Đặc điểm ngôn ngữ hồi ký trong cát bụi chân ai của tô hoài

Luận văn, khóa luận, tiểu luận, báo cáo, đề tài

Bộ GIáODụC Và ĐàO TạO TRờng đại học vinh

Ngời hớng dẫn: Đặng Lu

Phần mở đầu

1 Lý do chọn đề tài

1.1 Tô Hoài là một trong những nhà văn tiêu biểu của nền vănxuôi Việt Nam hiện đại Vào nghề từ tuổi hai mơi, nay ông đã ở tuổitám t Tuổi cao nhng sức sáng tạo còn rất dồi dào, hơn sáu mơi nămcầm bút Tô Hoài đã có mặt khá đều đặn trên văn đàn, đã góp vào khotàng văn học dân tộc một khối lợng tác phẩm khá đồ sộ với trên 150 đầusách Sáng tác của ông đợc phân bố trên những đề tài khác nhau, và dù

ở mảng sáng tạo nào hay giai đoạn nào nhà văn cũng có những tác phẩm

có giá trị văn chơng đích thực góp phần quan trọng cho nền văn học

n-ớc ta

Tô Hoài từng đạt nhiều giải thởng văn học cao quý, giải nhất vềtiểu thuyết của hội văn nghệ Việt Nam với tập “truyện Tây Bắc” là mộttrong hai nhà văn đợc giải thởng của hội nhà văn á Phi 1970 với tiểuthuyết Miền Tây Giải thởng cao quý nhất của hội nhà văn Việt Nam,giải thởng Hồ Chí Minh đợt 1-1996

Tác phẩm của Tô Hoài đợc đa vào giảng dạy ở PTTH, từ rất lâurồi và đợc bạn đọc ở mọi lứa tuổi quan tâm chú ý

Một sự nghiệp văn học khá đồ sộ nh trên mà việc nghiên cứu nólại cha xứng tầm Những bài nghiên cứu, phê bình, tiểu luận, giới thiệu

về Tô Hoài, đợc tập trung trong cuốn “Tô Hoài tác gia và tác phẩm”(NXBGD 2000) là cha đủ Ai từng sống với Tô Hoài, từng đọc từng say

mê tác phẩm của nhà văn ấy đều có những khao khát đợc bộc lộ cảmnhận riêng, bày tỏ sự quan tâm rất mực đối với ông cũng nh sáng táccủa ông, mong muốn đợc đóng góp một phần nhỏ vào việc nghiên cứuvăn chơng Tô Hoài dù ở bất cứ lĩnh vực nào, công trình nhỏ này chúngtôi muốn đợc đóng góp vào lĩnh vực tìm hiểu ngôn ngữ nghệ thuật TôHoài qua hồi ký Cát bụi chân ai - một vấn đề cha đợc quan tâm nghiên

cứu một cách xác đáng, nó mới chỉ đợc đề cập tới nh một vài ý nhỏtrong các bài viết, các công trình nghiên cứu

1.2 Hồi ký Cát bụi chân ai là một bứt phá trong hành trình văn

học của nhà văn Tô Hoài, tác giả sáng tác khi nhà văn đã ở tuổi “x a nayhiếm” nhng nó đã vợt lên đợc cái “tầm tầm” của nhà văn trong một thời

kỳ khá dài để trở thành những tác phẩm có giá trị văn chơng độc đáo,mới mẻ Sự có mặt của “Cát bụi chân ai ” thể hiện một lần nữa cái khả

năng điêu luyện trong sử dụng và sáng tạo ngôn ngữ nghệ thuật của TôHoài cũng nh cách sử dụng các phơng tiện tu từ trong văn chơng

Khi ra đời Cát bụi chân ai đã gây một tiếng vang rất lớn, sự đón

đợi của bạn đọc qua từng kỳ trên báo chí cũng nh sự tiếp nhận từ nhiềuhớng khác nhau của các nhà nghiên cứu phê bình gây tranh luận trênmặt báo Vì thế nghiên cứu đặc điểm ngôn ngữ nghệ thuật Cát bụi chân

ai - một tác phẩm hồi ký xuất sắc của Tô Hoài, giúp chúng ta hiểu sâu

hơn về ngòi bút của tác giả và có sự tiếp nhận tác phẩm theo đúng h ớnghơn, tránh những lỗi không đáng có khi tiếp nhận tác phẩm

