại ký báo chí hơn cả"[25,6] Tác

giả Đức Dũng trong cuốn Ký báo chí (Nhà xuất bản Thông tin năm 1992) đã đa ra

định nghĩa về phóng sự : "Là thể loại đứng giữa văn học và báo chí, có khả năng trình bày, diễn tả những sự kiện, con ngời tình huống điển hình trong một quá trình phát sinh phát triển, đồng thời thẩm định hiện thực đó thông qua cái tôi trần thuật, vừa tỉnh táo, lý trí vừa cảm xúc với một bút pháp giàu tính văn học"

Nh vậy, quan niệm về phóng sự vẫn cha đi đến thống nhất một cách hiểu

Về cơ bản chúng tôi đồng tình với cách lý giải của các tác giả trong cuốn Từ điển

thuật ngữ văn học: "phóng sự là một thể loại hình ký", "nhằm làm sáng tỏ trớc

công luận một sự kiện, một vấn đề có liên quan đến hoạt động và số phận của một hoặc nhiều ngời có ý nghĩa thời sự đối với một địa phơng hay toàn xã hội".[18,208-209]

1.1.2 Đặc trng của thể loại phóng sự

Có thể thấy rằng hiểu biết về đặc trng, đặc điểm của một thể loại là yêu cầu

có tính chất tất yếu của ngời sáng tác Việc tìm hiểu những đặc trng của thể loại phóng sự sẽ giúp nhà văn chủ động phát huy những u thế, hạn chế của thể loại sáng tạo ra những tác phẩm phản ánh một cách chính xác, kịp thời, sinh động hiện thực xã hội phức tạp Và nhờ vậy, tác phẩm có khả năng thu hút và tác động mạnh mẽ

đến công chúng và bạn đọc

1.1.2.1 Tính chân thực

Nói đến phóng sự là nói đến tính chân thực của vấn đề, đó là yêu cầu có ý nghĩa bắt buộc đối với một phóng sự Tác giả Hoàng Ngọc Hiến trong cuốn Năm

bài giảng về thể loại cho rằng: "Về mặt truyền đạt sự kiện, ký đòi hỏi sự trung

thực, sự chính xác" Sức thuyết phục của một tác phẩm chính là những sự kiện chứa đựng "cái cõi thực"( chữ dùng của nhà nghiên cứu Hoàng ngọc Hiến) Theo các tác giả cuốn Từ điển thuật ngữ văn học, tính chân thực là khái niệm nhằm chỉ

"Phẩm chất tạo nên sự hấp dẫn, thuyết phục của văn học, thể hiện ở sự phù hợp sinh động giữa sự phản ánh của văn học với đối tợng của nó, ở sự thống nhất giữa chân lý nghệ thuật và chân lý đời sống, giữa sự sáng tạo nghệ thuật với tất yếu lịch

sử" [18,279] Nh vậy, chúng ta có thể hiểu rằng mỗi một tác phẩm văn học chỉ đạt

đến tính chân thực khi nó khám phá ra đợc nét bản chất, cũng nh qui luật phát triển của thực tại

Tính chân thực cũng là một yêu cầu, một "sứ mệnh" của phóng sự Phóng sự

có khả năng tái hiện đợc cuộc sống thực tại, với bề dày và chiều sâu đợc hay không cũng nhờ đến tính chân thực, những "sự thật xác thực, dồi dào, nóng hổi" (Phơng Lựu) Đến với thể loại phóng sự, chúng ta có thể nhận thức rõ cái cốt lõi của vấn đề

mà tác giả đang trình bày, những mâu thuẫn phát sinh, những cách giải quyết vấn

đề hết sức tỉ mỉ, cụ thể Chính vì lẽ đó, mà ở phơng Tây đã đúc kết nội dung trong phóng sự thành công thức 6W cho thể loại phóng sự : What- cái gì đã xảy ra?; Where - xảy ra ở đâu?; When - xảy ra bao giờ?; Who - xảy ra với ai?; Which- xảy

ra thế nào?; Why - tại sao lại xảy ra? Những qui định trên phần lớn mang tính chất hình thức nhng cũng nói lên đợc những yêu cầu mang tính tất yếu của phóng sự, một thể loại "ký báo chí" và yêu cầu văn học phải gắn liền với thực tại, là sự phản ứng trực tiếp với những biến cố thời sự trớc những vấn đề nóng bỏng đợc đặt ra trong cuộc sống thực tại Phóng sự mặc dù chất liệu chủ yếu vẫn là ngời thực việc thực song nó vẫn mang màu sắc chính luận

1.1.2.2 Tính thời sự

Bên cạnh tính chân thực, thì tính thời sự cũng đợc xem là phẩm chất không thể thiếu của phóng sự Đây là điểm làm nên sự khác biệt giữa phóng sự với các thể loại khác của ký văn học nh: bút ký, hồi ký, tuỳ bút, nhật ký, Bởi vậy, vấn đề…

đợc đặt ra trong phóng sự luôn luôn là những vấn đề của hiện thực nóng hổi, của bây giờ, của ngày hôm nay đang thu hút sự chú ý quan tâm của d luận và xã hội

Tính thời sự thờng đi liền với sự bức xúc của vấn đề Phóng sự không chỉ

đơn thuần là việc đa tin về các sự kiện mới mà thế mạnh của thể loại phóng sự là tập trung vào trọng điểm, những mấu chốt của vấn đề, xoáy sâu vào đó và đa ra đ-

ợc những giả thiết, kiến giải, những phơng án trả lời trớc các vấn đề của hiện thực, qua đó giúp độc giả có thể nhanh chóng nhận ra chân tớng của sự việc Từ sự đa tin

chính xác, nhanh, nhạy bén, phóng sự có khả năng đáp ứng đợc nhu cầu nắm bắt thông tin của độc giả, đáp ứng đợc bớc chuyển mình gấp gáp của thời đại

Trong các thiên phóng sự nh : Cơm thầy cơm cô, Kỹ nghệ lấy Tây của Vũ Trọng Phụng; Việc làng của Ngô Tất Tố; Tôi kéo xe của Tam Lang; Hà Nội lầm

than của Trọng Lang; Thanh niên trụy lạc của Nguyễn Đình Lạp; 'Tàn đèn dầu lạc của nguyễn Tuân, Các tác giả đã làm sống dậy các vấn đề nhức nhối, nóng…hổi của xã hội thực dân nửa phong kiến Con ngời trong xã hội với nhiều kiểu kiếm sống hết sức bẩn thỉu, với nhiều kiểu ngời: từ hình thức đĩ điếm ẩn nấp dới vỏ bọc lấy chồng Tây, đến những cô gái bán thân để nuôi miệng Thân phận con ngời không bằng loài vật, tất cả đang thoi thóp bên bờ vực của sự đói rách, khốn cùng Các tác phẩm có sức tổng hợp và khái quát cao độ, động chạm đến những vấn đề

có tính qui luật, tính thời đại: qui luật tha hoá của con ngời, qui luật thống ngự của

đồng tiền, qui luật cạnh tranh gay gắt "cá lớn nuốt cá bé" đến cạn kiệt cả nhân tính

Chính trong các tác phẩm này, các tác giả đã có cái nhìn nhanh nhạy, toàn diện, bao quát vấn đề trên một bình diện rộng lớn và đã có những đánh giá chính xác, có chiều sâu về các ung nhọt của xã hội Việt Nam những năm ba mơi

1.1.2.3 Tính nghệ thuật

Phóng sự hấp dẫn ngời đọc không chỉ bởi nội dung đợc phản ánh, mà cái làm phóng sự có sức lôi cuốn ngời đọc chính là các hình thức nghệ thuật Văn phong phóng sự phải lanh lẹ, gãy gọn, khúc chiết, sáng sủa, rõ ràng Tức là vừa gây cảm xúc đối với ngời đọc lại vừa mang tính chiến đấu cao Nhiều tác phẩm phóng

sự đã vận dụng nhiều hình thức kết cấu rất đa dạng, sinh động Giọng điệu đợc dùng trong mỗi tác phẩm cũng vô cùng phong phú: nghiêm túc, sôi nổi, diễu cợt, châm biếm, xen lẫn sự xót xa thơng cảm, đầy tinh thần trách nhiệm Qua đó, tác giả trình bày những ý kiến chủ quan của mình mà không tạo cảm giác áp đặt Chính điều này đã tạo nên sự hấp dẫn trong các thiên phóng sự

1.1.2.4 Phơng thức phản ánh cuộc sống thông qua h cấu nghệ thuật

Trong sáng tạo nghệ thuật, h cấu là một hoạt động không thể thiếu đối với ngời nghệ sĩ Tuy nhiên, ở những thể loại nghệ thuật và phơng pháp sáng tác khác

nhau thì quá trình h cấu đã diễn ra với cách thức và mức độ khác nhau Nh M.Gorkiđã nói: "Không có h cấu thì không thể và không tồn tại đợc tính nghệ thuật" Tuy nhiên, chúng ta cũng phải khẳng định rằng trong lĩnh vực sáng tạo nghệ thuật thì h cấu vẫn là một hoạt động cơ bản, không thể thiếu Vì vậy, " H cấu

là một hoạt động cơ bản của t duy nghệ thuật, là một trong những khâu có ý nghĩa quyết định của quá trình sáng tạo nghệ thuật" [18,128]

Đối với sáng tác văn học, phạm vi h cấu tuỳ thuộc vào đặc trng thể loại văn học Trong đó tiểu thuyết là thể loại đợc phép h cấu nhiều nhất Hình ảnh một chị Dậu, một anh Pha trong tiểu thuyết hiện thực phê phán là có nguyên mẫu trong cuộc đời và hiện diện khắp mọi nơi Nhng nó chỉ thực sự có sức ám ảnh ngời đọc khi đợc lọc qua lăng kính của trí tởng tợng và khả năng h cấu tài tình của các nhà văn Ngô Tất Tố, Nguyễn Công Hoan Còn với phóng sự h cấu và tởng tợng không phải là những thủ pháp nghệ thuật đắc địa của thể loại này Phóng sự phải tôn trọng tính xác thực của đối tợng miêu tả Nhng nếu hiểu h cấu trong phóng sự nhằm tô

đậm các chi tiết, các điển hình trong cuộc sống, tạo ấn tợng sâu sắc đối với độc giả thì phóng sự đợc phép h cấu và nên h cấu để làm tăng thêm ý nghĩa xã hội và giá trị nghệ thuật cho tác phẩm

Nh vậy, h cấu trong phóng sự hoàn toàn không phải là sự bịa đặt, hay sự thêm thắt vô cớ Mà đó là quá trình sáng tạo, lựa chọn, sắp xếp các tài liệu, chi tiết,

sự kiện mà nhà văn nắm trong tay, không nằm ngoài qui luật của quá trình sáng tạo nghệ thuật Phóng sự muốn vơn tới những giá trị đỉnh cao về nghệ thuật thì không

đặt ra vấn đề tính chính xác tuyệt đối trong sáng tạo nghệ thụât và trong một phạm

vi nào đó, nhà văn có thể sáng tạo thêm những chi tiết, hình ảnh mới nhằm trình bày hiện thực một cách chân thực hơn, đúng với bản chất và nh vậy phóng sự cũng trở nên sinh động và hấp dẫn hơn

1.1.2.5 Sự xuất hiện của cái tôi trần thuật

Trớc hết, chúng ta không nên phân biệt nhân vật trần thuật "tôi" ở ngôi thứ nhất trong phóng sự và ngôi thứ ba trong tiểu thuyết Điều này ở cả hai thể loại đều không có ranh giới tuyệt đối, nhân vật trần thuật đều có đầy đủ ở cả hai ngôi

Không tuyệt đối hoá nhân vật trần thuật "tôi" trong phóng sự là tác giả mà có khi nhân vật tôi lại hoá thân vào một nhân vật khác trong cuộc Song đa phần trong phóng sự nhân vật tôi chính là tác giả, đóng vai trò là ngời chứng kiến để tăng cờng tính xác thực cho các sự kiện mà mình đa ra Bởi vậy, trong phóng sự "cái tôi trần thuật" đợc thể hiện một cách hấp dẫn, sinh động và có cá tính Cái tôi ấy vừa là chứng nhân khách quan, đồng thời cũng là ngời thẩm định, trình bày, lý gải và nối kết các sự kiện đợc tác phẩm đề cập tới, theo cách nhìn của ngời trần thuật.

