Đặc điểm ngôn ngữ truyện ngắn chu lai

Tựu trung lại, ý kiến của các nhànghiên cứu tập trung ở những điểm sau: Hồng Diệu khẳng định rằng: Chu Lai là nhà văn thuỷ chung với đề tài“Đặc điểm ngôn chiến tranh, anh có nhiều tác ph

Bộ giáo dục và đào tạo Trờng đại học vinh

Nguyễn thúy huệ

Đặc điểm ngôn ngữ truyện ngắn

Chu Lai

Luận văn thạc sĩ ngữ văn

Vinh - 2007

Bộ giáo dục và đào tạo Trờng đại học vinh

nguyễn thúy huệ

Lời nói đầu

Nghiên cứu về Chu Lai - một tác giả văn học đơng đại - các công trình nghiên cứu về ông cha phải là nhiều Bởi vậy, đi vào tìm hiểu Đặc điểm ngôn“Đặc điểm ngôn

ngữ truyện ngắn Chu Lai là một đề tài đem đến nhiều thú vị, mới mẻ trong” là một đề tài đem đến nhiều thú vị, mới mẻ trong

khía cạnh ngôn ngữ trong truyện ngắn của ông Tuy nhiên, điều đó cũng gây không ít khó khăn cho ngời viết Vì vậy, không tránh khỏi những hạn chế nhất

định Chúng tôi mong đợc sự góp ý của những ngời có quan tâm đến vấn đề này.

Trong quá trình thực hiện đề tài, chúng tôi đã tham khảo vận dụng lí luận cũng nh thành tựu nghiên cứu về Chu Lai của các tác giả đi trớc Đặc biệt chúng tôi nhận đợc sự hớng dẫn khoa học tận tình của tiến sĩ Nguyễn Hữu Hoành, ngời trực tiếp hớng dẫn luận văn và sự giúp đỡ rất có hiệu quả của các thầy cô, các bạn đồng nghiệp Chúng tôi xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành đối với các thầy cô và bạn bè về sự giúp đỡ quý báu đó.

Vinh, tháng 12 năm 2007

Tác giả

Nguyễn Thuý Huệ

Mục lục

Trang

Mở đầu 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 2

3 Đối tợng và mục đích nghiên cứu 5

4 Phơng pháp nghiên cứu 6

5 Cái mới của đề tài 7

6 Cấu trúc của luận văn 7

Chơng 1. Những giới thuyết liên quan đến đề tài 8

1.1 Khái niệm phong cách nghệ thuật và phong cách ngôn ngữ 8

1.2 Ngôn ngữ nghệ thuật 15

1.3 Chu Lai tác giả và tác phẩm 18

Chơng 2 Nghệ thuật sử dụng ngôn từ trong truyện ngắn Chu Lai .22

2.1 Từ láy trong truyện ngắn của Chu Lai 23

2.1.1 Một số vấn đề về từ láy 23

2.1.2 Kết hợp từ láy với danh từ 26

2.1.3 Kết hợp từ láy với tính từ 29

2.1.4 Kết hợp từ láy với động từ 31

2.1.5 Tần số xuất hiện từ láy trong câu 41

2.2 Từ ngữ mang tính khẩu ngữ 45

2.3 Biện pháp so sánh tu từ 52

2.4 Sử dụng từ ngữ địa phơng 56

Chơng 3 Nghệ thuật sử dụng các kết cấu cú pháp trong truyện ngắn Chu Lai 61

3.1 Câu ghép mở rộng 62

3.2 Câu văn Chu Lai, một phơng tiện tu từ cú pháp 68

3.2.1 Câu đơn đặc biệt 69

3.2.2 Sóng đôi cú pháp 71

Kết luận 75

Tài liệu tham khảo 78

Mở đầu

1 Lý do chọn đề tài

1.1 Nhà văn là ngời tổ chức ngôn từ tạo nên hình tợng nghệ thuật chonên đặc điểm sử dụng ngôn từ sẽ bộc lộ cá tính sáng tạo, tài năng của mỗi tácgiả Tìm hiểu tác phẩm văn học, phong cách của tác giả thông qua việc sửdụng ngôn ngữ là một hớng đi đã đợc khẳng định Trên thực tế, nhiều côngtrình nghiên cứu với qui mô lớn nhỏ khác nhau khi đi theo hớng này đã gặt hái

1.2 Chu Lai sáng tác trên nhiều thể loại khác nhau: tiểu thuyết, truyệnngắn, kịch, hồi ký, bút kí tất cả tạo nên một diện mạo hoàn chỉnh về mộtphong cách nghệ thuật cũng nh phong cách ngôn ngữ của ông Trong đó,truyện ngắn của ông là bức tranh toàn cảnh gồm nhiều tầng nhiều mảng khácnhau của hiện thực đời sống Có thể nói sau tất cả những tiểu thuyết để lại ấntợng trong lòng ngời đọc thì truyện ngắn Chu Lai là một thành công mới,khẳng định tài năng phong cách và vị trí của ông trong đời sống văn học

1.3 Nghiên cứu về Chu Lai, ngời ta chú ý nhiều đến tiểu thuyết; truyệnngắn của ông là một tiếng nói nghệ thuật mới nhng cha đợc chú ý nhiều, đặcbiệt là ở góc độ ngôn ngữ Đây là vấn đề đòi hỏi phải có sự quan tâm hơn nữacủa các nhà khoa học đối với một tác giả đợc coi là có nhiều đổi mới về nộidung và hình thức văn học sau 1975

1.4 Trớc thực tiễn đó, chúng tôi mạnh dạn đi sâu tìm hiểu Đặc điểm“Đặc điểm ngôn

ngôn ngữ truyện ngắn Chu Lai” là một đề tài đem đến nhiều thú vị, mới mẻ trong Mục đích của đề tài là cố gắng chỉ ra những

đặc điểm nổi bật trong cách sử dụng ngôn ngữ của nhà văn, qua đó góp phầnkhẳng định tài năng nghệ thuật và công lao của nhà văn trong tiến trình đổimới văn học sau 1975

2 Lịch sử vấn đề

Năm 1963, báo Độc Lập đăng tác phẩm đầu tay của Chu Lai, truyện

ngắn có tên “Đặc điểm ngônHũ muối ngời Mơ Nông” là một đề tài đem đến nhiều thú vị, mới mẻ trong Đến năm 1978, tập truyện “Đặc điểm ngônNgời im

lặng” là một đề tài đem đến nhiều thú vị, mới mẻ trong ra mắt thì ông mới tạo đợc dấu ấn trong lòng bạn đọc Nhng phải đợi 14

năm sau, khi tiểu thuyết Ăn mày dĩ vãng“Đặc điểm ngôn ” là một đề tài đem đến nhiều thú vị, mới mẻ trong xuất bản thì các nhà nghiên cứu,phê bình mới quan tâm nhiều đến văn Chu Lai Năm 1992 là năm Chu Lai đợcxuất hiện nhiều trong các bài phê bình, bình luận đăng trên các báo, tạp chí.Những nhà nghiên cứu khi đánh giá đã đa ra đợc những ý kiến khá toàn diện

về mọi vấn đề mà những tác phẩm của ông đã đề cập đến; từ đề tài, bút pháp,nghệ thuật viết văn, kết cấu truyện ngắn Tựu trung lại, ý kiến của các nhànghiên cứu tập trung ở những điểm sau:

Hồng Diệu khẳng định rằng: Chu Lai là nhà văn thuỷ chung với đề tài“Đặc điểm ngôn

chiến tranh, anh có nhiều tác phẩm viết về đề tài ngời lính trên cả ba mặt trận: văn học - sân khấu - điện ảnh” là một đề tài đem đến nhiều thú vị, mới mẻ trong [27,56]

Bùi Việt Thắng đã đa ra những ý kiến khá bao quát về mọi khía cạnh

trong sáng tác của Chu Lai: Truyện ngắn Chu Lai phần lớn viết về những“Đặc điểm ngôn

chiến sĩ đặc công” là một đề tài đem đến nhiều thú vị, mới mẻ trong [29,89] Nhân vật Chu Lai đ“Đặc điểm ngôn ợc thể hiện nh những con

ng-ời tâm linh, họ sống bởi những ám ảnh của ảo giác, hối thúc bởi sự sám hối, luôn tìm kiếm sự giải thoát Đó là những con ngời trở về sau chiến tranh bị mất thăng bằng, khó tìm đợc sự yên ổn trong tâm hồn Họ sống trong cảm giác không bình yên Đi vào ngõ ngách tâm linh con ngời, Chu Lai đã làm mọi ngời bất ngờ vì những khám phá nghệ thuật của mình Nhân vật của Chu Lai thờng tự soi tỏ mình, khám phá mình, khám phá một bản ngã hay là một con ngời trong con ngời” là một đề tài đem đến nhiều thú vị, mới mẻ trong [30,104], Chu Lai nghiêng về bút pháp nghiêm“Đặc điểm ngôn

nhặt trong cách thể hiện đời sống của ngời chiến sĩ Bút pháp này tạo nên tính sâu sắc trong truyện ngắn của anh , Anh có sự tìm tòi hình thức biểu hiện.” là một đề tài đem đến nhiều thú vị, mới mẻ trong “Đặc điểm ngôn

Đó là sự kết hợp của tiếng nói bên trong và tiếng nói bên ngoài của bản sắc tinh thần ngời chiến sĩ Trong cái vơn lên khôn cùng của khả năng khi con ng-

ời đang cố gắng phấn đấu về nhiều mặt Sự khám phá này tạo nên một đặc thù mới của thời gian nghệ thuật truyện ngắn là thời gian giả định, hay còn gọi

là thời gian tâm lý” là một đề tài đem đến nhiều thú vị, mới mẻ trong [29,102]

Xuân Thiều cũng đồng quan điểm với mọi ngời khi viết:

Tác phẩm của Chu Lai đầy chất lính, giọng văn băm bổ, sôi động, các

“Đặc điểm ngôn

thứ tình cảm suy t đợc đẩy đến tận cùng” là một đề tài đem đến nhiều thú vị, mới mẻ trong [34,04]

Còn Lý Hoài Thu đi vào lí giải khá cặn kẽ mọi vấn đề:

Với t

thế chủ động hay hơn thế nữa, đủ để cho ngòi bút của anh thả sức tung hoành trong biên độ ít giới hạn của đề tài chiến tranh Mời năm cầm súng giúp anh nhận thức đợc cái giá đẫm máu của những cuộc đụng độ lịch sử Vì vậy trớc

đề tài chiến tranh, anh không chỉ là viết, là tiếp cận mà là sống là day dứt, vật vã bằng tâm linh bằng máu thịt của chính mình” là một đề tài đem đến nhiều thú vị, mới mẻ trong [35,9] Lý Hoài Thu cũng

cho rằng: Nếu nh“Đặc điểm ngôn trớc kia các nhân vật của anh đợc miêu tả ở cốt cách anh hùng trận mạc thì hiện nay, cụ thể là trong tập truyện mới này, Chu Lai tập trung khai thác quãng đời thứ hai: quãng đời phía sau chiến trận của ngời lính” là một đề tài đem đến nhiều thú vị, mới mẻ trong [35,94] Về bút pháp, Lý Hoài Thu khẳng định: Chu Lai đã tạo đợc sự

đa dạng về màu sắc thẩm mỹ, đa chiều về thời gian không gian, đa thanh về giọng điệu, âm hởng Bên cạnh sắc thái trữ tình của Phố vắng , Dòng sông“Đặc điểm ngôn ” là một đề tài đem đến nhiều thú vị, mới mẻ trong “Đặc điểm ngôn

yên ả là những xung đột gắt gao, là tiết tấu dồn dập đầy kịch tính của Phố” là một đề tài đem đến nhiều thú vị, mới mẻ trong “Đặc điểm ngôn

nhà binh Bên cạnh dòng tâm t” là một đề tài đem đến nhiều thú vị, mới mẻ trong ởng triền miên của Ng“Đặc điểm ngôn ời không đi qua hoàng cung là những lời lẽ sâu sắc mà thấm thía của Ng” là một đề tài đem đến nhiều thú vị, mới mẻ trong “Đặc điểm ngôn ời cha nhu nhợc” là một đề tài đem đến nhiều thú vị, mới mẻ trong Văn Chu Lai rất gần với ngôn ngữ điện ảnh Có cảm giác nh ngòi bút của anh cũng l “Đặc điểm ngôn ớt , cũng lia từ nhiều góc độ, cũng tiến cận cảnh, cũng lùi xa viễn” là một đề tài đem đến nhiều thú vị, mới mẻ trong “Đặc điểm ngôn ” là một đề tài đem đến nhiều thú vị, mới mẻ trong

cảnh nh ống kính của ngời quay phim Có lẽ anh quan tâm nhiều đến phơng diện tạo hình của ngôn ngữ mà ít chú ý đến chiều sâu tâm lý của nó? Về kết cấu anh vận dụng nhiều thủ pháp đồng hiện và coi đó là một trục chính, là mối giao lu giữa quá khứ và hiện tại” là một đề tài đem đến nhiều thú vị, mới mẻ trong [35,95]

Lê Tất Cứ trong một bài báo đã cho rằng:

Chu Lai xây dựng đ

anh muốn gửi tới ngời đọc Đó là số phận của mỗi con ngời trong cuộc chiến

và sau cuộc chiến, những nỗi đau thậm chí là cả sự bất công đến vô lí vẫn ngang nhiên tồn tại” là một đề tài đem đến nhiều thú vị, mới mẻ trong [27,06].

