Đặc điểm nổi bật của thể tài chân dung văn học trong văn học việt nam đương đại

Xvaig… hay Vũ Ngọc Phan, Hoài Thanh,Xuân Diệu, Tô Hoài, Nguyễn Đăng Mạnh… Ngoài ra chúng tacòn thấy những bài viết thuộc thể tài này trên các trang báo Văn nghệ, Tiền phong, trong các tậ

Bộ giáo dục và đào tạo Trờng đại học vinh

- -phan an na

Đặc điểm nổi bật của thể

tài chân dung văn học trong văn học Việt Nam đơng

đại

Chuyên ngành: văn học Việt Nam

Mã số: 60.22.34

Tóm tắt Luận văn thạc sĩ ngữ văn

Vinh - 2008

Mục lục

Trang

Mở đầu 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề2

3 Đối tợng nghiên cứu và phạm vi t liệu khảo sát 5

4 Phơng pháp nghiên cứu 5

5 Nhiệm vụ nghiên cứu 5

6 Cấu trúc luận văn 6

Chơng 1 Nhìn chung về sự phát triển của thể tài chân dung văn học trong văn học Việt Nam đơng đại 7

1.1 Giới thuyết khái niệm thể tài chân dung văn học 7

1.2 Sự nở rộ của thể tài chân dung văn học trong văn học Việt Nam đơng đại 9

1.3 Các thành tựu tiêu biểu của thể tài chân dung văn học trong văn học Việt Nam đơng đại 10

Chơng 2 Đặc điểm nổi bật của thể tài chân dung văn học trên các phơng diện nội dung .13 2.1 Đặc điểm trong cảm hứng dựng chân dung 13

2.2 Đặc điểm về góc độ tiếp cận đối tợng 49

2.3 Đặc điểm trong việc lựa chọn đối tợng dựng chân dung .59

Chơng 3 Đặc điểm nổi bật của thể tài chân dung văn học trên các phơng diện hình thức 72

3.1 Lựa chọn những chi tiết đắt 72

3.2 Kết hợp linh hoạt các sắc thái giọng điệu 77

3.3 Chú ý tạo dựng bối cảnh, không khí 82

3.4 Nhấn mạnh vai trò chứng nhân 86

Mở đầu

1 Lí do chọn đề tài

1.1 Kể từ Đại hội đại biểu Đảng cộng sản Việt Nam lần thứ VI năm 1986, đất nớc ta có nhiều đổi mới trên nhiều lĩnh vực của đời sống, xã hội Bớc vào Đổi mới, nền văn học của nớc

ta chuyển động mạnh mẽ về nhiều mặt Đây cũng là thời kỳ nhiều giá trị văn hoá, văn chơng đợc nhìn nhận, định vị lại Cùng với sự cởi mở hơn về quan niệm văn chơng, sự tự do dân chủ hơn trong không khí sáng tác và tiếp nhận, đời sống văn học đã phát triển trên cả bề rộng lẫn bề sâu Nền kinh tế thị trờng từng bớc phát triển giúp cho quyền con ngời, quyền cá nhân đợc đề cao, tạo điều kiện cho văn học “mở rộng cách nhìn”, mở rộng đề tài, mở rộng hớng thể hiện Con ngời bỗng có nhu cầu nhận thức lại những gì đã qua, những con ngời đã qua với cái nhìn thấu đáo, công bằng và gần với sự thật hơn Nhiều sự kiện văn học quá khứ, nhiều số phận văn chơng cùng nhiều vấn đề phức tạp của quá khứ gần, xa… đã đợc tái dựng theo một cái nhìn mới, không đơn giản, một chiều mà khoan dung, thấu tình đạt lý hơn Đây

là tiền đề cho sáng tác văn học, trong đó có thể tài chân

dung văn học phát triển lên một bớc mới Sự nở rộ của nhiềutác phẩm ở thể tài chân dung văn học này trở thành mộthiện tợng thẩm mỹ đáng chú ý Và vì thế thể tài chân dungvăn học đáng trở thành một đối tợng nghiên cứu chuyên sâu,

độc lập

1.2 Văn học vốn là sự ý thức về đời sống, là tấm gơngphản chiếu cách này hay các khác cuộc sống con ngời "Lấycuộc sống con ngời làm đối tợng trung tâm, văn học có một

điểm tựa vững chắc để chiếm lĩnh toàn bộ thế giới" Vănnghệ sĩ là những nhân vật của cuộc sống, đời của họ cũng

là một hiện tợng khách quan cần đợc văn học phản ánh Mảnghiện thực này có sức hấp dẫn lớn với các ngòi bút chuyên dựngchân dung bởi nghệ sĩ là những ngời đặc biệt nhạy cảm,

có khả năng nắm bắt nhanh nhạy, tinh tế mọi biểu hiện đadạng phong phú của thực tại và cuộc đời của họ thờng không

đơn điệu mà đa điệu, nhiều cung bậc khá phức tạp Khinghiên cứu văn học, nghiên cứu các tác giả, tác phẩm, dựa vàonhững tập chân dung ngời đọc sẽ đợc cung cấp rất nhiều tliệu về tiểu sử, cuộc đời không chỉ của một con ngời bìnhthờng mà còn là một nhân vật văn học

1.3 Đối tợng chính của chân dung văn học là các vănnghệ sĩ – phần lớn là các nhà thơ, nhà văn nổi tiếng gắn vớichơng trình học phổ thông Khi học về những tác giả văn

học, sách giáo khoa Ngữ văn thờng trình bày phần Tiểu dẫn

rất ngắn gọn thậm chí khô khan Cách thức trình bày nhvậy không những cung cấp ít t liệu mà còn làm giảm đihứng thú học tập ở học sinh Dẫu biết rằng thời luợng một bài

học đã đợc sắp xếp theo phân phối chơng trình dựa trênnhững cơ sở nhất định song thiết nghĩ ngời biên soạn cần

linh hoạt, làm sinh động hơn phần Tiểu dẫn bằng việc vận

dụng kiến thức chân dung văn học Sự vận dụng kiến thứcthể tài này vào bài học là rất có ý nghĩa trong việc tạo ra sựsay mê, tính tích cực, chủ động, sáng tạo ở đối tợng họcsinh.Và cũng vì thế, trong giờ dạy, ngời giáo viên cần lu ý xử

lý kiến thức phù hợp để đạt kết quả cao nhất

Những điều trên là lí do chính thúc đẩy chúng tôi tìm

đến đề tài Đặc điểm nổi bật của thể tài chân dung văn học trong văn học Việt Nam đơng đại.

2 Lịch sử vấn đề

Chân dung văn học là một thể tài khá mới mẻ trong vănhọc dân tộc Trong thời trung đại cha thấy xuất hiện thể tàinày do rất nhiều lí do xuất phát từ đặc điểm ý thức xã hội

Đến thời hiện đại, đặc biệt từ sau Đổi mới, chân dung vănhọc có đợc vị trí mới, dành đợc sự quan tâm đặc biệt củacả ngời sáng tác lẫn ngời đọc Trong quá trình nghiên cứu,

chúng tôi có phân biệt hai khái niệm thể tài và thể loại, dù

trong nhiều tài liệu lý luận văn học, đây chỉ là hai cách

dịch của cùng một thuật ngữ có gốc tiếng Pháp là genre littéraire Cùng thuộc phạm trù thể trong sự phân biệt với phạm trù loại, khái niệm thể loại thờng đợc dùng để chỉ các

hình thức cụ thể của sáng tác nh tiểu thuyết, thơ, truyện

ngắn, truyện vừa,… còn khái niệm thể tài thích hợp với việc

chỉ định các sáng tác có những điểm chung về nội dung,

đề tài (tất nhiên, nội dung, đề tài đó sẽ quy định một hình

thức có tính đặc thù) ở đây các tác phẩm thuộc thể tàichân dung văn học gần nh đều hớng đến việc dựng chândung của một con ngời gắn liền với việc tìm hiểu một sự

thật, một thời đại Còn khái niệm văn học Việt Nam đơng

đại dùng trong luận văn đợc quy ớc hiểu là văn học Việt Nam

từ sau 1975 (nhất là từ 1986) đến nay

ở nhiều nớc trên thế giới cũng nh ở nớc ta đã có nhiều tácgiả viết chân dung văn học nh M Gorky, K Pautôpxki, I

Êrenbua, A Môroa, S Xvaig… hay Vũ Ngọc Phan, Hoài Thanh,Xuân Diệu, Tô Hoài, Nguyễn Đăng Mạnh… Ngoài ra chúng tacòn thấy những bài viết thuộc thể tài này trên các trang báo

Văn nghệ, Tiền phong, trong các tập sách nh: Cây bút, đời ngời của Vơng Trí Nhàn, Viết về bè bạn của Bùi Ngọc Tấn,

Phía sau con chữ của Vũ Từ Trang, Gơng mặt nhà thơ của

Võ Văn Trực, Chân trời có ngời bay của Đỗ Lai Thuý, Phác thảo mời lăm chân dung văn học của Đoàn Nhã Văn,… Phần lớn

những tập sách này dựng chân dung nhiều nhà văn, nhà thơnổi tiếng trong nớc và thế giới ở cuộc sống đời thờng và đờisống nghệ thuật Những tác phẩm ra đời từ lâu nh của M.Gorky hay K Pautôpxki, S Xvaig đợc đánh giá là mẫu mựccủa thể tài chân dung văn học, về nội dung và nghệ thuật Vấn đề nổi bật của các tập sách này chính là dựngchân dung khá đầy đặn về nhà văn, nhà thơ nổi tiếng,nhiều ngời biết đến Trong đó đóng góp quan trọng là đã

đa ra nhiều cách tiếp cận đối tợng đợc dựng, kết hợp linhhoạt, đa dạng các sắc thái giọng điệu, vốn từ ngữ thì vôcùng phong phú Nhờ vậy, các chân dung trở nên chân thực

hơn, nổi tiếng hơn, nh bớc ra khỏi thế giới tác phẩm để đếnvới mọi ngời trên thế giới Qua đó, những thế hệ nhà văn đisau có thể học hỏi, rút kinh nghiệm cho mình, để sáng tácvơn tới đợc những giá trị cao nhất.