Cái tôi trần thuật trong phóng sự nghệ thuật khác với cái tôi trần thuật trong các phóng sự thông tấn ở báo chí, do chịu sự chi phối của thông tin thời sự, cho nên các vấn đề đa ra là phải chính xác, ngắn gọn phù hợp thời lợng qui định, nên tác giả thờng hạn chế bộc lộ trực tiếp cảm xúc và suy nghĩ của bản thân mình Trong phóng sự nghệ thuụât, cái tôi trần thuật luôn luôn có thiên hớng bộc lộ rõ tính khuynh hớng, thể hiện những suy nghĩ, trong quá trình tiếp cận hiện thực Cái tôi có khi xuất hiện trực tiếp cùng với đại từ nhân xng ngôi thứ nhất "tôi", có khi lại ẩn mình trong các sự kiện để dẫn dắt câu chuyện mà mình "mắt thấy tai nghe"

Nh vậy, dù xuất hiện dới hình thức nào trực tiếp hay gián tiếp thì điều quan trọng nhất mà cái tôi trần thuật hớng tới chính là phải bộc lộ đợc chính kiến cá nhân của mình, phê phán và bài trừ cái xấu, khẳng định và ca ngợi cái đẹp, vun đắp cho cái đẹp cái tiến bộ Đó cũng chính là giá trị nhân văn mà mỗi phóng sự mong muốn đạt tới

1.2 Bức tranh chung của phóng sự Việt Nam giai đoạn 1930-1945

1.2.1 Sự hình thành và phát triển của thể loại

Về thể loại phóng sự, nhiều tài liệu nghiên cứu đã cho rằng: đây là thể loại

ra đời đầu tiên ở châu Âu vào cuối thế kỷ XIX, gắn với sự phát triển thắng lợi của cuộc đấu tranh tự do báo chí kéo dài suốt ba thế kỷ và sự phát triển vợt bậc của t t-ởng dân chủ, tiến bộ ở các nớc phơng Tây

ở Việt Nam, xung quanh vấn đề này cũng có nhiều ý kiến, nhận định về thời điểm xuất hiện thể loại phóng sự Giáo trình nghiệp vụ báo chí ( Tập 2,Trờng

tuyên huấn Trung ơng I, Hà Nội) khẳng định: "phóng sự bắt đầu manh nha từ những tác phẩm có tính chất ngời thực, việc thực nh Hoàng Lê Nhất Thống chí Tiến sĩ Trần Đăng Thao trong cuốn: Đặc sắc văn chơng Vũ Trọng Phụng cũng đã

có những điểm gặp gỡ khi khẳng định: "Xét trên phơng diện thể ký thì ngay từ thế

kỷ XVIII đã xuất hiện Vũ trung tuỳ bút của Phạm Đình Hồ; Thợng kinh ký sự của

Lê Hữu Trác (Thế kỷ XVIII); Hoàng Lê Nhất Thống chí của nhóm Ngô Gia Văn Phái (Thế kỹVIII-XIX)"[57,54] Tạ Ngọc Tấn trong Tác phẩm báo chí thì lại cho rằng: "Phóng sự xuất hiện cùng với sự xuất hiện của báo chí" [59,45-46]

Quá trình "nảy mầm" và "kết trái" của phóng sự có thể thấy sự xuất hiện và phát triển mạnh mẽ của thể loại đã chi phối rất nhiều yếu tố, trong đó có yếu tố chủ quan Là thể văn duy nhất lúc bấy giờ có khả năng bám sát hiện thực cuộc sống, phản ánh kịp thời, sắc sảo những vấn đề mà xã hội quan tâm Không chỉ tác động vào nhân tố chủ quan mà nó còn tác động cả vào những nhân tố khách quan, vào

đời sống kinh tế, chính trị, văn hoá và sự phát triển nhanh chóng, rầm rộ của báo chí giai đoạn 1930-1945

Qua việc nghiên cứu bớc đầu có thể thấy sự xuất hiện và phát triển mạnh mẽ của thể loại phóng sự vào những năm ba mơi của thế kỷ này là một hiện tợng rất

đáng chú ý Nó vừa đợc xem nh là thành tựu của một thời đại văn học rực rỡ với những cuộc cách mạng và cách tân lớn, vừa đợc xem là thành tựu của một nền báo chí tuy non trẻ nhng lại có tốc độ phát triển khác thờng, tạo nên nhng "kỳ biến" trong đời sống tinh thần xã hội Việt Nam nhng năm đầu của thế kỷ

1.2.1.1 Bối cảnh xã hội

Bớc vào thập kỷ hai mơi, xã hội Việt Nam có những biến chuyển hết sức dữ dội Sau sáu mơi năm tiếp xúc với phơng tây, lịch sử dân tộc bắt đầu nảy sinh những biến thiên lớn lao, tạo ra những biến đổi tận gốc trên các lĩnh vực chính trị, kinh tế, văn hoá Từ một xã hội phong kiến với văn minh nông nghiệp lúa nớc và nền kinh tế tự cấp tự túc, đất nớc chuyển sang xã hội thực dân nửa phong kiến với những hình thái kinh tế của thời kỳ tiền công nghiệp t bản chủ nghĩa Đầu thập kỷ

ba mơi, cùng với những đổi thay của đất nớc đặc biệt là sự ra đời của Đảng Cộng

sản Việt Nam và phong trào Xô viết Nghệ Tĩnh do Đảng lãnh đạo, quần chúng bắt

đầu tìm thấy niềm tin chính trị vững chắc trên con đờng giải phóng dân tộc Bằng nhiều con đờng du nhập vào Việt Nam, thể loại phóng sự dần trở nên quen thuộc trong làng văn, làng báo Các nhà văn tìm thấy trong thể loại mới mẻ này sức biểu

đạt nhanh, nhạy và sắc sảo trớc hiện thực bức xúc và bề bộn của xã hội Việt Nam những năm đầu của thập kỷ

Kể từ khi thực dân Pháp nổ súng xâm lợc, tiến công vào biển Đà Nẵng 1859, trên căn bản chúng đã tạm bình định xong các cuộc khởi nghĩa và nổi dậy của phong trào yêu nớc Toàn bộ quyền bính đều thâu tóm trong tay thực dân Pháp, chúng ngày càng phơi trần bản chất thâm độc và tàn bạo Chúng thiết lập chế độ cai trị hà khắc dựa trên sức mạnh bạo lực Bộ mặt tàn bạo của lũ cớp nớc và bọn tay sai bán nớc, bọn t sản và địa chủ bóc lột hơn bao giờ hết đã bộc lộ rõ Trên lĩnh vực văn hoá, bên cạnh việc thi hành chính sách ngu dân, chúng còn nham hiểm khi lôi cuốn thế hệ trẻ vào phong trào Âu hoá, lối sống mới theo kiểu Tây phơng cũng bắt đầu gõ cửa từng gia đình Lớp thanh niên học sinh, cùng với những thầy phán,

ông thông, cậu bồi, bác bếp, từng bớc làm quen với lối sống Âu hoá Một cuộc đảo lộn các giá trị đã diễn ra, đó là sự "giao- thoa", "đan xen" về mặt chính trị, kinh tế, văn hoá đa xã hội Việt Nam vào tình trạng hỗn loạn ở đô thị, chính quyền thực dân đã áp đặt xong một trật tự hành chính mới, một lối sống "tân thời" mà họ cần

có Còn ở nông thôn, thể chế cũ tuy có vẻ vẫn còn ngự trị trong bộ y phục cũ kỹ, cổ truyền của nó nhng thực chất nó đã bị tấn công từ nhiều phía, bị "chao đảo, lung lay" trớc sự quyến rũ của đô thị và thơng mại Biết bao tệ nạn xã hội nh một trận cuồng phong dữ dội thổi đến, làm băng hoại đạo đức con ngời Biết bao lề thói, bao nhiêu nếp sống đã bị lôi cuốn theo, sự hình thành lối sống mới gây nên những xung đột về tâm lý, về quan niệm sống xung đột giữa hệ t tởng và nếp sống phong kiến truyền thống với văn minh Tây Âu Phong trào Âu hoá vui vẻ trẻ trung, phong trào đua xe đạp, tổ chức phụ nữ thi sắc đẹp, mặc quần soóc,v.v đã lôi cuốn mạnh…

mẽ thế hệ trẻ khiến họ quên đi cái nhục mất nớc Về mặt quân sự và chính trị, chúng không ngừng chĩa mũi nhọn vào Đảng Cộng sản và phong trào cách mạng

Nhiều phong trào cách mạng đã nổ ra nhng bị chúng tìm mọi cách để dập tắt Cuộc khủng hoảng kinh tế 1929-1933 và những cuộc khủng bố cách mạng của bọn đế quốc, sự bất công của xã hội đã đẩy ngời dân vào cảnh bi thảm.

Xã hội Việt Nam những năm 30 chứa đựng trong lòng những sự kiện đầy kịch tính với những nét bi hài Những sự kiện chính trị, lịch sử, kinh tế, văn hoá sôi sục và nóng bỏng kế tiếp nhau, đan xen nhau khiến con ngời hiện đại nảy sinh nhu cầu cấp bách là phải nhanh chóng có đợc lợng thông tin phong phú, sốt dẻo và cập nhật ấy Trong khi đó, các thể tài văn chơng nh tiểu thuyết, thơ, kịch đã không chuyển tải đợc một cách nhanh nhất cuộc sống bề bộn đang diễn ra ở nơi đây Lúc này, chỉ có phóng sự là thể loại duy nhất có thể bù đắp đợc những phẩm chất mà các thể loại khác đang thiếu hụt Nét độc đáo ở phóng sự chính là khả năng phản

ánh ngời thật, việc thật và đặc biệt với khả năng phản ánh vô cùng nhanh, nhạy bén, tiên phong trong việc phơi bày những mặt trái, những tệ nạn, tạo đợc môi tr-ờng d luận xã hội rộng rãi và kịp thời mà không phải thể loại nào cũng có đợc

Nh vậy, xã hội Việt Nam vào những năm đầu của thập niên 30 đã thực sự là mảnh đất màu mỡ cho thể loại phóng sự phát triển và mau chóng đạt tới những

đỉnh cao nghệ thuật Đặc biệt, việc "trình làng" một loạt những thiên phóng sự thời

kỳ này nh: Tôi kéo xe, Đêm sông Hơng của Tam Lang; Trọng Lang với Hà Nội

lầm than, Làm dân, Làm tiền, ; Vũ Trọng Phụng với Cạm bẫy ngời, Kỹ nghệ lấy tây, Cơm thầy cơm cô, Lục xì, Một huyện ăn tết,…; Nguyễn Tuân viết Ngọn đèn dầu lạc…; Tập án cái đình, Việc làng, của Ngô Tất Tố; Tác giả Nguyễn Đình

Lạp, với Ngoại ô, Ngõ hẻm, Thanh niên truỵ lạc, ;… Hà Nội băm sáu phố phờng của Thạch Lam, có thể xem là kết quả tất yếu, thoả mãn sự chờ đợi bấy lâu của…những độc giả dành nhiều sự quan tâm và thiện cảm cho thể loại này