1.3 Cát bụi chân ai là một “hiện tợng” văn học bên cạnh những

hiện tợng văn học khác trong quá trình đổi mới văn học đã và đangdiễn ra một cách khá sôi động và không kém phần bề bộn Vì thế việcnghiên cứu đặc điểm ngôn ngữ nghệ thuật tác phẩm một cách nghiêmtúc, công phu sẽ giúp chúng ta nhận diện một cách rõ ràng, sâu sắc hơn

đặc điểm ngôn ngữ Tô Hoài và cao hơn là xu hớng của văn học nớc tatrong thời kỳ đổi mới

2 Lịch sử vấn đề:

Cho đến thời điểm này, cha có một công trình khoa học nàonghiên cứu một cách công phu, toàn diện đối với sự nghiệp văn học đadạng, phong phú của Tô Hoài, chúng ta mới chỉ bắt gặp một số tiểuluận, một ít bài giới thiệu, đánh giá về từng mảng sáng tác hay riêng vềtừng tác phẩm xuất sắc giữa một tổng thể có thể xem là khá đồ sộ trongvăn nghiệp của Tô Hoài Đối với đề tài về ngôn ngữ của Tô Hoài tronghồi ký Cát bụi chân ai lại càng tha thớt hơn nếu không muốn nói là ch-

Năm 1991 báo Tiền phong chủ nhật trích đăng hồi ký Cát bụi chân ai liên tục từ số 31-37 Ngay sau đó đã gây đợc sự chú ý của d

luận Nhà văn Nguyễn Văn Bổng trong “Thời đã qua” cho biết: “báo

đăng liền hai kỳ về Nguyễn Bính rất đợc hoan nghênh Đăng tiếp hai kỳ

về Nguyên Hồng đợc những ngời a thích, định đăngtiếp một kỳ vềNguyễn Huy Tởng nhng lại ngại không đăng Đăng tiếp hai kỳ về XuânDiệu lời chê trách nổi lên” Nh vậy, với việc trích đăng từng phần, cuốnhồi ký trên báo đã thu hút đợc sự quan tâm, theo dõi của công chúng

độc giả, chứng tỏ là “có vấn đề” trong đời sống văn học Theo thôngtin của Nguyễn Văn Bổng ở trên, ta thấy dù có sự dè dặt ngại không

đăng của tác giả, có lời bàn “hoan nghênh”, “yêu thích” hay “chê trách”của công chúng thì cũng mới dừng lại ở chuyện thời sự văn ch ơngtrong đời sống văn học, sinh hoạt trên báo chí vậy thôi

Và đến 1992, hồi ký Cát bụi chân ai đợc công bố trọn vẹn thành

cuốn sách với 296 trang

Một tác phẩm ngay từ khi mới công bố đã thu hút đợc sự chú ý,quan tâm của độc giả nh vậy, đến nay cũng đã 13 năm, vậy mà chỉ cómột số bài viết nhỏ lẻ đăng rải rác trên sách báo Cụ thể có một cuộctrao đổi “Mi ni” giữa Xuân Sách và Đức Tiến (báo văn nghệ số 4 năm1993) Nhà văn Nguyễn Văn Bổng trong tác phẩm :thời đã qua, ở mụcvới Tô Hoài có đề cập đến hồi ký Cát bụi chân ai Giáo s Phong Lê

trong : Tô Hoài sáu mơi năm viết có những nhận xét thiên về ấn tợng

đối với cuốn hồi ký này Đọc “Cát bụi chân ai ” ngời đọc luôn đợc

cuốn hút bởi những mới mẻ, không trùng lặp không mờ nhạt, khôngkém sa sút, trong cái kho kỷ niệm của nhà văn, chẳng lên giọng cũngkhông cần phải ra bộ khiêm nhờng, Tô Hoài cứ tự nhiên mà kể vềnhững gì mình biết, đã trải Trên cái kho ít thấy dấu hiệu vơi cạn, TôHoài cứ nhẫn nha dẫn ngời đọc đi cùng mình đến những gì lạ mà quen,hoặc quen mà lạ Và chính khả năng hoán đổi vị thể ấy làm nên văn hồi