Đã có một số công trình nghiên cứu thể tài này nh: luận

án Tiến sĩ Chân dung văn học – lịch sử thể loại - đặc trng (Nguyễn Quốc Luân -1993), luận văn Thạc sĩ Mảng chân dung văn học trong sáng tác của Tô Hoài (Nguyễn Văn Quang

- 1996, Đại học Vinh), các khoá luận tốt nghiệp Đại học nh:

Chân dung và đối thoại: Chân dung văn học, Bình luận văn học (Phạm Thị Thuỳ Dơng – 2002, Đại học Vinh), Nghệ thuật dựng chân dung văn học của Vơng Trí Nhàn (Nguyễn Thị Xuân Giang – 2003, Đại học Vinh), So sánh nghệ thuật dung chân dung văn học của Nguyễn Tuân và Vũ Bằng (Cao Thị Thuỷ – 2005, Đại học Vinh), Đóng góp của Nguyễn Tuân đối với lý luận về tiểu thuyết và thể tài chân dung văn học (Bùi

Hà Phơng – 2007, Đại học Vinh)… Nhìn chung các công trìnhnày đều xoay quanh một số vấn đề cơ bản sau: khái niệmthể tài chân dung văn học; vì sao thể tài này nở rộ nhữngnăm gần đây; đặc điểm, khía cạnh nổi bật của thể tàichân dung văn học cũng nh phong cách của ngời dựng chândung Một số bài viết đi vào phân tích, đánh giá một số tác

phẩm chân dung văn học cụ thể: Cây bút, đời ngời, Cánh

b-ớm và đoá hớng dơng, Những kiếp hoa dại… của Vơng Trí Nhàn hay Chân dung và đối thoại của Trần Đăng Khoa Đáng

chú ý là luận án tiến sĩ của Nguyễn Quốc Luân, đã chỉ ra

đợc khá sâu sắc lịch sử và đặc trng của thể tài Song luận

án của ông cha thật chú trọng tới vị trí của thể tài này trongvăn học Việt Nam hiện đại Những luận văn còn lại thì mớichỉ ra đợc một số đặc điểm của thể tài thông qua sáng táccủa một vài tác giả cụ thể nên tính khái quát cha cao Điều

đó không có nghĩa là những luận văn ấy không có những

đóng góp đáng ghi nhận

Hiện nay cha có một công trình nào nghiên cứu tậptrung về đề tài này với t cách là một đối tợng chuyên biệt.Trên cơ sở những công trình đi trớc, ngời viết đã học hỏi,

nghiên cứu về đặc điểm nổi bật của thể tài chân dung văn học trong Văn học Việt Nam đơng đại với hy vọng có

thêm sự đóng góp trong việc nhận diện đặc trng thể tàichân dung văn học Do kinh nghiệm còn ít ỏi và năng lựccòn hạn chế nên tất nhiên bài viết cha thể hoàn thiện, chúngtôi rất mong sự đóng góp ý kiến của quý thầy cô và các bạn

đồng nghiệp

3 Đối tợng nghiên cứu và phạm vi t liệu khảo sát

Đối tợng nghiên cứu của luận văn chúng tôi là : đặc

điểm thể tài chân dung văn học trong văn học Việt Nam

Đặc biệt, phơng pháp so sánh đợc sử dụng một cách thờngxuyên nhằm làm nổi bật những tơng đồng và khác biệtgiữa các tác phẩm chân dung văn học và giữa các tác phẩmchân dung văn học với các loại tác phẩm văn học khác.

5 Nhiệm vụ nghiên cứu

Phát hiện, nhận diện và chỉ ra đặc điểm nổi bật củathể tài chân dung văn học trong văn học Việt Nam đơng đạitrên các phơng diện nội dung nh cảm hứng dựng chân dung,góc độ tiếp cận đối tợng, sự lựa chọn đối tợng dựng chândung và trên các phơng diện hình thức nh sự lựa chọn chitiết, sự phối xen các giọng điệu, việc dựng không khí, bốicảnh, việc nhấn mạnh vai trò chứng nhân Trên cơ sở đó,khẳng định ý nghĩa nhiều mặt của thể tài chân dung vănhọc trong bức tranh chung của văn học Việt Nam đơng đại

6 Cấu trúc của luận văn

Ngoài các phần mở đầu, kết luận và tài liệu tham khảo,

nội dung chính của luận văn đợc triển khai trong 3 chơng:

Chơng 1 Nhìn chung về sự phát triển của thể tài

chân dung văn học trong văn học Việt Nam đơng đại

Chơng 2 Đặc điểm nổi bật của thể tài chân dung

văn học trên các phơng diện nội dung

Chơng 3 Đặc điểm nổi bật của thể tài chân dung

văn học trên các phơng diện hình thức

Chơng 1 Nhìn chung về sự phát triển của thể tài

chân dung văn học trong văn học Việt Nam đơng đại

1.1 Giới thuyết khái niệm thể tài chân dung văn học

Tìm hiểu văn học nghệ thuật là sự tìm hiểu khám phánhững thuộc tính, bản chất của văn học, phát hiện ra quyluật vận động của nó Thực tiễn nghiên cứu văn học chochúng ta thấy rằng, chân dung văn học là một thể tài khá mới

mẻ ít ngời chú ý trong lịch sử văn học dân tộc Vì lẽ đó,

trong quá trình nghiên cứu đề tài, để xác định khái niệmchân dung văn học chúng tôi căn cứ vào nhiều tài liệu, côngtrình nghiên cứu, các ý kiến, quan điểm mang tính lý luận

đợc trình bày trong những sách lý luận, báo chí, tạp chí,những lời giới thiệu của một số tập sách chân dung văn học…

Chân dung văn học là một thể tài chỉ ra đời trên cơ sở

ý thức xã hội nhất định, khi lịch sử đã chuyển sang thời kỳcận đại Đây là thời kỳ mà việc viết văn, sáng tạo nghệ thuậttrở thành một loại hình lao động nghệ thuật đợc chuyênmôn hoá Từ đây văn nghệ sĩ trở thành một tầng lớp có vịtrí nhất định trong xã hội và trở thành đối tợng miêu tả củavăn học nghệ thuật Trong trong buổi toạ đàm văn học, giáo

s Nguyễn Đăng Mạnh phát biểu: “Chân dung văn học là mộtthể tài hiện đại Nó ra đời khi trong giới cầm bút đã có sựthức tỉnh sâu sắc về ý thức cá nhân Mỗi nhà văn đềumuốn có tiếng nói riêng, có gơng mặt riêng không chịu lẫnvới ai Và ngời đọc cũng thế, thích thú đợc tiếp xúc với nhữngtài năng có cá tính độc đáo Đó là chỗ hấp dẫn riêng củachân dung văn học…” Càng về sau đối tợng của chân dungvăn học càng đợc mở rộng, không bó hẹp trong giới nhà văn,nhà báo mà còn hớng tới những con ngời tiêu biểu trong cáclĩnh vực khác của xã hội và cả những sự kiện, thời kỳ vănhọc

Chân dung văn học đợc xây dựng dựa trên cuộc đờithực của các đối tợng nhng không hoàn toàn trùng khít với conngời tiểu sử bởi nó có xu hớng tiểu thuyết hoá, có phần pha

trộn với truyện kể, suy tởng, bình luận Sách giáo viên Ngữ

đặt ra vấn đề mỗi ngời viết cần phải có cách đi riêng chomình để những bài chân dung văn học không đơn thuầnchỉ là những bài giới thiệu tiểu sử hoặc những tiểu luậnkhoa học viết về sự nghiệp một tác giả nào đó mà phảinắm đợc cái thần của văn nghiệp ngời nghệ sĩ ngôn từ, đểloại bỏ cách tiếp cận xơ cứng.

Nh vậy, chân dung văn học là một thể tài khá co giãnkhông có ranh giới rõ rệt, dễ lẫn vào các thể khác hay nóicách khác nó không có đờng biên rạch ròi Chân dung văn học

là những sáng tác dựng lại chân dung của một con ngời, gắnliền với một sự kiện văn học, một thời kỳ văn học, và những

đối tợng ấy thực sự là một nhân vật văn học Sự giao thoacủa những thể loại khác nhau, làm nên nét hấp dẫn riêng biệtcủa chân dung văn học

Giá trị của tác phẩm chân dung đợc xác định trên cácmặt nh: sự đóng góp của tác giả trong việc cung cấp những

t liệu đặc sắc về chân dung đó, sự xây dựng nên nhữnghình tợng nghệ thuật sinh động, hấp dẫn, những giá trị

thẩm mỹ, nhận thức, giáo dục sâu sắc Những giá trị này cóthể tìm thấy ở những tác phẩm dựng chân dung của các tácgiả nổi tiếng của nớc ngoài nh M Gorky, K Pautôpxki, I.