1.2.1.2 Những yếu tố thúc đẩy sự phát triển của thể loại phóng sự

Bên cạnh những đổi thay về đời sống văn hoá chính và những biến đổi về kinh tế, thành tựu của phóng sự Việt Nam giai đoạn 1930-1945 còn đợc nhìn nhận

nh là kết quả của sự phát triển vũ bão của báo chí và chịu sự tác động của một số phóng sự nớc ngoài

So với tất cả các thể loại văn học và báo chí, thể phóng sự có sự hình thành

và phát triển độc đáo riêng biệt Là thể loại đợc du nhập từ phơng Tây nhng ngay ở phơng Tây cũng là một thể loại hết sức non trẻ Phóng sự ra đời và phát triển mạnh

mẽ nhất ở một số quốc gia Âu -Mĩ ngay từ trong và sau thế chiến lần thứ nhất (1914-1918) Thể phóng sự Âu -Mĩ đã tìm thấy ở Việt Nam hai yếu tố cơ bản để nảy mầm và bén rễ, đó là hiện thực sôi động, bức xúc và lớp ngời cầm bút có chân tài và tâm huyết với vận mệnh dân tộc Các thể loại phóng sự nớc ngoài bằng nhiều con đờng nhng chủ yếu là bằng tiếng Pháp, tiếng Trung Quốc di thực vào Việt Nam, đợc nhiều trí thức tây học tìm đọc nh: "Viết dới giá treo cổ" của Guilinét phuxich; " Mời ngày rung chuyển thế giới" của Giôrít; "Vợt qua núi AnPơ" của Halibơttơn; Hăngi Bacbuýt với thiên phóng sự nổi tiếng "Khói lửa" Tuy nhiên,…

ảnh hởng trực tiếp và sâu sắc đến giới cầm bút nớc ta phải kể đến tập phóng sự nổi tiếng của bà Ăngđrê Viôlit "Đông Dơng cấp cứu" tập phóng sự đã tập hợp đợc nguồn t liệu phong phú và quý báu, chân thực về Đông Dơng những năm 1930-

1932, tập phóng sự đã giúp bạn bè quốc tế, nhất là ngời Pháp nhìn rõ bộ mặt xấu

xa của bọn thực dân đồ tể phát xít Nh vậy, cuốn Đông Dơng cấp cứu là tác phẩm

có ảnh hởng trực tiếp và sâu rộng đến tầng lớp độc giả nớc ta đã thực sự dấy lên ngọn lửa chiến đấu trên mảnh đất anh hùng, giàu truyền thống của dân tộc, đồng thời chỉ rõ thiên chức và sứ mệnh cao cả của ngời cầm bút Hơn nữa, từ cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX, nớc ta xuất hiện nhiều nhà xuất bản nh: Tân Dân, Hàn

Thuyên, Minh Đức, Chân Phơng, Nam Ký, đợc xây dựng tạo nên những tiền đề

cho văn học và báo chí đợc dịp "cất cánh" Trần Đăng Thao trong cuốn sách: Đặc

sắc văn chơng Vũ Trọng Phụng đã có thống kê về số lợng báo chí xuất hiện trong

thời kỳ mặt trận dân chủ Đông Dơng: "Đây là thời kỳ mà phong trào đấu tranh bán công khai, báo chí tiến bộ cùng với báo chí cách mạng phát triển rầm rộ khắp Trung Nam Bắc Năm 1937: đã phát hành 110 nhật báo, 159 kỷ yếu và tạp chí.Năm 1938: số nhật báo tăng tới 128 tờ với 160 kỷ yếu và tạp chí Năm 1939:

120 nhật báo, 170 kỷ yếu và tạp chí " [59,62]

Nh vậy, chúng ta có thể thấy cùng với sự phát triển đó, báo chí lúc này thực

sự là lực lợng chuyển tải thông tin mạnh mẽ, là nơi để các nhà văn, nhà thơ thể hiện tài năng và bản lĩnh của mình Trong bối cảnh chung ấy, tất cả các loại hình

và thể loại văn học nh thơ ca, văn xuôi, kịch, dịch thuật, biên khảo đều thu đ… ợc những thành tựu lớn Riêng ở thể tài ký cũng nở rộ các thể văn nh: bút ký, ký sự, hồi ký, nhật ký, đặc biệt là thể loại phóng sự Nh… vậy, phóng sự những năm 30 của thế kỷ này vừa là kết quả của một thời đại văn học rực rỡ với những cuộc cách mạng và cách tân to lớn, vừa đợc xem là thành tựu của một nền báo chí tuy non trẻ nhng lại có tốc độ phát triển khác thờng tạo nên những kỳ biến trong văn học cũng

nh trong đời sống xã hội Mặt khác, mỗi tác giả khi thai nghén đứa con tinh thần của mình đều muốn gửi gắm vào đó những băn khoăn trăn trở, những chiêm nghiệm về cuộc sống Nếu chỉ nói phóng sự Việt Nam giai đoạn 1930-1945 tìm thấy đợc hiện thực cuộc sống sôi động, bức xúc và sự khởi sắc của nền báo chí hiện đại để "đơm hoa kết trái" thì vô tình chúng ta đã lãng quên tấm lòng của những ngời cầm bút có tâm huyết với vận mệnh dân tộc Trong đó phải kể đến sự

ra đời của những thiên phóng sự xuất sắc cả về nội dung và hình thức nghệ thuật

nh Ngục Kon Tum của Lê Văn Hiến, hay để cổ vũ tinh thần đấu tranh khơi dậy lòng căm thù giai cấp, hai cán bộ cộng sản Trờng Chinh và Võ Nguyên Giáp đã viết thiên phóng sự điều tra Vấn đề dân cày, kết tội thực dân Pháp và bọn phong kiến tay sai Sự nỗ lực của Hoàng Tích Chu, Đỗ Văn, những ngời đã từng đợc đi du học tại Nhật Bản, Pháp cùng với việc du nhập vào Việt Nam các thể loại báo mang phong cách hiện đại châu Âu, trong đó có phóng sự, có thể xem là những ví dụ hết sức điển hình

Lịch sử mời lăm năm (1930-1945 ) đã ghi lại dấu ấn vàng son về sự ra đời

và phát triển của thể văn phóng sự Việt Nam Đó không chỉ là sự phát triển về số ợng mà cao hơn đó là đỉnh cao về chất lợng nghệ thuật với khả năng phản ánh hiện thực sâu rộng, nhạy bén về các vấn đề nhức nhối trong xã hội Sự xuất hiện của phóng sự ngoài những biến động lịch sử và các yếu tố tác động từ bên ngoài thì yếu tố quan trọng làm nên sự xuất hiện của phóng sự là sự tham gia nhiệt tình của

l-các nhà văn vào lĩnh vực báo chí Nó góp phần làm thoả mãn nhu cầu thẩm mĩ của một tầng lớp công chúng đơng thời Cái mà họ trông đợi ở phóng sự là cách mô tả những biến chuyển của cuộc sống hiện thực với những gì mà nó vốn đã và đang xảy ra trên thực tế của đất nớc này Nh vậy, với t cách là "thể văn xung kích" phóng sự đã thực sự phát huy đợc thế mạnh và sức mạnh của mình với khả năng bao quát, phản ánh khá toàn diện và sâu sắc diện mạo đời sống xã hội lúc bấy giờ.

1.2.2 Nhìn chung về phóng sự Việt Nam giai đoạn 1930-1945

Vào đầu những năm ba mơi, phóng sự mới thực sự xuất hiện ngời đi tiên phong trong thể loại này là Tam Lang với Tôi kéo xe (1932) Đặt trong dòng mạch phát triển chung, việc xuất hiện phóng sự Tôi kéo xe có ý nghĩa đặc biệt quan trọng Trớc hết, tác phẩm vừa xác lập dòng chủ lu của thể ký, nghĩa là nó chính thức đa thể văn phóng sự lên ngôi mở đầu cho một kiểu loại văn học mới Từ đó

đến nay với khoảng thời gian hơn bảy mơi năm, phóng sự ngày càng có những bớc tiến dài, đáp ứng đợc yêu cầu của cuộc sống hiện đại Tác giả Nguyễn Hữu Sơn trong bài viết Ký Việt Nam từ đầu thế kỷ đến 1945 đăng trên nghiên cứu văn học

số 8 năm 2007 đã chia phóng sự Việt Nam giai đoạn 1930-1945 là hai chặng đờng lớn Chặng đầu từ 1930-1939, chặng tiếp theo từ 1940-1945 và ở mỗi chặng phóng

sự có những bớc tiến với qui mô phát triển khác nhau và đạt đợc những thành tựu nhất định

1.2.2.1 Về nội dung

Có thể nói cha bao giờ phóng sự Việt Nam lại có tốc độ phát triển mạnh mẽ

nh giai đoạn này Trên các mặt báo phóng sự xuất hiện với một số lợng lớn, các tác phẩm đợc đăng ở nhiều kỳ và thờng đăng liên tục, có những thiên phóng sự lên đến hàng trăm trang bao quát đợc nhiều vấn đề trong xã hội Trong quá trình phát triển của thể loại chúng ta có thể kể ra các tác giả viết phóng sự tiêu biểu của thời kỳ này là Tam Lang, Trọng Lang, Vũ Trọng Phụng, Ngô Tất Tố, Nguyễn Tuân, Phùng Tất Đắc, Lê Văn Hiến, Thạch Lam,v.v…

Ra đời trong giai đoạn đất nớc có nhiều biến cố lịch sử trọng đại, phức tạp nên về cơ bản những tác phẩm phóng sự đã tái hiện đợc một cách chân thực không khí xã hội lúc bấy giờ Qua các văn bản phóng sự còn lu giữ đợc cho đến tận bây giờ, ngời đọc có thể nhận thấy nổi lên trong đó những mảng đề tài chính, thu hút

sự quan tâm của hầu hết các nhà văn Phóng sự về cảnh sinh hoạt đời sống đô thị có: Đêm sông Hơng (Tam Lang); Hà Nội lầm than, Làm tiền, Trong làng chạy,…(Trọng Lang); Cạm bẫy ngời, Cơm thầy cơm cô, Kỹ nghệ lấy Tây, lục xì (Vũ Trọng Phụng ); Tàn đèn đầu lạc (Nguyễn Tuân); Hà Nội băm sáu phố phờng (Thạch lam); Thanh niên trụy lạc, chợ phiên đi tới đâu, Ngoại ô, (Nguyễn Đình Lạp), Về cảnh sinh hoạt xã hội và đời sống làng quê có :… Làm dân (Trọng Lang); Việc Làng, Tập án cái đình (Ngô Tất Tố ); Cờng hào (Nguyễn Đình Lạp); Một huyện ăn tết (Vũ Trọng Phụng ) Bên cạnh hai đề tài nổi bật trên các tác giả cũng

hớng sự chú ý đến đời sống của ngời lao động và thợ thuyền nh : Tôi kéo xe (Tam Lang); Trồng cao su (Lê Trung Nghĩa) Một số đề tài khác có ý nghĩa quan trọng trong việc tố cáo tội ác cũng nh đời sống trong các nhà tù của thực dân, với biết bao số phận hàng ngày đang chịu cảnh tra tấn, đối xử rất dã man của bọn thực dân

nh : Ngục Kon Tum của (Lê Văn Hiến); Đảo Côn Lôn (Nguyễn Đức Chính);

