Đặc điểm ngôn ngữ tiểu thuyết tố tâm của hoàng ngọc phách

Đề tài của chúng tôi Đặc điểm ngôn ngữ tiểu thuyết Tố Tâm của Hoàng Ngọc Phách nhằm góp phần cung cấp những đặc trng thể loại tiểu thuyết xét về mặt ngôn ngữ, với hy vọng góp phần giúp b

Trêng §¹i häc Vinh

Khoa ng÷ v¨n

======

khóa luận tốt nghiệp đại học

đặc điểm ngôn ngữ tiểu thuyết tố

tâm của hoàng ngọc phách

Giáo viên hớng dẫn : TS Đặng Lu Sinh viên thực hiện : Nguyễn Thị Hơng Giang

Vinh, 05/2007

Lời nói đầu

Tiểu thuyết là một thể loại đang định hình, phát triển cha ổn định Dovậy, tìm hiểu đặc trng thể loại tiểu thuyết nói chung, đặc trng ngôn ngữ tiểuthuyết nói riêng là một vấn đề mới và đợc sự quan tâm của nhiều nhà nghiêncứu

Đề tài của chúng tôi Đặc điểm ngôn ngữ tiểu thuyết Tố Tâm của

Hoàng Ngọc Phách nhằm góp phần cung cấp những đặc trng thể loại tiểu

thuyết xét về mặt ngôn ngữ, với hy vọng góp phần giúp bạn đọc tiếp nhận tácphẩm văn học nói chung, tiểu thuyết nói riêng trên cơ sở đặc trng thể loại

2

Để hoàn thành đợc đề tài này, chúng tôi đã nhận đợc sự giúp đỡ nhiệt tình của thầy, cô, bạn bè và ngời thân Vì vậy, chúng tôi xin gửi lời cảm ơn tới tất cả những ngời đã giúp đỡ chúng tôi hoàn thành khóa luận này đặc biệt

là TS Đặng Lu cùng các thầy, cô trong bộ môn ngôn ngữ, trờng Đại học

Vinh

Tuy nhiên do thời gian và năng lực có hạn, khóa luận chắc chắn còn nhiều thiếu sót, chúng tôi rất mong nhận đợc sự đóng góp chân thành của thầy cô và các bạn

Vinh ngày 13/05/2007

Tác giả

Nguyễn Thị Hơng Giang

Mục lục

Trang

Phần mở đầu

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 2

3 Nhiệm vụ nghiên cứu 5

4 Phạm vi nghiên cứu 5

5 Phơng pháp nghiên cứu 5

6 Cấu trúc luận văn 5

Phần nội dung Chơng 1: Những vấn đề chung có liên quan đến đề tài 6

1.1 Thể loại tiểu thuyết và ngôn ngữ tiểu thuyết 6

1.1.1 Khái niệm thể loại tiểu thuyết 6

1.1.2 Đặc trng ngôn ngữ tiểu thuyết 8

1.2 Vị trí của Tố Tâm trong nền tiểu thuyết quốc ngữ Việt Nam 13 Chơng 2: Đặc điểm lời văn tiểu thuyết Tố Tâm 15

2.1 Ngôn ngữ ngời kể chuyện 15

2.2 Ngôn ngữ nhân vật 23

2.2.1 Ngôn ngữ đối thoại 26

2.2.2 Ngôn ngữ độc thoại 30

Chơng 3: Đặc điểm các cấp độ ngôn nghệ thuật trong tiểu thuyết Tố Tâm 34

3.1 Từ ngữ trong tiểu thuyết Tố Tâm 34

3.1.1 Lớp từ thơ ca 34

3.1.2 Từ Hán Việt 39

3.2 Câu văn trong tiểu thuyết Tố Tâm 43

3.2.1 Câu văn trong tiểu thuyết Tố Tâm nhìn từ đặc điểm cấu trúc 43

3.2.1.1 Câu đơn 44

3.2.2.2 Câu ghép 49

3.2.2 Câu văn trong tiểu thuyết Tố Tâm nhìn từ tu từ cú pháp 51

3.2.2.1 Biện pháp tu từ sóng đôi cú pháp 52

3.2.2.2 Câu hỏi tu từ 54

3.2.2.3 Biện pháp tu từ tách biệt 55

3.2.2.4 Liên kết tu từ học 56

Kết luận 58

4

Phần mở đầu

1 Lý do chọn đề tài

1.1 Song song với sự phát triển ngày càng cao của khoa học ngônngữ, hớng nghiên cứu tác phẩm văn học từ góc độ ngôn ngữ là một hớng

đi mới, đợc các nhà ngôn ngữ chú ý, đã và đang mang lại hiệu quả nhất

định cần đợc ghi nhận và phát huy Chọn đề tài: Đặc điểm ngôn ngữ

tiểu thuyết Tố Tâm của Hoàng Ngọc Phách, chúng tôi

nhằm một lần nữa khẳng định và phát huy hiệu quả của cách tiếp cận tác

phẩm văn học từ góc độ ngôn ngữ nói chung và tiểu thuyết Tố Tâm từ góc

độ ngôn ngữ tiểu thuyết nói riêng

Trong lịch sử văn học Việt Nam thập kỷ 30 của thế kỷ XX có vị trí bản

lề quan trọng Đó là thời điểm diễn ra cuộc giao tranh kịch liệt giữa cái cũ vốn đã tồn tại lâu đời trong quá khứ - với cái mới đang đợc du nhập ồ ạt từbên ngoài vào Đây cũng là lúc nền văn học Việt Nam đang bớc những bớcdài để chuyển mình từ phạm trù trung đại sang phạm trù hiện đại

-Một trong những mốc rất tiêu biểu trong thời điểm chuyển giao

nhạy cảm đó của nền văn học dân tộc là sự ra đời của tiểu thuyết Tố Tâm

Đây là cuốn tiểu thuyết đánh dấu mốc đặc biệt, đó là vị trí mở đầu trênhành trình phát triển văn học của tiểu thuyết Việt Nam hiện đại Thực

hiện đề tài Đặc điểm ngôn ngữ tiểu thuyết Tố Tâm của

Hoàng Ngọc Phách, chúng tôi muốn góp phần tìm hiểu nhữngthành công của Hoàng Ngọc Phách ở thể loại tiểu thuyết, nhìn nhận rõhơn vai trò mở đầu của nó, thông qua đó hiểu thêm về tiểu thuyết lãngmạn thời kỳ đầu, mở đờng cho tác phẩm lãng mạn đạt đợc những thànhtựu ở bớc tiếp sau

1.2 Hiện nay có một thực tế: tác phẩm văn học lãng mạn đã có mặttrong chơng trình Ngữ văn trung học cơ sở và trung học phổ thông Tuynhiên, việc dạy và học mảng văn học này ít nhiều vẫn còn bất cập Nghiêncứu đề tài này, chúng tôi với mong mỏi đây sẽ là một trong những cơ sở lýthuyết và thực tiễn vững chắc phản ánh đúng bản chất và quy luật pháttriển của tiểu thuyết theo đặc trng thể loại, giúp cho quá trình dạy củagiáo viên và quá trình học sinh có hiệu quả cao hơn

2 Lịch sử vấn đề.

Trong những năm 30 của thế kỷ XX, tiểu thuyết Tố Tâm đợc nhiều tác

gia nghiên cứu bởi nó là tác phẩm có giá trị đột phá trong nghệ thuật nh cácbài viết, tiểu luận của Thiếu Sơn, Trúc Hà, Trơng Tửu… đăng trên các báo, đăng trên các báo,tạp chí Tuy nhiên, các tác giả này chú trọng vào tiếng nói xã hội, nhữngcách tân nghệ thuật, năm 1935, trên báo Loa, Trơng Tửu tập trung nghiêncứu hai vấn đề mà Hoàng Ngọc Phách đặt ra trong tác phẩm: đôi trai gáilãng mạn gần nhau có thoát khỏi ái tình không? ái tình ở hiện trạng xã hộibây giờ gặp những trở lực gì và bây giờ gây những tai họa gì?