Qua tìm hiểu, phân tích một số ý kiến của các nhà nghiên cứu đi trớc,chúng tôi nhận thấy, những ý kiến trên mới chỉ dừng lại ở phơng diện nhận xét

đánh giá văn Chu Lai nói chung truyện ngắn Chu Lai nói riêng dới góc độ lýluận phê bình ở góc độ ngôn ngữ, có chăng chỉ là những dòng nhận xét lớt

qua: “Đặc điểm ngôn giọng văn băm bổ, sôi động” là một đề tài đem đến nhiều thú vị, mới mẻ trong [34,04]; Văn Chu Lai vì thế gân guốc,“Đặc điểm ngôn

khoẻ khoắn nhng nhiều chỗ hơi thô, bỗ bã quyết liệt nhng hơi ồn ào” là một đề tài đem đến nhiều thú vị, mới mẻ trong [35,95].

Bên cạnh đó chúng ta cũng không thể không nhắc đến đến những luậnvăn, luận án nghiên cứu về văn Chu Lai nói chung và truyện ngắn Chu Lai nói

riêng ở góc độ ngôn ngữ học Nhng ở phơng diện nghiên cứu này cũng khôngnhiều chỉ dừng lại ở một số khía cạnh nào đó chứ cha có tính bao quát.

Luận văn của Cao Xuân Hải đi vào nghiên cứu truyện ngắn Chu Lai từgóc độ Ngữ dụng học, với phạm vi là hành động ngôn ngữ qua lời thoại nhân

vật: “Đặc điểm ngônChúng tôi đi sâu nghiên cứu các hành động ngôn ngữ qua lời thoại nhân

vật trong 22 truyện ngắn tiêu biểu của nhà văn Chu Lai” là một đề tài đem đến nhiều thú vị, mới mẻ trong [10,04] Chỉ ra“Đặc điểm ngôn

những hành động ngôn ngữ và phân tích ngữ nghĩa của chúng đợc phản ánh qua lời thoại nhân vật trong truyện ngắn Chu Lai” là một đề tài đem đến nhiều thú vị, mới mẻ trong [10,05] Đề tài này mới chỉ

dừng lại ở việc nghiên cứu ngôn ngữ truyện ngắn Chu Lai trong phạm vinhững lời thoại của nhân vật, cha bao quát hết đợc các đặc điểm ngôn ngữxuất hiện trong toàn bộ truyện ngắn Chu Lai

Mặc dù vậy, những bài viết, những công trình ít ỏi đó cũng là nhữngnguồn t liệu quí báu định hớng cho đề tài của chúng tôi Và tình hình nghiên

cứu đó càng thôi thúc chúng tôi đi vào nghiên cứu đề tài Đặc điểm ngôn ngữ“Đặc điểm ngôn

truyện ngắn Chu Lai ” là một đề tài đem đến nhiều thú vị, mới mẻ trong

3 Đối tợng và mục đích nghiên cứu

3.1 Đối tợng

Chu Lai sáng tác trên nhiều thể loại, từ tiểu thuyết, truyện ngắn, kịch,

đến hồi ký, bút ký Nhng trong phạm vi đề tài này, chúng tôi không có điềukiện để khảo sát toàn bộ sáng tác của nhà văn Chu Lai mà chỉ tập trung tìmhiểu, nghiên cứu một số đặc điểm sử dụng ngôn ngữ nổi bật qua 22 truyện

ngắn tiêu biểu in trong tập “Đặc điểm ngônTruyện ngắn Chu Lai” là một đề tài đem đến nhiều thú vị, mới mẻ trong do Nhà xuất bản Văn học

tuyển chọn và giới thiệu năm 2003

Để tiện cho việc nghiên cứu và theo dõi, chúng tôi đánh số La Mã củatừng truyện trong tập nh sau:

VIII Kỷ niệm vùng ven

XVI Thi nhân trên sàn đấu

XVII Cuộc đời khe khẽ

XVIII Sắc đỏ chôm chôm

XIX Đêm nghe gà đập chuồng

XX Mắt sau vách lá

XXI Hơi thở đêm

XXII Con tôi đi lính

3.2 Mục đích nghiên cứu

Luận văn có ba mục đích chính:

- Tìm hiểu nghệ thuật sử dụng ngôn từ trong truyện ngắn Chu Lai

- Tìm hiểu cách thức sử dụng các phơng tiện cú pháp trong truyện ngắnChu Lai

- Từ đó khẳng định những đóng góp của Chu Lai trong việc sử dụngchất liệu ngôn từ khi sáng tác văn chơng

Trên cơ sở thống kê ngôn ngữ học, chúng tôi lựa chọn phân tích cụ thể

đặc điểm sử dụng từ ngữ, cú pháp Từ đó tổng hợp để phác thảo những nét đặcsắc về đặc điểm ngôn ngữ Chu Lai

4.3 Phơng pháp so sánh đối chiếu

Chúng tôi vận dụng phơng pháp này để tiến hành so sánh về ngữ liệu vàkết quả phân tích, tổng hợp giữa đối tợng nghiên cứu (tác phẩm của Chu Lai,

cụ thể ở đây là truyện ngắn) với các đối tợng có liên quan (tác phẩm củanhững nhà văn cùng thời) để rút ra những nét đặc trng trong phong cách ngônngữ Chu Lai.

5 Cái mới của đề tài

Đây là đề tài đầu tiên tìm hiểu một cách tơng đối đầy đủ đặc điểm ngônngữ truyện ngắn Chu Lai, chỉ ra những đóng góp của ông về phơng diện sửdụng ngôn ngữ trong sáng tác truyện ngắn Qua đó khẳng định sự đa dạng vềphong cách của thể loại truyện ngắn Việt Nam hiện đại

6 Cấu trúc của luận văn

Ngoài phần mở đầu, phần kết luận và tài liệu tham khảo, nội dung luậnvăn gồm có 3 chơng:

Chơng 1 Những giới thuyết liên quan đến đề tài

Chơng 2 Đặc điểm sử dụng từ ngữ trong truyện ngắn Chu Lai

Chơng 3 Đặc điểm câu văn trong truyện ngắn Chu Lai

Chơng 1Những giới thuyết liên quan đến đề tài

1.1 Khái niệm phong cách nghệ thuật và phong cách ngôn ngữ

1.1.1 Khái niệm phong cách và phong cách học

Trong hệ thống khái niệm khoa học ngôn ngữ, phong cách là một trong

số những khái niệm ít có sự đồng nhất hơn cả trong cách lí giải Đến bây giờ

đã có tới hàng trăm định nghĩa về phong cách học, xuất phát từ những điểmnhìn khác nhau và đối tợng khác nhau

Để phân biệt giữa hai khái niệm phong cách và phong cách học chúng

tôi xin dẫn ra đây cách lí giải khá rõ của Hữu Đạt: Phong cách không hoàn“Đặc điểm ngôn

toàn là thuật ngữ của phong cách học Nó đợc dùng ở nhiều địa hạt nghiên cứu khác nhau và cả trong giao tiếp đời thờng.” là một đề tài đem đến nhiều thú vị, mới mẻ trong [9,14] Từ đó ông đa ra những

cách dùng thuật ngữ “Đặc điểm ngônphong cách” là một đề tài đem đến nhiều thú vị, mới mẻ trong ở các ngành khoa học, nghệ thuật khác

nhau cũng không giống nhau “Đặc điểm ngônTrong lý luận văn học, thuật ngữ phong cách

đợc dùng để chỉ đặc điểm sáng tác của nhà văn, của một tác phẩm hay một trào lu văn học Phong cách bao hàm cả một số vấn đề thi pháp, trong đó có thế giới quan sáng tác, cá tính sáng tạo nghệ thuật của nhà văn hoặc của nhiều nhà văn cùng một trào lu Trong nghiên cứu văn hoá, phong cách đợc dùng để chỉ những đặc điểm văn hoá mang tính dân tộc, thời đại: phong cách truyền thống, phong cách dân tộc, phong cách á Đông Trong điêu khắc, hội hoạ, phong cách đợc dùng để biểu thị một cách thức, trờng phái sáng tác: Phong cách lập thể, phong cách tợng trng, phong cách tả thực, phong cách Phục hng Trong nghệ thuật biểu diễn, phong cách đợc dùng để chỉ đặc điểm

về nghệ thuật trình bày: phong cách biểu diễn dân gian, phong cách chèo Trong thể thao, phong cách đợc dùng để chỉ một lối chơi trong thi đấu: Phong cách đội tuyển Quân đội, phong cách đội Cảng Sài Gòn.” là một đề tài đem đến nhiều thú vị, mới mẻ trong [9,14] Rồi ông đi

đến kết luận: Nh“Đặc điểm ngôn vậy, thuật ngữ phong cách vốn của chung nhiều địa hạt khác nhau Phong cách học mà chúng ta nghiên cứu thực chất là phong cách học ngôn ngữ Đó là bộ môn khoa học nghiên cứu những đặc điểm và phong cách sử dụng ngôn ngữ trong những hoàn cảnh giao tiếp cụ thể Nó liên quan trực tiếp tới sáng tạo văn học” là một đề tài đem đến nhiều thú vị, mới mẻ trong [9,15].