Êrenbua… hay ở văn học Việt Nam đơng đại nh: Tô Hoài,Nguyễn Tuân, Tạ Tỵ, Nguyễn Đăng Mạnh, Vơng Trí Nhàn, BùiNgọc Tấn…

1.2 Sự nở rộ của thể tài chân dung văn học trong văn học Việt Nam đơng đại

1.2.1 Các tiền đề xã hội - lịch sử

Sau 1975, đặc biệt từ sau Đại hội đại biểu Đảng Cộngsản Việt Nam lần thứ VI (12/1986), ở nớc ta tinh thần đổi mới,dân chủ đợc nâng cao Tinh thần đó thể hiện trên nhiềumặt, trong đó có sự tôn trọng con ngời cá nhân, tôn trọnghoạt động sáng tạo nghệ thuật nh một lĩnh vực tinh thần

đặc thù Vì thế văn học đợc phép nói tới những điều trớc

đó ngời ta không dám nói tới và không thể nói tới, cho phépmỗi ngời đợc bộc lộ thái độ, suy nghĩ, tình cảm của mình

về chân dung cuộc sống, con ngời Bầu không khí xã hộithực sự đã tạo điều kiện cho chân dung văn học phát triển

Bớc vào những năm cuối thế kỷ XX đầu thế kỷ XXI, đờisống văn học có nhiều đổi mới, ngời ta có nhu cầu bàn vềnhững cái đã qua với cái nhìn thoả đáng hơn, công bằnghơn về những con ngời - những nhà văn đã làm nên khuônmặt tinh thần của nền văn hoá Việt Nam Cũng chính điều

đó thúc đẩy chân dung văn học phát triển

Bên cạnh đó, nhu cầu bảo lu t liệu, giúp cho thế hệ sautránh cái nhìn méo mó, sai lệch và phiến diện về những

con ngời, những thời kỳ văn học đã qua, nghĩa là sự phản

ánh trung thực và chính xác cũng tạo nên điều kiện thuận lợicho sự phát triển của thể tài này Cũng chính vì thế hiệnnay ngời ta muốn xây dựng bảo tàng nhà văn trong đó sẽ có

đầy đủ từ bản thảo, di tích, hình ảnh … và đó là một nhucầu tất yếu khi tầm nhìn, t tởng của con ngời thời đại vềsau đợc nâng cao

1.2.2 Các tiền đề thẩm mỹ

Văn học nghệ thuật là một hình thái ý thức xã hội, mộtphơng thức đồng hoá hiện thực về mặt thẩm mỹ, một nghệthuật dùng ngôn từ làm chất liệu để thể hiện, cho nên sựphát sinh, phát triển của văn học phụ thuộc vào một số tiền

đề xã hội - thẩm mỹ nhất định

Cùng với sự thay đổi của xã hội, lịch sử, đời sống vănhọc cũng có những chuyển biến mới tích cực Văn học đợcchú trọng đổi mới, quan niệm sáng tác cũng theo đà đó

“thay áo” Văn học thực sự gắn bó, có nhu cầu phản ánhchân thực về cuộc sống,con ngời Đây cũng là dịp để sángtác chân dung văn chọ ra đời Trên thế giới, so với Việt Namthì sáng tác theo thể tài này đã có khá lâu Nhiều tác phẩmnổi tiếng trên thế giới, đợc đánh giá là tiêu biểu, mẫu mực

nh những sáng tác của M Gorky, S Xvaigơ… Việc xuất bảnnhững tập sách chân dung văn học của các thế giới ở ViệtNam không chỉ có giá trị văn chơng, thẩm mĩ mà còn có giátrị sử liệu quý giá Nhà văn Việt Nam thực sự đã đợc học hỏirất nhiều từ những ngòi bút tài năng ấy Chính những tác

phẩm ấy cũng đã thúc đẩy, thôi thúc tâm thế sáng tạo chonhà văn nớc nhà.

Trớc khi loại tác phẩm chân dung văn học nở rộ, trongvăn học Việt Nam đã tồn tại những hình thức gần với nó nh

cuốn Thi nhân Việt Nam của Hoài Thanh - Hoài Chân, Nhà văn - t tởng và phong cách của Nguyễn Đăng Mạnh, Những nhân vật ấy đã sống với tôi của Nguyên Hồng… ít nhiều

những cuốn sách ấy đã chỉ ra đợc những nét nổi bật vềcuộc đời và sự nghiệp của các nhà văn, nhà thơ với nhiềugóc độ, cách nhìn khác nhau Qua nhiều tác phẩm, quanhiều ngời viết thì chân dung văn học càng đa dạng và tấtnhiên giúp cho bạn đọc càng hiểu sâu sắc thêm tác giả màmình ngỡng mộ Những cuốn sách này thực sự có ý nghĩa

mở đờng, gợi ý, thúc đẩy cho thể tài chân dung văn họcphát triển

1.3 Các thành tựu tiêu biểu của thể tài chân dung văn học trong văn học Việt Nam đơng đại

Trong nền văn học thế giới, thể tài chân dung văn học

ra đời sớm và đạt đợc nhiều thành tựu xuất sắc, gắn liền với

những tác giả - tác phẩm tiêu biểu nh: A Môroa - Những cuộc

đời toả sáng; K Pautôpxki - Bông hồng vàng - Bình minh a; I Êrenbua - Những ngời cùng thời…

m-Trong một khoảng thời gian ngắn, nhiều tác phẩm chândung văn học xuất sắc lần lợt xuất hiện trên văn đàn Việt

Nam đơng đại Cát bụi chân ai của Tô Hoài dài hơn 400

trang dựng lại một cách chân thực chân dung những nhà văn

cùng thế hệ với tác giả và chính con ngời tác giả Những kiếp

hoa dại, Cánh bớm và hoa hớng dơng, Cây bút, đời ngời,… đã

khẳng định vị trí của Vơng Trí Nhàn ở thể tài chân dung

văn học ở Cây bút, đời ngời, ngời đọc đợc tiếp cận nhiều

g-ơng mặt xuất sắc của văn học Việt Nam đg-ơng đại cónhững sáng tác ở ba hình thức trữ tình (Xuân Quỳnh, TếHanh), tự sự (Nguyễn Khải, Nguyễn Minh Châu, Nguyễn

Tuân, Thanh Tịnh), kịch (Lu Quang Vũ) Viết về bè bạn của

Bùi Ngọc Tấn là tập sách hơn 500 trang viết rất xúc động về

chân dung bạn và mình Nhà văn Phùng Quán với Ba phút sự thật đem đến cho ngời đọc bao xót xa về nhiều mảnh đời,

số phận và dờng nh khắp các trang viết đều thấy bóng dáng

của nhà văn một đời “dữ dội” Tác giả Đỗ Lai Thuý với Chân trời có ngời bay đem đến một giọng điệu mới khi dựng lại m-

ời bảy chân dung tinh thần, chân dung học thuật (chữ dùngcủa ông) Cuốn sách này hơn 300 trang do Nhà xuất bản

Thanh niên xuất bản với tên Chân dung và đối thoại của “thần

đồng thơ” Trần Đăng Khoa thực tế là một cuốn chân dungvăn học Đối thoại chỉ là một cái mẹo để Trần Đăng Khoadựng chân dung: chân dung các nhà văn, chân dung lớp nhàvăn, chân dung một thời kỳ văn học… Nhà thơ Vũ Từ Trang

làm sống dậy hai mơi hai khuôn mặt nghệ sỹ trong tập Phía sau con chữ Mới nhất là sự xuất hiện tập chân dung văn học gây đợc nhiều ấn tợng đẹp - Những chân dung song hành -

của tác giả Nguyễn Huy Thắng, con trai nhà văn, nhà viếtkịch Nguyễn Huy Tởng Ngời ta có thể dựng chân dung vănhọc dựa vào những “kênh” khác nhau Có thể dựa vào những

t liệu, tác phẩm của đối tợng, thậm chí có thể dựa vào trí

t-ởng tợng mà h cấu, nh trờng hợp Pautôpxki; hoặc dựa vàonhững điều thu nhặt đợc qua các lần tiếp xúc trực tiếp.

Những chân dung song hành của Nguyễn Huy Thắng lại là

một dạng khác Phần lớn là những chân dung văn nghệ sĩ

đ-ợc phản chiếu, ánh xạ qua nhà văn Nguyễn Huy Tởng - thânsinh của tác giả - còn tác giả đóng vai trò “trung chuyển” đểtái hiện lại Hai mơi chân dung của tập sách là những nhàvăn, nhà thơ, nhà phê bình, là hoạ sĩ, nhạc sĩ… tạo nên một

thế giới nhân vật phong phú, đặc sắc Tập sách Họ trở thành nhân vật của tôi của Hồ Anh Thái không chỉ dựng lại

chân dung của nhà văn, nhà thơ trong nớc mà còn trên thếgiới Đặc biệt, tác giả đã giúp ngời đọc đợc tiếp cận với chân

dung những ngời nghệ sĩ nổi tiếng nh: Lê Dung – ngời đàn

bà hát dạo gót một mình, Mạc Can – lời tự vấn của bộ mặt ời…

c-Ngoài những đầu sách kể trên ta còn thấy chân dung

văn học ở rất nhiều trang báo nh An ninh thế giới, Văn nghệ, Tạp chí văn học.