Trong một bài điều tra về thanh niên An Nam 1938 cũng khẳng

định công lao của Hoàng Ngọc Phách: "trớc Tố Tâm, tiểu thuyết là một

chuỗi sự kiện chồng chéo lên nhau, có nhiều lúc lần không ra rồi cuốicùng không thể nào khác vẫn dẫn đến sự giáo dục đạo lý Ông HoàngNgọc Phách dù đã thanh minh nhiều lần nhng vẫn có can đảm viết cuốntiểu thuyết thực sự là tiểu thuyết, ông đặc biệt có can đảm làm cho tiểuthuyết không phải chỉ kể lể sự kiện mà là chân dung của những tâm hồn"

Nhìn chung những năm 30, chúng ta cha thấy sự xuất hiện những

công trình đặc biệt nào nghiên cứu về Tố Tâm của Hoàng Ngọc Phách Chỗ đứng vể vang mà Tố Tâm giành đợc chỉ kéo dài trong khoảng 10 năm Khi có sự ra đời của Tự lực văn đoàn thì vị trí của Tố Tâm trong

lòng độc giả chỉ còn là vừa phải, nếu không phải không muốn nói là hờhững Trớc nghịch cảnh đó, Thạch Lam đã rút ra vài nhận xét không phải

không có phần vội vã: "Tố Tâm bây giờ không còn ai nhắc đến, cuộc kén

chọn của thời gian đã lôi cuốn tiểu thuyết đó nh nhiều tiểu thuyết của cácvăn sĩ khác"

Ngay lập tức, ý đó của Thạch Lam đã đợc phản bác Trong Nhà văn hiện đại - Quyển 2 ở mục Hoàng Ngọc Phách, Vũ Ngọc Phan lên tiếng trách cứ các nhà phê phán đã" phạm điều lầm lớn là: "không biết đặt Tố Tâm vào thời kỳ của nó" để thấy hết những "giá trị thời đại" mà "quyển

tiểu thuyết nổi tiếng một thời đại ấy chứa đựng"

Trơng Chính trong Dới mắt tôi cũng khẳng định:"cuốn tiểu thuyết

đã đợc nhiều ngời hoan nghênh và hình nh chiếm một chỗ chắc chắntrong văn học Việt Nam hiện đại"

Các bài viết nhìn chung đã nhận thấy đợc giá trị đích thực của cuốntiểu thuyết

6

Trong khoảng thời gian từ 1945 - 1954, do tình hình lịch sử, nhiệm

vụ chính trị chi phối quan niệm nghệ thuật đa tới sự cảnh giác quá lớn đốivới những hiện tợng văn chơng lãng mạn nên tiểu thuyết nói chung và tiểu

thuyết Tố Tâm của Hoàng Ngọc Phách nói riêng ít đợc nhắc đến.

Phải từ năm 1954 trở đi, tiểu thuyết Tố Tâm của Hoàng Ngọc Phách

mới đợc nhiều tác giả nghiên cứu và nhắc đến với nhiều công trình lớn

nhỏ, đáng kể nhất là Phạm Thế Ngũ trong cuốn Việt Nam văn học sử giản

ớc tân biên đã nghiên cứu một số vấn đề có thể xem là khá mới mẻ bấy

giờ, đó là vấn đề: hoàn cảnh và chủ ý của các tác giả khi viết, vấn đề nghệthuật mới và hiệu ứng của nó đối với ngời đơng thời Tiếp đó là sự ra đời

của một công trình nghiên cứu Song An Hoàng Ngọc Phách - ngời của một cuốn sách của Vũ Bằng năm 1970 (Tạp chí văn học số 113/1970), Từ truyện thơ đến tiểu thuyết Tố Tâm; sự phát triển của tiểu thuyết văn xuôi

nói ở Việt Nam của Cao Thị Nh Quỳnh, Jonhschafer năm 1985 (Tạp chínghiên cứu châu á năm 1988)

Vào những năm đổi mới, Tố Tâm đợc nghiên cứu trên nhiều bình

diện sâu rộng hơn, đặc biệt là năm 1989, quá trình nghiên cứu về HoàngNgọc Phách và tác phẩm của ông đợc đánh dấu sâu đậm hơn Trong cuốn

Tuyển tập Hoàng Ngọc Phách gồm Tố Tâm và một số truyện ngắn, hồi

ký, bản thảo của ông đợc xuất bản đã đánh dấu mốc quá trình nghiên cứu

về Hoàng Ngọc Phách và các tác phẩm của ông Đặc biệt, năm 1966,nhân kỷ niệm 100 năm ngày sinh của Hoàng Ngọc Phách, để tởng nhớcông lao và đóng góp to lớn của ông, Nguyễn Huệ Chi đã cho xuất bản

công trình nghiên cứu: Hoàng Ngọc Phách - Đờng đời và đờng văn (Hội

nhà văn Việt nam - năm 1966) đã tập hợp khá đầy đủ và có chọn lọc

những bài phê bình, bình luận trong toàn bộ sáng tác của Hoàng Ngọc

Phách của các tác giả trong và ngoài nớc Điều này chứng tỏ Hoàng NgọcPhách và các tác phẩm của ông đã bớc đầu đợc nghiên cứu một cách quymô và có tính hệ thống cao

Ngoài ra, một số luận văn đã bớc đầu ngời Tố Tâm với đặc trng thể loại tiểu thuyết: Tố Tâm với thể loại tiểu thuyết của Lê Thị Huệ (2005) Quan niệm nghệ thuật về con ngời từ Tố Tâm đến Đoạn tuyệt của Nguyễn Văn Học, luận văn thạc sĩ Tiểu thuyết Tố Tâm trên con đờng đi đến hiện

đại tiểu thuyết lãng mạn Việt Nam của Nguyễn Thị Thu Hà Các công

trình nghiên cứu này đã bớc đầu gợi mở rất xác thực đặc trng của thể loạitiểu thuyết trên nhiều phơng diện khác nhau Tuy nhiên, cha có công trình

nào đi sâu nghiên cứu đặc điểm ngôn ngữ tiểu thuyết trong tiểu thuyết Tố Tâm của Hoàng Ngọc Phách.

Luận văn của chúng tôi với đề tài Đặc điểm ngôn ngữ tiểu thuyết Tố Tâm của Hoàng Ngọc Phách nhằm khảo sát kĩ về đặc điểm ngôn ngữ tiểu thuyết trong Tố Tâm, góp phần tìm hiểu toàn diện hơn hơn những gì mà Hoàng

Ngọc Phách đã đạt đợc ở lĩnh vực ngôn ngữ tiểu thuyết nói riêng, thể loại tiểuthuyết nói chung ở giai đoạn mở đầu, và những hạn chế do thời đại quy định

3 Nhiệm vụ nghiên cứu

Nghiên cứu đề tài Đặc điểm ngôn ngữ tiểu thuyết trong Tố Tâm của Hoàng Ngọc Phách, chúng tôi hớng đến thực hiện hai nhiệm vụ cơ bản.

Thứ nhất: Chỉ ra những đóng góp về ngôn ngữ của thể loại tiểu

thuyết trong tiểu thuyết Tố Tâm của Hoàng Ngọc Phách Đồng thời cũng

có cái nhìn đúng đắn trong những hạn chế về mặt ngôn ngữ tiểu thuyết mà

Hoàng Ngọc Phách cha làm đợc ở tiểu thuyết Tố Tâm.

Thứ hai: Về phơng diện lý thuyết, đề tài hớng đến góp phần thêmnhững cứ liệu trong thẩm thấu tác phẩm văn học, là cơ sở để việc dạy vàhọc tác phẩm văn học trong nhà trờng có hiệu quả hơn

4 Phạm vi nghiên cứu

Luận văn này đi khảo sát vấn đề ngôn ngữ tiểu thuyết Tố Tâm của

Hoàng Ngọc Phách dựa vào văn bản in trong cuốn Hoàng Ngọc Phách ờng đời và đờng văn của tác giả Nguyễn Huệ Chi, do NXB Văn học Hà

đ-Nội ấn hành

5 Phơng pháp nghiên cứu

Để thực hiện đề tài Đặc điểm ngôn ngữ tiểu thuyết Tố Tâm của

Hoàng Ngọc Phách, chúng tôi sử dụng phơng pháp thống kê - phân loại,

phơng pháp hệ thống, phơng pháp so sánh - đối chiếu, phơng pháp phântích - tổng hợp

6 Cấu trúc của luận văn

Ngoài phần Mở đầu và Kết luận, luận văn sẽ đợc triển khai thành ba

chơng:

Chơng 1: Những vấn đề chung có liên quan đến đề tài

8

Chơng 2: Đặc điểm lời văn tiểu thuyết Tố Tâm.

Chơng 3: Đặc điểm các cấp độ ngôn từ nghệ thuật trong tiểu thuyết

Tố Tâm.

Sau cùng là Kết luận và Tài liệu tham khảo.