Khám Lớn Sài Gòn (Phan Văn Hùm).v.v…

Phần lớn phóng sự Việt Nam giai đoạn 1930-1945 tập trung mô tả thực trạng đen tối của xã hội đơng thời Với cách phản ánh hiện thực dới dạng nguyên mẫu, có nghĩa là cuộc sống đợc đa vào trong phóng sự ở dạng nguyên bản của nó, với những bề bộn, ngổn ngang, sinh động Những tệ nạn xã hội trầm trọng mà các phóng sự phơi bày trên mặt báo là sản phẩm trực tiếp của chính sách bóc lột, chính sách bần cùng hoá ngời lao động của chế độ thực dân nửa phong kiến Bản thân bức tranh xã hội đợc phóng sự miêu tả đã là một sự tố cáo Nhng các tác giả phóng

sự không dừng lại ở sự phản ánh một cách khách quan lạnh lùng các sự kiện mà còn tiến thêm một bớc, làm cho ngời ta nhận thức đợc nguyên nhân, bản chất của hiện trạng Thậm chí ở một phạm vi, mức độ nào đó đề xuất đợc những giải pháp cho xã hội và cho nhà chức trách khắc phục hiện trạng

Với hai mảng đề tài chủ yếu là viết về nông thôn và thành thị phóng sự hầu

nh đã bao quát đợc những vấn đề trong xã hội Trong đó, các tác phẩm viết về cuộc sống sinh hoạt nơi đô thị chiếm số lợng nhiều hơn cả Bởi đây là nơi diễn ra những

sự đổi thay về nhiều mặt của xã hội Cuộc sống của ngời dân nghèo với bao nỗi lo cơm áo gạo tiền, gắn với cuộc sinh hoạt nơi Hà Thành biết bao cám dỗ mà những ngời dân nghèo khó cỡng lại đợc Song hành cùng với những tệ nạn nhức nhối nh mại dâm, cờ bạc hút xách, là cảnh những anh phu xe gồng mình trong đêm vất vả mong kiếm đợc vài hào bạc mang về nuôi con, hình ảnh những cô gái nhà thổ vật

vờ sống chui rúc khắp mọi ngõ ngách, xó xỉnh tối tăm, nhớp nhúa của đô thị Thế giới của những tay anh chị, ma cô, đĩ điếm, cờ bạc nghiện hút và lớp ngời dới đáy xã hội hiện lên thật thê thảm Cho đến tận bây giờ khi đọc lại những phóng sự nh

Hà Nội lầm than của Trọng Lang, Đêm sông Hơng của Tam Lang, Lục xì của Vũ

Trọng Phụng chúng ta không khỏi giật mình khi con số tác giả thống kê về nạn gái mại dâm đã lên đến con số báo động Cũng vì tệ nạn này mà xã hội đã tốn không biết bao nhiêu tiền của và công sức để tuyên truyền, triệt phá mà nó lại phát triển gần nh đỉnh cao và đợc xem nh là một "nghề" hợp pháp trong xã hội Việt Nam những năm ba mơi

Cuộc sống của các cô gái giang hồ, bán thân nuôi miệng hiện lên dới nhiều hình thức, với muôn hình muôn vẻ Trong những tiếng nhạc dặt dìu cùng ánh đèn màu huyền ảo, các cô gái với hình thức bề ngoài choáng lộn trong các quán bar, tiệm nhảy không thể làm đổi thay đợc cuộc đời thực với bao đớn đau, ê chề tủi nhục Cuộc sống của họ chẳng khác nào là một kiếp nô lệ, vừa phải đa thân xác mình ra để mua vui cho thiên hạ kiếm dăm xu, ba hào vừa là con nợ của các mụ chủ chứa Hơn thế nữa họ còn là nơi để bệnh hoa liễu có thể nhân lên, lan ra toàn xã hội Đọc các tác phẩm Hà Nội lầm than của Trọng Lang, Lục xì của Vũ Trọng Phụng, Đêm sông hơng của Tam Lang chúng ta có cảm giác ghê ngời vì sự tởm lợm, ô uế nhng đồng thời cũng cảm thấy xót thơng cho thân phận họ, thân phận của những món đồ chơi biết cời, biết nói, sống bằng dồng tiền mà họ phải đánh đổi cả danh dự, nhân phẩm của chính mình

Viết về đời sống nơi đô thị các tác giả Tam lang, Trọng lang, Vũ Trọng Phụng đã nhập vai vào đủ hạng ngời, hoá thân vào mỗi kiếp ngời sống chui rúc vào khắp các xó xỉnh tối tăm của đô thị Đọc … Kỹ nghệ lấy Tây của Vũ Trọng Phụng,

chúng ta thấy số phận của những ngời đàn bà An Nam tởng khá hơn song nó cũng chẳng thua kém gì những ngời đàn bà trong Lục xì, có khác chăng cũng chỉ là núp dới danh nghĩa "vợ chồng" và "mối tình" đợc định đoạt bằng số tiền mà ngời đàn

ông mang về, còn tiền thì còn tình nghĩa, hết tiền tình nghĩa cũng tiêu tan Trọng Lang cũng nhìn thấy đợc có ba loaị gái giang hồ dùng thân xác mình để kiếm sống

nh một "kỹ nghệ " đó là "gái nhảy", 'cô đầu" và "nhà thổ" (Hà Nội lầm than) Bên cạnh nạn mại dâm, nạn cờ bạc cũng đợc xem là một nghề chính thức để kiếm sống trong xã hội lúc bấy giờ Giới bịp có mặt ở khắp mọi nơi, họ sẵn sàng đa ra các ngón nghề để lừa thiên hạ Cha con mâu thuẫn, lừa gạt nhau, bạn bè mất niềm tin,

đạo đức xã hội bị xuống cấp trầm trọng tất cả chỉ vì đồng tiền Cả xã hội chìm

…

đắm trong các tệ nạn, ngay cả thầy thuốc một nghề cao quý để cứu ngời nhng cũng

"dởm" nốt Vì tiền biết bao giá trị bị đảo lộn, thật giả, trắng đen, giá trị con ngời không bằng con vật Không chỉ thế giới của những tay anh chị mà trong Ngoại ô

của nhà văn Nguyễn Đình Lạp cuộc sống lầm than, cơ cực, cay đắng của những ngời dân lao động siêng năng cam chịu, hiện lên thảm hại không kém

Nếu Hà Thành đau đầu bởi những tệ nạn xã hội, thì ở nông thôn lại ngột ngạt bởi những hủ tục đè nặng lên đôi vai những ngời dân lao động nghèo, với phóng sự Việc làng, Tập án cái đình Đây không chỉ là chuyện của một làng mà rộng ra bao chuyện làng quê Việt Nam Từ thuần phong mĩ tục đến lệ làng, t tởng " Một miếng giữa làng bằng một sàng xó bếp" đã đè nặng lên tâm trí bao con ngời ởchốn hơng thôn này, làm bao gia đình tan nát và rơi vào hoàn cảnh bi thảm

Ngoài đề tài viết về thành thị và nông thôn, các tác giả còn hớng sự chú ý vào các đề tài về đời sống trong các nhà tù thực dân với biết bao số phận của những ngời tù chính trị đang hàng ngày phải chịu cảnh tra tấn dã man của bọn thực dân Các phóng sự nh Ngục Kon-Tum của Lê Văn Hiến, Đảo Côn Lôn của Nguyễn

Đức Chính, Khám lớn Sài Gòn của Phan Văn Hùm là những bằng chứng, tố cáo

chế độ nhà tù thực dân Pháp, quan trọng hơn đó là bản cáo trạng chân thực đợc viết bằng máu của những ngời tù cộng sản Là câu chuyện anh hùng về cuộc đấu tranh anh dũng của những chiến sĩ cách mạng, vạch trần những âm mu thâm độc của bọn thực dân xâm lợc với những thủ đoạn man rợ của chúng.

Nhìn lại khối lợng phóng sự Việt Nam giai đoạn 1930-1945, chúng ta thấy một bức tranh đầy màu sắc của xã hội Việt Nam những năm đầu thế kỷ, ngời đọc

có thể thấy rõ giá trị của nó không dừng lại ở mô tả, phản ánh mà quan trọng hơn một số phóng sự đã đi sâu truy tìm nguyên nhân của các tệ nạn, các vấn đề nổi cộm trong xã hội Chính điều này đã làm cho các phóng sự có sức sống trờng tồn

Lý giải nguyên nhân khiến lớp thanh niên trong xã hội sa ngã, các phóng sự đã chỉ

ra sự cám dỗ của cuộc sống nơi đô thị, ai cũng muốn đến chốn phồn hoa để làm giàu và dễ dàng hởng thụ mọi thú ăn chơi ở nơi đây Điều này đã khiến không ít thanh thiếu niên sa vào những tệ nạn cờ bạc, mại dâm, nghiện hút, Các phóng sự…

nh Lục xì của Vũ Trọng Phụng, Tôi kéo xe của Tam Lang, Hà Nội lầm than của Trọng Lang; Thanh niên trụy lạc của Nguyễn Đình Lạp, đã phần nào chứng…minh đợc thực trạng đó trong xã hội Tuy nhiên, nh rất nhiều nhà văn hiện thực phê phán khác, các tác giả phóng sự cha chỉ ra đợc con đờng đấu tranh tự giải phóng,

để họ thoát khỏi những hố sâu nhớp nhúa của xã hội ở những mức độ khác, các cây bút phóng sự cũng chỉ ra đợc thực tế của xã hội đơng thời, có giá trị tố cáo sâu sắc, có ý nghĩa cảnh tỉnh xã hội và thức tỉnh lơng tri con ngời

1.2.2.2 Về nghệ thuật

Là một thể loại mang tính chất đặc biệt là điều tra, tìm cứ liệu cụ thể và xác thực, phóng sự đợc xem là thể loại có đóng góp quan trọng cho xã hội Ngoài những giá trị về phản ánh hiện thực, sức hấp dẫn của phóng sự 1930-1945 phải kể

đến phong cách nghệ thuật độc đáo, đa dạng thể hiện trên rất nhiều khía cạnh

Trớc hết phải nói đến khả năng khám phá và khai thác hiện thực, đây là một kho t liệu dồi dào, quý giá về xã hội Việt Nam đơng thời, chứa dựng sự "chân xác"

về mặt t liệu Các nhà phóng sự bằng cảm quan hiện thực sắc sảo đã chia cắt hiện thực với nhát cắt tinh tế, cùng những hiện tợng, sự kiện tiêu biểu với những con ng-

ời đại diện cho nhiều tầng lớp ngời trong xã hội Nếu Ngô Tất Tố chọn đối tợng cho phóng sự của mình là những ngời dân quê chân lấm tay bùn, thì Tam Lang, Trọng Lang, Vũ Trọng Phụng, lại lựa chọn con ngời ở chốn phồn hoa, với những cái nhìn sắc sảo về các "kỹ nghệ nghề" ở thành thị Nguyễn Tuân lại đạt đến trình

độ cao siêu khi miêu tả hiện tợng nghiện hút, Mỗi tác giả với cách tiếp cận hiện…thực từ mặt trái xã hội, từ đặc trng nghề nghiệp, công việc, từ những mối quan hệ

đan xen nhau Các tác giả với t cách là ngời trong cuộc là ngời chứng kiến những

điều "mắt thấy tai nghe" Tam Lang khi khoác áo theo nghề kéo xe, đã chứng kiến cảnh khổ cực của những ngời phu xe và cực tả tội ác của bọn cai xe, đối với hình thái lao động vào loại cực nhọc nhất ở thành thị lúc bấy giờ Bên cạnh đó, tác giả còn khám phá ra bí quyết "hành nghề" và cả sự sa đọa vì nghiện thuốc phiện của những anh phu xe Với cách nhìn nhận vấn đề dới góc độ "nghề nghiệp" Trọng Lang đã bày tỏ lòng cảm thơng, xót thơng cho kiếp ngời lầm than trong xã hội Trong phóng sự Cạm bẫy ngời, kỹ nghệ lấy Tây Vũ Trọng Phụng cũng tiếp cận hiện thực dới góc độ "nghề" nghiệp để kiếm sống trong xã hội Đó là nghề đánh bạc, nghề "làm đĩ", nghề "lấy Tây", nhữn nghề "danh tiếng" có các thế hệ nối tiếp nhau