Những tập sách thuộc thể tài đặc biệt ấy dựng chândung chủ yếu theo hai hớng: một là từ những chi tiết lấy từ

đời sống của nhà văn, ngời dựng chân dung làm sáng tỏ thếgiới tinh thần của ông ta; hai là xuất phát từ tác phẩm làmhiện lên thế giới tinh thần và hình tợng con ngời nhà văn

Điều đặc biệt nữa là tuy vẫn giữ những đặc điểm củathể tài chân dung song mỗi cây bút đều sáng tạo theo mộtcách riêng Vì thế, có thể viết cùng một đối tợng nhng ở mỗitác phẩm tác phẩm của từng tác giả, ngời đọc phát hiện thêm

những điều lý thú, mới mẻ Sự phát triển của thể tài chândung văn học phụ thuộc phần lớn vào những yếu tố đó Sự ra

đời của những tác phẩm tiêu biểu ấy đã khẳng định sự nở

rộ của thể tài chân dung văn học trong văn học Việt Nam

đ-ơng đại

Chơng 2

Đặc điểm nổi bật của thể tài chân dung văn học

trên phơng diện nội dung

2.1 Đặc điểm trong cảm hứng dựng chân dung 2.1.1 Cung cấp t liệu

Mỗi một hoạt động sáng tạo đều cần có cảm hứng, đặcbiệt trong lĩnh vực sáng tạo nghệ thuật Nhà văn khi phản ánhhiện thực với những sáng tạo nghệ thuật phải dựa trên nguồncảm hứng nhất định Tác phẩm văn học đợc viết theo một ph-

ơng cách nhất định, có chọn lọc chính là làm nhiệm vụ sángtạo Hiện thực đời sống trong tác phẩm văn học đợc các nhà lýluận gọi là “hiện thực thứ hai” là hình ảnh chủ quan của thếgiới khách quan Những tác phẩm thuộc thể tài chân dung vănhọc đã lựa chọn một mảng hiện thực làm cảm hứng sáng tạo,

đó chính là cuộc đời, số phận các nhà văn, nhà thơ, nhà vănhoá…

Mỗi ngòi bút, khi đã xác định dựng chân dung một đốitợng nào đó, phải thể hiện qua từng trang viết tất cả nhữnghiểu biết, những sự thật liên quan đến đối tợng Công việcdựng chân dung của nhà văn có điểm chung với sáng tác củangời hoạ sỹ: nắm bắt, tìm cảm hứng quan sát rồi ngắmnhìn, vận dụng mọi kiến thức tình cảm về đối tợng; dồn tấtcả vào “cây cọ” Nếu không có những yếu tố đó, bức hoạchân dung của ngời hoạ sỹ chỉ nh tranh sao chép vô hồn vàngời hoạ sỹ kia chỉ là kẻ chép tranh giỏi Chân dung văn họcphải bắt nguồn từ sự thật về một con ngời, con ngời đó cóthể đã đi vào cát bụi hoặc còn sống Ngời dựng chân dungphải biết tôn trọng sự thật, đảm bảo sự thật Tuy nhiêntrong quá trình dựng chân dung, sự thật ấy đợc tái hiện dớigóc độ thẩm mỹ, trong thăng hoa nghệ thuật Có nh vậysáng tác ấy mới thực sự là một tác phẩm văn học

Một trong những yếu tố làm nên cảm hứng dựng chândung ở ngời cầm bút chính là mong muốn đợc cung cấp tliệu cho độc giả Nh I Êrenbua: “từ lâu tôi muốn viết vềmột số ngời mà trong đời tôi có gặp về một số sự kiện màtôi từng là kẻ tham gia hay chứng kiến” Đó là một mục đích

có ý nghĩa bởi không phải ai cũng đủ điều kiện, có nhữnghiểu biết về cuộc đời, số phận, sự nghiệp của một con ngời

đặc biệt lại là những nhà văn, nhà thơ - đối tợng chính củachân dung văn học Trong chân dung ấy, ngoài việc ngời

đọc sẽ đợc cung cấp t liệu quý giá về đối tợng, còn cảm nhận

đợc tình cảm, cảm xúc, lòng nhiệt thành, sự tâm huyết của

nhà văn “khâu đầu tiên và là khâu sau cùng trong quá trìnhxây dựng một tác phẩm nghệ thuật” (Nguyễn Khải)

Chân dung văn học dờng nh là một bức tranh tả thực vềcon ngời nhà văn, nhà thơ với đời sống rất thực Do vậy, khi

đọc chân dung văn học, ngời đọc có thể tiếp cận với nhàvăn, nhà thơ một cách cận cảnh trong bộ dạng, y phục hiệnthực đời thờng Nói về họ với t cách một tài năng nghệ thuậtnhng cũng là một ngời bình thờng của cuộc sống đời thờng,của “nhếch nhác”, của vô vàn “những tuế toái”, “những chili”, “phiền phức”, những yêu ghét, buồn vui, thăng trầm, đợcmất… Nói nh Hà Minh Đức: “Viết về họ tôi có ý thức phải làmsao tạo dựng đợc bức chân dung tổng hợp cả về phần “đời”lẫn phần “đạo” (…) tôi kính trọng nhất là tài năng và nhâncách Tôi chấp nhận nhiều màu vẻ của cá tính và sở thíchriêng” [9,37]

Có khi nhà văn lại tự dựng lại chân dung của chínhmình nh trờng hợp Tô Hoài, Bùi Ngọc Tấn, Trần Đăng Khoa…

và chân thật đến từng chi tiết Nhà văn Hồ Anh Thái trong

tập Họ trở thành nhân vật của tôi nhớ lại lời của chính Tô

Hoài khi nói về công việc dựng chân dung văn học: “Vẽ chândung tự hoạ là rất khó, chỉ thiếu bản lĩnh là mình nịnhmặt mình và đa ra một bức tranh đẹp hơn” [57,27]

Nguyễn Tuân đợc rất nhiều nhà văn lựa chọn làm đối ợng để dựng chân dung trong những sáng tác của mình.Chúng ta thấy khó tin nổi một ngời có tính cách “ngang

t-tàng” nh Nguyễn Tuân lại có thể sợ ma (Với bác Nguyễn, Đoàn

Minh Tuấn) Bác còn là ngời tiêu xài rất phung phí, vay mợn

để tiêu vung xích đế nhng lại rất sòng phẳng, chu đáo vànghĩa tình Bạn đọc còn thấy một Nguyên Hồng “mau nớc

mắt” trong Với nhà văn Nguyên Hồng của Lê Lựu Tác giả kể

lại bằng những lời rất thật về Nguyên Hồng: “…Ngày hôm naythầy khóc cả buổi tra vì cái bà nhà văn nớc t bản ấy đã nóinhững lời chân thành, xúc động về nhân dân Việt Nam

đánh Mỹ”, rồi “…chiều nay thầy bỏ cơm và khóc nức nở,

khóc giàn giụa” chỉ vì Gái đen (tên nhân vật trong tiểu thuyết Cửa biển của ông) đã chết Thế nhng trớc cái sự hay

khóc của Nguyên Hồng không ai có thể cời cợt, chế giễu vì

nó rất thành thật và cũng thể hiện một sự sinh tử cho nghề.Chi tiết này đợc nhiều nhà văn khác đề cập khi dựng chândung Nguyên Hồng Thật không thể nào tởng tợng đợc nhàthơ Hoàng Cầm nói trớc, quên sau và rất “ba phải”, thậm chí

còn quá “say mình, quá mê bản thân mình” (Hoàng Cầm ngời và thơ, Nguyễn Đăng Mạnh) Quá yêu mình nên Hoàng

-Cầm luôn có ảo tởng về mình Cuộc đời của ông trải quabao vinh nhục, càng về cuối đời càng lắm gian khổ bấthạnh Những ảo tởng đó đã giúp ông có đợc những niềm vui

do chính ông tởng tợng và đã thành lý tởng, thành thơ, thànhtiểu thuyết để ông sống với những trang tiểu thuyết đó

Đọc Cát bụi chân ai của Tô Hoài, khá nhiều độc giả hài

lòng với những t liệu mà tập sách mang lại, một số bài viết ghinhận đóng góp của tác giả khi công bố những điều liên quan

đến chân dung một số nhà văn Việt Nam hiện đại Tác giảNguyễn Văn Bổng khẳng định: “Những điều mà Tô Hoàiviết ra không còn mấy ai biết để viết đợc nh anh” Cùng suy

nghĩ ấy, tác giả Trần Đình Nam đánh giá: “… riêng phần tliệu đã là vô giá Nếu Tô Hoài sống để dạ, chết mang theokhông kể lại những chuyện sau đây thì bạn đọc thiệt thòinhiều lắm” Nh cách nói của Vũ Ngọc Phan về Vũ TrọngPhụng là đôi mắt nhà văn nh có hai chiếc máy ảnh chớpnhanh mọi sự vật trong cuộc sống, đôi mắt Tô Hoài đã nạpvào bộ nhớ trăm ngàn cảnh vật, trăm ngàn con ngời Chuyện

đời, chuyện văn ông nhớ kĩ Trí nhớ của ông đã giúp chonhiều nhà nghiên cứu lớp sau đính chính nhiều sự việc bịghi chép sai lệch với thời gian

Dù viết về ai, những ngời bạn nghệ sỹ, những con ngờibình thờng hay là tự kể về mình, Tô Hoài cũng xuất phát từquan niệm: “Ngời ta ra ngời ta thì phải là ngời ta đã chứ”.Vì vậy t liệu mà Tô Hoài cung cấp cho độc giả hoàn toànthuyết phục bởi tính chân thực, độ tin cậy cao Ngời đọccòn nhận ra: “Bàng bạc trên những trang viết là một cáchcảm riêng về cuộc đời, một niềm tâm sự đau đáu” (VơngTrí Nhàn) của nhà văn Tiếp cận những t liệu quý báu vềcuộc đời, số phận, sự nghiệp của nhà văn, nhà thơ, nhà vănhoá… là một trong những phơng cách hữu hiệu, là con đờngngắn nhất để chiếm lĩnh thế giới nghệ thuật, thế giới tinhthần muôn màu, muôn vẻ cũng có nghĩa là rút ngắn khoảngcách giữa nhà văn - tác phẩm - độc giả