Nhóm tác giả Lê Bá Hán, Trần Đình Sử lại chia khái niệm phong cách

thành hai phạm trù khác nhau, đó là: “Đặc điểm ngônphong cách ngôn ngữ và phong cách

nghệ thuật.” là một đề tài đem đến nhiều thú vị, mới mẻ trong [11,212] Và theo ông, phong cách ngôn ngữ thuộc phạm trù

ngôn ngữ học, còn phong cách nghệ thuật là thuộc phạm trù thẩm mĩ

Đinh Trọng Lạc lại đa ra một cách hiểu khá gắn gọn về phong cách

học: Phong cách học đ“Đặc điểm ngôn ợc hiểu là khoa học về các quy luật nói và viết có hiệu lực cao Nói và viết có hiệu lực cao có nghĩa là ngôn ngữ phải đạt đợc tính chính xác, tính đúng đắn và tính thẩm mĩ trong mọi phạm vi hoạt động của của giao tiếp xã hội” là một đề tài đem đến nhiều thú vị, mới mẻ trong [17,3] Khi nói về phong cách ngôn ngữ của văn bản ông

chia ra hai loại là ngôn ngữ phi nghệ thuật và ngôn ngữ nghệ thuật

Và dù có định nghĩa theo cách nào thì cả ba ngời đều thừa nhận có sựtồn tại của một khái niệm phong cách trong sử dụng ngôn ngữ nói chung vàtrong văn chơng nói riêng

Có rất nhiều cách phân loại phong cách học dựa vào những đối tợng,nhiệm vụ, nội dung và phơng pháp nghiên cứu khác nhau

S Bali xuất phát từ sự đối lập giữa cái phổ quát cho các ngôn ngữ vàcái riêng cho từng ngôn ngữ, từ sự đối lập giữa cái chung cho cộng đồng vàcái riêng ở một cá thể đã chia phong cách học ra các loại sau: Phong cách học

đại cơng, phong cách học ngôn ngữ dân tộc, phong cách học lời nói cá nhân[17,32]

Xuất phát từ sự giống nhau giữa lí thuyết và sự ứng dụng, các nhànghiên cứu chia ra: Phong cách học lí thuyết, phong cách học thực hành[17,32]

Xuất phát từ quan điểm nghiên cứu chuỗi lời nói nh một quan hệ xét từhai phía, M Riphate, chia ra: Phong cách học lập mã, phong cách học giải mã.[17,33]

Viện sĩ V.V Vinôgơrađôp dựa vào sự phân biệt giữa ngôn ngữ và lờinói, căn cứ vào chức năng khác nhau của ngôn ngữ đã chia ra: phong cách họcngôn ngữ, phong cách học lời nói, phong cách học ngôn ngữ nghệ thuật.[17,33]

A.N Môrôkhôpxki và các tác giả khác dựa vào sự phân giới ba bìnhdiện của các hiện tợng ngôn ngữ đã chia ra: Phong cách học ngôn ngữ, phongcách học hoạt động lời nói, phong cách học lời nói và phong cách học ngônngữ nghệ thuật [17,34]

Sở dĩ có sự khác nhau trên là do điểm nhìn của các nhà khoa học làkhông giống nhau Trong luận văn này, chúng tôi sẽ không đi sâu vào việc tìm

hiểu các loại phong cách nh đã nêu; mà để hỗ trợ cho ông việc nghiên cứu của

đề tài, chúng tôi xin đa ra cách phân chia của Đinh Trọng Lạc trong cuốn

“Đặc điểm ngônPhong cách học Tiếng Việt” là một đề tài đem đến nhiều thú vị, mới mẻ trong Ông nghiên cứu phong cách học theo hai nhómchính: Nhóm thứ nhất là các phong cách chức năng ngôn ngữ nghệ thuật vàphong cách chức năng ngôn ngữ phi nghệ thuật

Trong phong cách chức năng ngôn ngữ nghệ thuật lại đợc chia ra:phong cách hành chính, phong cách khoa học, phong cách báo, phong cáchchính luận và phong cách sinh hoạt Những phong cách này đều ít nhiều cótính khuôn mẫu trong hoạt động lời nói đợc hình thành từ những thói quen sửdụng ngôn ngữ có tính chất truyền thống, tính chất chuẩn mực trong việc xâydựng các lớp văn bản tiêu biểu

Khái niệm “Đặc điểm ngônphong cách” là một đề tài đem đến nhiều thú vị, mới mẻ trong mà phạm vi đề tài đề cập tới thuộc nhómphong cách chức năng nghệ thuật Tức là nhóm phong cách gắn liền với nhữngtác giả, tác phẩm cụ thể

Trong văn học, mỗi nhà văn có một cách tiếp cận hiện thực riêng và cónhững cách sử dụng ngôn ngữ khác nhau để thổi hồn cho những đứa con tinhthần của mình Nói nh vậy cũng có nghĩa là, mỗi nhà văn có rất nhiều cách đểlàm cho văn của mình khác với văn của ngời Tuy nhiên, phong cách là mộtbiểu hiện của tính nghệ thuật vì thế không phải bất cứ nhà văn nào cũng cóphong cách Chỉ những nhà văn có tài năng, có bản lĩnh mới có đợc phongcách riêng độc đáo Cái nét riêng ấy thể hiện và đợc lặp đi lặp lại trong nhiềutác phẩm của một nhà văn làm cho ta có thể nhận ra một phong cách riêng

Chính vì lẽ đó mà ta đã quen với cách nói: phong cách Nguyễn Du,

phong cách Nguyễn Tuân, phong cách Nam Cao Cách nói ấy để nhằm hớng

tới những nhà văn, nhà thơ đã tạo đợc cho mình những nét riêng, nét độc đáokhác với những đồng nghiệp trớc và cùng thời với mình

Khi đề cập tới vấn đề phong cách tác giả có hai hớng nghiên cứu chính,

đó là nghiên cứu trên phơng diện lí luận văn học và nghiên cứu trên phơngdiện phong cách chức năng ngôn ngữ học Dù đi theo hớng nào thì cái đíchcuối cùng cũng nhằm để chỉ ra những nét tiến bộ và những điểm đóng góp củanhà văn đối với sự phát triển của văn học Trớc hết chúng tôi muốn đa ra mộtcách phân biệt vấn đề phong cách tác giả giữa hai góc nhìn trên

1.1.2 Phong cách ngôn ngữ của tác giả từ góc nhìn phong cách nghệ thuật

Trớc đây các nhà nghiên cứu thờng đồng nhất phong cách của cá nhântác giả với phong cách tác phẩm Chính vì vậy mà nhiều ngời đã xem câu nóicủa Leclere de Buffon nh một định nghĩa để tìm hiểu phong cách, theo ông:

phong cách ấy là con ng

“Đặc điểm ngôn ời ” là một đề tài đem đến nhiều thú vị, mới mẻ trong

Khi ngôn ngữ học cấu trúc, thi pháp học, kí hiệu học phát triển,phong cách đã dần không bị đánh đồng với con ngời tiểu sử của nhà văn đểxác định cho mình đối tợng nghiên cứu đúng đắn hơn đó là tác phẩm Thời kì

đầu có hai quan điểm: Quan điểm thứ nhất chủ trơng phong cách thuộc nghiêncứu văn học; quan điểm thứ hai chủ trơng phong cách thuộc nghiên cứu ngônngữ

Những ngời theo quan điểm thứ nhất cho rằng không thể lấy phongcách học ngôn ngữ để khảo sát nhiệm vụ nghệ thuật thực sự của phong cách

Theo M Bakhtin thì Không có một cách định nghĩa hình thức ngôn ngữ học“Đặc điểm ngôn

nào về lời văn mà không che đậy mất chức năng nghệ thuật của nó trong tác phẩm” là một đề tài đem đến nhiều thú vị, mới mẻ trong [23,25] Ông phê phán xu hớng ngôn ngữ học thuần tuý, một xu hớng

bộc lộ nhiều khiếm khuyết, không làm thoả mãn các nhà lí luận văn học.Cùng hớng với quan điểm này phải kể đến nhà ngôn ngữ họcM.B.Khrapchenco Theo ông, không nên qui phong cách vào những đặc điểmcủa ngôn ngữ nghệ thuật, khi không thể phủ nhận vai trò của ngôn ngữ trong

việc biểu hiện phong cách thì ông thay bằng cách gọi nguyên tắc lựa chọn“Đặc điểm ngôn

chất liệu từ ngữ” là một đề tài đem đến nhiều thú vị, mới mẻ trong [23,25].

Đại diện cho quan niệm thứ hai có thể kể đến Tirin và Vinogradov Haitác giả này đặt lên hàng đầu việc nghiên cứu ngôn ngữ tác phẩm trong sự kháiquát phong cách nhà văn Turin cho rằng: Phong cách đó là ngôn từ đợc xéttrong mối quan hệ của nó với hình tợng, đó là tác động qua lại thờng xuyêngiữa những khái niệm và ý nghĩa nảy sinh trong ngôn từ vốn đặt vào một văn

cảnh nghệ thuật Vinogradov cũng khẳng định chiếm vị trí trung tâm trong“Đặc điểm ngôn

phong cách văn học là những quan sát và nghiên cứu trong lĩnh vực các qui luật hình thành và phát triển của các hệ thống biểu hiện ngôn từ nghệ thuật -

đây là những hệ thống có tính chất cá nhân hoặc đợc cá thể hoá, tức là đợc hình thành nh những cấu trúc cố định và hoàn chỉnh” là một đề tài đem đến nhiều thú vị, mới mẻ trong [23,25].

ở Việt Nam, đa số các nhà nhiên cứu đồng tình với quan niệm thứ hai,khẳng định vai trò của ngôn ngữ trong việc thể hiện phong cách Nhng chủyếu là vận dụng lí thuyết để phân tích những trờng hợp cụ thể, chúng ta có thể

kể ra đây những nhà nghiên cứu tên tuổi với những công trình có nhiều đónggóp lớn nh: “Đặc điểm ngônTìm hiểu phong cách Nguyễn Du trong Truyện Kiều” là một đề tài đem đến nhiều thú vị, mới mẻ trong (1985) củaPhan Ngọc, “Đặc điểm ngônCon mắt thơ” là một đề tài đem đến nhiều thú vị, mới mẻ trong (1992) sau đổi thành “Đặc điểm ngônMắt thơ” là một đề tài đem đến nhiều thú vị, mới mẻ trong (2000) của Đỗ LaiThuý Những công trình trên đã tạo ra một bớc ngoặt trong ngành phong cáchhọc Việt Nam Từ đây khi nghiên cứu về phong cách nhà văn, sẽ không cònhiện tợng quá lệ thuộc vào những dữ kiện về cuộc đời, con ngời tác giả mà đãcăn cứ vào ngữ liệu trong tác phẩm Đồng thời cũng khẳng định việc dựa vàongôn ngữ để xác định phong cách nhà văn là một thao tác đúng Trong quan

hệ với chỉnh thể, phong cách ngôn ngữ là sự biểu hiện rõ nét, sinh động nhấtphong cách nghệ thuật

1.1.3 Phong cách ngôn ngữ của tác giả dới góc nhìn của phong cách chức năng ngôn ngữ

Trên thực tế, chúng ta đều nhận thấy rằng, ngôn ngữ trong các văn bảnthuộc các thể loại khác nhau thờng có những đặc trng riêng Đây chính là cơ

sở để các nhà nghiên cứu phân biệt các phong cách ngôn ngữ nh: ngôn ngữvăn học, ngôn ngữ sinh hoạt, ngôn ngữ hành chính, ngôn ngữ khoa học Ngôn ngữ trong tác phẩm nghệ thuật có những đặc trng chung là: tính cấutrúc, tính hình tợng, tính biểu cảm, tính đa nghĩa, tính cá thể hoá Những đặc

điểm này đợc xem là mẫu số chung của ngôn ngữ nghệ thuật, trong đó tính cáthể hoá có liên quan trực tiếp về vấn đề phong cách ngôn ngữ tác giả

Nh chúng ta đều biết, sáng tạo văn học là công việc mà nhà văn thôngqua chất liệu ngôn ngữ để khái quát thực tại, phát biểu t tởng, bộc lộ thái độ

đối với cuộc sống và con ngời Thông qua ngôn ngữ và bằng ngôn ngữ ngờinghệ sĩ có thể bộc lộ cá tính sáng tạo của mình Cách sử dụng ngôn ngữ củanhà văn phụ thuộc vào rất nhiều yếu tố trong đó có trình độ văn hoá, mĩ cảm,vốn từ vựng, kiến thức ngôn ngữ, sở trờng, thị hiếu, thói quen riêng Nhữngnét riêng biệt đó khi đợc vận dụng một cách có ý thức và đạt hiệu quả thẩm mĩcao thì sẽ hình thành một phong cách ngôn ngữ ở nhà văn

Phong cách ngôn ngữ là sự tự khẳng định nét độc đáo ở tất cả các cấp

độ: ngữ âm, từ vựng, ngữ pháp, tổ chức văn bản, những biện pháp tu từ Cácphong cách khác nhau ở những tác giả khác nhau không loại trừ nhau Trongvăn học Việt Nam, chúng ta đã có một Nguyễn Tuân với lối viết cầu kì, trangtrọng bên cạnh một Nam Cao với các hành văn đơn giản mà đầy hiệu quả; một

Thạch Lam với lời văn trong sáng, nhẹ nhàng, tinh tế bên cạch một Vũ TrọngPhụng gân guốc xô bồ Trong thơ ca chúng ta có một Nguyễn Bính với ngônngữ dân dã nh lời ca tiếng hát nơi đồng nội bên cạnh một Xuân Diệu lời lẽ lúcnào cũng vồ vập, nồng nàn Tất cả tạo nên một bức tranh văn chơng chungvới những mảng màu sắc tơng phản nhau, bổ sung cho nhau.