ức Tô Hoài Giáo s Hà Minh Đức trong bài “Lời giới thiệu” tuyển tập

Tô Hoài lại viết: Hồi ký Cát bụi chân ai của ông kết hợp đợc dòng kể

tự nhiên, xác thực với ý thức phân tích tỉnh táo các hiện t ợng và phầntâm sự của tác giả Đăng Thị Hạnh có bài: Viết về cuộc đời và nhữngcuộc đờ cấu trúc thời gian và ngôn ngữ trong Cát bụi chân ai ” cũng đã

nêu khái quát đợc những nét độc đáo về kết cấu cũng nh ngôn từ trong

Cát bụi chân ai Gần đây nhất là Nguyễn Đăng Điệp với bài viết về

Chân dung văn học: “Tô Hoài ngời sinh ra để viết” cũng đã nói đợc:

“Những câu chuyện Tô Hoài nhớ lại trong Cát bụi chân ai là những

câu chuyện đợc ông thể hiện qua caí nhìn của mình về những câuchuyện quanh mình”

Nh vậy, nhìn một cách tổng quan, các bài viết trên đều mang tínhchất biểu dơng, ghi nhận cuốn hồi ký “Cát bụi chân ai ”, tác gỉa cac

bài viết không đặt cho mình nhiệm vụ nghiên cứu một cách toàn diện về

đặc điểm ngôn ngữ hồi ký “Cát bụi chân ai ” Có thể nói đây là những

bài điểm sách, cảm nhận chung chung, giới thiệu khái quát, thậm chínói lẫn vào các mảng sáng tác khác của nhà văn Nói nh vậy không cónghĩa chúng tôi bỏ qua, phủ nhận kết quả tìm hiểu, giới thiệu của nhữngngời đi trớc, chúng tôi xem những cảm nhận, những cách nhìn cách

đánh giá của các tác giả đi trớc nh một điểm tựa, những gợi mở bổ ích,

lý thú giúp chúng tôi đi sâu, khảo sát, tìm hiểu đặc điểm ngôn ngữ tronghồi ký Cát bụi chân ai một cách có hệ thống hơn, giúp ngời đọc có cái

nhìn sâu sắc hơn về vấn đề ngôn ngữ trong hồi ký Cát bụi chân ai

3 Nhiệm vụ của đề tài.

Đến với đề tài này chúng tôi đặt ra cho mình những nhiệm vụ sau:

3.1 Nhận diện, khái quát đặc trng ngôn ngữ nghệ thuật, về thểloại hồi ký và tác phẩm Cát bụi chân ai nhằm thể hiện vấn đề phong

cách ngôn ngữ tác giả Tô Hoài

3.2 Phân tích đặc điểm ngôn ngữ nghệ thuật của Tô Hoài tronghồi ký Cát bụi chân ai

3.3 Khái quát, nhận xét về thi pháp hồi ký của Tô Hoài qua qua

Cát bụi chân ai .

4 Phơng pháp nghiên cứu:

Để thực hiện tốt những nhiệm vụ nói trên, chúng tôi sử dụng một số ph

-ơng pháp quen thuộc thờng đợc vận dụng trong nghiên cứu ngôn ngữvăn học nh phơng pháp thống kê, phân tích tổng hợp, phơng pháp sosánh, đối chiếu, phơng pháp hệ thống … nhằm tìm hiểu một cách toàndiện đặc điểm ngôn ngữ nghệ thuật trong hồi ký Cát bụi chân ai

5 Cấu trúc của luận văn.

Chơng I Một số vấn đề giới thiệu có liên quan đến đề tài

Chơng II: Vài nhận xét về thi pháp hồi ký của Tô Hoài qua Cát bụi chân ai

Chơng III: Đặc điểm ngôn ngữ nghệ thuật Tô Hoài trong Cát bụi chân ai

Phần kết luận.

Taì liệu tham khảo và mục lục.

Phần II.

Nội dung

Chơng I

Một số vấn đề giới thiệu có liên quan đến đề tài.

1.1 Đặc trng của ngôn ngữ nghệ thuật và một số vấn đề phong cáchngôn ngữ trong sáng tác Tô Hoài

1.1.1 Đặc trng của ngôn ngữ nghệ thuật

Mỗi bộ môn nghệ thuật đều có tính chất riêng, đối với văn họcthì ngôn từ đợc xem là chất liệu xây dựng nên hình tợng nghệ thuật, chonên ngời ta gọi văn học là nghệ thuật ngôn từ Ngôn từ là hệ thống dữliệu đợc cấu tạo nên từ hệ thống tín hiệu thứ nhất Chức năng thẩm mỹcủa ngôn ngữ trong các văn bản nghệ thuật đợc thể hiện ở chổ tín hiệungôn ngữ, trở thành yếu tố tạo thành hình tợng Muốn thực hiện chứcnăng thẩm mỹ, ngôn ngữ nghệ thuật phải có những đặc trng chung: tínhcấu trúc, tính hình tợng, tính cá thể hoá, tính cụ thể hoá