Chơng 1

Những vấn đề chung có liên quan đến đề tài

1.1 Thể loại tiểu thuyết và ngôn ngữ tiểu thuyết

1.1.1 Khái niệm thể loại tiểu thuyết

Trong lịch sử văn học nhân loại, từ lâu tiểu thuyết đã chiếm vị tríthen chốt, là "hình thái chủ yếu của nghệ thuật ngôn từ" Những thành tựuvăn học rực rỡ của nhân loại hầu nh tập trung ở thể loại tiểu thuyết Từnhững pho tiểu thuyết chơng hồi của Trung Quốc đến những bộ tiểuthuyết đồ sộ của phơng Tây đã trở thành nguồn mạch dồi dào góp phầnlàm cho diện mạo của thể loại ngày càng phong phú đa dạng

ở Việt Nam, tiểu thuyết tuy xuất hiện muộn hơn song vẫn đợc xem

là một thể loại quan trọng Sự xuất hiện của nó đánh dấu một bớc tiếntrong lịch sử văn học, tiểu thuyết nhanh chóng trở thành "món ăn tinhthần" không thể thiếu trong đời sống văn học Tuy nhiên, hiểu thế nào làtiểu thuyết thì lại là vấn đề không dễ dàng có sự thống nhất

Về vấn đề nh thế nào là tiểu thuyết đang có nhiều sự tranh luận sôinổi ở mỗi khu vực khác nhau, hay những thời điểm khác nhau hay cùngmột thời đại nhng ở những tác giả khác nhau, vẫn có những ý kiến khácnhau ở châu Âu, tiểu thuyết đợc gọi bằng thuật ngữ Rôman Rôman làtên gọi chung chỉ những tác phẩm mà nói chung thờng chứa đựng hai yếu

tố chính: phiêu lu và ái tình ở Anh, tiểu thuyết đợc gọi là Nơvel NgờiTrung Quốc chia tiểu thuyết làm ba loại: đoản thiên tiểu thuyết (truyệnngắn), trung thiên tiểu thuyết (truyện vừa), trờng thiên tiểu thuyết (truyệndài) Nh vậy, ngay ở những khu vực khác nhau, cách gọi tên thể loại nàycha có sự thống nhất

Tiểu thuyết là thể loại ra đời gắn với sự phát triển của nền kinh tếhàng hoá Vì vậy, Hêghen cho rằng: "tiểu thuyết là sử thi t sản hiện đại"

ở đây, Hêghen nhấn mạnh qui mô và điều kiện của thể loại tiểu thuyết

Cũng bàn về tiểu thuyết, Biêlinxki cho rằng: "tiểu thuyết là sự táihiện thực tại với sự thật trần truị của nó Tiểu thuyết xây dựng những bứctranh toàn vẹn, sinh động, thống nhất".

ở Việt Nam, ngời đầu tiên bàn về tiểu thuyết là Phạm Quỳnh

Trong tác phẩm Khảo về tiểu thuyết, ông viết: "tiểu thuyết là một loại

truyện viết bằng văn xuôi, đặt ra để tả trình tự thời gian, phong tục xã hộihay những sự tích lạ để ngời đọc hứng thú"

Thạch Lam trong cuốn Theo dòng (1941) cho rằng: "Nhà văn

không nên viết tiểu thuyết luận đề mà tiểu thuyết phải là những bức tranhsinh động Tiểu thuyết không nên xây dựng những nhân vật hoàn toàn tốthoặc xấu, bởi ngời ta là ngời với tất cả sự cao quí, hèn mọn của nó"

Một số nhà nghiên cứu khi bàn về tiểu thuyết đều xem tiểu thuyết

là truyện tơng đối dài, bịa đặt ra do trí tởng tợng của con ngời nhng khôngphải dựa trên thực tế hàng ngày Các tiểu thuyết lớn trên thế giới đều phản

ánh một cách sinh động và chân thực cuộc sống Banzắc yêu cầu nhà vănphải là ngời th kí trung thành của mọi thời đại Do đó, trong tiểu thuyếtcủa ông, hiện thực cuộc sống phải đặt lên hàng đầu Từ nguồn chất liệu làcuộc sống mà nhà văn tái tạo nên tác phẩm Theo Nguyễn Đình Thi: "viếttiểu thuyết là sáng tạo ra cả thế giới" Còn theo Nguyễn Công Hoan: "tôikhông hiểu các nhà lí luận văn học giải nghĩa tiểu thuyết và nhà tiểuthuyết là gì Theo tôi hay nghĩ nôm na thì tiểu thuyết là truyện bịa nh thật.Nhà tiểu thuyết là ngời biết bịa chuyện"

Nhóm Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Thi trong cuốn Từ

điển Thuật ngữ văn học định nghĩa: "Tiểu thuyết là tác phẩm tự sự cỡ lớn,

có khả năng phản ánh hiện thực đời sống ở mọi giới hạn không gian vàthời gian Tiểu thuyết có thể phản ánh số phận nhiều cuộc đời, những bứctranh phong tục, đạo đức xã hội, miêu tả các điều kiện sinh hoạt giai cấp,tái hiện nhiều tính cách đa dạng" Có thể xem đây là ý kiến tơng đối kháiquát, rõ ràng, dễ hiểu, và đã rút ra đợc những đặc trng cơ bản của thể loạitiểu thuyết trong sự đối sánh với thể loại sử thi

1.1.2 Đặc trng ngôn ngữ tiểu thuyết

Vì tiểu thuyết là một "thể loại văn chơng đang biến chuyển và còncha định hình (M Bakhtin) nên việc nghiên cứu đặc trng của thể loại tiểuthuyết nói chung, đặc trng ngôn ngữ tiểu thuyết nói riêng còn có những

10

khó khăn nhất định Trên cơ sở có sự kế thừa, tích hợp có lựa chọn, pháthuy một số thành tựu của các nhà nghiên cứu về vấn đề này, chúng tôi đa

ra một số đặc trng về ngôn ngữ tiểu thuyết nh sau:

Ngôn ngữ tiểu thuyết là ngôn ngữ nghệ thuật, nên ngôn ngữ tiểuthuyết nói riêng, ngôn ngữ nghệ thuật nói chung có những điểm khác vớingôn ngữ phi nghệ thuật Nếu ngôn ngữ phi nghệ thuật (tức ngôn ngữ tựnhiên) là hệ thống tín hiệu thứ nhất, thì ngôn ngữ nghệ thuật ngôn ngữtiểu thuyết là hệ thống tín hiệu thứ 2 đợc cấu thành nên từ hệ thống tínhiệu thứ nhất Về mặt chức năng xã hội, nếu ngôn ngữ phi nghệ thuật đảmnhận chức năng giao tiếp, những phẩm chất thẩm mĩ nếu có thì chỉ đóngvai trò phụ, thứ yếu, thì ở ngôn ngữ nghệ thuật, ngôn ngữ tiểu thuyết, chứcnăng thẩm mĩ xuất hiện ở bình diện thứ nhất, nó đẩy chức năng giao tiếpxuống bình diện thứ hai Mặt khác, tính hệ thống đều có ở ngôn ngữ phinghệ thuật và ngôn ngữ nghệ thuật song có sự khác nhau về chất Tính hệthống của một yếu tố ngôn ngữ nghệ thuật đợc xác định bởi vị trí và vaitrò của nó trong hệ thống các hình tợng của tác phẩm và phong cách cánhân tác giả Còn đối với ngôn ngữ phi nghệ thuật, tính hệ thống gắn với

sự khu biệt xã hội đối với ngôn ngữ

Về bình diện nghĩa, nếu ngôn ngữ phi nghệ thuật chỉ có một bìnhdiện nghĩa, thì ngôn ngữ nghệ thuật có hai bình diện nghĩa (một bình diệnhớng vào hệ thống ngôn ngữ văn học với ý nghĩa của các từ, của các hìnhthức ngữ pháp; và mặt khác hớng vào hệ thống các hình tợng của tácphẩm nghệ thuật Phạm vi sử dụng phơng tiện ngôn ngữ của ngôn ngữ tiểuthuyết - nghệ thuật rộng hơn ngôn ngữ phi nghệ thuật Đặc biệt, ngôn ngữnghệ thuật - tiểu thuyết là chuẩn mực hoàn thiện do quá trình lao độngbền bỉ, sáng tạo của bao nhà văn u tú

Mặt khác, cũng chính do ngôn ngữ tiểu thuyết là ngôn ngữ nghệthuật nên ngôn ngữ tiểu thuyết cũng mang những đặc điểm chung củangôn ngữ nghệ thuật: tính hình tợng, tính cấu trúc, tính truyền cảm, tínhcá thể và tính cụ thể hoá

Ngôn ngữ nghệ thuật nói riêng, ngôn ngữ nghệ thuật nói chungmang tính hình tợng biểu hiện ở khả năng truyền đạt không chỉ thông tinlogic, mà còn cả thông tin đợc tri giác một cách cảm tính (cảm giác, trigiác, biểu tợng)

Tính hình tợng không chỉ ở trong từ mà còn ở trong các cấp độ lớnhơn Hình tợng là một tín hiệu phức tạp trong đó xuất hiện với t cách làbình diện nội dung, có sự biểu đạt mới, không bị rút gọn lại ở các biểu đạt

trớc đó (Phong cách học, trang 147).