Nh vậy là dù đi theo hớng nghiên cứu nào thì phong cách tác giả cũng

đợc bộc lộ một cách rõ nét Có khác chỉ là phơng pháp nhận diện phong cách

và hiệu quả cụ thể của việc ứng dụng

Cũng xin lu ý thêm là khi phân tích phong cách ngôn ngữ của một tác

giả chúng ta cần phải quan tâm thích đáng đến thể loại tác phẩm Bởi phạm“Đặc điểm ngôn

trù thể loại thuộc vào cấp độ trừu tợng cao hơn so với phạm trù phong cách, vì rằng nó chỉ một cái gì chung hơn, đợc lặp lại, thuộc vào những tác phẩm khác nhau vốn đợc sáng tạo ra bởi những nghệ sĩ khác nhau” là một đề tài đem đến nhiều thú vị, mới mẻ trong [17,21] Sự phân

tích đi từ thể loại đến hệ thống nghệ thuật chính là làm cụ thể hoá những dấuhiệu thể loại để phát hiện ra chúng trong tác phẩm đang tìm hiểu, trong hệthống phong cách của nó Bởi vì tất cả những yếu tố, những quan hệ và nhữngthuộc tính của hệ thống nghệ thuật trong một tác phẩm cụ thể, trong sáng táccủa một nhà văn đều là sự thể hiện của phong cách Chẳng hạn khi phân tíchmột văn bản thơ cần chú ý đến những phơng tiện ngôn ngữ và những phơngtiện tu từ đặc sắc trong phơng thức trùng điệp (hiểu theo nghĩa rộng) để tô

đậm những hình tợng cảm xúc trung tâm Còn khi phân tích một văn bản vănxuôi nghệ thuật cần quan tâm đến những thủ pháp đặc sắc trong cấu trúc tờngthuật làm nổi bật những hình tợng trung tâm Nh vậy, phân tích phong cáchtác phẩm nghệ thuật ngôn từ thực chất là sự phân tích thể thống nhất thể loại -phong cách Chính vì thế ta mới có các khái niệm nh: phong cách thơ HànMặc Tử, phong cách phóng sự Vũ Trong Phụng, phong cách truyện ngắnNguyễn Công Hoan, phong cách Nguyễn Du trong truyện Kiều Tuy cáchphân biệt này thiên về phía nghiên cứu văn học nhng qua đó chúng ta cũng cóthể áp dụng để phân biệt trong nghiên cứu ngôn ngữ

1.2 Ngôn ngữ nghệ thuật

Có rất nhiều định nghĩa về ngôn ngữ nghệ thuật và những ý kiến đó đều

đồng nhất với nhau ở một số điểm sau

Đinh Trọng Lạc cho rằng: Ngôn ngữ nghệ thuật là ngôn ngữ trong các

tác phẩm nghệ thuật ngôn từ, là một mã phức tạp đợc cấu tạo nên từ hệ thống tín hiệu thứ nhất (từ ngôn ngữ tự nhiên) Chức năng thẩm mĩ của ngôn ngữ trong các tác phẩm nghệ thuật đợc thể hiện ở chỗ tín hiệu ngôn ngữ (tức đặc trng nghĩa và đặc trng âm thanh) trở thành yếu tố tạo thành của hình tợng

Muốn thực hiện đợc chức năng thẩm mĩ, ngôn ngữ nghệ thuật phải có những đặc trng chung nh: tính cấu trúc, tính hình tợng, tính cá thể hoá và tính

cụ thể hoá” là một đề tài đem đến nhiều thú vị, mới mẻ trong [17,18]

Khi nói về mối quan hệ giữa văn chơng và ngôn ngữ, Nguyễn Lai đã

khẳng định nói văn ch“Đặc điểm ngôn ơng thì phải nói đến chữ nghĩa, vì không có thứ văn

ch-ơng nào lửng lơ ngoài chữ nghĩa; và ngợc lại không có thứ chữ nghĩa nào

đứng cô lập, tách rời khỏi văn chơng để tự mình có thể phát triển phong phú

và hoàn thiện đợc” là một đề tài đem đến nhiều thú vị, mới mẻ trong [19,12]

Cũng bàn về mối quan hệ giữa ngôn ngữ và văn chơng ông cho rằng:

“Đặc điểm ngônngôn ngữ nghệ thuật là một mã phức tạp, là hệ thống tín hiệu thứ hai đợc tạo

nên từ hệ thống tín hiệu thứ nhất (từ ngôn ngữ tự nhiên)” là một đề tài đem đến nhiều thú vị, mới mẻ trong Tuy nhiên, trong“Đặc điểm ngôn

ngôn ngữ của văn bản nghệ thuật thì chức năng thẩm mỹ xuất hiện ở bình diện thứ nhất, nó đẩy chức năng giao tiếp xuống bình diện thứ hai Chức năng thẩm mỹ của một yếu tố ngôn ngữ đợc xác định bởi vị trí và vai trò của nó trong hệ thống các hình tợng của tác phẩm cũng nh trong hệ thống của phong cách cá nhân tác giả Và trong ngôn ngữ nghệ thuật có hai bình diện nghĩa,

nó vừa có khả năng hớng vào hệ thống ngôn ngữ văn hoá, mặt khác nó lại có khả năng hớng vào hệ thống các hình tợng của tác phẩm nghệ thuật Ngôn ngữ nghệ thuật là biểu hiện đầy đủ nhất và nổi bật nhất của ngôn ngữ văn hoá, và rộng hơn nữa là của ngôn ngữ toàn dân Ngoài ra ngôn ngữ nghệ thuật còn có sự tham gia của từ địa phơng, tiếng lóng, những từ tục, và đặc biệt có sự xuất hiện của những tân từ, là những từ cha xuất hiện trong lịch sử ngôn ngữ do nhà văn sử dụng khả năng tiềm tàng của ngôn ngữ để cấu tạo nên Ngôn ngữ nghệ thuật hiểu theo một nghĩa nào đó là giàu có hơn ngôn ngữ toàn dân Ngôn ngữ nghệ thuật xứng đáng giữ vai trò trung tâm của ngôn ngữ dân tộc Vai trò của nó trong sự phát triển dân tộc to lớn đến mức chính ngôn ngữ dân tộc luôn luôn gắn với tên tuổi của các nhà văn lớn ” là một đề tài đem đến nhiều thú vị, mới mẻ trong

[17,123-127]

Qua những ý kiến trên, chúng ta cũng thấy đợc sự phân biệt và mốiquan hệ biện chứng giữa ngôn ngữ nghệ thuật và ngôn ngữ toàn dân Ngônngữ toàn dân chính là cội nguồn để mỗi nghệ sĩ chọn lọc, gọt dũa theo tàinăng sở trờng của mình để tạo nên những tác phẩm văn học mang dấu ấn cánhân Ngợc lại, ngôn ngữ mà nhà văn chắt lọc trong tinh hoa của ngôn ngữdân tộc và sáng tạo thêm lại góp phần nâng cao, làm phong phú hơn cho ngônngữ toàn dân

Ngôn ngữ nghệ thuật là thứ ngôn ngữ đã đợc nhà văn trau chuốt và tạonên những sắc thái nghĩa mới cho ngôn ngữ chung Thực tế lịch sử văn học

đã chứng minh, nhiều giai đoạn văn học, nhiều nhà văn đã góp phần rất lớnvào sự phát triển của ngôn ngữ dân tộc bằng sự cách tân sáng tạo về ngônngữ của mình

Văn học là nghệ thuật ngôn từ, nhận định này từ lâu đã đợc mặc nhiênthừa nhận Vì vậy mà ngôn ngữ chính là công cụ, là chất liệu cơ bản của vănhọc Ngôn ngữ nghệ thuật thể hiện cá tính sáng tạo, phong cách tài năng củanhà văn Mỗi nhà văn lớn bao giờ cũng là tấm gơng sáng về mặt hiểu biếtngôn ngữ của quần chúng nhân dân lao động, họ luôn cần cù trau dồi ngônngữ trong quá trình sáng tác Ngôn ngữ nghệ thuật bao giờ cũng mang ý nghĩathẩm mĩ, nó phân biệt với ngôn ngữ khác ở tính hàm súc, tính đa nghĩa, tínhtạo hình và tính biểu cảm Ngoài ra còn một đặc điểm nữa không thể thiếutrong ngôn ngữ nghệ thuật, đó là tính cá thể Tính cá thể của ngôn ngữ nghệthuật biểu hiện ở đặc trng sử dụng ngôn ngữ và những sáng tạo trong việcdùng từ ở mỗi nhà văn

Trong tác phẩm văn học, ngôn ngữ nghệ thuật là một trong những yếu

tố quan trọng thể hiện cá tính sáng tạo, phong cách tài năng của nhà văn Mỗinhà văn có tâm huyết với nghề bao giờ cũng có ý thức sáng tạo trong việc sửdụng ngôn ngữ, để thông qua đó thể hiện đợc cá tính của mình Chính vì vậyviệc tìm hiểu đặc trng trong cách sử dụng ngôn ngữ của các nhà văn là mộtcông việc không chỉ phát hiện phong cách ngôn ngữ của nhà văn đó mà còngóp phần chỉ ra sự phát triển của ngôn ngữ dân tộc nói chung

Trong mối quan hệ với văn hoá, khi đã hoá thân vào nghệ thuật, ngônngữ đã vợt ra khỏi chức năng sơ đẳng ban đầu, nó phát huy tối đa tiềm năngcủa mình để dựng nên một bức tranh tổng hợp về bộ mặt tinh thần của xã hội.Ngôn ngữ nghệ thuật vừa là công cụ t duy vừa là phơng tiện truyền tải hình t-

ợng nghệ thuật chủ quan của nghệ sĩ Ngôn ngữ nghệ thuật bao giờ cũng làthứ tín hiệu vừa giàu phẩm chất tâm lý xã hội vừa giàu tính truyền thống vàtính hiện đại Ngôn ngữ ở đây đã trở thành kho kiến thức với những truyềnthống văn hoá thể hiện một chiều sâu cảm quan thẩm mỹ mà muốn chiếm lĩnh

đợc nó, ngời đọc phải tự nâng mình lên một cách toàn diện

Nh vậy, ngôn ngữ nghệ thuật là thứ ngôn ngữ đợc chọn lọc từ ngôn ngữtoàn dân, là biểu hiện đầy đủ nhất, nổi bật nhất của ngôn ngữ văn hoá Nó cókhả năng khơi gợi và đem lại cho ngời đọc sự hởng thụ thẩm mỹ, mang dấu ấncủa ngời tạo ra và sử dụng Ngôn ngữ nghệ thuật là ngôn ngữ hoạt động mở,giàu tiềm năng phái sinh các sắc thái ý nghĩa, nó kết tinh trong mình chiều dàitruyền thống văn hoá dân tộc

1.3 Chu Lai: tác giả và tác phẩm

1.3.1 Tác giả

Nhà văn Chu Lai tên thật là Chu Văn Lai, sinh ngày 05-02-1946, concủa nhà viết kịch Học Phi Quê gốc của ông ở thôn Tam Nông, xã Hng Đạo,huyện Tiên Lữ, tỉnh Hng Yên Sau khi tốt nghiệp phổ thông, Chu Lai theo học

đại học nhng hết năm thứ nhất ông tình nguyện nhập ngũ và đợc điều về đoànkịch nói của Tổng cục Chính trị Sau đấy ông xin chuyển về đơn vị đặc công,chiến đấu tại Sài Gòn cho đến ngày miền Nam hoàn toàn giải phóngnăm1975 Cuối năm 1975, ông làm trợ lí tuyên huấn tại quân khu VII Năm