1.1.1.1 Tính cấu trúc:

a) Mỗi văn bản nghệ thuật tự bản thân nó là một cấu trúc, trongcác thành tố nội dung t tởng, tình cảm nội dung, tình cảm hình tợng vàcác thành tố hình thức ngôn ngữ diễn đạt chúng không những phụcthuộc lẫn nhau mà còn phụ thuộc vào hệ thống nói chung Sự lựa chọn,cấu tạo và tổ hợp những thành tố này bị quy định bởi chức năng thẩm

mỹ của tác phẩm Tính cấu trúc của ngôn ngữ nghệ thuật là tính chất

“theo đó” các yếu tố trong một tác phẩm phải gắn bó qua lại với nhau,giải thích cho nhau và hỗ trợ cho nhau để đạt tới hiệu quả diễn đạt… Tấtcả các yếu tố với các mối quan hệ nh thế làm cho văn bản trở thành

“một bản hoà tấu” có một tổng hợp lực mạnh mẽ tác động đến ng ời tiếpxúc văn bản Chỉ cần bỏ đi một từ, hay thay bằng một từ khác là đủ làmhỏng cả một câu thơ Phá tan cái nhạc điệu của nó, xoá sạch mối quan

hệ của nó với hoàn cảnh xung quanh

Tính cấu trúc là điều kiện của cái đẹp Một yếu tố ngôn ngữ chỉ

có đợc ý nghĩa thẩm mỹ khi nằm trong tác phẩm

Tính cấu trúc của ngôn ngữ trong tác phẩm nghệ thuật lẽ đơngnhiên đặt ra vấn đề một phạm trù đã liên kết tất cả các phơng tiện ngônngữ hết sức đa dạng trong tác phẩm thành một chỉnh thể lời nói nghệthuật Cái phạm trù đó theo viễn sỹ V.V.Vinogơrađốp là phạm trù “hìnhtợng tác giả” Phạm trù hình tợng tác giả diễn đạt hai khái niệm gắn bóvới nhau: Thứ nhất, đó là ngời sáng tạo ra thế giới nghệ thuật của tácphẩm, ngời đại diện cho bởi ý định thẩm mỹ, bởi chủ đề t tởng của tácphẩm

Tính cá thể hoá của tác phẩm nghệ thuật đợc thể hiện ở tính cáthể hoá của ngôn ngữ tác giả Ngôn ngữ là chung, nhng sự vận dụngngôn ngữ là riêng, tuỳ thuộc ở mỗi cá nhân Mỗi nhà văn do xu h ớng, sởtrờng, thị hiếu, tập quán, tâm lý, xã hội, cá tính mà hình thành giọng nóiriêng, cái vẻ riêng của ngôn ngữ tác giả kể, dẩn chuyện hoặc nói vềmình Đối với nhà văn, cái giọng nói riêng đó là cái có giá trị quyết

định “Nếu tác giả nào không có cái riêng của mình thì ng ời sẽ khôngbao giờ là nhà văn cả” (Chê Khốp) Mỗi tác giả lớn đều có một thứngôn ngữ riêng, không thể lặp lại trong lịch sử văn học

Tính cá thể của ngôn ngữ thể hiện ở từng sự vật, từng cảnh, từngnhân vật trong tác phẩm Trong tác phẩm, ngời, vật, cảnh không trùngnhau thì ngôn ngữ thể hiện chung cũng không thể giống nhau

Tính cá thể hoá là cái độc đáo, đặc sắc, không lặp lại, cái riêngcủa tất cả các yếu tố trong sáng tác, lối nghĩ, lối cảm, lối thể hiện,những đặc điểm riêng trong cách sử dụng từ ngữ, ngữ pháp, kết cấu

đoạn mạch trong biện pháp tu từ Ngôn ngữ riêng của một nhà văn, bútpháp riêng của một nhà văn không phải là một sự kiện rời rạc bao gồmmột số lợng đổi mới ở các cấp độ Nó là một sự đi chệch của một cáitoàn thể có hệ thống so với “Cái toàn thể của ngôn ngữ chung”