Mở đầu cuốn sách Cát bụi chân ai, ngay từ dòng đầu,

Tô Hoài nhắc đến tên của một nhà văn tài hoa, có phongcách độc đáo là Nguyễn Tuân Đồng chí Dế Mèn (cách gọihài hớc về mình của Tô Hoài) vội vàng giới thiệu về mối quan

hệ của mình với cụ Nguyễn: “Tôi kém Nguyễn Tuân mờituổi… Nguyên Hồng đã chỉ cho tôi biết Nguyễn tuân…Những cái biết của tôi hồi ấy chỉ mang máng thế” [18,5].Phải chăng cái mang máng đó là sự hoài nghi về độ chắcchắn của Tôi Hoài về mình ? Hay đó chỉ là một cách nóikhiêm tốn của ông ? Dù là “mang máng”, Tô Hoài cũng dựng lạikhá chân xác về một ngời ham đi, ham chơi, biết chơi, biếtthởng thức và đặc biệt ham viết đến hết mình

Nhà văn Nguyễn Sen (tên thật của Tô Hoài) cũng gói gọnnét nổi bật một đời cụ Nguyễn chỉ trong một câu văn: “Đi

và đi, thực và mộng cả đời Nguyễn Tuân” Ước vọng đợc đicủa nhà văn cá tính này mãnh liệt đến mức “khi ta chết đi,

da ta đợc thuộc làm cái vali” Kinh nghiệm bản thân cho thấycần phải có bằng chứng, dẫn chứng xác thực khi dựng chândung, bởi thế Tô Hoài đã kể lại câu chuyện khôi hài, thú vịxoay quanh “chuyến đi” này - đó cũng là t liệu cần thiếtcho độc giả khi tiếp cận chân dung nhà văn Nguyễn Tuân.Nguyễn Tuân đã từng ra Hơng Cảng làm tài tử màn bạc,

đóng bộ phim Cánh đồng ma với một vai phụ mà ai cũng có

thể đóng đợc Có thể không phải vì Nguyễn Tuân quá khát

đợc đóng phim mà là quá “khát đi”, “thèm đi” Lần khácNguyễn Tuân và Lơng Đức Thiệp rủ nhau sang Xiêm (TháiLan), bị tình nghi gián điệp - bị bắt, quản thúc tại gia Giaithoại về chuyến đi ấy có thể gây cời song lại giải thích cho

sự ra đời của nhiều tác phẩm Nếu không có những cơn đói

đi, khát đi nh thế, ngời đọc không thể có Chiếc l đồng mắt cua, Đảo Cô Tô,… và những áng văn tuỳ bút nổi tiếng khác.

Nếu không đợc cung cấp những t liệu ấy, ngời đọc khôngthể hiểu đợc vốn từ ngữ phong phú, đặc sắc của “nhàluyện đan ngôn từ” (cách gọi của Hà Bình Trị) trải đều trênnhững trang văn… Tô Hoài cũng làm nổi bật đợc phong cáchcủa “tuỳ bút gia” với nét tính cách “khoảnh” (chữ dùng của

Nguyễn Tuân trong Chữ ngời tử tù), kiêu bạc không chỉ trong

văn chơng mà còn trong đời thờng, không chỉ lúc trẻ màngay cả khi đã về già: “Tao mà chết nhớ chôn theo với taomột thằng phê bình để dới ấy trao đổi cho đỡ buồn” Trở đitrở lại trong suốt tập sách, Tô Hoài đề cập Nguyễn Tuântrong sự so sánh với nhiều đối tợng khác nh Nguyễn Bính,Nguyên Hồng… Có lúc, Tô Hoài cũng đề cao Nguyễn Tuân,

“Nguyễn Tuân bao giờ cũng là ngời tài nhìn ra trớc những

điều mà cha ai kịp nhận là đáng hỏi” nhng đó không phải

là sự tô hồng, chỉ là bộc lộ, sự trân trọng ngỡng mộ trớc mộttài năng hơn ngời Hiểu đợc con ngời có phong cách đặcbiệt ấy nh là một chìa khoá mở cửa cho ngời đọc bớc vàothế giới nghệ thuật Nguyễn Tuân, nói nh Nguyễn Đăng Mạnh:

“Đọc văn Nguyễn Tuân phải thấy cái ngông nghênh, kiêu bạcchỉ là bề nổi, bề nổi của tảng băng trôi, nói theo cách củaHêmingwây - cũng nh cái can, cái pip, ria Hoa Kỳ chỉ là cáiphong dạng bề ngoài của ông mà thôi” Trong mắt Tô Hoài,

đôi lúc cái ngông nghênh, kiêu bạc của Nguyễn Tuân cũng bịlên án, ví nh hay nói rỉa róc, “nghiến ngả”, thù lâu, ghétdai… Đó phải chăng là điểm hạn chế của cá tính mạnh mẽ ?Với Tô Hoài, ngợi khen cũng thẳng thắn, phản bác, không

đồng tình cũng vậy bởi ông luôn quan niệm “sự thật đã là

đẹp rồi”, không cần phải dấu diếm Nh vậy, qua chân dungNguyễn Tuân, Tô Hoài không chỉ giúp ngời đọc hiểu đợccon ngời đời thờng mà còn là con ngời ở góc độ nghệ sỹcùng với những đánh giá khá chính xác, chuyên nghiệp củanhà văn về nhà văn Nguyễn Tuân - một nhà văn lớn nênbóng của ông toả rợp trên văn đàn Việt Nam đơng đại, có lẽvì thế cây bút dựng chân dung đã lựa chọn ông làm một

đối tợng đặc biệt để miêu tả, thể hiện Với t cách một ngờitrong làng văn, một thế hệ đàn em ngỡng mộ “ngòi bút hếtlòng với nghề và trải qua nhiều khổ hạnh trong việc rènnghề”, “một mẫu mực tiêu biểu của loại nhà văn chuyênnghiệp”, Vơng Trí Nhàn bằng tất cả tình cảm, tâm huyếtdựng nên chân dung Nguyễn Tuân chân thực, sống

động.Vơng Trí Nhàn đã gợi cho ngời đọc những hình dungthú vị về Nguyễn Tuân thông qua việc dựng lại con ngời ôngtrong văn chơng Đó là con ngời ham đi, ham quan sát đợcnâng lên thành bệnh “xê dịch”, sự trăn trở trong việc dùngchữ đặt câu, có khi nh mê đi trong ma lực của ngôn ngữ

làm nảy sinh trong ông những trang “yêu ngôn” nh: Xác ngọc lam, Đói roi, Rợu bệnh, Chùa đàn… Những biểu hiện trên tạo

nên một con ngời đam mê, “say đắm” văn chơng - NguyễnTuân Nh vậy cùng viết về Nguyễn Tuân qua những tậpchân dung văn học trên, bạn đọc đã tìm thấy rất nhiều tliệu phong phú, đa dạng, nguồn dẫn rất độc lập, không thấy

bị áp đặt thông tin mà có thể rút ra cho mình những cảmnhận độc lập riêng, thú vị

Tô Hoài, Vơng Trí Nhàn, Lê Lựu, Đoàn Minh Tuấn… đã

đóng vai trò của ngời “môi giới văn học”, cầu nối giữa nhàvăn - tác phẩm - bạn đọc Cũng trong tập chân dung văn học

Cây bút, đời ngời, Vơng Trí Nhàn đã dựng lại chân dung

nhà văn Tô Hoài thực sự là một nhân vật văn học Nhữngtrang viết của Vơng Trí Nhàn có lúc nh “một cuốn phim quaychậm” ghi lại những tháng ngày còn bé đến lúc về già, dựnglại cả chặng đờng sáng tác của Tô Hoài Chân dung Tô Hoàihiện lên qua những trang văn ấy là một con ngời yêu đời,giản dị, “say mê đọc, say mê nhặt chữ, đong đầy mựccuộc đời”, một cây bút đa tài sử dụng nhiều thể loại đặcsắc: ký, truyện, tiểu thuyết, chân dung văn học… tác giảchân thành bộc lộ đánh giá của mình với độc giả về TôHoài: “Có cảm tởng Tô Hoài là cái cây khoẻ, đất nào cũngmọc đợc, vứt vào đâu cũng sống đợc và sống đến đâuviết đến đấy” [37,225] Yêu mến Tô Hoài, vì thế Vơng TríNhân đã dành nhiều trang văn viết về ông, dựng chân dung

ông

Cát bụi chân ai là tập sách dày công dựng lại nhiều

chân dung nhà văn, không chỉ có Nguyễn Tuân mà còn cóNguyễn Bính, Nguyễn Huy Tởng, Nguyên Hồng, Xuân Diệu…Nguyễn Bính “phía sau con chữ” là một cuộc đời bất hạnh,

éo le, trái ngang, là một chuỗi bi kịch Dấu ấn cuộc đời cánhân in đậm lên những vần thơ giàu cảm xúc của ông.Nguyên Hồng - một ngời đàn ông gia trởng khiến vợ con phải

sợ nhng cũng là ngời yếu đuối, mau nớc mắt, nhất là khi bịphê bình “Đủ, đủ lắm rồi Ông đéo chơi với chúng mày nữa

Ông về Nhã Nam” [18,165] Ngời ta gọi Nguyên Hồng là “nhàvăn của phụ nữ và trẻ em” không phải vô căn cứ Cách gọi đóbắt nguồn từ cuộc đời, số phận của riêng ông Tuổi thơ cơcực, lang thang khắp hang cùng ngõ hẻm để kiếm sống,thiếu thốn tình cảm gia đình, thiếu sự thơng yêu “tronglòng mẹ”, vì vậy ông thấu hiểu nỗi khổ của lớp ngời dới đáytrong xã hội, nỗi khổ của ngời phụ nữ và trẻ em… Những

điều đó đã làm nên vốn sống dồi dào, hun đúc nên nhà vănNguyên Hồng Hiểu đợc cuộc đời Nguyên Hồng để hiểu đợcvăn Nguyên Hồng Đó có lẽ là mục đích đẹp của Tô Hoài khi

dựng nên chân dung văn học này Tập sách Cát bụi chân ai

dành khá nhiều trang sách viết về Xuân Diệu Không chỉ vớiTô Hoài mà với nhiều nhà văn khác, thi sỹ Xuân Diệu trởthành một đối tợng đặc biệt trong cảm hứng sáng tác (cảmhứng dựng chân dung) Chân dung ngời nghệ sĩ lao động,sáng tạo nghệ thuật đợc gắn liền với chân dung con ngời đời

thờng là đặc điểm nổi bật trong tập văn Cát bụi chân ai.