Tính cấu trúc là một thuộc tính tất yếu của ngôn ngữ nghệ thuật vàngôn ngữ tiểu thuyết Bởi tự bản thân văn bản nghệ thuật đã là một cấutrúc Tính cấu trúc của ngôn ngữ nghệ thuật là tính chất mà các yếu tốngôn ngữ trong một tác phẩm phải gắn bó qua lại với nhau để cùng thựchiện nhiệm vụ chung, hỗ trợ, bổ sung cho nhau để đạt hiệu qủa nhất địnhcho sự biểu đạt chung Điều này giải thích nguyên nhân không thể thaythế, hay lợc bỏ cũng nh thêm vào một từ cũng nh một chữ trong văn bản

Đây cũng là cơ sở để đánh giá năng lực biểu đạt của mỗi chủ thể sáng tạo

Ngôn ngữ tiểu thuyết là ngôn ngữ nghệ thuật, nên nó cũng phái cótính truyền cảm Biểu hiện ở chỗ nó làm cho ngời đọc cũng có cảm giác,tâm trạng buồn, vui, yêu thích… đăng trên các báo, nh chính ngời viết (nói) Đây chính là

điều làm nên điểm mạnh của ngôn ngữ nghệ thuật nói chung, ngôn ngữtiểu thuyết nói riêng Bởi nó tạo ra sự hoà đồng, giao cảm, cuốn hút, gợicảm xúc ở ngời tiếp nhận Tuy nhiên, mức độ tạo sự đồng cảm, giao cảm,gợi cảm xúc ở ngời đọc còn tuỳ thuộc vào tài năng của ngời sáng tạo

Mang đặc trng của ngôn ngữ nghệ thuật, ngôn ngữ tiểu thuyếtcũng mang tính cá thể hoá Đó là dấu ấn riêng của tác giả trong ngôn ngữnghệ thuật Dấu ấn phong cách của mỗi tác giả là cái thuộc về đặc điểmbản chất, thuộc về điều kiện bắt buộc đối với ngôn ngữ nghệ thuật Trêncơ sở là phơng tiện điễn đạt chung của cộng đồng, ở mỗi nhà văn thể hiệnmột giọng điệu riêng, một phong cách riêng không dễ bắt chớc hay phatrộn Đặc biệt là ở những nhà văn lớn, văn phong của họ càng độc đáo

Cũng vì ngôn ngữ tiểu thuyết mang đặc trng của ngôn ngữ nghệthuật, nên ngôn ngữ tiểu thuyết còn có tính cụ thể hoá Có thể nói, đây làthuộc tính rộng nhất của ngôn ngữ nghệ thuật - ngôn ngữ tiểu thuyết Sự

cụ thể hoá nghệ thuật - hình tợng, đó là di chuyển từ bình diện khái niệmcủa ngôn ngữ sang bình diện hình tợng Đặc điểm này giải thích sự tác

động của ngôn ngữ nghệ thuật nói chung, ngôn ngữ tiểu thuyết nói riêng

đối với ngời đọc Tất nhiên, để có sự cụ thể hoá ngôn từ nghệ thuật, nhàviết tiểu thuyết nói riêng, chủ thể sáng tạo nói chung phải có sự lựa chọn,

12

tinh luyện, tổ chức các phơng tiện ngôn ngữ Cũng nh các thuộc tính khác,

ở mỗi nhà văn cũng đa lại những hiệu quả khác nhau về tính cụ thể hoávới những phơng thức khác nhau

Nh vậy, vì ngôn ngữ tiểu thuyết là ngôn ngữ nghệ thuật, là một bộphận của ngôn ngữ nghệ thuật, nên bên cạnh những đặc điểm khác biệt sovới ngôn ngữ nghệ thuật ở những phơng diện: hệ thống tín hiệu, chứcnăng, tính hệ thống, bình diện nghĩa, vai trò trong ngôn ngữ dân tộc… đăng trên các báo, thìngôn ngữ tiểu thuyết còn mang đặc điểm chung của ngôn ngữ nghệ thuật,

đó là tính hình tợng, tính cấu trúc, tính truyền cảm, tính cả thể hoá và tính

cụ thể hoá Tuy nhiên, nếu xét trong ngôn ngữ nghệ thuật, thì nhất thiếtphải chỉ ra những đặc điểm mang tính đặc thù của ngôn ngữ tiểu thuyết

Nh chúng ta đã biết, ngôn ngữ tiểu thuyết thuộc ngôn ngữ tự sự xéttrong sự khu biệt với ngôn ngữ trữ tình và ngôn ngữ kịch Do vậy, ngônngữ tiểu thuyết một mặt mang những đặc điểm của ngôn ngữ thuộc thểloại tự sự, còn có những đặc điểm khác biệt so với thể trữ tình và kịch

Thật vậy, ngôn ngữ của tác phẩm trữ tình là ngôn ngữ thấm đẫmcảm xúc, là sản phẩm của sự thăng hoa cảm xúc của chủ thể sáng tạo, đó

là ngôn ngữ đánh dầu sự tồn tại của chủ thể trữ tình Ngôn ngữ tác phẩmtrữ tình, đặc điểm là ngôn ngữ thơ giàu tính nhạc, biểu hiện ở vần, nhịp và

sự cân đối, ngôn ngữ thờng đa ngời đọc vào những chân lí "bí ẩn", thâmthuý, kì ảo, giàu chất thơ của đời sống Nếu ngôn ngữ của tác phẩm kịchphải có tính hành động, tính khẩu ngữ, phù hợp với tính cách nhân vật, thìngôn ngữ trong tác phẩm tự sự lại là ngôn ngữ khách quan, yên tĩnh Dovậy, ngôn ngữ ngời trần thuật thờng trầm tĩnh, nhịp điệu ngôn ngữ tự sựthờng khoan thai hơn chứ không nh nhịp điệu của ngôn ngữ hành độngkịch là luôn luôn vận động tới những mục đích đã định Ngôn ngữ nhânvật có thể là trực tiếp hoặc có thể gián tiếp qua lời ngời trần thuật, hoặc cóthể thêm, tách, đan xen trong ngôn ngữ ngời trần thuật Sự khác biệt này

do đặc trng phản ánh đời sống của mỗi thể loại qui định

Trên đây là những đặc trng chung của ngôn ngữ tiểu thuyết khi xétngôn ngữ tiểu thuyết thuộc tác phẩm tự sự Tuy nhiên, tìm hiểu đặc trngngôn ngữ tiểu thuyết, nhất thiết phải chỉ ra đặc trng ngôn ngữ tiểu thuyếttrong sự so sánh ngôn ngữ tiểu thuyết với những thể loại trong cùng hệthống các tác phẩm tự sự

ở truyện ngắn, ngôn ngữ ngời trần thuật thờng là chấm phá Còn ởtiểu thuyết, cũng là giọng điệu trầm tĩnh, khoan thai nhng phức tạp hơn.Ngôn ngữ mang tính chất đa thanh đậm hơn, sâu sắc linh hoạt hơn Ngônngữ thờng hớng vào những suy t của nhân vật về tác giả, về đời ngời, về sựphân tích cặn kẽ các diễn biến tình cảm Ngôn ngữ thể hiện cái nhìn hiệntợng từ nhiều chiều, sử dụng nhiều giọng nói Ngôn ngữ tiểu thuyết hấpthu mọi loại lời nói của ngôn ngữ đời sống, phá vỡ khoảng cách lời trongvăn học và ngoài văn học, tạo nên ngôn ngữ đối thoại giữa các giọng khácnhau.

Tất nhiên sự phân chia đặc điểm ngôn ngữ tiểu thuyết manh tính

đặc thù này so với ngôn ngữ thuộc những loại khác cũng chỉ có tính chấttơng đối Bởi mỗi thể loại xét về mặt ngôn ngữ cũng có những u và nhợcriêng Tiểu thuyết ra đời sau cũng mang trong mình nó tinh hoa về ngônngữ của ngôn ngữ thuộc thể loại khác xuất hiện trớc và tồn tại cùng nó.Mặt khác, ở các thể loại khác nh: truyện ngắn, truyện vừa… đăng trên các báo, là những thểloại vẫn đang phát triển cũng có sự kế thừa những mặt tích cực của đặctrng thể loại tiểu thuyết nói chung, ngôn ngữ tiểu thuyết nói riêng Tuynhiên, vẫn có thể khẳng định những đặc điểm mang tính chất đặc thù này

là một trong những cơ sở để chúng tôi khảo sát, nghiên cứu thực hiện đề

tài: Đặc điểm ngôn ngữ tiểu thuyết Tố Tâm của Hoàng Ngọc Phách.