1.1.1.4 Tính cụ thể hoá:

Ngôn ngữ nghệ thuật có một nét chung nhất, một thuộc tính rộngnhất là sự cụ thể hoá nghệ thuật hình tợng Ngôn ngữ phi nghệ thuậtkhông có nét này ,thuộc tính này Sự cụ thể hoá nghệ thuật, hình t ợng là

sự di chuyển từ bình diện khái niệm của ngôn ngữ sau bình diện hình t ợng Sự cụ thể hoá này có tính chất tổng hợp nó đợc diễn đạt trong hệthống hoàn chỉnh của phơng tiện ngôn ngữ thuộc các cấp độ khác nhauvốn góp phần vào việc tạo lập ngời thể hiện hệ thống hình tợng tác động

-đến trí tởng tợng của ngời đọc; kích thích ngời đọc, trớc mắt ngời đọc,bức tranh mô tả trở nên vô cùng phong phú, sinh động, các biến cố hiệnlên trong từng giai đoạn từng vận động, từng trạng thái, trong sự biến

đổi liên tục

Tính cụ thể hoá trong nghệ thuật là thuộc tính rộng lớn nhất củalời nói nghệ thuật Nó giải thích bản chất sự tác động của từ ngữ nghệthuật đến ngời đọc, nó giải thích đặc trng của lời nói nghệ thuật nh là

đặc trng của hoạt động sáng tạo Nó giải thích những bí mật của cácquy luật sáng tạo nghệ thuật

Sự cụ thể hoá nghệ thuật đợc thực hiện nhờ cách lựa chọn và tổchức các phơng tiện ngôn ngữ sang bình diện hình tợng của tác phẩm cóthể là những đơn vị của tất cả các cấp độ ngôn ngữ

Ngôn ngữ trong văn học còn phải cô đọng, hàm súc, nói ít gợinhiều, bản thân tính chính xác nó quy định tính cô đọng, hàm súc vì khinhà văn nói chính xác thì chỉ cần một số lợng từ ngữ nào đấy nó đã thểhiện đợc ý định của mình Tính hàm súc, cô đọng của ngôn ngữ vănhọc là “lời chặt, ý rộng” là “lời đã hết, ý không cùng” để lại nhiều d vịtrong tâm hồn ngời đọc Chỉ với hai câu thơ: “Cỏ non xanh rợn chântrời; cành lê trắng điểm một vài bông hoa” đã có cả màu sắc, khônggian, cảm giác, xúc giác

Ngôn ngữ trong tác phẩm văn xuôi (bao gồm cả ký) đi sát vớicuộc sống, nó có khả năng đề cập và mang trong nội dung những tính

nói tự nhiên giàu chất liệu và sức sống, đó là tiếng nói gọn gàng khúcchiết của t duy vừa đợc nghệ thuật hoá lại vừa giữ đợc sự dễ hiểu, rõràng, giản dị của hoạt động trong đời sống thờng nhật vì thế Buskin đãnói: “Sự chính xác gọn gàng là những phong cách đầu tiên của tiểuthuyết, truyền ngắn, ký…”

1.1.2 Phong cách của tác giả

Nh chúng ta đã biết, sáng tạo nghệ thuật là một thứ sản xuất đặcbiệt và cá thể, nó không chấp nhận sự sản xuất theo dây chuyền, rặpkhuôn, sao chép Hơn bất cứ hình thức lao động nào khác nó đòi hỏi cátính sáng tạo của nghệ sỹ Khi ta đọc một tập thơ, một tập văn xuôinhiều khi không cần giới thiệu ta cũng biết ai là ngời sáng tạo ra chúngnên sáng tác in đậm phong cách của tác giả Nói nh vậy không có nghĩa

là bất kỳ ngời viết nào cũng có phong cách riêng, chỉ những nhà văn cótài năng có bản lĩnh mới có đợc phong cách riêng độc đáo Các nétriêng ấy thể hiện trong tác phẩm và đợc lặp đi lặp lại trong nhiều tácphẩm làm cho ta có thể nhận ra sự khác nhau, chẳng hạn sự khác nhaugiữa Nguyễn Công Hoan với Nguyên Hồng, Tô Hoài ….Nhà vănMaxenpruta đã nói “Đối với nhà văn, nhà thơ, phong cách không phải

là vấn đề kỷ thuật mà là vấn đề cái nhìn Đó là sự khám phá mà ngời takhông thể làm một cách cố ý và trực tiếp, bởi đó là một cách khám phá

về chất, chỉ có đợc trong cách cảm nhận về thế giới, trong cách biểu đạtnội dung và trong cách sử dụng ngôn ngữ”