1976, ông về dự trại sáng tác văn học của Tổng cục Chính trị, rồi theo học tạitrờng viết văn Nguyễn Du khoá I Sau khi tốt nghiệp, Chu Lai chuyển về làmcông tác biên tập tại Tạp chí Văn nghệ quân đội cho tới nay Trong sự nghiệpsáng tác của mình, ông đã đợc nhận nhiều giả thởng có giá trị: giải thởng vănhọc của Hội đồng văn học chiến tranh Cách mạng và lực lợng vũ trang củaHội nhà văn với cuốn tiểu thuyết “Đặc điểm ngônăn mày dĩ vãng” là một đề tài đem đến nhiều thú vị, mới mẻ trong, giải thởng văn học Bộquốc phòng năm 1994, giải thởng tiểu thuyết của nhà xuất bản Hà Nội với tiểuthuyết “Đặc điểm ngônPhố” là một đề tài đem đến nhiều thú vị, mới mẻ trong Hiện nay ông sinh sống và công tác tại Thành phố Hồ ChíMinh

Ngời im lặng (1976)

Đôi ngả thời gian (1979)

Vùng đất xa xăm (1981)

Phố nhà binh (1992)

Truyện ngắn Chu Lai (2003)

Truyện thiếu nhi:

Ký sự : Nhà lao cây dừa (1992)

Ngoài ra ông còn viết một số kịch bản sân khấu và điện ảnh

Do đợc sinh trởng trong một gia đình có truyền thống sáng tác văn họcnghệ thuật nên Chu Lai sớm có điều kiện tiếp xúc với văn học nghệ thuật quasách báo và những ngời thân trong gia đình mình Chính điều đó đã góp phầnhình thành ở ông tình yêu văn học từ rất sớm Nó đợc hoàn thành trong nhữngnăm tháng chiến đấu gian khổ tại đơn vị đặc công ở vùng sâu Sài Gòn Sángtác đầu tay của ông là truyện ngắn “Đặc điểm ngônHũ muối ngời Mơ Nông” là một đề tài đem đến nhiều thú vị, mới mẻ trong, đăng trên báo

Độc Lập năm 1963 Đây là tác phẩm viết theo kiểu ngời tốt việc tốt, ca ngợikhí tiết ngời Tây Nguyên Sau năm 1975, sự nghiệp sáng tác của Chu Lai bắt

đầu đợc khẳng định với các truyện ngắn: Kỷ niệm vùng ven, Lửa mắt, Anh hai

Đởm đăng trên báo Văn nghệ năm1976 Sau này đợc tập hợp trong tậptruyện “Đặc điểm ngônTruyện ngắn Chu Lai” là một đề tài đem đến nhiều thú vị, mới mẻ trong

Mời năm lăn lộn và chiến đấu ở một đơn vị đặc công nơi chiến trờngNam Bộ đã đem đến cho Chu Lai nhiều trải nghiệm và một vốn sống thực tếphong phú Đó chính là nguồn cảm hứng chủ đạo chi phối sự nghiệp cầm bútcủa ông ngay cả khi chiến tranh đã lùi xa

Từ những tác phẩm đầu tay: Kỷ niệm vùng ven, Lửa mắt đến nhữngtác phẩm sau này, Chu Lai luôn trung thành với đề tài chiến tranh và ngời

lính Trong sáng tác của ông, mảng đề tài này luôn đợc thể hiện một cáchchân thực, dung dị với âm hởng chủ đạo là ngợi ca Những truyện ngắn: Ngờikhông đi qua hoàng cung, Cái tát sau cánh gà, Sắc đỏ chôm chôm đánh dấumột giai đoạn đổi mới trong bút pháp của văn Chu Lai về nhiều mặt, thể hiệncách nhìn nhận phân tích vấn đề sâu sắc hơn, văn phong đằm thắm hơn, đặcbiệt là khả năng suy ngẫm, triết lí sâu xa, tâm huyết hơn.

Trong những truyện ngắn gần đây nh: Cái tát sau cánh gà, Phố nhàbinh, Mất, Con tôi đi lính ngòi bút Chu Lai hớng về cuộc sống thờng nhậtcủa những con ngời bình thờng và của những ngời lính trong thời bình Nhữngchi tiết, những cảnh đời thực, những câu chuyện phố sá, gia đình thờng nhậttrong kinh tế mở cửa, đợc ông xây dựng khá sinh động, đầy tính triết lí dự báosâu sắc

Nhiều tác phẩm của Chu Lai có đợc sức sống lâu bền trong lòng ngời

đọc bởi ông đã dồn nhiều tâm huyết cho những tác phẩm của mình và có sựtìm tòi đổi mới trong cách viết Ông mợn những câu chuyện bất ngờ, vớinhững chi tiết li kỳ ngoạn mục để khắc hoạ, tái hiện đến tận cùng hiện thựcchiến tranh và cuộc sống, đồng thời những tác phẩm này cũng mang đậm tínhtriết lí sâu sắc Những tìm tòi trong hình thức kể chuyện với những tình huốnggay cấn li kì đã tạo nên sức hấp dẫn trong sáng tác của ông nói chung vàtruyện ngắn của ông nói riêng

Chu Lai là cây bút viết khoẻ, có sự đam mê và tâm huyết Chính vì vậy

ông đã có đợc những thành công và đóng góp nhất định vào văn xuôi đơng đạiViệt Nam

ở những phần tiếp theo của luận văn này, chúng tôi sẽ đi sâu tìm hiểumột số đặc điểm nổi bật có tính chất đặc thù trong cách sử dụng ngôn ngữ củaChu Lai Theo cách nhìn nhận của chúng tôi, có thể nói, đây là những dấu ấnkhá rõ nét tạo nên phong cách ngôn ngữ của ông

Chơng 2Nghệ thuật sử dụng ngôn từ trong truyện ngắn Chu Lai

Phong cách ngôn ngữ của nhà văn phải đợc thể hiện trên mọi cấp độngôn từ của tác phẩm Tuy nhiên sự biểu hiện đó ở các tác giả lại không thểgiống nhau Trong mỗi cấp độ, trong mỗi yếu tố của cấp độ, cá tính của cácnhà văn in dấu đậm nhạt khác nhau ở chơng này, chúng tôi sẽ tập trung cógắng chỉ ra những nét đặc sắc trong việc sử dụng ngôn từ của Chu Lai Tuynhiên, trớc khi đi vào tìm hiểu một cách cụ thể vấn đề vừa đợc nêu ra, chúngtôi xin lu ý thêm rằng, muốn hiểu một cách sâu sắc, cặn kẽ bản chất thẩm mỹcủa ngôn từ trong tác phẩm văn học cũng nh phong cách ngôn ngữ của nhà

văn, nhất thiết phải gắn nó với thể loại, bởi mỗi thể loại đòi hỏi một thứ ngôn“Đặc điểm ngôn

ngữ riêng, ngôn ngữ của thể loại” là một đề tài đem đến nhiều thú vị, mới mẻ trong [26, 257] Từ ngữ trong văn bản tự sự có

những đặc trng riêng, bởi văn xuôi tự sự có khả năng tái hiện bộ mặt cuộcsống, tâm lí con ngời trong sự sâu rộng, đa chiều vốn có của nó Nó chấp nhậnmọi lớp từ, mọi biến thái, mọi chiều kích, thậm chí cả sự xô bồ, phồn tạp đếncực độ Không phải văn xuôi không cần trau chuốt, nhng sự trau chuốt từ ngữcủa một nhà văn rất khác với với sự trau chuốt của một nhà thơ Đối với nhàvăn, mục tiêu rõ nhất là làm sao từ ngữ phải lột tả đợc đối tợng một cách chínhxác nhất qua cái nhìn của anh ta Do cách tổ chức khá phóng túng, ngôn ngữ

tự sự sẵn sàng dung nạp mọi lớp từ ngữ, mọi cách nói; không phân biệt hènsang, thanh tục, cao thấp, miễn sao nó thể hiện tốt nhất dụng ý nghệ thuật củangời viết Chính vì vậy mà trong văn học hiện đại những từ ngữ thuộc các lớp

từ khác nhau nh: từ hội thoại, từ thông tục, từ lóng, từ nghề nghiệp, từ địa

ph-ơng, từ láy đều có thể trở thành một trong các phơng tiện tu từ từ vựng rấthiệu quả Tuỳ theo cái gu ngôn ngữ của mình, mỗi nhà văn thờng có những

điểm mạnh riêng Đối với Chu Lai, khi đọc truyện ngắn của ông, ấn tợng ngônngữ rõ nét nhất đối với ngời đọc có lẽ chính là cách sử dụng từ láy của tác giả

Chính vì vậy, khi đặt vấn đề tìm hiểu đặc điểm ngôn ngữ truyện ngắnChu Lai điều đầu tiên mà chúng tôi muốn nói đến, đó là đặc điểm sử dụng

từ láy

2.1 Từ láy trong truyện ngắn của Chu Lai

2.1.1 Một số vấn đề về từ láy

Định nghĩa về từ láy có thể có nhiều cách trình bày khác nhau nhngnhìn chung các nhà nghiên cứu đều cho rằng, từ láy là những từ đợc tạo ratheo phơng thức láy ngữ âm Trong thành phần cấu tạo của từ láy thờng baogồm một hình vị cơ sở (hình vị gốc) và một hình vị láy, trong đó hình vị láy đ-

ợc lặp lại hoàn toàn hay bộ phận hình vị cơ sở, còn thanh điệu giữ nguyên haybiến đổi theo luật hài thanh

Cách hiểu chung là nh vậy nhng khi đi vào từng trờng hợp cụ thể thì ýkiến của các nhà nghiên cứu lại có những chỗ còn khác nhau Sự khác nhauthờng tập trung vào các trờng hợp sau:

Bộ phận gây tranh cãi đầu tiên phải kể đến những từ nh: Chùa chiền,

đền đài, chim chóc Có nhiều ý kiến cho đây là những từ ghép, vì đó là sự kết

hợp của hai yếu tố có sẵn, mang nghĩa, giống nh: gà qué, chó má và nghĩa

của chúng cũng là nghĩa khái quát tổng hợp chứ không phải nghĩa sắc tháihoá, một kiểu nghĩa đặc trng cho từ láy

Loại thứ hai là những danh từ riêng nh: đu đủ, ba ba, chôm chôm, bớm

bớm, cào cào Theo ý kiến trên thì đây chỉ là những tên gọi bình thờng của

sự vật cũng giống nh gọi: mắc cọp, sầu riêng chẳng qua đó chỉ là sự trùng

lặp về ngữ âm mà thôi

Loại thứ ba cũng phải kể đến ở đây đó là những từ thuộc loại nh: ngày

ngày, ngời ngời, làng làng, xóm xóm, đêm đêm đây là hiện tợng điệp từ, nó

không phải là đơn vị có sẵn mà chỉ đợc tạo ra trong giao tiếp và chúng đều cómô hình ngữ nghĩa nh nhau: chỉ số lợng nhiều và mang tính chất rộng khắp tấtcả

ý kiến ngợc lại thì cho rằng, tất cả những trờng hợp trên đều là những

từ láy, vì nó đáp ứng đủ những tiêu chí trong định nghĩa về từ láy đã nêu

ở luận văn này, chúng tôi đồng tình với ý kiến cho những từ trên thuộcnhóm từ láy Bởi vì nét cơ bản trong phơng thức tổ chức các tiếng của từ láy

đó là sự hoà phối ngữ âm Quan hệ của các tiếng trong những từ láy trên đều

đáp ứng yêu cầu về ngữ âm, sự lặp ngữ âm vừa có điệp, vừa có đối Còn về sắcthái ý nghĩa thì trong một số trờng hợp các sắc thái ý nghĩa đã không đợc thểhiện khi đứng độc lập nhng nếu đợc sử dụng trong câu nó cũng sẽ tạo nên sắcthái ý nghĩa mới Và điều chúng tôi quan tâm hơn cả là các lớp từ láy này khi

đi vào văn bản nghệ thuật vẫn tạo nên đợc những giá trị thẩm mỹ tơng đơng

nh những loại từ láy khác Cách giải thích trên đợc coi nh một cơ sở để chúngtôi thống kê từ láy