Tác giả Lê Dục Tú đã có lý khi khẳng định thành tựu của phóng sự Việt Nam giai đoạn 1930-1945, ngoài những đóng góp về mặt nội dung thì sức hấp dẫn mãnh liệt ở phóng sự còn ở nghệ thuật viết phóng sự Theo tác giả, đó là nghệ thuật tiếp cận và phản ánh hiện thực, sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa chất báo chí và chất tiểu thuyết, nghệ thuật châm biếm và sử dụng ngôn ngữ Theo chúng tôi, đó là những ý kiến xác đáng và tin cậy Bất kỳ một nhà nghiên cứu nào khi tìm hiểu thành tựu nghệ thuật của phóng sự không thể không kể đến sự thành công của các tác giả ở các phơng diện đã nêu

Bên cạnh lời văn mang đậm dấu ấn ngôn ngữ đời thờng đạt đến những kỹ năng thành thục, đa dạng nh Nguyễn Đình Lạp, Tam Lang, Trọng Lang, Vũ Trọng Phụng, Ngô Tất Tố, Hoàng Đạo, Thạch Lam, Các tác giả đã sử dụng hết sức…nhanh nhạy các dạng khẩu ngữ của các loại đối tợng trong xã hội Tuy nhiên,

ngoài những dấu ấn đó, chúng tôi cho rằng các tác giả phóng sự giai đoạn này tạo

đợc sự lôi cuốn mạnh mẽ đối với bạn đọc bởi họ đã xây dựng đợc nhiều "tình huống" bất ngờ, hấp dẫn Nghệ thuật trần thuật lôi cuốn, hấp dẫn với cái tôi trần thuật biến hoá, đa dạng, điểm nhìn đợc thay đổi hết sức linh hoạt Cách nắm thông tin và xử lý thông tin tài tình, khéo léo, t liệu đợc xâu chuỗi lôgíc và hết sức nghệ thuật Chính điều này đã làm các độc giả dờng nh bị "thôi miên" vào các thiên phóng sự

Đọc các thiên phóng sự của Tam Lang, Trọng Lang, Nguyễn Đình Lạp, Ngô Tất Tố, Vũ Trọng Phụng,v.v ta thấy họ đã xây dựng đ… ợc trong tác phẩm của mình nhiều tình huống khác nhau, tình huống ngẫu nhiên, ngợc đời, cãi lộn bất ngờ Mục đích của các nhà phóng sự không ngoài việc hớng ngời đọc nhận ra cái mặt trái nhố nhăng, đen tối, đồi bại của xã hội đơng thời, nhận ra bức tranh nhiều màu sắc của cuộc sống

Là một thể loại tuy còn non trẻ nhng phóng sự Việt Nam giai đoạn

1930-1945 đã tạo đợc một vị trí xứng đáng trong làng báo, làng văn và trong lòng độc giả Các phóng sự đã phản ánh đợc một cách đầy đủ mọi khía cạnh của đời sống xã hội ở một giai đoạn lịch sử phức tạp và đầy biến động, và đã nhanh chóng xây dựng đợc nhiều tác phẩm xuất sắc, có đóng góp vào tiến trình phát triển chung của văn học hiện đại

1.2.3.Nói thêm về đóng góp của một số cây bút phóng sự Việt Nam giai đoạn 1930-1945

Khi nói tới các cây bút phóng sự của Việt Nam giai đoạn 1930-1945, ngời ta thờng chú ý đến những tác phẩm xuất sắc của Ngô Tất Tố, Vũ Trọng Phụng, và một số các tác giả khác cùng thời Trớc đây, tác phẩm của Vũ Trọng Phụng thờng

bị xem là có vấn đề, và bị xem xét thiếu khách quan Ngay từ khi mới ra đời phóng

sự của Vũ Trọng Phụng đã đợc đánh giá cao đợc xem là "Ông vua phóng sự đất Bắc" Từ năm 1958-1987 Vũ Trọng Phụng bị đối xử bất công, các tác phẩm phóng

sự của ông vì vậy cũng bị liên quan, thậm chí bị cấm lu hành Từ khi đổi mới đến nay, Vũ Trọng Phụng đợc giới nghiên cứu đánh giá là một trong những cây bút phóng sự có nhiều đóng góp xuất sắc vào tiến trình phát triển của thể loại phóng sự

nói riêng và văn học Việt Nam nói chung, với các phóng sự gây đợc tiếng vang lớn

để lại những ấn tợng sâu sắc trong lòng độc giả và ngày càng đợc định vị rõ rệt trên văn đàn Tác giả Nguyễn QuangTrung đã thống kê có hơn 200 bài nghiên cứu về tác giả họ Vũ này chứng tỏ chỗ đứng của ông trong trong tiến trình văn học dân tộc Nếu Vũ Trọng Phụng đợc mệnh danh là "ông vua phóng sự đất Bắc" với các thiên phóng sự viết về cuộc sống nơi đô thị, Ngô Tất Tố đợc đánh giá là cây bút phóng sự viết về làng quê Việt Nam vào loại bậc thầy, với những trải nghiệm sâu sắc về nông thôn Việt Nam và ngời nông dân

Bên cạnh các tác giả có tên tuổi thực sự trong làng văn, làng báo ở trên thì Tam Lang, Trọng Lang, Nguuyễn Đình Lạp cũng là những ngời tuy có rất nhiều

đóng góp to lớn cho nền văn học dân tộc Đặc biệt, là thể loại phóng sự trớc cách mạng nhng dờng nh đang bị lãng quên Thực ra, các tác giả này viết không ít, đặc biệt có những tác phẩm gây đợc tiếng vang nh: Thanh niên trụy lạc, Ngoại ô, Ngõ

hẻm của Nguyễn Đình Lạp; Tôi kéo xe của Tam Lang; Làm dân, Hà Nội lầm than

của Trọng Lang không chỉ gây đợc ấn tợng một thời mà ngay bây giờ đọc lại vẫn còn nguyên giá trị Bởi vậy, việc nhìn nhận lại những đóng góp của các tác giả Tam Lang, Trọng Lang, Nguyễn Đình Lạp cần khách quan và công bằng hơn với những gì mà các tác giả đã viết thành công

ở chặng đờng nằm gọn trong thập kỷ ba mơi, có thể thấy rằng Tam Lang vẫn là nhà văn có nhiều đóng góp và giữ vị trí quan trọng trong làng phóng sự Việt Nam hiện đại Có thể khẳng định các tác phẩm của ông nh : Tôi kéo xe (1932),

Đêm sông hơng (viết 1932, in sách 1938), Lọng cụt cán (1939), đều sớm đạt đ… ợc những giá trị về nghệ thuật Qua các thiên phóng sự, ông đã thực sự hoá thân vào cuộc sống của những kiếp ngời nh phu xe (Tôi kéo xe),hay kiếp sống long đong của các cô gái làm tiền nơi sông nớc Trớc đây, tác phẩm Tôi kéo xe, Đêm sông h-

ơng của ông còn có những ý kiến trái ngợc Trong cuốn Sơ thảo lịch sử văn học Việt Nam 1930-1945 do Viện văn học ấn hành năm 1964 các tác giả cho rằng:

"Tác phẩm đã nhìn ngời phu xe một cách lệch lạc", thậm chí còn "khuyếch đại tính

chất trụy lạc của phu xe, biến phu xe thành những kẻ nghiện ngập, say sa, làm ma cô, đi lừa bịp t cách hèn hạ Những hiện tợng này không phải là không có, nhng tuyệt đối không phải là hiện tợng phổ biến trong đám dân nghèo sống một cách vất vởng, đổ mồ hôi, sôi máu mới kếm đợc đồng tiền Vì không mấy ngời có thì giờ đi kiểm soát xem tác giả nói thực hay phóng đại theo cách nhìn thiên lệch với thái độ khinh bạc của mình" [26,105] Theo đó, các tác giả còn cho rằng: "Các thiên phóng sự của ông về nạn mại dâm ở Huế cũng chỉ là những chuyện cóp nhặt, nhạt nhẽo" Nhng ngay từ những năm 1942 nhà phê bình Vũ Ngọc Phan đã nhận

định :"Dù ở tác phẩm nào của Tam Lang, ngời ta cũng thấy cây bút của ông là cây bút tả chân và châm biếm, ông nhạo đời để răn đời, chứ không bao giờ có giọng

độc ác Bởi vậy, nếu xét kỹ, ngời ta sẽ thấy trong những tập phóng sự và những tập châm biếm, trào phúng trên này t tởng thật bác ái, bao giờ cũng có khuynh hớng bênh vực hạng ngời nghèo khổ, kém hèn, mà bênh vực lẽ phải, vì nhân đạo, chứ không xen lẫn một ý nghĩ chính trị nào" [38,514] Hay nhà nghiên cứu Nguyễn Thị

Đức Hạnh trong bài viết Thể phóng sự và văn châm biếm của Tam Lang, đăng trên tạp chí văn học số 8 năm 1998 đã khẳng định: "ở vào thời điểm này, chúng ta

đã có thể nhìn nhận lại để đánh giá công bằng và khách quan hơn đối với nhà văn Tam Lang Với quyển Tôi kéo xe, đã có thể coi ông là ngời có công trong mở đầu cho thể văn phóng sự nớc ta Hơn thế, Tôi kéo xe cùng với một số khác các phóng

sự của ông lại có giá trị hiện thực cao Đặc biệt, ông còn là một trong số hiếm hoi những ngời có tài năng, có cống hiến đặc sắc, độc đáo vào thể văn châm biếm, trào phúng trong văn chơng Việt Nam những năm 30 của thế kỷ XX này"[23,58]

Nhìn chung, phóng sự của Tam Lang đều xuất phát từ những điều tra cụ thể,

tỉ mỉ, tờng tận, nhằm phơi bày trớc công chúng những sự kiện, vấn đề có liên quan

đến một hoặc nhiều ngời có ý nghĩa thời sự không thu hẹp ở một vùng miền mà cho toàn xã hội Với khuynh hớng viết hiện thực hớng tới sự công bằng và lẽ phải Nếu ông không vào Miền Nam hồi trớc cách mạng mà ở lại Miền Bắc thì tài năng của ông chắc chắn sẽ xếp ngang hàng với một số nhà văn hiện thực khác

Tác giả Trọng Lang cũng là cây bút viết phóng sự sớm và viết chuyên nhất với thể văn này trong một thời gian dài Nhng các tác phẩm của ông cũng bị xem là

có vấn đề, giống nh Vũ Trọng Phụng, Trọng Lang bị xem là cây bút rơi vào chủ nghĩa tự nhiên Xét về thực chất các tác phẩm của ông nh: Trong làng chạy, Đời bí

mật của s vãi, Gà chọi (1935), Đồng bóng (1935-1936), Hà Nội lầm than (1937), Làm dân (1938), Làm tiền (1939), tác giả đã miêu tả hết sức cặn kẽ hiện thực…

đời sống, với phong cách điều tra, kể chuyện, khai thác t liệu thực tế Nhà văn đã

mở rộng phạm vi đề tài, bao quát vấn đề trên diện rộng từ đời sống tinh thần, phong tục tập quán đến lối sống Âu hoá mới đang nảy sinh Nếu cho rằng ông rơi vào chủ nghĩa tự nhiên thì quả là hơi nặng nề Trên thực tế, trong các sáng tác của