Rõ ràng phong cách trớc hết gắn với thế giới quan với phẩm chất

và nhân cách Tài năng của ngời nghệ sỹ đồng thời nó cũng đợc biểuhiện cụ thể qua tác phẩm, những vấn đề về cách vận dụng ngôn ngữ,dùng từ, đặt câu, sử dụng các biện pháp tu từ nhằm biểu đạt một cách cóhiệu quả nhất nội dung t tởng của tác phẩm

Nh vậy, tìm hiểu phong cách tác giả có thể thấy đợc nét đặc thù,cái nhìn độc đáo riêng biệt của nhà nghệ sỹ biểu hiện trong sự thốngnhất tơng đối ổn định của hệ thống hình tợng, của các yếu tố ngôn ngữ,

các phơng tiện biểu hiện nghệ thuật trong quá trình sáng tạo của tác giả.Các dấu hiệu của phong cách dờng nh nổi lên trên bề mặt của tác phẩm

nh là một sự thống nhất hữu hình và có thể tri giác đợc mọi yếu tố cơbản của hình thức nghệ thuật, nó đem lại cho tác phẩm một tính chỉnhthể, một giọng điệu và một phong thái thống nhất

Phong cách của tác giả có tính độc đáo bền vững nhng cũng có sựphát triển đổi mới Chẳng hạn nét độc đáo của Nguyễn Tuân qua cáctuỳ bút sau cách mạng có quan hệ chặt chẽ với những tác phẩm củachàng Nguyễn xa (trớc cách mạng) Phong cách tác giả thể hiện ở nhiềuphơng diện trong đó ngôn ngữ là một phơng diện thể hiện rất rõ phongcách của tác giả qua cách sử dụng từ ngữ, câu, kết cấu đoạn văn, nhữngbiện pháp tu từ …Ai cũng biết ngôn ngữ là của chung cộng đồng dântộc, nhng vận dụng ngôn ngữ là cái riêng của từng ngời do sở trờng, cátính, tập quán, thi hiếu, sở thích, tâm lý, do công phu rèn luyện của tácgiả cũng nh cách diền đạt khác nhau của từng loại tác phẩm, nhng cũng

có khi cùng các lý do trên nhng mỗi tác giả vẫn có sự thể hiện ngôn ngữtheo phong cách khác nhau Đối với nhà văn, nhà thơ, cái giọng riêng làcái có giá trị quyết định tạo ra phong cách riêng của mình Một tác giảngời Nga đã khẳng định “Nếu tác giả nào không có cách diễn đạt riêng,không có ngôn ngữ riêng của mình thì ngời đó sẽ không bao giờ thànhnhà văn, nhà thơ cả” Mỗi nhà văn đều tạo cho mình cách nói riêngkhông lặp lại làm cho họ khác nhau Hồ Xuân Hơng độc đáo vì bà biếtkhai thác những sắc màu loè loẹt, những từ tợng hình, tợng thanh leólắt, những phong cách chơi chữ của dân gian Tú Xơng lại giản dị, hồnnhiên, mà sắc cạnh vì biết khai thác nghĩa gốc, nghĩa đen, nghĩa chínhxác nhất của những sinh hoạt hàng ngày Trong văn xuôi ta thấy giọngvăn Nam Cao khác văn Nguyên Hồng và khác Tô Hoài, mỗi ngời mộtkiểu tạo nên sự đa dạng, phong phú trong cách dùng từ ngữ của văn họcViệt Nam Vì thế sự giải thích phong cách ngôn ngữ của một tác giả đòi

hỏi một sự phân tích thấu đáo những cấu trúc vốn làm thành hệ thốngcủa tác giả ấy.

1.2 Thể loại hồi ký của một số đặc điểm của ngôn ngữ thể loạihồi ký

1.2.1 Thể loại hồi ký

Theo từ điển thuật ngữ văn học (Lê Bá Hán, Trần Đình Sử,Nguyễn Khắc Phi chủ biên ) “ Hồi ký là một thể loại thuộc hành ký kểlại những biến cố xẩy ra trong quá khứ mà tác giả là ng ời tham dự hoặcchứng kiến Xét về phơng diện quan hệ giữa tác giả với sự kiện đợc ghilại về tính chính xác của sự kiện, về góc độ và phơng thức diễn đạt hồi

ký có nhiều chổ giống nhật ký Còn về phơng diện t liệu về tính xácthực không có h cấu thì hồi ký lại gần với văn xuôi lịch sử, tiểu sử khoahọc