Trong vốn từ tiếng Việt, từ láy là vốn từ nhiều về số lợng và đáng quantâm khảo sát về nhiều mặt: cấu tạo, ngữ nghĩa và giá trị sử dụng Khi tiếp xúcvới các văn bản thuộc các phong cách chức năng khác nhau của tiếng Việt cómột điều dễ thấy là: từ láy hầu nh chỉ đợc dùng trong phong cách ngôn ngữnghệ thuật, nhất là trong ngôn ngữ thơ Điều này giả định rằng phải có một sựtơng hợp nào đó giữa các đặc trng và yêu cầu của tác phẩm văn chơng vớinhững đặc điểm hình thức và phẩm chất ngữ nghĩa của từ láy Chính sự tơnghợp đó đã tạo ra truyền thống lâu đời và đắc dụng trong sáng tác văn học bằngtiếng Việt - truyền thống sử dụng từ láy

Tác dụng mà từ láy mang lại cho lời nói và trong sáng tác văn học là rấtlớn Nó tạo ấn tợng mạnh cho ngời nghe, ngời đọc bởi không chỉ là tính nhạc

do ngữ âm hài hoà của nó mang lại mà còn bởi những hình ảnh, những hoạt

động, những tình cảm, thái độ khi đi kèm với từ láy sẽ có một sắc thái riêngkhác với những từ đơn, từ ghép có nghĩa tơng đơng Chính vì vậy mà từ láy làlớp từ đợc xếp vào một trong số những phơng tiện tu từ từ vựng nổi bật

Tuy nhiên, không phải ngời làm nghề sáng tác văn học nào cũng coi

đây là địa hạt cần khai thác, trong khi đó có một số nhà văn lại tận dụng hếtcông dụng tu từ mà từ láy có thể mang lại và từ đó tạo ra những điểm riêngtrong các sáng tác của mình Chu Lai là một trong số những nhà văn nh vậy

Do sức gợi hình gợi cảm lớn cho nên các tác phẩm văn chơng sử dụng

từ láy nh một phơng tiện nghệ thuật để xây dựng hình tợng, thể hiện tâmtrạng Từ trớc đến nay từ láy đợc dùng trong thơ nhiều hơn trong văn xuôi.Thơ ca trở thành mảnh đất màu mỡ và phì nhiêu cho từ láy tồn tại và pháttriển Nhng đọc truyện ngắn Chu Lai, chúng ta sẽ thấy rằng, từ láy không còn

là một phơng tiện đắc dụng của riêng thơ ca nữa mà đã trở thành phơng tiện

đắc dụng chung của văn học trong đó có truyện ngắn

Chu Lai là một nhà văn ý thức đợc khá rõ hiệu quả ngôn ngữ mà từ láymang lại Chính vì vậy, đọc 22 truyện ngắn trong tuyển tập của ông, ấn tợngmạnh nhất và dễ thấy nhất đối với ngời đọc là cách sử dụng từ láy nh một biệnpháp nghệ thuật để truyền tải ý đồ nghệ thuật của mình Ta có cảm giác nh

Chu Lai đã buộc từ láy phải làm việc hết công suất để mang lại cho nhữngtrang viết của mình một hiệu quả nh vậy

Nếu nh làm một công việc thủ công là gạch chân dới những từ láy trong

những trang viết của Tuyển tập truyện ngắn Chu Lai“Đặc điểm ngôn ” là một đề tài đem đến nhiều thú vị, mới mẻ trong thì chúng ta sẽ thấyrằng không có một trang viết nào Chu Lai không sử dụng từ láy

Trớc hết chúng tôi xin đa ra các kiểu kết hợp từ láy và hiệu quả mà nómang lại trong những câu văn của Chu Lai

2.1.2 Kết hợp từ láy với danh từ

Danh từ là những lớp từ có ý nghĩa khái quát sự vật Đó là những thực

từ chỉ vật thể (ngời, động vật, thực vật, đồ vật) những hiện tợng tự nhiên, hiệntợng xã hội và những khái niệm trừu tợng đợc con ngời nhận thức và phản

ánh nh các vật thể tồn tại trong hiện thực Để làm cho sự vật hiện lên một cácsinh động, có hồn trong lối diễn đạt ngôn ngữ của mình, chúng ta thấy ChuLai thờng đặt từ láy bên cạnh các danh từ

Sự kết hợp giữa từ láy với danh từ khá phổ biến và lặp lại nhiều lần

trong các truyện ngắn của Chu Lai Đọc Tuyển tập truyện ngắn Chu Lai“Đặc điểm ngôn ” là một đề tài đem đến nhiều thú vị, mới mẻ trong

chúng ta sẽ bắt gặp rất nhiều kiểu kết hợp nh: thân hình nở nang, những động

tác dẻo dai, cặp mắt nhấp nháy, đêm đồng bằng lạnh lẽo, mặt mũi rạng rỡ, bao cát xù xì, ngan ngát mùi rau xanh, cái bóng nhếch nhác, cái giọng nói

Bên cạnh anh là một ng

thanh thoát , khuôn mặt hồng hào sáng láng, hay có cái mỉm cời ý nhị” là một đề tài đem đến nhiều thú vị, mới mẻ trong [18,5]

(Một khái niệm tình yêu)

Nếu nh Chu Lai chỉ dừng lại ở cách kết hợp: vóc dáng thanh thoát,

khuôn mặt hồng hào thì tất cả chỉ gợi lên một ngoại hình mang dáng dấp th

sinh của một con ngời không phải lao động chân tay và có cuộc sống khá sungtúc, tuy nhiên ở đây ông lại dùng hai từ láy để bổ nghĩa cho một danh từ để

tạo thành cụm danh từ khuôn mặt “Đặc điểm ngôn hồng hào sáng láng” là một đề tài đem đến nhiều thú vị, mới mẻ trong Với từ láy “Đặc điểm ngônsáng

láng” là một đề tài đem đến nhiều thú vị, mới mẻ trong ngoài ý nghĩa chỉ một khuôn mặt có nớc da căng bóng còn gợi lên một

một vẻ trơ trẽn ngầm ở nhân vật mà nếu chỉ nhìn vẻ bề ngoài thôi thì sẽ khôngphát hiện ra đợc.

Chu Lai dùng hai từ láy để tả đôi tay của anh bác sĩ và cô kỹ s:

“Đặc điểm ngônMột bàn tay đàn ông trắng trẻo sẽ sàng đặt lên những ngón tay con

gái nhỏ nhắn, nắm chặt” là một đề tài đem đến nhiều thú vị, mới mẻ trong [18,7]

(Một khái niệm tình yêu)

Họ đều là những trí thức trẻ nên bàn tay của họ sẽ khác với bàn tay của

những ngời lao động chân tay Vì thế “Đặc điểm ngôntrắng trẻo” là một đề tài đem đến nhiều thú vị, mới mẻ trong, “Đặc điểm ngônnhỏ nhắn” là một đề tài đem đến nhiều thú vị, mới mẻ trong ngoài sức gợi

hình còn thể hiện sự chính xác trong cách miêu tả của Chu Lai

Đây là trờng hợp Chu Lai nói đến anh đặc nhiệm có vợ bị ung th:

Ng

“Đặc điểm ngôn ời ta để ý thấy anh chồng những buổi tối rỗi rãi thờng ra quán bà

ngồi xỉa răng uống nớc” là một đề tài đem đến nhiều thú vị, mới mẻ trong [18,371]

(Chỗ ấy có một ngôi nhà)

Nếu nh ở đây Chu Lai thay từ láy đã dùng bằng một từ đơn có nghĩa

t-ơng tự là rỗi“Đặc điểm ngôn ” là một đề tài đem đến nhiều thú vị, mới mẻ trong thì sắc thái ý nghĩa của câu sẽ thay đổi, cái âm hởng của từ láy,làm cho cái cảm giác về thời gian rỗi nh càng kéo dài ra

Trong câu này, tác giả bình luận về nụ cời của ngời phụ nữ bán chèchén ở bên đờng Ngời phụ nữ này suốt ngày chỉ im lặng, im lặng trớc tất cảnhững biến cố đang xảy ra xung quanh mình

Eo ơi, thì ra khi một tảng đất biết c

cả một thời xuân sắc xa xăm trùng trình bay trỏ lại lắm ru ” là một đề tài đem đến nhiều thú vị, mới mẻ trong [18,372]

(Chỗ ấy có một ngôi nhà)

Sở dĩ bà im lặng là vì trớc đây bà đã chứng kiến lão binh trạm trởng bímật giấu đi mảng thịt voi để ăn dần với tình nhân trong khi cả đơn vị đang đóidài, khi biết bà phát hiện ra thì lại tống bà vào một chiến trờng trọng điểm, ác

liệt Kiểu kết hợp “Đặc điểm ngônthời xuân sắc xa xăm trùng trình ” là một đề tài đem đến nhiều thú vị, mới mẻ trong ngoài ý nghĩa làm chocâu văn nh có nhịp điệu còn gợi lên thời tuổi trẻ của ngời phụ nữ và đồng thờinhắc lại cái kỷ niệm thời chiến tranh, cái lí do làm cho bà trở nên im lặng nhngày hôm nay

Tả về mức độ nguy hiểm của chiếc xe khi phanh két ngay trớc miệngvực, Chu Lai đặt hai từ láy nằm cạnh nhau làm cho hình ảnh sự vật đợc miêutả hiện lên có sức liên tởng cao hơn đối với ngời đọc

Ngay tr“Đặc điểm ngôn ớc mũi xe là một đoạn đờng xói lở nham nhở, để lộ một miệng

vực toang hoác nhớt nhát” là một đề tài đem đến nhiều thú vị, mới mẻ trong [18,13]

(Một khái niệm tình yêu).

Với toang hoác nhớt nhát“Đặc điểm ngôn ” là một đề tài đem đến nhiều thú vị, mới mẻ trong thì mức độ nguy hiểm mà Chu Lai đangmiêu tả trở nên rõ nét và sâu sắc hơn, làm cho ta liên tởng đến cái miệng củamột con quái vật khổng lồ đang há ra để chực nuốt chửng lấy chiếc xe và tấtcả những ngời đang ngồi trên xe Câu văn bỗng chốc trở nên sinh động hơntrong sự liên tởng của ngời đọc

Cách đặt từ láy ngay sau danh từ và cụm danh từ của Chu Lai đã làmcho dáng vẻ của sự vật đợc miêu tả trở nên rõ nét, còn hình ảnh thì hiện lênvới những màu sắc và đờng nét sinh động trớc mắt ngời đọc

Ngoài ra ta còn thấy ở một vài trờng hợp, ông đặt từ láy đứng trớc danh

từ để một lần nữa nhấn mạnh thêm cái sắc thái hình ảnh mà mình cần miêu tả.Cách này tuy có nhng không nhiều, chỉ bắt gặp ở một số ít trờng hợp Nhnggiá trị nghệ thuật mà nó mang lại thì rất lớn Hình ảnh đợc miêu tả nh “Đặc điểm ngônđập” là một đề tài đem đến nhiều thú vị, mới mẻ trongvào các giác quan của ngời đọc, ta cảm nhận đợc không chỉ bằng mắt mà tacòn nh đang đợc chạm vào chúng Và dờng nh Chu Lai muốn ngời đọc cũng

có đợc cái cảm giác mà ông đang có hay nhân vật của ông đang có khi đứngtrớc sự vật đó

Đây là câu Chu Lai tả chiếc xe tải đi qua một đoạn đờng đang tu sửa

đầy đất và đá:

Xe ì ạch bò qua một đoạn đ

“Đặc điểm ngôn ờng nhoe nhoét đất đá” là một đề tài đem đến nhiều thú vị, mới mẻ trong [18,11].