ông luôn hiện hữu đầy đủ mọi hạng ngời từ bọn trộm cắp, gái điếm, ả đào, nghiện hút, kể cả tệ nạn quan tham chuyên ăn của đút lót Cuộc sống muôn mặt sau luỹ tre làng đợc ông phô bày, những góc khuất tối của chốn đô thị nh hiện ra trớc mắt chúng ta với tất cả những gì mục ruỗng nhất Đặc biệt, không những phản ánh mà

ông còn chỉ ra nỗi đắng cay nhục nhã của lớp ngời sống dới đáy xã hội Bởi vậy, chúng ta cần khách quan hơn trong việc nhìn nhận đánh giá những đóng góp của nhà văn đã làm đợc Khi đọc lại các thiên phóng sự nh : Hà Nội lầm than, Làm

dân,… ta thấy vẫn còn nguyên giá trị phản ánh Không nên có những cái nhìn

thiếu khách quan khi cho rằng : '' Đó là một ngời viết phóng sự có thái độ khinh bạc nhất là đối với ngời nghèo" [26,106] Những nhận xét thiếu khách quan đó cũng là một trong những nguyên nhân khiến việc đánh giá các tác phẩm của ông thiếu khách quan khoa học Có ngời còn cho rằng: "Trọng Lang trong Hà Nội lầm

than (1937) đã coi gái điếm nh súc vật, nh con sâu, con bọ, còn trong Làm dân

(1938) Trọng Lang lại viết nhiều trang đả kích nông dân, cho họ là ngu dốt, hủ bại, dâm dục"[26,152] Phản ánh đúng bản chất thực tại xã hội là vấn đề mà tác giả quan tâm, mong muốn mang đến cho độc giả những trang ký họa một cách chân thực nhất về đời sống ngời dân Việt Nam trớc cách mạng Đó là những trang viết

đợc tác giả khai thác tỉ mỉ từ t liệu thực tế, và không ngần ngại khi tự mình trà trộn vào các ổ chứa, tiệm hút để chứng thực những điều xã hội bức xúc quan tâm Trong

Hà Nội lầm than, Làm dân, Thầy lang.v.v… Trọng Lang đã chỉ ra đợc sự tủi hổ,

chua xót của một tầng lớp ngời trong xã hội, ngoài ra ông còn thể hiện đợc nỗi cảm thông, niềm phẫn uất trớc sự mục ruỗng, xấu xa của xã hội

Cũng nh rất nhiều nhà văn hiện thực đơng thời, ông cha chỉ ra đợc con đờng

đấu tranh để tự giải phóng khỏi kiếp lầm than, nhng Trọng Lang thông qua các tác phẩm của mình đã miêu tả thực trạng xã hội và bày tỏ thái độ ái ngại, cảm thông sẻ chia những khổ đau mà ngời lao động đang phải gồng mình lên chịu đựng Với các tác phẩm của mình, Trọng Lang đã dựng lên một bức tranh đầy sức tố cáo xã hội

đơng thời Nhà phê bình Vũ Ngọc Phan đã khẳng định: " Trong số những nhà văn viết phóng sự gần đây, Trọng Lang có óc phê bình hơn cả, văn của ông đanh thép

và sắc cạnh, chuyên về tả cảnh hơn tả tình Muốn hiểu tâm hồn những hạng dân…quê đã bi "lây" ít nhiều thói tỉnh thành thì phải đọc phóng sự của Trọng Lang" [38,559] Qua đó, chúng ta có thể nhận thấy các phóng sự của ông không phải hoàn toàn rơi vào chủ nghĩa tự nhiên, coi thờng ngời lao động, ghẻ lạnh với nỗi đau của đồng loại mà trái lại ông hiểu và rất thông cảm với nỗi đau của những ngời dân lao động nghèo khổ, những kiếp ngời chịu những bất công trong xã hội, bị xã hội chà đạp, coi thờng, tất cả đợc ông phản ánh một cách chân thực với một nỗi niềm

đau đáu xót thơng cho những kiếp ngời lầm than sống dới đáy xã hội Nếu cho rằng phản ánh đúng thực trạng xã hội đơng thời mà bị xem là rơi vào chủ nghĩa tự nhiên thì nhận xét này quả là một thiệt thòi cho tác giả Bởi vậy, chúng ta cần có một cái nhìn đầy đủ và chính xác hơn về những cống hiến trong thể loại phóng sự

mà tác giả đã dày công sáng tạo ra nó Ngay bây giờ khi đọc lại các phóng sự của

ông, thực sự chúng ta nh đợc xem lại một cuốn phim t liệu đợc trình chiếu cận cảnh với những vấn đề có sức tố cáo xã hội sâu sắc Với tài năng nghệ thuật của mình ông đã đóng góp thêm một tiếng nói, một bức ký họa về xã hội Việt Nam những năm 30 của thế kỷ XX này

Nếu Tam Lang, Trọng Lang trong các phóng sự của mình còn có nhiều ý kiến trái ngợc nhau thì Nguyễn Đình Lạp tuy không rơi vào hoàn cảnh đó, nhng từ trớc tới nay các sáng tác của ông cũng cha gây đợc sự chú ý cao trong giới nghiên

cứu Các phóng sự của nguyễn Đình lạp tuy không đợc sắc sảo, hoạt bát nh Vũ Trọng Phụng, ít kỹ xảo nh Trọng Lang nhng ông đợc d luận đánh giá cao Phóng

sự Thanh niên trụy lạc, tác giả tố cáo sự ăn chơi trụy lạc của một tầng lớp thanh niên trong xã hội, và những hậu quả đáng tiếc do cuộc sống buông thả gây nên Qua đó tác giả cũng bày tỏ sự cảm thông đối với những cô gái giang hồ Cũng nh nhiều nhà văn hiện thực khác, ông đã mạnh dạn đề cập đến những vấn đề có ý nghĩa xã hội sâu sắc Với hai tập tiểu thuyết phóng sự Ngõ hẻm và Ngoại ô, Nguyễn Đình Lạp là ngời góp thêm phần tài liệu bổ sung cho trọn vẹn hơn bức tranh về xã hội Việt Nam Trên thực tế, nghiên cứu về tác phẩm của ông hiện nay còn cha nhiều, các công trình cha đi sâu tìm hiểu về tác giả và tác phẩm, một số bài viết còn đánh giá về t tởng của ông trớc cách mạng hơi nặng nề Đồng thời với việc phê phán đúng mức những thiếu sót, của tác giả, chúng ta nên ghi nhận những mặt tốt đẹp, đáng quý mà các tác phẩm của ông đã đạt đợc Với những đóng góp của ông, đáng lẽ ông xứng đáng có tên trong hàng ngũ các nhà văn hiện thực phê phán giai đoạn 1930-1945

Ghi nhận những đóng góp của các tác giả Tam Lang, Trọng Lang, Nguyễn

Đình Lạp, Vũ Trọng Phụng, Ngô Tất Tố Họ xứng đáng là những nhà văn tiên…phong, có công trong lĩnh vực đa thể loại phóng sự phát triển bắt nhịp cùng với thời

đại Nhờ đó mà phóng sự Việt Nam giai đoạn 1930-1945 tăng thêm sức hấp dẫn, lôi cuốn độc giả và trờng tồn đợc với thời gian

về cơ bản các thiên phóng sự đã tái hiện đợc một cách chân thực không khí xã hội

đơng thời Qua các văn bản phóng sự còn lu giữ đợc cho đến ngày hôm nay, chúng

ta thấy nổi lên những mảng đề tài thu hút đợc sự quan tâm của hầu hết các nhà văn nh: Đề tài viết về cảnh khốn cùng của những ngời nông dân ở chốn hơng thôn có

Làm dân của Trọng Lang; Một huyện ăn tết của Vũ Trọng Phụng; Cờng hào của

nguyễn Đình Lạp; Việc làng, Tập án cái đình của Ngô Tất Tố ; về cuộc sống của ngời dân nơi đô thị có Đêm sông hơng của Tam Lang; Hà Nội lầm than, Làm

tiền, Trong làng chạy của Trọng Lang; Cạm bẫy ngời, Cơm thầy cơm cô, Kỹ nghệ lấy Tây, Lục xì của Vũ Trọng Phụng; Tôi kéo xe của Tam Lang; Thanh niên trụy lạc của Nguyễn Đình Lạp Bên cạnh các đề tài mang tính chất xã hội nóng bỏng…

đó là một số các đề tài khác viết về chế độ nhà tù thực dân, phóng sự điều tra về phong tục, văn hoá-xã hội và dân tộc học và một số phóng sự nối đến những sinh hoạt văn hoá ẩm thực ở Hà nội,v.v…

Trong những mảng đề tài kể trên, phóng sự viết về những biến đổi trong đời sống nơi đô thị chiếm số lợng nhiều hơn cả Nh chúng ta đã biết cuộc khai thác thuộc địa của thực dân Pháp vào nớc ta, nơi chịu nhiều biến thiên nhiều nhất có lẽ

là ở chốn đô thị vì đây là nơi thực dân Pháp đặt ách thông trị đầu tiên Một sự thay

đổi về tất cả các mặt diễn ra một cách hết sức mau lẹ, đô thị là nơi các nhà văn có thể chứng kiến đợc một cách đầy đủ và toàn vẹn nhất về tội ác của bọn thực dân phong kiến Bởi vậy, viết về mảng đề tài thành thị thu hút đợc sự quan tâm chú ý của các tác giả đơng thời Thông qua các phóng sự mà độc giả của nhiều thế hệ

biết đồng cảm, chia sẻ với những bất công trong xã hội mà ngời dân đang phải chịu

đựng

2.1.1 Những tệ nạn xã hội nhức nhối

Khi sáng tác, bất kỳ nhà văn nào cũng có một cách đánh giá về xã hội, về con ngời, về cuộc sống theo một t duy và cách hiểu riêng Đó chính là nhân tố quyết định, chi phối quá trình sáng tác cũng nh đời sống tinh thần của mỗi một tác giả

Cuộc sống thực tại của xã hội phong kiến mà các tác giả phóng sự hớng tới cũng hết sức đa dạng, với các hình thức phản ánh rất riêng, khác lạ và không ai giống ai Song chúng ta cũng thừa nhận rằng đó chính là sự thôi thúc tâm can trớc cõi đời, cõi lòng mà mỗi nhà văn muốn gửi gắm Qua đó, ngời đọc cũng dễ dàng nhận thấy những suy t, những ẩn ức về nhân tình thế thái của các nhà văn Điều đó khiến các nhà văn luôn chú ý quan tâm đến cách tiếp cận và khai thác hiện thực d-

ới những góc độ riêng, tiếp cận thực tại từ mặt trái xã hội Từ cuộc sống phồn hoa

ở chốn đô hội cho đến tận cùng ngõ nghách của luỹ tre làng đâu đâu cũng hiện lên những nhố nhăng, kệch cỡm, ở đâu con ngời cũng bị các hiểm hoạ rình rập, cả xã hội bao trùm một không khí bức bối, nặng nề, u ám

Những biểu hiện bệnh hoạn, những tệ nạn xã hội trầm trọng mà các cây bút phóng sự bóc trần trên báo chí chính là kết quả của quá trình bóc lột, bần cùng hoá ngời lao động của thực dân Pháp và bọn phong kiến tay sai Với cách tiếp cận thực tại rất độc đáo, ngay từ cách các tác giả đặt tên cho các phóng sự của mình cũng khiến độc giả phải giật mình chú ý vì sự trớ trêu, ngợc đời nh : Hà nội lầm than,

Đàn bà nghiện hút, Làm tiền,…Trọng Lang; Cạm bẫy ngời, Cơm thầy cơm cô,

Kỹ nghệ lấy Tây, Lục xì, Vũ Trọng Phụng; … Tàn đèn dầu lạc của Nguyễn Tuân

hay Thanh niên trụy lạc, Chợ phiên đi tới đâu, Ngoại ô, Ngõ hẻm- Nguyễn Đình Lạp; Làm dân củaTam Lang; Việc Làng, Tập án cái đình của Ngô Tất Tố; Túp

lều nát của Nguyễn Trần Ai; Hối Lộ Phạm Ngọc Thọ, Sức hấp dẫn đặc biệt của…các tiêu đề này không chỉ lột tả đợc cho chủ đề của câu chuyện mà còn gợi hàm ẩn

sâu xa và đây cũng là cách để các tác giả xây dựng đợc những nhân vật có tính chất điển hình Bên cạnh đó, với việc sử dụng ngôn từ nh : "ma cô", "ma cậu", "tự dng", "thốt nhiên", "kỷ lục ngu", "nguội tiết", đã tăng thêm hiệu lực cho việc…miêu tả, bày tỏ sự đánh giá, thể hiện tình cảm Qua đó, các tác giả đã ngầm dự báo cho độc giả về những đảo điên hết sức lạ lùng ấy của cuộc sống.