Độc giả khi tiếp cận, tìm hiểu chân dung văn học XuânDiệu cần có sự xâu chuỗi, liên kết với những tập chân dungvăn học khác để có thêm nhiều t liệu quý giá, từ đó làm nênmột chân dung văn học trọn vẹn, “đầy đặn”

Tập sách Phía sau con chữ của tác giả - nhà thơ Vũ Từ

Trang tập hợp 23 chân dung văn học với một lối viết giản dị,chân tình mà lôi cuốn Đó là gơng mặt của các nhà văn, nhànghiên cứu mà ông từng quen, từng là bạn bè, từng tiếp xúc.Trong số họ có ngời nổi tiếng, có ngời còn ít biết đến nhng

họ đều là những ngời mê và say văn chơng với tấm lòng cao

đẹp Vũ Từ Trang quan tâm nhiều đến cuộc đời và số phậncủa tác giả để cắt nghĩa những trang viết của họ Điều đógiúp ông đạt đợc hiệu quả kép cần có trong những chândung văn học: giúp cho bạn đọc hiểu một cách chân thực sốphận, cuộc đời của các tác giả “phía sau con chữ” của họ và

đánh giá đúng, khách quan giá trị văn chơng của mỗi tác giả

Là ngời quảng giao, lại hết lòng quan tâm đến bè bạn nên Vũ

Từ Trang biết và hiểu đến cặn kẽ cuộc đời và số phận củanhững ngời bạn đến từng chi tiết, từng nỗi niềm vinh quang

và cay đắng, những lấp khuất không dễ nhận trong cuộc

đời của họ Phía sau những trang viết về Lu Quang Vũ, HoàiAnh, Đào Cảng, Đào Ngọc Vĩnh, Yên Đức, Nghiêm Đa Văn, MãGiang Lân, Thanh Tùng, Trúc Cơng, Lâm Râu, Hà Cận… làbiết bao thơng mến và một trời kỷ niệm Tình cảm tác giảdành cho Lu Quang Vũ khá sâu đậm: “Tôi yêu Hà Nội, có lẽcũng bởi có phần của Vũ” bởi thế ông đã để nhiều trangviết dựng chân dung nhà thơ này Chân dung Lu Quang Vũdần hiện lên sau rất nhiều câu văn về Hà Nội, về những kỷniệm gặp gỡ: “Vũ là ngời rất Hà Nội Anh có mái tóc đen mợt,

nụ cời mỉm, ánh mắt xa xăm và đầy mơ mộng Vũ ít nóinhng rất có duyên”[65,8-9] Lu Quang Vũ cũng là một con ng-

ời có tài: vẽ tranh, làm thơ, viết kịch… ở bài viết này Vũ TừTrang tập trung thể hiện tài năng Lu Quang Vũ ở thể loạikịch: “Có thể nói Lu Quang Vũ đã mở ra bớc ngoặt cho nềnsân khấu Việt Nam” ánh hào quanh của sân khấu mà Vũ tạo

ra trong thời gian cha đầy 10 năm là khao khát không dễ đạt

đợc của nhiều kịch sĩ tài năng Con ngời tài hoa ấy lại có một

số phận không may mắn: tình duyên không trọn vẹn, ra đikhi tuổi đời còn trẻ, khi tài năng đang nở rộ Vũ cùng vớiXuân Quỳnh - hai cánh chim cùng chắp cánh bay cao và độtngột ngừng bay bởi một tai nạn giao thông khủng khiếp Vũ

Từ Trang không chỉ dựng lại số phận đời ngời Lu Quang Vũ,nghiệp sáng tác mà Lu Quang Vũ còn mang lại cho ngời đọcnhững cảm nhận sâu sắc về thơ Vũ: “Thơ Vũ đã nói thậttâm trạng Vũ Tâm trạng ấy nay đem giải bày ở một thời

điểm khác, không gian khác, môi trờng khác, thấy nó hiện lên

đầy đủ chân dung ngời thi sĩ buồn vui với cuộc đời” Cóthể xem những điều mà Vũ Từ Trang dựng về chân dungvăn học Lu Quang Vũ là nguồn t liệu cần thiết khi tiếp cậnsáng tác của Lu Quang Vũ, giúp độc giả rút ngắn đợc con đ-ờng đến với thế giới nghệ thuật Lu Quang Vũ Với các nhà thơ

nh Quang Dũng, Trần Lê Văn, Lữ Giang…, Vũ Từ Trang đãkhéo léo kết hợp giữa nhân cách sống và tài năng thơ của

họ khiến cho bạn đọc càng thêm yêu những vần thơ mà họtừng biết và càng kính trọng hơn bản lĩnh, phong cách củanhững con ngời đã sản sinh ra những vần thơ quý báu ấy Vàqua đây càng thấy rõ cách làm việc, cách cảm thụ kỹ càng,cẩn trọng của Vũ Từ Trang: chỉ viết về những ai, về nhữnggì ông thật hiểu, thật yêu mến và tâm đắc Những chândung của ông lôi cuốn bạn đọc trớc hết vì điều này

Đến với Nhớ bạn của Lơng Ngọc, ngời đọc có thể tìm

thấy ở đây lời giải đáp đáng tin cậy nhiều hiện tợng vănhọc, kể cả những hiện tợng phức tạp đã từng bị hiểu sai

lệch Chẳng hạn, vì sao Đặng Thai Mai vui vẻ viết Chinh phụ

ngâm giảng luận trong những ngày đầu kháng chiến chống Pháp; vì sao Đoàn Phú Tứ viết Màu thời gian; kể chuyện Xuân Diệu viết Toả nhị Kiều đăng trong tập Phấn thông vàng… Nhớ bạn còn gợi về cái tình, cái nghĩa của các nhà

nghệ sĩ nh mẩu chuyện về Nguyễn Tuân: “Hôm tổ chứcbuổi mừng thọ anh Đặng Thai Mai, anh đa riêng cho mai mộthộp nhỏ và dặn ăn ngay kẻo hỏng; mở ra là bộ lòng rất ngon”.Những chân dung, những cuộc đời đợc dựng lên quaNguyễn Lơng Ngọc đó là những kỉ niệm của một ngời trongcuộc, cần biết bao nhiêu cho chúng ta, để tránh lối cảm thụhời hợt khô cứng, để hiểu và yêu những nhà văn, những tácphẩm mà bụi thời gian không làm nhoè vẻ sáng láng, tơi trong

đoan phức tạp của cuộc đời” Nh một sự sắp đặt hữu ý, trớcnhững trang viết chân dung Lu Quang Vũ là những lời vănchân tình, cởi mở viết về Xuân Quỳnh - ngời bạn đời Lu

Quang Vũ “Kiếp hoa dại” Xuân Quỳnh trong Cây bút, đời ngời đợc nhấn mạnh cả cuộc đời và thơ, “cuộc đời để lại

trong thơ” Nhà văn đã tinh tế quan sát, nắm bắt kết hợp vớicái nhìn của những ngời thân, bạn bè Xuân Quỳnh từ đó

dựng nên một chân dung văn học trọn vẹn Xuân Quỳnh làmột con ngời hồn nhiên, cởi mở, có tài ăn nói bẩm sinh, luônkhiến mọi ngời vui vẻ Đó cũng là một ngời phụ nữ hồn hậu,nhạy cảm vô cùng - “khốn thay đó là chỗ yếu không thể khắcphục của Xuân Quỳnh” Nhà văn Vơng Trí Nhàn cảm nhậnsâu sắc: “sắc sảo khi bàn tính hộ ngời song trong việc mucầu hạnh phúc riêng thì con ngời ấy thờng vụng dại” ở XuânQuỳnh sự ham sống là một bản năng thờng trực và càngkhông đợc thoả mãn càng thêm muốn Một ngời phụ nữ nhchị lại luôn khát khao hạnh phúc, nh con sóng muốn tìm ratận bể để tìm hạnh phúc Con ngời ấy cứ tự nhiên bộc lộmình trong thơ “Thơ Xuân Quỳnh tự nhiên, nh đã gọi làphụ nữ thì phải sinh con đẻ cái vậy” (Nguyễn Đăng Mạnh).Xuân Quỳnh là minh chứng tiêu biểu nhất, cho nhận định

“Văn là ngời” Đọc thơ Xuân Quỳnh độc giả sẽ đợc tiếp xúcvới con ngời của chị, bóng dáng của chị Nói cách khác, cuộc

đời ngời phụ nữ Xuân Quỳnh đã để lại trong thơ Qua chândung văn học này nhiều độc giả - nhất là độc giả nữ có thểsoi bóng của mình trong đó

Những tác giả lớn nhỏ đã quen thuộc lâu nay, đã mònchán dới nhiều cây viết khai thác lục xới, ngỡ chẳng có gì mớinữa nói về họ, khám phá về họ, nhng đọc Vơng Trí Nhàn cólúc ngời đọc tìm thấy những cái lạ, cái khác, lắm khi ngạcnhiên, bất ngờ và…khó chịu Và nh vậy nhà văn đã có cônglàm mới lại những giá trị cũ khi ông đa ra một cái nhìn của