(Một khái niệm tình yêu)

Đọc câu văn lên không chỉ có hình ảnh nh đang hiện trớc mắt ta, màquan trọng hơn cả, đó là cách đặt động từ “Đặc điểm ngônnhoe nhoét” là một đề tài đem đến nhiều thú vị, mới mẻ trong đứng trớc đã làm chongời đọc nh có cảm giác của một bàn chân trần đang dẫm lên đống đất đá hỗntạp đó

Còn đây lại là suy nghĩ của một chiến sĩ đặc công trẻ tuổi đang bị kẹttrong bốt địch, ngay dới chân một tên lính gác:

Tao đang nghĩ về mày, còn mày đang nghĩ gì trong đêm khuya thanh

“Đặc điểm ngôn

vắng ngan ngát mùi rau xanh cây trái đâu đây ” là một đề tài đem đến nhiều thú vị, mới mẻ trong [18,55]

(Lửa mắt)

Từ “Đặc điểm ngônngan ngát” là một đề tài đem đến nhiều thú vị, mới mẻ trong không chỉ tả cái mùi vị của cây trái trong đêm khuya,

mà còn gợi lên cả một không gian rộng lớn, thanh vắng tràn đầy hơng vị đồngquê, một mùi vị đặc trng của đồng quê Việt Nam nói chung và đồng quê Nam

Bộ nói riêng Mặc dù trong tình thế rất nguy hiểm, nhng tâm trí của anh vẫn

cảm nhận đợc hơng vị đặc trng của đồng quê, phần nào cũng nói lên đợc tínhcách, khí phách của ngời chiến sĩ đặc công.

Chu Lai đặt từ láy bên cạnh những danh từ, cụm danh từ cần miêu tả đãmang lại những hiệu quả nghệ thuật không nhỏ khi thông qua hình thức ngônngữ để thể hiện nội dung Khi đặt cạnh danh từ ông muốn ngời đọc cảm nhận

đợc các sắc thái, đặc điểm của sự vật Qua đó để cho ngời đọc dự cảm đợc mộtphần về tính cách nhân vật, nếu nh đó là câu miêu tả về nhân vật

2.1.3 Kết hợp từ láy với tính từ

Tính từ là những từ có nghĩa chỉ tính chất, màu sắc Khi kết hợp các từláy bên cạnh các tính từ sẽ làm tăng thêm tính sinh động cho những đặc trngcủa sự vật

Kiểu kết hợp này trong truyện ngắn Chu Lai tuy không phổ biến nhnghiệu quả nghệ thuật mà nó mang lại thì không nhỏ Sau khi đi vào phân tíchmột vài trờng hợp chúng ta sẽ thấy rõ điều này:

Hội diễn có nghĩa là anh không

thiết anh phải cởi trần trùng trục ra đối thoại trực tiếp với thẩm mỹ ” là một đề tài đem đến nhiều thú vị, mới mẻ trong [18,107]

tôi” là một đề tài đem đến nhiều thú vị, mới mẻ trong [18,199].

(Kỷ niệm vùng ven)Không gì chính xác và gợi cảm hơn việc dùng từ láy “Đặc điểm ngônLong lanh” là một đề tài đem đến nhiều thú vị, mới mẻ trong để tả

về đôi mắt của một cô gái, nó gợi lên vẻ đẹp trong trẻo Đó là cái nhìn củamột nữ đồng đội đối với ngời đội trởng đội đặc công của mình trớc giờ tấncông ở đây, ngoài đặc tính trong trẻo của bản thân từ láy “Đặc điểm ngônlong lanh” là một đề tài đem đến nhiều thú vị, mới mẻ trong trong sựkết hợp với tính từ “Đặc điểm ngônđẹp” là một đề tài đem đến nhiều thú vị, mới mẻ trong còn gợi lên một niềm tin, một niềm tin gần nh tuyệt

đối của cô gái đối với ngời chỉ huy của mình

ở đây lại là suy nghĩ của một cậu chiến sĩ đặc công, tuổi còn trẻ đangnằm ngay trong đồn địch, dới chân một tên lính gác và cha có cách gì để thoát

ra ngoài đợc

Cái thị trấn nghèo nàn bên con sông

êm đềm về một thời học trò Và gợi lên tính cách hồn nhiên của nhân vật, hồnnhiên và cứng cỏi vì trong hoàn cảnh này vẫn không run sợ, mà anh lại còn cónhững suy nghĩ thú vị, những suy nghĩ chỉ có ở một ngời tâm trí thảnh thơi

Những từ láy đợc Chu Lai đặt cạnh tính từ, hoặc phía trớc hoặc phía saulàm cho đặc điểm tính chất sự vật hiện lên một cách sinh động và có hồn hơn

Đồng thời nó cũng gợi ra những suy tởng ở ngời đọc về nội dung cốt truyện.Ngoài ra Chu Lai còn đặt các từ láy bên cạnh các động từ để tạo ra những giátrị mới trong việc sử dụng từ láy

2.1.4 Kết hợp từ láy với động từ

Động từ là những từ miêu tả hoạt động có quá trình Đặt những từ láybên cạnh các động từ và cụm động từ là cách kết hợp nhằm mang lại nhữngsắc thái ý nghĩa cần biểu đạt cho những hoạt động đang miêu tả đồng thời qua

đó thể hiện ý đồ nghệ thuật của nhà văn Chúng ta thấy những kiểu kết hợp

nh: sống lay lắt, bâng khuâng đa, khua lạo xạo, sững sờ nắm lấy tay, mềm

mại vợt, sống lầm lì là rất phổ biến và chiếm một tỉ lệ khá lớn trong các

cách sử dụng từ láy của ông Và cũng nh hai kiểu kết hợp trên, ở đây Chu Laicũng cho các động từ đứng cả trớc và sau từ láy

Đọc những câu văn có những hành động, trạng thái đợc bổ nghĩa bằngnhững từ láy chúng ta sẽ thấy đợc sự sinh động mà nó mang lại Không chỉ tạo

sự sinh động mà còn góp phần tạo nên một sắc thái mới cho các hành động,trạng thái đang đợc miêu tả ý nghĩa mà nó mang đến ta tạm gọi là ý nghĩasắc thái hoá hành động theo nhiều hớng khác nhau nh: cách thức, trạng thái,mức độ Có thể minh chứng điều này bằng ví dụ sau:

Số còn lại không biết đi đâu không biết làm gì và cũng còn v“Đặc điểm ngôn ơng vãi

chút tình yêu về nghệ thuật đành ở lại sống nhợt nhạt qua ngày” là một đề tài đem đến nhiều thú vị, mới mẻ trong [18,103]

(Cái tát sau cánh gà)

“Đặc điểm ngônNhợt nhạt” là một đề tài đem đến nhiều thú vị, mới mẻ trong theo “Đặc điểm ngônTừ điển Tiếng Việt” là một đề tài đem đến nhiều thú vị, mới mẻ trong có nghĩa là: nhạt và yếu, khôngtơi, nó thờng kết hợp với những danh từ chỉ một sự vật cụ thể Nhng ở đây để

nhằm làm nổi bật lên cái tình trạng bi đát, sống mà gần nh không sống, sống

mờ nhạt của những ngời nghệ sĩ trong một đoàn kịch đang xuống dốc Chu Lai

đã tạo ra một sự kết hợp độc đáo “Đặc điểm ngônsống nhợt nhạt” là một đề tài đem đến nhiều thú vị, mới mẻ trong Sự kết hợp mới lạ này làmcho mức độ bi đát của những ngời nghệ sĩ nói riêng của đoàn ca kịch nóichung càng tăng lên Nó còn gợi lên sự bế tắc, không có lối thoát, không có h-ớng đi

Những kiểu kết hợp nh vừa phân tích còn thấy xuất hiện ở nhiều trờnghợp khác:

“Đặc điểm ngônNgồi lầm lì, cứ chốc chốc lại khậm khịt rõ mạnh nh có con vắt bít

nhằng lấy lỗ mũi” là một đề tài đem đến nhiều thú vị, mới mẻ trong [18,48]

(Lửa mắt)

“Đặc điểm ngônLầm lì” là một đề tài đem đến nhiều thú vị, mới mẻ trong không chỉ gợi lên cái hình dáng cụ thể của nhân vật mà thôngqua đó còn gợi lên một tâm trạng suy t đầy khó hiểu của một ngời lính Nguỵgác trong đêm Phần nào nó gợi lên một con ngời với tính cách trầm tĩnh, cẩnthận Có lẽ chính vì vậy mà khi phát hiện ra ngời chiến sĩ đặc công, kẻ thù củamình, bị thơng đang nằm ngay trong bốt, nhân vật này đã không chỉ tha màcòn lén mang đồ ăn đến cho anh và sau đó dìu anh trốn ra ngoài

Trờng hợp này là khi Chu Lai dùng để tả về cảm giác về thời gian củanhân vật:

Sao cái thanh sáng cứ “Đặc điểm ngôn tr ợt tuồn tuột thế này? Thời gian réo ù ù qua

tai ” là một đề tài đem đến nhiều thú vị, mới mẻ trong [18,49]

(Lửa mắt)

tr

“Đặc điểm ngôn ợt tuồn tuột” là một đề tài đem đến nhiều thú vị, mới mẻ trong và “Đặc điểm ngônréo ù ù” là một đề tài đem đến nhiều thú vị, mới mẻ trong không chỉ nói về sự trôi nhanh của thời

gian mà còn gợi lên tâm trạng sốt ruột, lo lắng của nhân vật trớc thời gian.Thời gian trôi qua đồng nghĩa với cơ hội thoát ra ngoài của ngời chiến sỹ đangtrôi đi

Hay có khi lại là lời cằn nhằn của một ngời chiến sĩ về những lời bông

đùa của đồng đội:

“Đặc điểm ngônNói lạp xạp hoài Bộ đội ai mà chị, em” là một đề tài đem đến nhiều thú vị, mới mẻ trong [18,51]

Xuân

“Đặc điểm ngôn nghẹn ngào gật đầu ” là một đề tài đem đến nhiều thú vị, mới mẻ trong [18,101]

(Cái tát sau cánh gà)

Trong câu trên, nếu nh chúng ta thử thay từ láy bằng cụm từ có nghĩa

t-ơng đt-ơng thì ta sẽ có một câu khác kiểu nh: “Đặc điểm ngônXuân vừa khóc vừa gật đầu” là một đề tài đem đến nhiều thú vị, mới mẻ trong.Trong tơng quan so sánh giữa hai câu, thì ở trờng hợp sau, rõ ràng hiệu quảnghệ thuật của câu văn đã mất đi Nếu nh ở câu trên với từ láy “Đặc điểm ngônnghẹn ngào” là một đề tài đem đến nhiều thú vị, mới mẻ trongsức gợi hình của hành động đợc tận dụng hết sức, làm cho ngời đọc có sự liêntởng một cách sinh động về hành động của sự vật Từ “Đặc điểm ngônnghẹn ngào” là một đề tài đem đến nhiều thú vị, mới mẻ trong lúc nàykhông chỉ có tác dụng bổ nghĩa cho động từ đứng sau nó, mà đã trở thành một

động từ có nghĩa riêng, làm cho ngời đọc hiểu đợc tâm trạng sự uất ức, tủi hờncủa nhân vật

Tơng tự ở dạng này ta bắt gặp rất nhiều trờng hợp nh vậy

“Đặc điểm ngôn Cũng có ngời tỏ ra thông tuệ hơn, thình lình quăng ra một nhận định

nhợn ngời, xì làm gì đến nỗi thế, nhà ấy ngời ta thanh đạm có đâu sống nặng

về vật chất tiền bạc mà chết ” là một đề tài đem đến nhiều thú vị, mới mẻ trong [18,363]

(Chỗ ấy có một ngôi nhà)

Theo cấu trúc ngữ pháp thông thờng của tiếng Việt, thì trong một cụm

từ, một câu yếu tố nào đứng trớc thì nó sẽ mang sắc thái nhấn mạnh cho cụm

từ, cho câu đó Vì vậy, trong những trờng hợp này Chu lai đã đảo vị trí củanhững từ láy lên trên động từ để nhấn mạnh sắc thái của hành động đang diễn

ra “Đặc điểm ngônThình lình quăng” là một đề tài đem đến nhiều thú vị, mới mẻ trong thì mức độ bất ngờ của câu bình luận nh đợc tăng lên

gấp đôi Nó càng làm cho nội dung đang bàn đến thêm ly kỳ, đó là vụ tự tửcủa một cô gái trẻ