1.2 Vị trí của Tố Tâm trong nền tiểu thuyết quốc ngữ Việt Nam

Tố Tâm đợc viết vào năm 1922, khi Hoàng Ngọc Phách học năm

cuối cùng của trờng cao đẳng s phạm, đợc in vào đầu năm 1925 tại Hà

Nội Nh vậy, xét về thời gian, tiểu thuyết Tố Tâm ra đời trong khoảng 30

năm đầu thế kỷ XX Đây là chặng mở đầu cho nền văn học hiện đại.Nhiều nhà nghiên cứu gọi văn học giai đoạn này là văn học giao thời giữahai phạm trù văn học trung đại và hiện đại, giữa hai loại hình văn học(văn hoạ nhà Nho và văn học mới ở thành thị)

Những năm đầu thế kỷ XX, văn học Việt Nam có sự biến động dữdội Nếu văn học Việt Nam thời trung đại tồn tại và phát triển trong khuônkhổ chế độ thực dân nửa phong kiến, chế độ thực dân phong kiến tiếp tụchình thành, củng cố đã tạo nên hàng loạt thay đổi, xáo trộn trong đời sốngdân tộc Đặc biệt là về mặt văn hoá, thời kỳ này có sự giao lu, ảnh hởngcủa nhiều luồng văn hoá khác nhau Luồng gió phơng Tây ồ ạt "thổi" vào

14

Việt Nam tạo nên không khí mới Nhu cầu đổi mới văn học đặt ra cấpthiết và văn học từng bớc chuyển mình theo hớng hiện đại Văn học đổimới cả nội dung lẫn hình thức thể hiện Bên cạnh văn học nhà Nho vớiquan niệm "văn dĩ tải đạo", "thi dĩ ngôn chí" đã xuất hiện một thế hệ nhàvăn mới có điệu sống mới, cảm xúc mới, vốn nghệ thuật mới khác nhiều

so với các văn sĩ, thi sĩ Nho gia ngày trớc

Trong giai đoạn này, Hoàng Ngọc Phách với tiểu thuyết Tố Tâm,

đã nổi lên nh một ngôi sao sáng giữa những ngôi sao nh Phan Bội Châu,Tản Đà, Hồ Biểu Chánh… đăng trên các báo, Tố Tâm là tác phẩm đợc đánh giá là chiếc cầu

nối, thể hiện bớc chuyển giao của nền văn học trung đại sang hiện đại.Tác phẩm tuy vẫn còn chứa những yếu tố mang tính truyền thống, nhng

đã thể hiện rất thành công những yếu tố mang tính hiện đại cả về nội dung

và hình thức thức Chẳng hạn, văn học trung đại nhấn mạnh tiêu chí tamcơng ngũ thờng thì Hoàng Ngọc Phách chú ý đến số phận cá nhân, conngời đời t, đời thờng Ngay trong lĩnh vực tình yêu cũng khác, ở các tác

phẩm thời trung đại, tình gắn với nghĩa, với bổn phận Song ở Tố Tâm,

Hoàng Ngọc Phách lại đề cao rung động cá nhân, tình yêu chỉ còn là tìnhyêu để rồi "Tình yêu đến tình yêu đi ai biết" (Xuân Diệu)… đăng trên các báo, Đặc biệt,hình thức thể hiện nói chung, ngôn ngữ nghệ thuật nói riêng đã có nhữngcách tân, hiện đại Vấn đề này, chúng tôi sẽ đề cập cụ thể ở những ch ơngsau

Chơng 2

Đặc điểm lời văn tiểu thuyết Tố Tâm

Nh đã biết "lời văn là hình thức ngôn từ nghệ thuật của tác phẩmvăn học" (Lí luận văn học – Tr.311), nếu ngôn từ, tức lời nói (viết) trongtất cả tính thẩm mĩ của nó là chất liệu sáng tác văn học

Tiểu thuyết Tố Tâm cũng nh tất cả tác phẩm nghệ thuật ngôn từ

khác, cũng có đặc điểm lời văn với những nét riêng Lời văn tiểu thuyết

Tố Tâm trong buồi giao thời, trong thời điểm chuyển giao từ văn học

trung đại sang văn học hiện đại cũng mang trong mình nó những yếu tốtruyền thống và những yếu tố hiện đại Trong giới hạn của một khoá luận,

ở đề tài này, chúng tôi nghiên cứu đặc điểm lời văn tiểu thuyết Tố Tâm

với hai thành phần cơ bản: Lời gián tiếp của ngời kể chuyện, ngời trầnthuật và lời trực tiếp của nhân vật, đợc tổ chức theo cách thức hoạt độnggiao tiếp: đối thoại và độc thoại

Một tác phẩm văn học có thể có một hoặc nhiều ngời kể chuyện.Nhng tựu trung lại thông qua ngời kể chuyện, nhà văn đã đem lại cho tácphẩm một cái nhìn và một sự đánh giá bổ sung về mặt tâm lý, nghềnghiệp hay lập trờng xã hội cho cái nhìn của tác giả, làm cho thế giới conngời và đời sống trong tác phẩm thêm phong phú, sinh động, phối hợpnhiều cảnh sắc

Trên cơ sở đó, có thể hiểu ngôn ngữ ngời kể chuyện là phần lời độcthoại quan niệm ngời kể chuyện đối với cuộc sống đợc miêu tả Trongngôn ngữ ngời kể chuyện, có những nguyên tắc thống nhất trong việc lựachọn và sử dụng các phơng tiện tạo hình và biểu hiện ngôn ngữ, đồng thờingôn ngữ ngời kể chuyện vừa là yếu tố cơ bản thể hiện phong cách nhàvăn, truyền đạt cái nhìn, giọng điệu và cá tính tác giả Đặc biệt, thông qua

hình thức ngôn ngữ ngời kể chuyện còn là sự thể hiện sắc thái quan điểm

bổ sung cho lập trờng, đặc điểm tâm lý, cá tính của nhân vật kể chuyệnmang lại

Ngời kể chuyện trong tiểu thuyết Tố Tâm là Lê Thanh Vân, có bút

danh là Đạm Thuỷ, là sinh viên văn khoa của trờng Cao đẳng S phạm

Trong tiểu thuyết Tố Tâm, Đạm Thuỷ tự xng mình là "tôi" kể lể tỉ mỉ câu

chuyện tình đầy bi thơng và éo le của mình

Dễ thấy trong tiểu thuyết Tố Tâm, lời văn ngời kể chuyện chiếm số

lợng lớn Dờng nh các câu chuyện bi kịch tình yêu của đôi trai tài gái sắc

Đạm Thuỷ và Tố Tâm đều hiện lên thông qua ngời kể chuyện Đọc Tố Tâm ngời đọc dờng nh không khó nhận ra ở những ngôn ngữ ngời kể

chuyện vừa đậm dấu ấn văn phong truyền thống, vừa có những yếu tố rấtmới mẻ, hiện đại

Thật thế, rõ ràng là ở tiểu thuyết Tố Tâm mọi tình tiết, diễn biến câu chuyện tình yêu của Đạm Thuỷ và Tố Tâm đến với ngời độc qua ngôn ngữ

kể đơn thanh một giọng của ngời kể là Đạm Thủy Lời ngời kể chuyện chỉ

là tiếng nói của ngời kể chuyện là một yếu tố đậm dấu ấn truyền thốngchứ không có sự đan xen hài hoà giữa ngôn ngữ ngời kể chuyện với ngônngữ nhân vật nh trong các tiểu thuyết hiện đại về sau

Tuy nhiên, tác phẩm đợc kể lại dờng nh chỉ bằng lời trần thuật củanhân vật Đạm Thuỷ xng "tôi" lại có tính chất đơn thanh ấy lại thể hiệnmột cách viết mới mẻ, cha thấy xuất hiện nh các chuyện xa Nhân vật

đứng ở hiện tại hồi tởng về quá khứ, nên các chi tiết đợc kể đi thông quamạch hồi cố của một nhân vật nên nó mang dấu ấn tâm trạng của cá nhân

Về mặt này, chúng tôi muốn so sánh với tiểu thuyết cổ Việt Nam,luôn bị vây bọc trong cái nhìn khung vua tôi, cha con, vợ chồng, khôngcho phép một sự đối diện trực tiếp với chính mình trùm lên các mối quan

hệ với các nhân vật khác nh vậy Nhng cũng phải thừa nhận rằng, sử dụnglời trần thuật ngôi thứ nhất là thủ pháp thấy nhiều trong một số tiểu thuyếttình cảm châu Âu thế kỷ XVIII ở Việt Nam, ảnh hởng cách kết cấu có

tính chất tự thuật này đã thấy ở Thầy Lazarô Phiền, nhng tác phẩm không may mắn đã bị lãng quên Hoàng Ngọc Phách với tác phẩm Tố Tâm trở

thành ngời cắm mốc đầu thực sự cho lối viết "cắt đứt thẳng thừng vớitruyền thống"

18

Lời kể chuyện có tính đơn thanh của nhân vật ngời kể chuyện ĐạmThuỷ có nguyên nhân căn bản là nhà văn Hoàng Ngọc Phách đã xây dựng

điểm nhìn nhất quán của nhân vật ngời kể chuyện Đạm Thuỷ Trong tácphẩm, tất cả các sự kiện, các chi tiết dờng nh đều tái hiện thông qua cáinhìn, thông qua dòng suy tởng, hồi cố của nhân vật kể chuyện, mà cụ thể

đó là nhân vật Lê Thanh Vân với biệt danh Đạm Thủy

Sử dụng lời kể đơn thanh và điểm nhìn nhất quán của ngời kểchuyện tuy là dụng ý nghệ thuật của Hoàng Ngọc Phách và cũng mang lạihiệu quả nhất định mà phần sau chúng tôi sẽ đề cập cụ thể hơn, nhng lại

có nhợc điểm là làm cho giọng tự sự rơi vào đơn điệu, nhàm chán Bởichung quy lại, mọi tình ý, chi tiết trng tiểu thuyết đều phát lộ thông quamột tâm thế

Tuy nhiên, Hoàng Ngọc Phách đã khéo léo tránh sự đơn điệu bằngnhiều cách nh: đảo lộn trật tự cốt truyện (đem kết cục kể ở đầu rồi mới lầntrở lại từ đầu câu chuyện và thỉnh thoảng lại đẩy độc giả từ quá khứ vềhiện tại để lay tỉnh ảo ảnh về một mối tình cha kết thúc) Ông còn thêmvào nhiều đoạn độc thoại nội tâm qua nhật ký và th, những đoạn đặc tả và