Đọc các thiên phóng sự về đời sống nơi đô thị của Tam Lang, Trọng Lang

Vũ Trọng Phụng, chúng ta thấy các ông nhập vai vào đủ hạng ngời, hoá thân vào mỗi kiếp ngời sống chui rúc vào tận cùng các ngóc ngách, nhớp nhúa của đô thị

Và trên hết ngời đọc càng cảm nhận rõ hơn cuộc đời là sự đan dệt của những chuỗi các biến cố vô cùng oái oăm đột ngột Số phận con ngời nh những sợi chỉ mỏng manh, nhỏ bé bị cuốn vào một thế giới với những cạm bẫy mà ít ai có thể cỡng laị

đợc Với "cuốn tiểu thuyết con sen con đũi" (Cơm thầy cơm cô) của Vũ Trọng Phụng chúng ta hết sức bàng hoàng trớc sự đổi thay chóng vánh của số phận nhân vật Đũi Đũi xuất thân là con của một lý trởng nhng khi của cải trong nhà "đội nón

ra đi" theo những tục lệ làng quái gở thì Đũi phải lên tỉnh làm con ở Cuộc đời Đũi với vai trò là một con ở cho một mụ me Tây Cùng với sự tham tham gian xảo, mụ không từ bất cứ thủ đoạn nào để lừa bịp đẩy kẻ trong trắng ngây thơ nh Đũi vào con đờng của sự dâm ô Sự tha hoá của nhân vật Đũi cũng có căn nguyên của nó,

kể từ khi bà chủ nhà đốn mạt "nhét giẻ vào mồm" cho "thằng oẳn cứ hiếp lấy hiếp

để!"[42,110] Từ đó, Đũi nhanh chóng trở thành một trong những ngời rất rành rọt trong nghề làm đĩ ở cái tuổi mà đáng lẽ ra phải đợc sự bao bọc của ngời lớn Đũi sành sỏi trong việc khiêu dâm, đã làm cho hai đứa con bà chủ nhà mới mời hai, m-

ời ba tuổi đầu rơi vào bẫy tình mà nó vừa là ngời đạo diễn lại vừa là một diễn viên rất tài ba Tâm hồn non nớt của Đũi đã bị thói lu manh của mụ chủ me tây chà đạp

và đó chính là nguyên cớ để Đũi bất chấp tất cả để kiếm tiền và đã thành công, nó mong muốn kiếm thật nhiều tiền để trở thành một cô đầu Khác với Đũi (Cơm thầy

cơm cô), Thị Lành(Lục xì) là một đứa bé không cha không mẹ, cuộc sống phải vất

vả lo lấy bữa cơm nuôi mình từ bé Nó lăn lóc đầu đờng xó chợ để bán me, bán sấu, rồi bị một tên lính tập đểu giả lừa, từ đó nó quen dần với cách trêu ghẹo của…

những khách hàng và đã không ngần ngại khi họ rỉ tai nói thầm với Thị, không gắt gỏng khi khách sờ mó vào ngời Tiền đã làm cho Thị Lành quên đi tất cả, mới mời lăm tuổi đầu thị đã nhanh chóng trở thành một ngời có "nghề", nghề làm đĩ Cả

Đũi và Thị Lành đã trở thành gái đĩ một cách bất đắc dĩ, buộc phải chiều lòng tất cả các khách làng chơi, nhắm mắt đa chân vào cái nghề bẩn thỉu này, đã một lần bị lừa họ càng thấu hiểu và tinh vi hơn Trong Làm dân Trọng Lang đã rất công bằng khi đa ra chuyện "công lý của một con nhà thổ" rằng :"Khi nó còn tân, ngời ta lừa, khi nó đã lũa, thì nó lại lừa ngời ta"[30,25] Đũi và Thị Lành có thể xem là những con ngời nh vậy Đó cũng là điển hình của những con ngời cụ thể những số phận

đắng cay của nhiều cô gái chỉ vì một chút lỡ làng, sa sẩy và cuộc đời họ phải chịu những khổ đau, oan trái

Với phóng sự Đêm Sông Hơng Tam lang đã cho ta thấy cuộc sống phức tạp, muôn mặt ở chốn cố đô Cùng với sự yên ả chảy của dòng sông Hơng êm đềm là cuộc sống với các kiểu hành nghề vừa bán hàng vào ban ngày, ban đêm họ làm nghề kín, tức là nghề "bán trôn nuôi miệng" ẩn phía ngoài sự đài các, là các ổ chứa trá hình đợc đặt ở khắp nơi Có những ngời do hoàn cảnh sống nhng cũng không ít ngời họ đi làm nghề kín để tiêu xài và mua trang sức tô điểm cho bản thân mình Cuộc sống đã xô đẩy họ vào những cuộc vui bất tận, những cuộc mua hoa bán nguyệt diễn ra một cách hết sức bình dị, mà nếu không tinh ý sẽ khó nhận ra

đợc đó chính là một cuộc trao đổi mua bán ái tình ở Huế không nhiều các ổ chứa, các xăm nh ở Hà Thành mà kín đáo trong các nhà kiểu cổ hoặc dới thuyền, cách mua bán dâm cũng hết sức khéo léo, khiến ngời ta có cảm giác nh lọt vào chốn mê cung của tình ái Cũng với loạt đề tài này Trọng Lang trong phóng sự của mình đã chỉ ra thức chất cuộc sống của những cô gái bán dâm trá hình dới vỏ bọc của gái nhảy, cô đầu để kiếm sống bằng cái nghề "bán trôn nuôi miệng" Họ kiếm sống bằng cách mua vui cho những khách làng chơi lắm tiền Nhiều khách làng chơi bẩn thỉu, gớm ghiếc nhng họ không lấy làm ghê tởm, trái lại còn tâng bốc khách hết lời, cô H thậm chí còn sẵn sàng "đa lên mũi ngửi mùi bít tất thối khắm của khách" và khen là thơm (Hà Nội lầm than) Họ không từ một mánh khoé nào để

có thể moi đợc tiền những ông khách xộp, đồng tiền đã đẩy các cô ngày càng lún sâu hơn vào vòng xoáy của những lỗi lầm, bất chấp tất cả, họ chìm sâu trong sự sa

đọa, nh những con thiêu thân cứ lao vào bóng đêm không lối thoát Bản thân họ phần vì muốn nhanh chóng kiếm đợc nhiều tiền, phần vì đã lỡ sa vào con đờng ăn chơi trụy lạc buộc phải thả nổi cuộc đời mình cho số phận, cho những cuộc tình hời hợt đổi trao Cảnh đánh đập của các mụ chủ đối với các cô gái diễn ra thờng xuyên, khiến ta hình dung họ nh những nô lệ trong nghề bán thân, không kháng cự

mà họ vẫn điềm nhiên cời cợt, dâng hiến cuộc đời mình cho bọn quỉ dữ Cô Lơng một cô gái của vùng sơn cớc trẻ đẹp, trong trắng chỉ vì cơm áo đã tìm ra chốn thị thành mong mỏi có một cuộc sống tốt đẹp hơn Nhng Hà Nội với vẻ tráng lệ đã lấy

đi nhan sắc và một ống chân của cô Ngời con gái tội nghiệp nằm trong nhà thơng bảo hộ nhng vẫn hy vọng khỏi bệnh để tiếp tục lao vào nghề nhảy để sống Điều này chứng tỏ, các cô gái cha ý thức đợc hậu quả mà chính mình là nạn nhân với các căn bệnh nan y mà xã hội đang phải mất rất nhiều tiền bạc để bài trừ nó Vũ Trọng Phụng cũng đã đề cập đến vấn đề này trong phóng sự Lục xì tác giả đã cho

ta thấy tệ nạn gái mại dâm đã lan nhanh, mạnh với một tốc độ khủng khiếp và đó cũng chính là nơi để bệnh hoa liễu có điều kiện sinh sôi và lan rộng trong xã hội

Có thể thấy cha bao giờ nạn mại dâm lại hoành hành một cách ngang nhiên

nh vậy Họ kiếm tiền bằng thân xác của mình một cách trắng trợn, Hà Thành lúc bấy giờ nhà xăm, ổ chứa, nhà trọ nhiều không kể xiết Đó cũng là một trong những nguyên nhân nảy sinh tệ nạn mại dâm một cách mạnh mẽ Với một thực trạng xã hội nh vậy, các nhà viết phóng sự đã không ngần ngại phanh phui sự dâm ô, đồi trụy của một số bộ phận phụ nữ, sống tha hoá biến chất, mất hết nhân phẩm lòng tự trọng vốn có của con ngời

Bên cạnh tệ nạn mại dâm, nạn cờ bạc cũng đang làm cả xã hội lúc bấy giờ

đảo điên Trùm ấm b (Cạm bẫy ngời) là một trong những tay cờ bạc có hạng Cuộc đời của hắn là chuỗi những ngày thăng trầm sóng gió, là một cậu ấm con quan nhng không giữ nổi cơ nghiệp của gia đình mà nhanh chóng đa nó vào trò đỏ

đen vốn đã đam mê từ thủa thiếu thời Cuộc sống phiêu bạt giang hồ, nếm trải d vị

của cuộc sống Trùm ấm b đã trở thành quân s chuyên đi lừa bịp thiên hạ và nhanh chóng trở thành một trong những vây cánh mạnh trong làng bịp, với những mánh khoé lừa bạc đến hạng cao siêu Cuối cùng hắn cũng leo lên đợc chức ông trùm trong làng bịp và có mạng lới săn "mòng" ở khắp nơi, sẵn sàng giở thói bịp

để lừa tiền thiên hạ, đa con mòng vào chỗ trắng tay Với việc tiếp cận xã hội ở những góc khuất, những tối tăm, rách nát của đời sống nơi đô thị, các nhà văn không chỉ đau đớn xót xa với những cảnh trái ngang, những cơn giông tố của cuộc

đời giáng xuống bao ngời dân vô tội, mà các nhà văn cũng nhận ra đây chính là những nguyên nhân để họ sa chân vào vũng sâu của những việc làm tội lỗi, trở thành những tay anh chị bất đắc dĩ trong xã hội