Đây cũng là một kiểu kết hợp nh vậy:

Và càng tội hơn cho vợ trẻ đau ốm suốt năm gần nh

cửa sau khi lặng lẽ tiễn chồng ra sân bay về, mặt mày ngơ ngẩn nh vừa rơi từ

hành tinh khác về” là một đề tài đem đến nhiều thú vị, mới mẻ trong [18,365]

(Chỗ ấy có một ngôi nhà)

“Đặc điểm ngônLặng lẽ tiễn” là một đề tài đem đến nhiều thú vị, mới mẻ trong không chỉ nói đến trạng thái im lặng của nhân vật mà

còn gợi lên một tâm trạng cam chịu, bất lực của chị khi tiễn chồng đi xa Cáchdùng từ càng trở nên đắt hơn khi ta biết đợc nhân vật là một ngời phụ nữ đauyếu, bất hạnh, con chết, chồng đi biền biệt không về

Tơng tự nh vậy, trong văn Chu Lai có hàng loạt các kiểu nh thế:

“Đặc điểm ngôn ngời ngợm các loại ở đâu mà nờm nợp kéo về đông đến thế ” là một đề tài đem đến nhiều thú vị, mới mẻ trong

[18,367]

(Chỗ ấy có một ngôi nhà)

Các bà các ông cứ thử để ý cô ấy đi ra ngoài đ“Đặc điểm ngôn ờng coi, đi nh mộng du,

chốc chốc lại ngơ ngơ cời một mình ” là một đề tài đem đến nhiều thú vị, mới mẻ trong [18,369]

Trong từng trờng hợp trên nếu gắn với nội dung cụ thể của truyện ta sẽ

thấy đợc hiệu quả ở việc sử dụng từ láy của Chu Lai: ngơ ngơ c“Đặc điểm ngôn ời” là một đề tài đem đến nhiều thú vị, mới mẻ trong là nụ cời

của một nữ nhân vật đã chịu nhiều mất mát trong cuộc sống: từ cái chết của

đứa con nhỏ đến cái chết của ngời bố chồng, rồi lại đến vụ tự tử của ngời emchồng trẻ tuổi còn bản thân thì đau yếu không đi làm đợc, trong khi đó chồnglại đi biền biệt không về Thể hiện trạng thái của một ngời có thần kinh không

ổn định vì những mất mát đã qua và những buồn đau đang phải chịu Trong

khi đó mủm mỉm c“Đặc điểm ngôn ời” là một đề tài đem đến nhiều thú vị, mới mẻ trong lại là nụ cời của ngời phụ nữ đã nhiều tuổi thấy hết,

biết hết nhng chẳng bao giờ nói gì, chẳng bao giờ bình luận gì Nó thể hiệnmột sự đặc biệt và gây chú ý cho ngời đọc vì sự khác thờng này

Nếu so sánh với cách kết hợp sau động từ, chúng ta thấy rằng khi tácgiả cho những từ láy đứng trớc động từ thì giá trị tạo hình mà nó mạng lại lớn

hơn Nó có thể gợi lên tâm trạng của nhân vật khi thực hiện hành động đó: lờ“Đặc điểm ngôn

mờ hiện ra” là một đề tài đem đến nhiều thú vị, mới mẻ trong thể hiện cái nhìn bàng quang, không chú ý, không quan tâm của

cô gái trớc tập bản thảo của ngời chiến sĩ; N “Đặc điểm ngôn ờm nợp kéo đến” là một đề tài đem đến nhiều thú vị, mới mẻ trong miêu tả sự

đông đúc đồng thời bên cạnh đó còn thể hiện một sự cạnh tranh, tranh giành

để đợc một cái gì đó bởi đây là dòng ngời kéo đến nhà một ngời có chức có

quyền để xin xỏ, chạy chọt Tơng tự nh vậy là đôn đáo tìm, hùi hụi đi, vội

vàng đi

Đặc biệt chúng tôi thấy có trờng hợp trong một câu tác giả dùng đến hai

từ láy để bổ nghĩa cho hai động từ:

“Đặc điểm ngôn chính mắt họ đã nhìn thấy cái đám cành ấy hiện hình thành bộ

x-ơng trắng xác quấn níu vào nhau lúc thì rì rầm trò truyện, lúc thì thở dài sờn

sợt ” là một đề tài đem đến nhiều thú vị, mới mẻ trong [18,368]

“Đặc điểm ngôn ng cũng là cái sự hiểu áng áng nh ngời ta áng áng hiểu về tâm địa

đàn bà thôi chứ hơn chục năm ngồi kế nhau ở đây đã có lần nào hai ngời có một buổi nói chuyện cho ra tấm ra món đâu, toàn im lặng hay nhát gừng nhát tỏi cả.” là một đề tài đem đến nhiều thú vị, mới mẻ trong [18,362]

(Chỗ ấy có một ngôi nhà)

Hiểu ang áng

“Đặc điểm ngôn ” là một đề tài đem đến nhiều thú vị, mới mẻ trong và ang áng hiểu“Đặc điểm ngôn ” là một đề tài đem đến nhiều thú vị, mới mẻ trong ngoài việc lặp, ở đây ta còn thấyChu Lai dùng biện pháp đảo vị trí của từ láy trong cụm động từ để tạo ramột nghĩa mới và làm cho cái sự bí ẩn và khó hiểu về ngời phụ nữ càngtăng thêm

Đây là lời của một cô gái nói với ngời bạn gái vừa bị ngời yêu bỏ

“Đặc điểm ngôn nó bỏ đi mà vẫn hun hút yêu, hun hút chung tình” là một đề tài đem đến nhiều thú vị, mới mẻ trong [18,102]

(Cái tát sau cánh gà)

Rất ít ngời có kiểu kết hợp giữa từ láy “Đặc điểm ngônhun hút” là một đề tài đem đến nhiều thú vị, mới mẻ trong với động từ “Đặc điểm ngônyêu” là một đề tài đem đến nhiều thú vị, mới mẻ trong,

“Đặc điểm ngônchung tình” là một đề tài đem đến nhiều thú vị, mới mẻ trong Ngoài ý nghĩa chỉ một tình cảm mù quáng còn thể hiện một sự

hy vọng trong vô vọng mà ngời bạn gái đang vớng phải

Chúng ta thấy thông thờng từ láy đợc dùng để bổ nghĩa cho các danh từ,

động từ, tính từ Rất ít khi từ láy đợc đứng độc lập trong câu nh cách Chu Lai

đã dùng để trực tiếp tham gia tạo câu, chứ không còn là thành phần bổ nghĩacho một từ loại nào trong câu

Truyện này đề cập tới tâm trạng của một nhà thơ đã chán cái buồn tẻcủa nghề làm thơ:

Thèm đáo để những cái “Đặc điểm ngôn sôi nổi , ồn ã của những nghề nghiệp khác ”

[18,384]

(Thi nhân trên sàn đấu)

Cái sôi nổi, ồn ã“Đặc điểm ngôn ” là một đề tài đem đến nhiều thú vị, mới mẻ trong đã trở thành danh từ để chỉ một đặc điểm trong nghềnghiệp ở đây đã có sự chuyển đổi từ loại, từ nhóm tính từ thành nhóm danh

từ Cách dùng đặc điểm sự vật để gọi tên sự vật, đặc biệt là với những từ láycàng làm cho câu văn trở nên sinh động hơn, đồng thời nhấn mạnh đến ýnghĩa mong muốn một sự thay đổi trong nghề nghiệp, mong có đợc cái bậnrộn, náo nhiệt trái ngợc với nghề thi sĩ của nhân vật

Tơng tự nh kiểu kết hợp trên ta có câu sau:

Nỗi

dài đợc bao lâu” là một đề tài đem đến nhiều thú vị, mới mẻ trong [18,389].

Câu sau đây là cảm giác về không khí của những trận đấu vòng loạiquyền anh:

“Đặc điểm ngônĐảo điên sấm chớp” là một đề tài đem đến nhiều thú vị, mới mẻ trong [18,389]

(Thi nhân trên sàn đấu)

ở đây Chu Lai lại dùng từ láy trực tiếp làm vị ngữ cho câu và kết hợpvới cách đảo vị ngữ lên trên đã làm cho mức độ của sự hỗn độn, náo nhiệt vàgấp gáp với những cuộc thi đấu mà nhà thi sĩ - quyền anh đang trải qua càngtrở nên gấp gáp hơn

Đây là nhận xét của ngời bạn bán hàng ngồi bên về những lời kể, đánhgiá chính xác và thấu đáo của ông giáo về hu làm nghề vá xăm với nhữngchuyện đã xảy ra ở khu phố:

động của giọng nói Ta sẽ gặp rất nhiều kiểu kết hợp tơng tự nh vậy ở cách sửdụng từ láy của Chu Lai:

Đáng ra, đêm đồng bằng lạnh lẽo này, mày phải ở nhà

con mày.” là một đề tài đem đến nhiều thú vị, mới mẻ trong [18,56]

(Lửa mắt)

Gió từ b

“Đặc điểm ngôn ng ùa về, cù cù mơn man trên da thịt ” là một đề tài đem đến nhiều thú vị, mới mẻ trong [18,54]

(Lửa mắt)

Cách dùng từ láy trực tiếp đảm nhiệm các thành phần chính trong câu:

nh chủ ngữ, vị ngữ làm cho câu văn trở nên lạ về hình thức đối với ngời đọc

Và chính cái sự lạ đó đã tạo đợc một nét độc đáo trong cách dùng từ nóichung và cách dùng từ láy nói riêng của Chu Lai Ông không chỉ dùng nhiều

từ láy mà còn dùng rất hiệu quả

Chính vì ý thức đợc điều đó mà Chu Lai không chỉ dùng một từ láy bêncạnh từ mình cần bổ nghĩa mà còn đặt hai từ láy bên cạnh nhau khi miêu tả sựvật, hành động Điều đó đã mang đến những hiệu quả nghệ thuật bất ngờ, vàcàng bất ngờ hơn khi chúng ta đối chiếu với ngữ cảnh cụ thể trong câuchuyện

Đây là câu văn tác giả nói về một chiến sĩ đặc công đang chiến đấu trênnớc bạn Campuchia

Nỗi nhọc nhằn trận mạc càng làm cho anh

“Đặc điểm ngôn tơi tắn, mạnh mẽ thêm ra” là một đề tài đem đến nhiều thú vị, mới mẻ trong

[18,87]

(Ngời không đi qua hoàng cung)

“Đặc điểm ngônTơi tắn” là một đề tài đem đến nhiều thú vị, mới mẻ trong đi với “Đặc điểm ngônmạnh mẽ” là một đề tài đem đến nhiều thú vị, mới mẻ trong không chỉ nói đến sức mạnh về ngoại hình

mà còn nhấn mạnh đến khía cạnh tinh thần, sức chiến đấu dẻo dai có ở nhânvật Tùng Đặt hai từ láy cạnh nhau Chu Lai đã lột tả đợc hết cái thần thái ởnhân vật này

Câu sau đợc trích trong truyện “Đặc điểm ngônNgời không đi qua hoàng cung” là một đề tài đem đến nhiều thú vị, mới mẻ trong.Truyện nói về sự ăn năn hối hận của một ngời chỉ huy vì quyết định sai lầmcủa mình trớc đây đã ảnh hởng đến cuộc đời của một cô gái Campuchia:

Tiếng kêu của nó làm cho khu nghĩa trang nới rộng ra,

ảm đạm” là một đề tài đem đến nhiều thú vị, mới mẻ trong [18,80]

(Ngời không đi qua hoàng cung)

mênh mang ảm đạm

“Đặc điểm ngôn ” là một đề tài đem đến nhiều thú vị, mới mẻ trong làm cho mức độ rộng lớn chết chóc của khunghĩa trang nh đợc nới rộng thêm ra đến hết cỡ Đồng thời qua đó ngời đọccũng thấy đợc tâm trạng hối hận của ngời thủ trởng vì những quyết định khắtkhe của ông trớc đây

Cách kết hợp này lại dùng để nói về sự tự tin của một gã nghệ sĩ tự tin

về sức quyến rũ của mình