đối thoại xen trong trần thuật mà chúng tôi sẽ nói rõ hơn ở phần ngôn ngữnhân vật Không chỉ vậy, Hoàng Ngọc Phách xây dựng nhân vật "kí giả",

đặc biệt là sự chuyển vai giữa kí giả và ngời kể chuyện ngôi thứ nhất diễn

ra tuy không nhiều, nhng cũng làm cho đờng kênh giao tiếp giữa nhân vậtvới độc giả tởng chừng đều đều, buồn tẻ bỗng trở nên linh hoạt, đôi lúc cóthể nói là rất ít, chồng chéo lí thú giữa điểm nhìn của chủ thể thẩm mỹ và

điểm nhìn của ngời trần thuật tách nhập với nhau

Ví dụ nh trong tiểu thuyết Tố Tâm, đang thuật lại ở vị trí Đạm Thuỷ

đợi chờ mong ngóng Tố Tâm, ngời viết đã nhảy ngay sang chỗ đứng của

ký giả soi vào Đạm Thuỷ và Đạm Thuỷ theo dõi diễn biến hoàn cảnh

trong th Tố Tâm gửi Đạm Thuỷ:

"Sáng hôm sau ngời coi cửa trờng đa cho tôi một phong th, nhìn chữviết là th nàng, trong lòng thấy chuyển động lại tởng th vĩnh biệt, mà giọtnớc mắt hôm đó là mấy chén rợu quan hà… đăng trên các báo, Đạm Thuỷ nói đến đó là mởhộp lấy th đa cho ký giả mà nói rằng: Th đây, anh xem lấy cho tôi nghỉmột tí Đạm Thuỷ tựa lng vào ghế, ngửa đầu ra đằng sau rồi gọi bồi lấy n-

ớc Ký giả mở th ra xem thấy chữ mềm mại, nét chữ dài lại cứng cáp, th: "

"mấy lời thú tội của kẻ non gan Kính gửi anh Đạm Thuỷ… đăng trên các báo,"

Hay nh đang ở vị trí ngời trần thuật là Đạm Thuỷ ngời viết bỗngchuyển sang miêu tả và đặt luôn Đạm Thuỷ vào trong cuộc, tìm ra mộtlăng kính để nhằm thông qua hình ảnh khúc xạ của Tố Tâm mà thấu thịtính chất của chàng

"Trong ngần ấy cô thiếu nữ, cái đẹp của Tố Tâm lại càng rõ rệt mời

phần làm Đạm Thuỷ thây trong mình lúc nào cũng nảy ra một thứ kiêu

căng, kiêu căng của ái tình, vì khi mà Tố Tâm dạo qua đó thì mời mấy đôi

mắt cũng nhìn theo"

Có thể thấy, chính điểm nhìn trần thuật trong hồi cố đã giúp HoàngNgọc Phách đột phá hoạt động vào những quan điểm về không gian vàthời gian cũng nh trình tự dẫn dắt của nghệ thuật tiểu thuyết ở quá khứ,

mở ra đợc hớng nhìn nghịch đảo nhiều chiều thú vị mà ở đó nhân vật vừa

có khả năng quan sát đối tợng, lại vừa trắc nghiệm sự phản xạ của đối ợng trong tâm tởng chính nhân vật Đó là bớc đầu tiên của tác giả tiến tớimột sự trình bày tâm lý áp sát hơn Đây là đóng góp rất mới mẻ ở ngôn

t-ngữ ngời kể chuyện trong tiểu thuyết Tố Tâm của nhà văn Hoàng Ngọc

Phách

Cũng nh đã nói ở trên, lời kể đơn thanh và điểm nhìn nhất quán ở

ngôn ngữ ngời kể chuyện trong tiểu thuyết Tố Tâm là biểu hiện tính

truyền thống với những nhợc điểm của nó đã đợc lời trần thuật ngôi thứnhất của ngời kể chuyện cũng thể hiện cá tính thời đại Thông qua ngônngữ ngời kể chuyện có tính chất tự thuật là nhân vật Đạm Thuỷ tự xng

"tôi", chính là Hoàng Ngọc Phách đã để cái "tôi" ngang nhiên phơi bàychân tớng Đó không phải là cái "tôi' ngông lên trời của Tản Đà, mà là cái

"tôi" trần trụi, sống thực giữa cõi đời đích thực và ngay trong mỗi ngời

Đó chẳng phải là ngôn ngữ thể hiện những nhu cầu còn đang ấp ủ, songcũng ngày một trở thành bức xúc trong tâm trạng của tầng lớp khai sinhcùng với một nền văn học mới trong những điều kiện mới đó sao? Rõràng, ngôn ngữ ngời kể chuyện nh vậy phải là sản phẩm của một cái tôirất hiện đại Hoàng Ngọc Phách

Một đặc điểm trong ngôn ngữ ngời kể chuyện ở tiểu thuyết Tố Tâm

là ngôn ngữ kể của Đạm Thủy bộc lộ quan điểm của mình nhng lại gần

20

nh đồng nhất với quan điểm của Hoàng Ngọc Phách trên nhiều phơngdiện Đặc điểm này thể hiện rõ tính chất của văn chơng truyền thống.Chẳng hạn nh Đạm Thuỷ, ở quan điểm đạo đức rất đề cao chữ hiếu, biểuhiện ở Đạm Thuỷ "tình gia quyến rất mạnh, gia đình đối với tôi có mộtnghiã thiêng liêng làm cho tôi yêu kính, nên phàm những việc gì về giaquyến cũng đều thiêng liêng cả" Hay những câu triết lý rất hiện đại của

Đạm Thuỷ, cũng là những triết lý của Hoàng Ngọc Phách khi chịu ảnh ởng phơng Tây nh: "Một đôi trai gái quen nhau, hợp tính tình nhau màlòng cha vơng nơi nào cả, lại để gần nhau luôn mà chuyện trò thăm hỏi thìkhông sao khả sinh tình luyến ái đợc, dù muốn nhận là anh em hay bạn

h-bè, muốn nói những thứ viển vông, cũng toàn là ảo tởng cả Duy cái caothợng chỉ ở trong tình luyến ái vật chất hay t tởng, lúc đã yêu nhau rồi thìkhó mà ngăn lại đợc Nói tóm lại, cái yêu cái ghét trong lòng ngời ta mà

nh ở đâu đa đến, ta không thể bảo đợc, mà cũng không ai bảo đợc, ai bảo

đợc thì tôi xin gọi là tạo hoá con, cho nên đã yêu là yêu, đã ghét là ghét,lắm lúc muốn lấy lại tấm lòng mà không đợc, lắm lúc biết điều phiền màvẫn bắt mình làm"

Những yếu tố hiện đại trong tiểu thuyết Tố Tâm có đợc do Hoàng

Ngọc Phách tiếp thu có sáng tạo quá trình Âu hoá Biểu hiện cụ thể hơntrên phơng diện từ ngữ, câu văn

Câu văn của ngời kể chuyện trong tiểu thuyết Tố Tâm dờng nhthuần nhất, ổn định chứ không phong phú về hình thức Câu văn trong tiểu

thuyết Tố Tâm sử dụng cha nhiều các biện pháp tu từ: đảo, tách… đăng trên các báo, ở đây,chúng tôi chỉ đa ra những nhận xét chung nhất, đó là: ở câu văn thể hiệnngôn ngữ ngời kể chuyện, Hoàng Ngọc Phách có vẻ muốn cho sự giao

động vật chất phải ăn khớp với nhịp điệu cảm xúc trữ tình trong tác phẩm

Do vậy, độc giả đọc Tố Tâm không chỉ là theo dõi một câu chuyện tình

cho đến hồi kết, mà phải thấm thía hơng sắc tình yêu và nhịp điệu, hình

ảnh, tiết tấu của văn chơng, tìm ra một cách tiếp cận thẩm mĩ từ văn

ch-ơng Trong tác phẩm, không ít những câu văn du dơng, những cách vuốt

ve đối với những đôi tai gợi cảm, những ớc mơ vô tận nó thánh thót trongchúng ta lâu dài và thích thú, nó reo rắt những âm vang cảm xúc trongtâm hồn

Trong tiểu thuyết Tố Tâm, ngôn ngữ ngời kể chuyện không chỉ tổ

chức tất cả những yếu tố từ vựng trong một tác phẩm lại thành một cơ cấuhoàn chỉnh, thống nhất, ngôn ngữ ngời kể chuyện không chỉ đóng vai tròtrong quá trình tổ chức ngôn ngữ của tác phẩm, mà còn có vai trò quantrọng cả về mặt kết cấu Ngôn ngữ ngời kể chuyện là phơng tiện cơ bản để