Khác với sử gia và nhà viết sử, ngời viết hồi ký chỉ tiếp nhận ghichép phần hiện thực mà tác giả nhìn rõ hơn cả dựa trên những ấn t ợng

và hối ức riêng trực tiếp của mình Hơn nữa bản thân ngời viết hồi kýluôn đợc mô tả trình bày ở bình diện thứ nhất

Hồi ký thờng khó tránh khỏi tính phiến diện và ít nhiều chủ quanthông tin,tính không đầy đủ của sự kiện, song sự không đầy đủ của nó

do sự diễn đạt sinh động trực tiếp của tác giả lại có giá trị nh một tàiliêụ xác thực đáng tin cậy

Thể loại hồi ký ra đời từ rất sớm, từ thời kỳ Hy Lạp từ thế kỷ V tr

-ớc công nguyên [7, T127]

Nh vậy hồi ký là một loại văn tự sự Gulaiep cũng nói: “ký là mộtbiến thể của loại tự sự” Nhằm trần thuật những ngời thật việc thật vớinhững đặc điểm riêng biệt trong mức độ và tính chất h cấu, trong vai tròcủa ngời trần thuật cùng với mối liên hệ giữa ngời trần thuật với đặc

điểm, kết cấu của cốt truyện

1.2.2 Một số đặc điểm của ngôn ngữ thể loại hồi ký

Hồi ký là cách viết lại, kể lại về cuộc đời thực tại, về ngời thật,việc thật, thờng đợc viết nh là sự phản ứng với những biến cố thời sự,nóng bỏng đang đặt ra trong cuộc sống Vì thế mà ngôn ngữ của Hồi kýphải đảm bảo tính xác thực, tôn trọng sự kiện của cuộc đời thực Về mặtnày, những sự hồ đồ, cẩu thả dù là rất nhỏ củng phải trả giá rất đắt Sựthuyết phục lay động của ngôn ngữ Hồi ký trớc hết ở tính sự kiện.

Ngôn ngữ ở thể loại hồi ký phải thể hiện đợc mối quan hệ giữa

“tính truyện và nghiên cứu” Trong thể loại này vừa có sự tham gia củatruyện vừa có sự tham gia của t duy nghiên cứu Những yếu tố củatruyện tựu trung là những hình ảnh có hồn (những truyện sinh động,những nhân vật sống, những bức tranh có không khí) Hoặc những hình

ảnh thổi hồn vào đối tợng đợc miêu tả Còn t duy nghiên cứu chủ yếucung cấp những dữ liệu, những tri thức nhằm thoả mãn nhu cầu ý thứccủa con ngời

Ngôn ngữ thể loại hồi ký thể hiện đợc sự “Nhức nhối của trí tuệ”Tác giả viết về những điều mình trông thấy, mình nghiền ngẫm, và viếtkhông chỉ nêu lên những điều trông thấy mà còn phải tìm hiểu, phântích, nghiên cứu, lý giải do đâu mà có nh vậy Hơn nữa còn phải thuyếtphục ngời đọc

Một bài ký hay, thuyết phục là một bài ký mà ở đó ngôn ngữ thểhiện chính xác, xác thực Và phản ánh đợc sự nóng hổi, tính thời sự củavấn đề mà mình hớng đến

1.3 Tô Hoài với thể loại hồi ký, giới thiệu vào nét về tác phẩm

Cát bụi chân ai

1.3.1.Tô Hoài với thể loại hồi ký

Nói về thể loại hồi ký của Tô Hoài thì đó là một thể loại có số ợng khá ít, chỉ với năm đầu sách so với hơn 150 đầu sách đã xuất bảncủa nhà văn Tuy nhiên trong sáng tạo nghệ thuật số lợng mới chỉ đợcphản ánh phần nào thành công của nhà văn, còn chất lợng nh thế nào

l-Hoài đều không phải là “những quyển sách tầm tầm”, Tô l-Hoài cố gắng

“viết những trang cuối cùng” mà chúng đã vơn lên thành những tácphẩm văn chơng đích thực, có nhiều đóng góp mới mẻ có giá trị Nhàvăn sáng tạo chúng với mong muốn đóng góp vào một mảng văn họccòn khuyết thiếu của văn học nớc nhà Do vậy mảng hồi ký của TôHoài đã mang lại những giá trị hết sức to lớn làm nổi bật thêm lên sựnghiệp văn học của ông