ông về giá trị đó

Không chỉ nhà văn, nhà thơ còn có những con ngời,những đối tợng ở những lĩnh vực xã hội khác, họ cũng gópphần làm nên bộ mặt tinh thần, làm nên văn hoá dân tộc.Chính vì vậy đối tợng đợc lựa chọn để dựng chân dung vănhọc của thể tài chân dung văn học không chỉ là nhà văn,nhà thơ Giới thiệu mời bảy con ngời trong 502 trang sách,

Chân trời có ngời bay của tác giả Đỗ Lai Thuý là một tập tuỳ

bút chân dung về các nhà nghiên cứu, những con ngời màcông việc của họ đã tác động tới hành trình t duy của dântộc Việt Nam Độc giả đợc gặp nơi đây một Đào Duy Anh

“ngậm đá lấp biển”; một Nguyễn Văn Hiên “từ dân tộc chí

đến nhân học văn hoá”; một Hoàng Xuân Hân “đọc giữadòng”; một Trơng Tửu và “phơng pháp phê bình khoa họckhách quan”; một Trần Đức Thảo với “sự lựa chọn của ngời tríthức”, một Nguyễn Khắc Viện và một hành trình t tởng; mộtCao Xuân Huy với lời thinh lặng; một Nguyễn Ngọc Chơng vàcâu hỏi: “Việt Nam anh là ai?”, một Trần Đức Thảo “nh mộtcơn gió”; một Đoàn Văn Chúc với hành trình “đi tìm nhữngtiếng nói đã mất”; một Đỗ Đức Hiểu “băn khoăn đổi mới phêbình văn học”, một Phan Ngọc với “mặt trái của tấm huy ch-

ơng”; một “Thái Bá Vân uyên thâm là “hiện tại”; một TrầnQuốc Vợng luôn là “ngời theo hết đất”; một Lê Hồng Sâmngơ ngác với “một cách c trú giữa chợ trời” và một Trơng ĐăngDung với “những con chữ không đồng hành” Đỗ Lai Thuý khátinh tế ngay trong cách đặt nhan đề cho mỗi bài viết Mỗinhan đề dờng nh đã thâu tóm một nét nào đó rất cơ bảncủa đối tợng Hầu hết các nhà văn nhà thơ hiện lên với đặc

điểm rất rõ nét Bên cạnh đó ông tỏ ra rất tinh tế trong cáchbình và phát triển lời bình luận xuyên thấu tác phẩm, cungcấp cho bạn đọc những phát hiện mới.

dựng nên mời bảy chân dung về các nhà nghiên cứu, ĐỗLai Thuý không viết chân dung văn học theo cách hiểu của

số đông: văn là ngời, con ngời xã hội mà đây là “nhữngchân dung tinh thần, chân dung học thuật đợc viết bằng ấntợng, ký ức, cảm nghĩ, tán thởng, tranh luận, thóc mách và

đôi lúc vợt cả khoảng cách của sử thi Điều quan trọng gópphần làm tăng giá trị của tập chân dung này là cùng với mỗichân dung từng nhân vật Đỗ Lai Thuý còn cung cấp cho bạn

đọc một tiểu sử vắn tắt, danh mục các tác phẩm và đặcbiệt là phần trích dẫn một chơng sách, hoặc một phần côngtrình nghiên cứu của họ để ngời đọc có thể cảm nhận trựctiếp về t tởng học thuật, tầm vóc t duy, lĩnh vực tâm đắccủa từng nhà nghiên cứu đó Có thể nói Đỗ Lai Thuý đã cungcấp nguồn t liệu quý giá, khá mới mẻ cho độc giả nhất lànhững độc giả vốn xa nay xa lạ với nghiên cứu khoa học Tập

chân dung văn học Chân trời có ngời bay mặc dù là những

chân dung nhìn nghiêng theo biệt nhãn của tác giả song lại

có sức hấp dẫn, lôi cuốn thế giới ngời đọc Đó chính là thànhcông của ngòi bút Đỗ Lai Thuý

Không chỉ có cảm hứng cung cấp t liệu về số phận,cuộc đời, sự nghiệp nhà văn, thơ, chân dung văn học còn

đem lại cho ngời đọc những hiểu biết về một giai đoạn lịch

sử về xã hội, không khí văn học một thời Đặt nhà văn, nhà

thơ vào một trong những giai đoạn ấy sẽ giúp ta có điểmnhìn toàn diện khi tiếp cận chân trời nghệ thuật.

2.1.2 Cắt nghĩa một thời văn học

Đã là nhà văn, dờng nh ai cũng biết sử dụng thủ pháp hcấu, cũng có ngời gọi đó là “bịa nh thật” Song với các nhàvăn dựng chân dung, nguyên tắc quan trọng trong sáng tác

là tôn trọng sự thật, nằm ngoài h cấu Đó là sự thật về mộtcon ngời - thờng là nhà văn, nhà thơ; sự thật về một thời vănhọc Cũng có thể nói một trong những cảm hứng sáng tạo củacác nhà dựng chân dung văn học là cắt nghĩa về một thờivăn học

Trong tập chân dung văn học Họ trở thành nhân vật của tôi, nhà văn Hồ Anh Thái đã dựng lại chân dung của một nhà văn nổi tiếng trên thế giới là Êrenbua với sáng tác Ngời cùng thời (hay Con ngời, năm tháng, cuộc đời) Ông đánh giá:

“Êrenbua huy động tất cả kinh nghiệm, từng trải viết ra bộ

hồi kí Ngời cùng thời thì trớc mắt chúng ta là cả một quang

cảnh rộng lớn của đời sống văn hoá thế kỉ, ở đấy không chỉ

có cuộc đời riêng của ông mà còn có nhiều chân dung conngời rất có giá trị” [57,172-173] Lời đánh giá ấy đã chỉ ra

đợc một trong những giá trị mà thể tài chân dung văn học

đem lại là dựng lại, cắt nghĩa về đời sống văn hoá, vănnghệ một thời

Cây bút dựng chân dung văn học đặc sắc Tô Hoàitrong cách viết của mình luôn tỏ ra là nhà văn nhạy cảm vớiviệc nắm bắt tạo dựng và cắt nghĩa không khí văn học một

thời Tác giả có thể thu vào một bức tranh hình ảnh củanhiều nhà văn, thơ, nhiều sự kiện cụ thể Trong tác phẩmhầu hết các chân dung đều đợc xuất hiện trên một nềnhiện thực sinh động Nhà văn rất có ý thức tập trung vàophạm vi hiện thực có tính điển hình của đời sống văn học.Tô Hoài đã chỉ ra đợc bao nỗi đắng cay, kể lại bao cảnh th-

ơng tâm về cuộc đời nghèo của kiếp ngời nghệ sỹ trong xãhội cũ Những nhà văn mỗi ngời một hoàn cảnh khác nhau,cuộc sống vất vởng, nổi chìm Họ xoay xở đủ nghề để tồntại bởi “cơm áo không đùa với khách thơ” Ngời đói thờng nói:

“có thực mới vực đợc đạo”, nhà văn, nhà thơ thời bấy giờ đói

ăn, đói mặc sao có thể dồn tâm huyết mà sáng tạo nhữngtác phẩm nghệ thuật chân chính, đích thực Nh Nam Cao,bôn ba khắp trời Nam đất Bắc, cuối cùng muốn yên lòng vớinghề cầm bút nhng hình ảnh gia đình nheo nhóc, đói khổ

đã cản trở ớc mơ hoài bão của ông; giọt mực văn không thểthay bằng giọt máu nghĩa tình Nhà văn muốn có tiền phảiviết đều, viết khoẻ, có mặt hàng riêng cho nhà xuất bản.Mặc dầu phải chạy vạy từng bữa nhng những sinh hoạt mangtính chất văn học, công việc sáng tác của nghệ sĩ vẫn tiếptục đợc duy trì Tập sách của Tô Hoài đã dựng lại đợc khôngkhí sáng tác ấy qua một số chân dung nhà văn Đó là NguyễnBính và Vũ Hoàng Chơng là những ngời cần đi, thích “giang

hồ vặt” để lấy vốn sống phục vụ cho việc cầm bút Rồichính Tô Hoài cùng Nguyễn Bính, Vũ Hoàng Chơng “ngấtnghểu nh ba thằng rồ để tìm cảm hứng” ở sông Thơng Cóthể nói, trớc Cách mạng Tháng tám, không khí sáng tác của

những ngời cầm bút cũng mạnh nh không khí của những

ng-ời chiến sĩ ra trận, có điều văn học cha thực sự đáp ứng đợcnhu cầu của nghệ thuật chân chính Cách mạng Tháng támthành công, các nhà văn đợc sống trong niềm vui sớng songcũng không ít băn khoăn, lo lắng trong việc “nhận đờng”,

“tìm đờng” sáng suốt, đúng đắn Trong giới văn nghệ, theo

cách nói của Tô Hoài trong Cát bụi chân ai, “cái nhìn sự sáng

tạo cứ lên xuống theo thời tiết” và đây cũng là thời kỳ màchức năng văn học đợc nhiều ngời hiểu theo nghĩa xã hội họcdung tục, làm mất đi phần quý báu nhất của tác phẩm chính

là ở chiều sâu của sự khám phá với những lớp nghĩa chìm ẩntảng băng trôi (cách nói của Hêmingwây)