đánh giá các nhân vật, xác định tính cách chung và miêu tả các sự kiệntrong đời sống Thông qua ngôn ngữ kể của Đạm Thuỷ, Hoàng NgọcPhách đã kết cấu tác phẩm rất thành công và có tính mới mẻ Câu chuyện

bi kịch tình yêu của Tố Tâm và Đạm Thuỷ đến với ngời đọc, tạo đợc sự

đồng cảm sâu sắc của ngời đọc thông qua mạch hồi cố của Đạm Thuỷ

Không chỉ vậy, ngôn ngữ ngời kể Đạm Thuỷ là phơng tiện để đánhgiá các nhân vật, xác định tính chung của nhân vật Ví dụ nh Đạm Thuỷ

đánh giá cái vẻ đẹp khác thờng của Tố Tâm, qua đó làm nổi bật lên tính cách của Tố Tâm khác với những cô gái khác:

"Đang nói chuyện thì ngời thiếu nữ đi xa, thoạt có dáng e lệ nhnglại giữ ngay đợc vẻ tự nhiên nh không, không phải nh một vài hạng thiếunữ khác… đăng trên các báo,"

"Các đờng mũi cao cao và nhỏ thẳng xuống cái miệng xinh xinh,viền hai đờng môi mỏng và đằm thắm, tạo ra cai vẻ mặt rất thanh cao, tinhxảo nhng trên khuôn mặt mơn mởn tơ đào có một vẻ mặt luôn cao xa, kín

đáo bởi ở nơi đó trong mà lại lờ đờ, tức là thứ mắt của ngời t tởng hay mơmàng những chuyện viển vông Các khuôn mặt thiên nhiên đó để trên mộttấm thân mảnh cao làm cho tôi bây giờ mới trông thấy th đẹp thanh tú tĩnh

mạc có cái vẻ thiêng liêng" (trang 26- Tố Tâm).

Không chỉ thế, nh đã nói ở trên, ngôn ngữ ngời kể chuyện khôngchỉ là ngôn ngữ đánh giá, xác định tính cách chung của nhân vật, mà còn

là ngôn ngữ của các sự kiện miêu tả trong cuộc sống Thật vậy, trong tiểu

thuyết Tố Tâm, thông qua ngôn ngữ kể chuyện của Đạm Thuỷ, sinh hoạt trong gia đình Tố Tâm cũng nh Đạm Thuỷ… đăng trên các báo, hiện lên khá sinh động, từchuyện bán hàng, đến chuyến đi nghỉ mát ở Đồ Sơn, hay đi dạo chơi trêncác cánh đồng đều hiện lên sinh động, đầy sức sống

Cũng phải nói thêm rằng, ở tiểu thuyết Tố Tâm, ngôn ngữ nhân vật

bị lệ thuộc rất lớn vào giọng nói, thái độ của ngời kể chuyện Thông quangôn ngữ kể của Đạm Thuỷ, Hoàng Ngọc Phách đã tạo nên đợc ở xung

22

quanh nhân vật, đặc biệt là nhân vật Tố Tâm một không khí ngôn ngữ

nhất định, không khí đó đã quy định thái độ của ngời đọc đối với nhânvật Ngời kể tạo nên đợc những tình huống và thông qua đó, đẩy về đốilập hoặc đồng tình với nhân vật lúc nào không hay Rõ ràng, tr ớc biểu

hiện của tình yêu trong sáng ở Tố Tâm đối với Đạm Thuỷ, một mối tình ngay ở Tố Tâm cũng định đợc là vô vọng, trong giới ngời đọc sẽ có ngời

đồng tình ngay ở Tố Tâm cũng đợc là vô vọng, trong giới ngời đọc sẽ có ngời đồng tình, ủng hộ, xót thơng cho Tố Tâm, nhng cũng không ít ngời phản đối Về đặc điểm này, ngôn ngữ ngời kể chuyện ở Tố Tâm, cũng cha

có gì mới so với văn học trung đại

Nh vậy, lời văn của ngời kể chuyện trong tiểu thuyết Tố Tâm vừa có

tính truyền thống, vừa có tính hiện đại Đây là một trong những cơ sở

khẳng định tiểu thuyết Tố Tâm ở vị trí đặt nền móng cho sự phát triển của

văn học hiện đại, khép lại thời kỳ các nhà văn thế hệ 1913 với những ngậpngừng lỡng lự, nớc đôi, mở ra cho các nhà văn thế hệ 1931 một thế kỷmới với một sức bật mới mang đến cho họ một niềm tự hào, tự tin vào tàinăng và sức mạnh của thế hệ mình

Lời văn ngôn ngữ ngời kể chuyện trong tiểu thuyết Tố Tâm vừa có

tính chất truyền thống và hiện đại bởi đây là sản phẩm sáng tạo củaHoàng Ngọc Phách, một nhà văn vừa chịu ảnh hởng của thế giới quanNho giáo, vừa chịu ảnh hởng của văn học Pháp và châu Âu cuối thế kỷ

19 Văn học Pháp và châu Âu cuối thế kỷ 19 đã cấp cho Hoàng NgọcPhách một cái nhìn đa sắc đối với cảnh vật, vừa biết tách cảnh vật ra khỏicon ngời nh một đối tợng tự nó, rồi lại tự hoà hợp đối tợng với chủ thể quychiếu mọi cảm giác, suy ngẫm và tâm trạng của chủ thể; từ chỗ đứng củachủ thể quy chiếu mọi cảm giác, suy ngẫm và tâm trạng của chủ thể; từchỗ đứng của chủ thể tiến sát tới đối tợng trong một cự ly gần, nhìn ngắm,

đối tợng nh không có gì liên lạc với mình, rồi lại lùi xa đối tợng, thậm chítrở lại điểm nhìn của chủ thể để nhìn từ cái nhìn sâu thẳm bên trong, đó

cũng là một thành tựu trong cái nhìn nghệ thuật trong Tố Tâm.

2.2 Ngôn ngữ nhân vật

Để khám phá chân lý nghệ thuật về nhân vật của tác phẩm văn họcngời ta có thể quan tâm đến nhiều phơng diện xây dựng nhân vật nh :hành vi, ngoại hình, diện mạo… đăng trên các báo, nhng có một số phơng diện bộc lộ một

cách trực tiếp, tinh tế về tính cách, tâm lý, đời sống, tinh thần, thái độ củanhân vật, đó là ngôn ngữ nhân vật trong khi thể hiện mối quan hệ giữanhân vật và hoàn cảnh sống.

Ngôn ngữ nhân vật là "lời nói của nhân vật trong tác phẩm thuộcloại hình tự sự và kịch" Đó là lời nói biểu lộ sinh động trong những ngữcảnh riêng biệt, mang đạm dấu ấn cá nhân của chủ thể Mỗi khi xuất hiệnngôn ngữ nhân vật, ngời đọc lại có thêm một số cơ sở ngôn ngữ để nhận

định rõ hơn về chủ thể phát ngôn thông qua những đặc điểm của ngôn ngữ

ấy Tuy nhiên, để thể hiện đời sống và cá tính nhân vật, nhà văn phải cáthể hoá ngôn ngữ nhân vật, làm cho ngôn ngữ nhân vật làm thành mộthình thức thể hiện riêng biệt, cũng không thể tách rời xã hội, cộng đồng

mà nó đang tồn tại Do đó, ngôn ngữ nhân vật bao giờ cũng phải đảm bảo

sự kết hợp sinh động giữa tính cá thể hoá và tính khái quát hoá Mỗi nhânvật đều có một ngôn ngữ riêng, một giọng điệu đặc thù, nhng đồng thờithông qua cái riêng ấy, ta nhận thấy nó tiêu biểu cho đặc điểm ngôn ngữcủa một tầng lớp ngôn ngữ, gần gũi với nghề nghiệp, tâm lí, giai cấp, thái

độ nhân vật với chính nhân vật

Nói vậy để thấy đợc việc xây dựng ngôn ngữ nhân vật có tầm quantrọng tơng đơng với việc xây dựng ngôn ngữ ngời kể chuyện Đòi hỏi nhàviết tiểu thuyết phải phát hiện ra phong cách ngôn ngữ riêng của từngnhân vật, nó phản ánh khái niệm sống cá nhân, thái độ văn hoá t tởng vàtâm lý họ Đằng sau mỗi câu nói là một hình ảnh xã hội trong một tiểu sửcá nhân, ngôn ngữ nhân vật phải là ngôn ngữ phản ánh tính cách Mỗinhân vật có một giọng điệu riêng, thích dùng ngôn từ riêng Có thể nói,tính cách điển hình của ngôn ngữ nhân vật trong văn học một phần phản

ánh qua ngôn ngữ độc thoại và đối thoại của nhân vật

Do vậy, ngôn ngữ nhân vật là phơng tịên bộc lộ cá tính, tính cách vàhành vi tâm lí của nhân vật trong những tình huống cụ thể Nó phải đợc cáthể hóa và tình huống hoá triệt để Nói cá thể hoá vì có bao nhiêu nhân vật

là có bấy nhiêu giọng nói, cách nói khác nhau Tình huống hoá là sự phản

ánh hoàn cảnh tâm lý nhân vật trong những sự kiện môi trờng sống cụ thể

Đồng thời, thông qua cá thể hoá và tình huống hoá của ngôn ngữ nhânvật, ngời đọc thấy đợc cái chung, cái khái quát của con ngời và xã hội,trong đó thấy cả chính mình