Với việc tiếp cận từ mặt trái xã hội, các cây bút phóng sự vạch ra cho ta thấy một xã hội bát nháo, nhố nhăng, nhìn đâu cũng thấy bất công, oan khổ Với cách miêu tả hết sức đa dạng, đủ mọi lứa tuổi, giới tính, các tác giả đã cho chúng ta thấy xã hội đơng thời với sự hỗn tạp, bịp bợm và thối nát Trong Hà Nội lầm than Trọng Lang đã khảo sát nạn mại dâm dới mọi hình thức và ở đâu cũng là ổ chứa trá hình cho loại nghề dâm ô này Tất cả các ngón nghề mà các cô đầu, gái nhảy, đ… a

ra để moi tiền khách đều rất chuyên nghiệp theo kiểu "thả con săn sắt bắt con cá rô", rồi những cuộc tình chóng vánh nửa vời của các cô cũng đủ sức cho chúng ta thấy sự h hỏng, sa đoạ của đám thanh niên trong xã hội đơng thời Trong Hà Nội

lầm than Trọng Lang đã cho ta thấy sự, lố bịch trớ trêu của những cô gái làm nghề

bán thân, họ không có quyền lựa chọn cho mình một ngời để có thể gửi gắm cuộc

đời mà với họ bạ ai cũng có thể là tình nhân đợc miễn sao ngời đó có thể cho tiền

Nh chuyện tình của cô K lại rất oái oăm, vì tiền cô buộc phải lấy một ông cụ để chuộc thân nhng trớ trêu thay ông cụ đó lại chính là bố đẻ của ngời yêu cô trớc đây (Hà Nội lầm than) Trớ trêu thay cho những cảnh đời trái khoáy, tất cả cũng chỉ vì

đồng tiền, thực chất họ cũng muốn thoát khỏi kiếp giang hồ song nếu không làm nghề bán thân nuôi miệng này, họ biết làm gì để kiếm sống trong cái xã hội chó

đểu này Con ngời mất hết niềm tin vào cuộc sống, họ lao vào kiếm sống bằng các nghề trong xã hội, miễn sao có tiền để chống chọi đợc với cuộc sống Huệ (Ngoại

ô), là một cô gái sống bằng nghề bán thân, mua vui cho khách làng chơi đã từng

tâm sự với bác Vuông làm nghề giò chả: "Tuy ghét hắn muốn nhổ ngay vào mặt hắn nhng vì bổn phận của một kẻ đầu rợu đã vay tiền của bà chủ, tôi phải cắn răng nuốt quả bồ hòn, gợng nói, gợng cời để chiều lòng khách và làm lợi cho bà chủ"[29,70] Cuộc sống đã xô đẩy những con ngời nh Huệ sớm sa vào con đờng buôn phấn bán son, và họ cũng là một trong những nguyên nhân đẩy xã hội rơi vào thảm cảnh

Có thể khẳng định rằng, các thiên phóng sự khảo sát nạn mại dâm đã đa ra những số phận, những con ngời dấn thân vào nghề mạt hạng này với rất nhiều hoàn cảnh, song chủ yếu là do cuộc sống xô đẩy, do hám lợi muốn nhanh chóng kiếm đ-

ợc tiền họ quên đi nhân cách của mình Trong Lục xì Vũ Trọng Phụng đã khảo sát nạn mại dâm ở thủ đô Hà Nội những năm đầu thế kỷ XX, với một con số kinh hoàng, số lợng ngời gieo rắc vi trùng hoa liễu, có đến năm ngàn gái điếm chính thức (cha kể đến bọn gái nhảy, ả đào ở vùng ngoại ô) Trong một thành phố với số dân là mời tám vạn, mà có đến 5000 gái điếm, nghĩa là cứ ba mơi lăm ngời lơng thiện lại có một ngời chuyên làm cái nghề bẩn thỉu ấy Tác giả không chỉ liệt kê những con số chính xác về nạn mại dâm, mà còn lay thức lơng tâm con ngời trớc hậu quả mà căn bệnh ấy để lại: "Năm 1914, 74% binh lính Pháp ở Bắc kỳ mắc phải chứng bệnh hoa liễu, trong đó ngời mù và chột của dân mình là70% do vi trùng bệnh lậu mà ra, cứ 4000 trẻ con mới đẻ mà chết thì trung bình có chừng một nghìn

đứa trẻ, nói theo lối kiêng của mình là sài, đẹn, là bỏ, là mất, là khó nuôi, nhng theo khoa học thì chết vì bố mẹ có nọc bệnh giang mai, hoặc những biến chứng của bệnh ấy"[40,31] Nếu Vũ Trọng Phụng thống kê trong Lục xì là 5000 ngàn gái

đĩ thì trong Hà Nội lầm than, Trọng Lang đã thống kê số lần tiếp khách của một ngời làm nghề mại dâm trong ba năm là 3240 lợt khách Vậy thì chúng ta thử làm một phép tính xem với năm ngàn gái đĩ thì một năm họ sẽ tiếp bao nhiêu lợt khách, con số đó quả là không nhỏ so với số dân Hà Thành ấy vậy mà, xã hội phải chịu

bó tay trớc tệ nạn đó, bởi thế nạn hoa liễu và các bệnh truyền nhiễm khác càng có dịp đợc lây lan Trong đó, luật pháp đóng vai trò hết sức quan trọng tác giả Vũ

Trọng Phụng trong phóng sự Lục xì, cũng đã nhận xét cảnh sát lúc bấy giờ cũng chỉ

là "cảnh sát phờng chèo", nên tệ nạn rất khó bài trừ

Trớc nạn mại dâm vô cùng nguy hiểm và làm đau đầu nhà chức trách thì nạn

cờ bạc cũng là một quốc nạn, nó đang len lỏi vào từng gia đình, tàn phá huỷ diệt giống nòi (Cạm bẫy ngời) Nó đã thiêu rụi cả cơ nghiệp mà ông cha đã để lại cho Trùm ấm b, đa đẩy Ba Mỹ Ký" chán nản mọi việc nặng nhọc của tay chân tình nguyện đi săn những "con mòng" cho những ông trùm đỏ đen" Chính họ đã đánh mất đi nhân cách, phẩm giá, đồng tiền đã chi phối họ, khiến họ trở thành nô lệ, và tìm mọi cách để sát phạt nhau, kể cả tình máu mủ ruột thịt Cha bao giờ sức mạnh của đồng tiền lại vô hình đến nh vậy, nó khiến con ngời tha hoá, quên đi tất cả thâm tình, chà đạp lên nhau để sống Những biểu hiện bệnh hoạn, những tệ nạn xã hội trầm trọng mà các phóng sự phản ánh càng tô đậm tính chất đồi trụy, ăn chơi trác táng của xã hội đơng thời Bỏ nơi quê hơng bản quán ra đi mong tìm kiếm đợc miếng cơm manh áo, nhng nào ngờ thị thành là nơi họ đã mất đi niềm tin và sự hy vọng mong manh ban đầu và họ đã dần quên đi tất cả, cuộc sống đã dạy cho họ phải lừa lọc, phải mất dạy, phải lu manh mới mong trụ lại đợc chốn thị thành Và

Đũi (Cơm thầy cơm cô), Thị Lành (Lục xì), Huệ (Ngoại ô), cô H (Hà Nội lầm

than) là những điển hình nh… vậy Họ buộc phải đểu cáng trớc những ông chủ bà chủ mất hết lơng tri, hay phải giả vờ nịnh nọt những kẻ lắm tiền rửng mỡ

Bên cạnh đó, chân dung những ông chủ bà chủ trong các phóng sự cũng hiện lên hết sức đa dạng, kẻ thì táng tận lơng tâm lừa lọc, bán rẻ sự trinh tiết của những ngời con gái quê mùa, kẻ thì nanh nọc gian ác trong những cách trừng phạt thật đáng ghê sợ Nằm trong tay bọn chủ chứa, họ bị hành hạ đánh đập không th-

ơng tiếc, những cảnh đó diễn ra thờng xuyên giống nh cảnh tra tấn trong ngục tù Cuộc sống của họ không bằng một con vật, bị đối xử bất công, cuộc sống hoàn toàn rơi vào bế tắc Nếu Hà Thành nẩy sinh các tệ nạn một cách không kiểm soát

đợc, thì ở nông thôn ngời dân đang phải oằn mình vì những hủ tục, đang dần cớp đi cuộc sống bình yên của biết bao gia đình, nhiều ngời buộc phải ra đi để thoát khỏi kiếp sống với bao lề thói cổ hủ Trong Làm dân Trọng Lang đã cho ta thấy cuộc

sống của những ngời dân trong luỹ tre làng với biết bao những bất công mà họ

đang phải gánh chịu, ngời dân ở quê việc to, việc nhỏ đều nhờ đến cửa quan, mà

đến cửa quan chắc gì họ tìm thấy đợc sự công bằng Công lý có đợc hay không cũng đợc định đoạt bằng số tiền nhiều hay ít Trọng lang đã không ngần ngại mà nói thẳng toẹt ra về nạn ăn hối lộ một cách trắng trợn của các "cụ lớn": "lại còn cái này nữa Tôi muốn nói cái bằng cửu phẩm bá hộ chẳng hạn Ông đợc giấy lên tỉnh lĩnh Thoạt đầu, tay không! Mời ông đi ra, cụ lớn còn bận! Nếu ông khôn ra để mà hiểu, thì chiều đến, ông khệ nệ bng độ hai chai sâm banh vào gãi tai hai cái: "dạ! Vì thiềng" Cụ lớn sẽ giật mình so vai mà nói thật nhanh: "ồ, này lạ! Tôi cha ký, à thầy? Nào bằng đâu, để tôi ký Tôi ký ngay bây giờ cho thầy!"[30,38-39] Nạn ăn hối lộ còn đợc Ngô Tất Tố, Vũ Trọng Phụng miêu tả hết sức kỹ lỡng trong các phóng sự Việc Làng và Tập án cái đình hay Một huyện ăn tết bọn lý cựu, chánh hội, phó hội cho đến tri phủ đều tìm mọi cách ăn tiền của dân, chúng hằng ngày, hằng đêm xúm nhau lại chích máu của nhân dân Nếu chúng ta thấy trong sòng bạc, chốn lầu xanh, của bọn lu manh, thế giới của những tay anh chị con ngời mới mất hết đạo dức, lơng tri thì ngay ở chốn quan trờng, vốn đợc xem là chốn uy nghiêm, ai cũng phải kính nể nhng ở đó lơng tâm con ngời cũng bị đánh mất chỉ vì tiền Hình ảnh bọn cai lệ ùa xuống hơng thôn vào dịp gần tết để kiếm chác hay thầy nho Kh tìm mọi kế sách để moi tiền đã khiến ngời đọc vô cùng khinh bỉ, ghê tởm về xã hội đơng thời (Một huyện ăn tết) Xã hội mục ruỗng, thối nát ngoảnh

đâu cũng đều là những tệ nạn ở hơng thôn, bọn cờng hào địa chủ tìm mọi cách để các hủ tục tồn tại và đó là cơ hội kiếm chác của bọn hơng lý, lý trởng Tâm lý những ngời dân quê ai cũng muốn có một chút vai vế trong làng, họ đã bị chút h danh đó đè chết Còn bọn đơng chức trong làng thì đây chính là dịp để chúng tha

hồ vơ vét về túi mình, chà đạp lên mồ hôi, nớc mắt và cả máu của những ngời dân

Đây là lời tâm sự của một ngời đã sống suốt đời dới ách tục lệ thối nát ấy "…Những cái tục lệ quái gở, mọi rợ đợc tự do kế tiếp nhau, chồng chất lên vai chúng tôi Nhiều lúc muốn hắt cái gánh nặng ấy đi, nhng sức một mình không thể làm nổi, đành phải è cổ mà chịu Một ngời chăm chỉ, cần kiệm, lao lực nh tôi, chỉ vì