Đời sống tinh thần của nhiều văn nghệ sỹ lúc bấy giờthật hiu hắt, chua xót Nhiều câu nói phải ngừng lại giữachừng, nhiều tài năng văn học vừa mới nẩy mầm liền bị bẻgãy Không khí của làng văn sao mà buồn thảm “Sợ sệt, phấpphỏng không phải chỉ ở tâm trạng mấy ông “Nhân văn cả n-ớc” mà tràn lan đến cả những “Nhân văn phố, Nhân vănxóm”, chẳng bị kỉ luật gì, nhiều ngời không phải vì bàivăn câu thơ, mà bởi lời nói bông lông, cốc trời chẳng hạncũng bị quy chụp luôn” [18,98]

Không hiếm khi những cơn giông bão trớ trêu của cuộc

đời ập xuống đầu bao nhà văn có tài năng: Đặng Đình Hng

bị khai trừ khỏi Đảng, Văn Cao bị kỷ luật cảnh cáo, chỉ đợc ởhội nhạc, không đợc ở hội văn và hội vẽ Hữu Loan bỏ về quê

đi xe thồ, vào núi đập đá, Phùng Quán bị treo bút rồi đi cảitạo, Phùng Cung bị bắt tù 11 năm biệt giam …

Trong không khí khá nặng nề của đời sống văn học,những nhà văn qua ngòi bút của Tô Hoài đã bộc lộ rõ néttính cách con ngời mình Nguyễn Huy Tởng không còn có đ-

ợc vẻ thanh thản của những năm trớc đây, thay vào đó là nét

u t, trầm mặc lộ rõ trên khuôn mặt: “Về thành phố lúc nàocũng xuất hiện một Nguyễn Huy Tởng lầm lì, đăm chiêu, ítnói và nói cũng khác mọi khi” Khác với Nguyễn Huy Tởng,Nguyên Hồng “hớng ngoại”, không dấu kín tâm sự của mình,

ông bộc lộ tất cả ra bên ngoài Ông tin vào nghệ thuật, tin ởcông việc mình làm bằng một niềm tin chân thành và sựyếu đuối, mềm lòng “Tôi đấu tranh thực hiện đờng lối vănhọc nghệ thuật của Đảng, không có điều gì không đúng với

Đảng” và khóc hu hu khi bị phê bình Đến lúc chịu hết nổikhông khí căng thẳng của đời sống văn học, Nguyên Hồngchỉ có cách chứng minh, khẳng định mình bằng một cuộc

“đoạn tuyệt” để trở về định c nơi rừng xa, núi cũ: “Đủ, đủlắm rồi Ông đéo chơi với chúng mày nữa Ông về Nhã Nam”.Dõi theo cuộc đời Nguyên Hồng trong tác phẩm của Tô Hoài,bạn đọc cảm nhận cuộc chia tay của ông không phải là sựbuông xuôi bất lực Nó không hề mang bóng dáng của mẫunhà nho ẩn dật xa kia, khi thế cuộc rối ren, lòng ngời phâncách, tìm nơi ẩn dật, vui thú điền viên Nhà văn trở về chốn

cũ không ngoài mục đích sao cho lòng đợc thảnh thơi đểcống hiến hết mình cho nghệ thuật Bằng chứng là từ ấpCầu Đen, nhà văn đã thai nghén cho ra đời những tác phẩmnghệ thuật sáng giá Nhà văn Tô Hoài luôn đặt đối tợng lựachọn dựng chân dung trên nền hiện thực sinh động, bầu

không khí văn học để ngời vật tự bộc lộ mình Bên cạnh đó,dựng chân dung nhà văn gắn liền với việc tạo dựng cắtnghĩa không khí văn học một thời còn đem đến cho độcgiả một sự khám phá, hiểu biết về đời sống văn học của thời

đã qua Cắt nghĩa văn học một thời, Tô Hoài đã góp phần

bổ sung một mảng hiện thực khuyết thiếu trong lịch sử vănhọc Nhà văn còn tạo nên một sợi dây liên kết giữa văn họcmột thời và hiện tại khi nói về những kết luận không thoả

đáng về một số tác giả, tác phẩm của thời “Nhân văn Giaiphẩm” Một số nhà văn thuộc nhóm “Nhân văn Giai phẩm”hồi nào nh Trần Dần, Lê Đạt, Phùng Quán và Hoàng Tích Linh

đã đợc đánh giá lại một cách công bằng, đợc phục hồi hộitịch Hội Nhà văn, tác phẩm lần lợt đợc in ra, tái bản

Không phải ngẫu nhiên mà Tô Hoài tạo dựng, cắt nghĩakhông khí văn học một thời trong lịch sử nh vậy Tiền đề chiphối cảm hứng này theo chúng tôi đó là bối cảnh xã hội, vănhọc Việt Nam sau đổi mới và tâm thế muốn cung cấp t liệucủa chính Tô Hoài và mong muốn có sự nhìn nhận côngbằng, hạn chế sự đánh giá méo mó, sai lệch về sự thật củavăn học một thời Mục đích cao đẹp ấy của Tô Hoài có sự

đồng điệu với I Êrenbua - nhà văn lớn - tác giả tập chân

dung văn học Ngời cùng thời nổi tiếng từ lúc ra đời cho đến

nay Với Tô Hoài “sự thật đã là đẹp rồi” nên cắt nghĩa về sựthật về văn học một thời chính là cái đẹp mà nhà văn hớngtới

Trên văn đàn Việt Nam đơng đại, ngời ta thấy số lợngtác phẩm của nhà văn Bùi Ngọc Tấn không nhiều song ông

vẫn đợc độc giả chú ý tới bởi tập chân dung văn học gâytiếng vang, đợc trao giải thởng văn học của Hội Nhà văn đó

là Viết về bè bạn” (tập sách gồm hai phần: Một thời để mất

và Rừng xa xanh lá) Cảm hứng của Bùi Ngọc Tấn ở những trang viết chân dung là “đi tìm thời gian đã mất” Viết về

bè bạn là chuyện sống và viết, một thời Trong một cuộc

phỏng vấn nhân dịp tập sách đợc trao tặng giải thởng, trả

lời câu hỏi “ông gửi gắm gì cho ngời đọc khi viết Rừng xa xanh lá ằ, Bùi Ngọc Tấn bộc lộ: “Viết Rừng xa xanh lá, tôi nhớ

đến tuổi trẻ của tôi, của bạn bè tôi, một lớp thanh niên mớituyệt vời làm sao… Khi viết tôi sống lại cái thời chúng tôi còntrẻ, nồng nhiệt, tin yêu, khờ dại, với hạnh phúc, bất hạnh, sungsớng, khổ đau… Tôi cũng muốn sống lại một thời văn học”

“Tôi muốn có bóng dáng thời đại chúng tôi đã sống trongnhững trang sách của tôi cũng nh tôi hiểu đợc rằng, viếtchân dung văn học, viết hồi ký là phải trung thực nếu khôngmuốn là kẻ bịp bợm” [56,6]

ở Viết về bè bạn, trong khuôn khổ hơn 500 trang sách,

ta gặp nhiều cảnh ngộ và số phận văn sĩ cùng thời Bùi NgọcTấn Nổi lên là những cây viết đã thành danh nhng cuộcsống vẫn còn nhiều lận đận: Chu Lai, Đình Kính, Dơng T-ờng, Mạc Lân, Lê Bầu, Nguyên Hồng… Những khó khăn của

đời sống bao cấp một thời đã khiến ngời văn sỹ dù là luônluôn trăn trở với ngọn bút của mình trở thành những ngời “lực

điền trên cánh đồng chữ” Ngay trong truyện mở đầu Rừng

xa xanh lá tác giả đã kể về kỷ niệm đáng nhớ về chuyến đi

sáng tác cho nông trờng với thù lao hậu hĩnh một chỉ vàng;

rồi “nhịn” chế độ bồi dỡng một ngời một gói thuốc để đembán lại kiếm tiền Đã có thời chẳng ai biết Mạc Lân là ai, bởiMạc Lân phải cặm cụi với cái nghiệp viết thuê rồi ký tên ngờikhác “Ngời nhận giải chẳng biết Lâm là ai - Họ chỉ biết có

ông Dần và ông Quán, là hai ngời nhận việc cho Lân”.[56,75] Đau đớn hơn nữa là “sự kiện” các nhà văn, nhà thơtheo nhau đi bán máu, đổi lấy tem phiếu cho gia đình:

“Đang loay hoay với kế mu sinh thì Dơng Tờng đến Nào aingờ đợc chính anh chàng lơ ngơ này lại là ngời giải quyếtcho Mạc Lân vấn đề cực kỳ khó khăn ấy: đi bán máu Lâmtròn xoe mắt, sửng sốt và bất ngờ… Tờng bảo: “Tôi sẽ đa

ông đi” Họ còn “thông minh trong việc kiếm sống”: đeothêm chì để đạt trọng lợng theo yêu cầu mà bán máu “cho

nên những ngày đi bán máu rất vui” [56,70-71-72] Bán máu

để gia đình tồn tại song bán máu - sức cùng lực kiệt còn

đâu tâm huyết cho những trang viết nghệ thuật chânchính, không hổ thẹn với lơng tâm? Những câu chuyện

đau lòng ấy là sự thực một thời của các nhà văn, nhà thơ Đócũng chính là nguyên nhân để giải thích cho sự tồn tại củamột số tác phẩm không mang giá trị nghệ thuật chân chính.Tập sách của Bùi Ngọc Tấn còn cho ngời đọc biết và hiểu về

“một nghị quyết chi bộ của một tờ báo đã cấm các nhà báotrong chi bộ viết văn với lí do để tập trung xây dựng báo.”

Dựng lại “gơng mặt những nhà thơ”, Võ Văn Trực nhắc

đến một thời kì văn học: “Có một thời, khi đọc một cuốntiểu thuyết, xem một bức tranh, một cái minh hoạ, một cái vi-nhét, và nhất là đọc một bài thơ, không phải để thởng thức