24

Mặt khác, trong khi hớng về sự xây dựng nhân vật, ngôn ngữ nhânvật còn có chức năng thúc đẩy sự kiện vận động và phát triển Một lời nóicủa nhân vật còn gây ra hiệu quả tiếp theo dẫn đến nhiều tình huống (thủpháp này còn sử dụng rộng trong kịch và truyện) Mặt khác, khi nhà vănkhông thể phát biểu trực tiếp ý của mình có thể để nhân vật nói thay mình

nh là một sự hài hoà giữa màu sắc ngôn ngữ nhân vật và ngôn ngữ ngời kểtạo nên vẻ đẹp của bức tranh rộng lớn trong tác phẩm văn học Với cácchức năng đó, ngôn ngữ nhân vật đợc nhà văn nói lên nh một phạm trù mỹhọc của loại hình tự sự hiện đại

Trớc khi xét đặc điểm ngôn ngữ nhân vật trong tiểu thuyết Tố Tâm, chúng tôi làm rõ vẻ đẹp đặc điểm nhân vật trong tiểu thuyết Tố Tâm trớc

bởi đặc điểm nhân vật một phần chi phối đặc điểm ngôn ngữ nhân vật

Có thể thấy hệ thống nhân vật trong tiểu thuyết Tố Tâm chíêm số ợng ít chỉ gồm vài nhân vật: Tố Tâm, Đạm Thuỷ, bà án, em Tố Tâm… đăng trên các báo,

l-các nhân vật đều thuần nhất là kiểu nhân vật chính diện chứ không cónhân vật phản diện Điều này chi phối đến đặc điểm nhân vật

Ví dụ nh Đạm Thuỷ là ngời có học thức, nhạy cảm, yêu mến conngời và tạo vật, bởi vậy, ngôn ngữ Đạm Thuỷ là ngôn ngữ có cảm xúc, có

sự đánh giá, đồng thời đẫm chất suy t và triết lý:

"Dù trong lòng có khi lửa tình chợt nhóm cũng phải nén xuốngngay mà không dám để lộ cho ai biết Hai bên đều giữ ý nh cách nhaumột bức tờng ngăn chặn hai bên cũng có lúc muốn trèo qua tờng màkhông bên nào dám, nàng thì còn e mình là con gái nhà nề nếp, vả phận

đào tơ phải giữ ngọc gìn vàng Còn tôi là nam nhi còn xử sự đợc tự do hơnmột tí, vả lại xa nay con trai thơng con gái một cách chính đáng cũng là lẽthờng, nhng nghĩ mình bởi đến chơi mà nhà nàng mà quen chứ khôngphải hai bên tơng ngộ, vả tôi yêu nàng lắm, trong óc đã nảy ra lắm truyệnmơ màng nhng vẫn sợ cái lòng tin cẩn của bà án và cậu em Đành rằngyêu một ngời thiếu nữ để mà yêu mà quý, mà làm mọt ngời tri kỷ, không

có một manh tâm nào mà là một việc thờng của ngời thiếu niên, nhngtrong thâm tâm tôi vẫn có cái e lệ tự nhiên và lúc đó tôi còn thích làm một

ông anh, trong lòng có cái thú của ngời thích điều quảng đại, đem lòngnam tử mà che chở cho một ngời yếu hơn mình"

Ngôn ngữ, lời nói đó của Đạm Thuỷ nh vậy phải là những ngônngữ, lời nói của ngời có học, có chiều sâu, có suy nghĩ trớc sau.

Hay những bức th mà Tố Tâm gửi cho Đạm Thuỷ, đặc biệt trong là

"những mảnh di tình" cũng phải là sản phẩm của một "khối tình trongsạch" rất chung tình nhng lại cũng hiếu thảo, yêu tự do và có cá tính

Hai hình thức chủ yếu của ngôn ngữ nhân vật là ngôn ngữ đối thoại

và ngôn ngữ độc thoại nhằm mục đích chủ yếu là nhằm miêu tả tính cáchnhân vật

2.2.1 Ngôn ngữ đối thoại

Ngôn ngữ đối thoại là thuật ngữ chỉ ngôn ngữ đợc vận dụng tronggiao tiếp giữa các chủ thể trong tác phẩm văn học Ngôn ngữ đối thoạigóp phần bộc lộ cá tính, tâm trạng nhân vật

Tiểu thuyết Tố Tâm của Hoàng Ngọc Phách là tác phẩm đợc viết

d-ới hình thức trần thuật Tác phẩm có tính chất tự thuật nên các cuộc đốithoại xã hội không nhiều Tác phẩm chủ yếu là những suy t thầm kíntrong đáy sâu tâm hồn nhân vật Nhân vật tự sống trong đời sống nội tâm,

tự đối thoại với chính mình Tuy nhiên, cũng có nhiều đoạn văn nhà văn

đã để nhân vật phát biểu quan điểm, t tởng của họ thành lời, qua đó gópphần khắc hoạ tính cách nhân vật

Ví dụ: ngôn ngữ trong hội kiến giữa bà án và ông cậu đã góp phầnkhắc sâu quan điểm phong kiến và sự giao tranh giữa cái mới với cái cũ đ-

ợc tác giả thể hiện qua đối thoại:

- “Nhng nó không bằng lòng thì làm thêm khổ nó mà lôi thôichuyện về sau

- Bây giờ nói không bằng lòng, tới lúc chúng nó ở với nhau, nóphải bằng lòng

- Không xong, tuỳ từng đứa, tính con Lam này nó khác lắm”

Qua cuộc đối thoại ngời đọc thấy đợc t tởng phong kiến còn ăn

sâu trong suy nghĩ bà án, trong khi đó ở ngời cậu của Tố Tâm, đã mang t

tởng tích cực, tiến bộ của thời đại nên đã có những phát ngôn khác bà án.Qua đó Hoàng Ngọc Phách đã tạo nên một xung đột mới - cũ trong tác

phẩm, đồng thời, cá tính khác thờng trong tính cách của Tố Tâm đợc thể

hiện có phần khách quan, hiện thực hơn

26

Hay ở một giai đoạn khác, Hoàng Ngọc Phách lại để bà án và TốTâm đối thoại với nhau.

- “Xin mẹ cứ yên lòng thuốc thang cho khoẻ, con xin vâng lời hếtcả, mẹ bảo sao con xin theo vậy

- Nhng bây gìơ con nói thế, lúc đến việc con làm ngăn trở thì lạiphiền thêm

- Bẩm không, mẹ bảo sao con xin vâng theo”

Qua cuộc đối thoại của Tố Tâm và bà án ta thấy đợc trong giờphút khó xử này, Tố Tâm đã phải đầu hàng lễ giáo phong kiến, nhng quangôn ngữ của cuộc đối thoại, Hoàng Ngọc Phách khắc sắc đợc tấm lònghiếu thảo ở nhân vật Tố Tâm

Trong tác phẩm còn có ngôn ngữ đối thoại đặc biệt giữa Tố Tâmvới Đạm Thuỷ Có thể nói đây là hình thức đối thoại tơng đối đặc biệt :

đối thoại qua th Tất nhiên, ở mỗi là th có cả yếu tố của ngôn ngữ độc

thoại, nhng trong tiểu thuyết Tố Tâm, nó nghiêng hẳn về ngôn ngữ đối

thoại Tác phẩm rõ ràng đợc xây dựng nên bởi ngôn ngữ kể chuyện vàkhông ít những lá th mà Đạm Thuỷ và Tố Tâm gửi cho nhau Trong giai

đoạn tình yêu của hai ngời đã mặn nồng nhng phải tránh gặp nhau, thìmỗi lá th sẽ một lợt lời, nhng là lợt lời tơng đối dài Ngôn ngữ đối thoạicủa các nhân vật đợc thể hiện bằng hình thức là những bức th nên ngônngữ mang nhiều đặc điểm của ngôn ngữ viết nh: có tính gọt giũa, đợcchau chuốt, tinh lọc và tất nhiên cũng thấm đẫm cảm xúc, tâm trạng củangời viết Qua đó, thấy đợc chiều sâu trong tâm thức nhân vật, thấy đợctính cách nhân vật, đặc biệt thấy đợc mối quan hệ liên cá nhân xungquanh các nhân vật

Chẳng hạn nh khi Đạm Thuỷ nhận đợc th "vĩnh biệt" của Tố Tâmgửi đến trớc khi lấy chồng:

"Kính gửi anh Đạm Thuỷ

Năm năm, tháng tháng, ngày ngày

Lần lần, lữa lữa, rày rày, mai mai

Kiếp sau xin chớ làm ngời

Làm cây thông đứng giữa đời mà reo!

Anh ơi, hiếu tình tơng phản, em đã vâng lời mẹ trong khi ngoạbệnh nguy cấp này, việc đã sẵn rồi, đến mời hai này em làm lễ nghênh