Vị trí của mảng hồi ký gắn liền với giá trị nổi bật của nó trongvăn nghiệp của Tô Hoài Ngày nay không một ai nghiên cứu văn họcViệt Nam hiện đại lại không đọc nó Với thể loại này Tô Hoài đã cónhững cách tân mới mẻ độc đáo ít ai nghi ngờ về giá trị của nó Đề sáng

tỏ hơn những giá trị cơ bản của mảng sáng tác này chúng tôi xin điểmqua giá trị của từng tác phẩm Tự truyện : Cỏ dại ra đời 1944 là tác

phẩm mở đầu cho mảng hồi ký của Tô Hoài Tác phẩm là hồi ức về tuổithơ của tác giả Một tuổi thơ êm đềm pha buồn tủi lẩn ngọt ngào, cứhiện lên tơi rói trên những trang sách Tác giả kể về kỷ niệm của một

đứa trẻ giàu tởng tợng trớc mọi vật xung quanh đến những trang viết rấtcảm động về bố, mẹ, ông, bà ngoại, các gì, đứa em gái “rất hóm hỉnh”

và “chết yểu” Rồi thằng Cu Bởi phải rời nhà lên Kẻ chợ để trọ học,suốt ngày chẳng học đợc chữ nào Sớm sớm, Chiều chiều lại vần ra vần

vào cái lốp ô tôs, để trở về quê với cái đầu hắc lào cạo trắng Đúng nhcái tên của nó: Cỏ dại gây cho chúng ta cảm giác buồn thơng, day dứt,

bên cái thơ ngây nó còn gây ấn tợng về sự tội nghiệp; bên cái tình cảmngọt ngào, cảm động lộ ra cái nhếch nhác, lam lũ và đặc biệt buồn tủicủa cuộc sống.Cỏ dại có sự mở đầu khả quan nó cho tác giả thấy một

nguồn mạch quan trọng để sau này nhà văn viết tiếp những hồi ký khác

Và, mãi đến 30 năm sau, mạch hồi ức mới đợc nối lại qua Tự truyện (1978) Với sự phong phú, từng trải sâu sắc nhng vẫn giữ đợc

cái dồi dào tơi tắn, sống động của hoài niệm Nối tiếp Cỏ dại nhng

thằng Cu Bởi ngày xa giờ đây là thằng Cu Bởi cắp sách tới trờng Cũng

là thằng bé “lang thang” cỏ nội hoa đông, nhng ở đây có thêm cáinghịch ngợm, lêu lổng, của tuổi học trò Cũng viết về những ngời xungquanh nhng đây là một thầy giáo gàn gàn, ơng ơng với những tìnhhuống trớ trêu, cùng cái buồn thơng ấy song đây lại oi bức ngột ngạthơn Vừa khác Cỏ dại vừa không khác, Tô Hoài luôn luôn đa đến cho

chúng ta những thi vị khác nhau của ngòi bút ngày càng có chiều sâu

Tự truyện còn có những trang viết có giá trị về thời kỳ Tô Hoài

bớc vào làng văn Nhà văn nói lên đợc cái không khí văn học hỗn độn,

ồn ào, sôi động của thời kỳ ấy, đồng thời có ý thức phác thảo chân dungcác nhà văn cùng thời Tự truyện là sự chuẩn bị cho sự xuất hiện các

chân dung văn học trong Những gơng mặt và Cát bụi chân ai

Mời năm sau Tự truyện Tô Hoài viết Những gơng mặt (1988).

Tác giả đã dựng lên những gơng mặt tiêu biểu của làng văn Mỗi bài TôHoài viết về một tác giả và Tô Hoài dờng nh có ý muốn “phá vỡ” cái

“khung” cố định lâu nay khi nói về các tác giả văn học Vì vậy, ông đãxây dựng những gơng mặt tiêu biểu: Nguyên Hồng, Nam Cao, NguyễnBính , Nông Quốc Chấn có nhiều nhà văn đợc Tô Hoài khắc hoạ bằngnhững từ ngữ rất nổi bật làm rõ tính cách: sôi nổi, ồn ào của NguyênHồng; độ lợng, cao cả của Nguyễn Huy Tởng; mạnh mẽ của Nh Phong;

sự giằng co đấu tranh căng thẳng trong tâm lý của Nam Cao … Bêncạnh đó Tô Hoài đã quan tâm đến số phận của những nhà văn, những sốphận cũng có nhiều khuất khúc éo le…qua đó thể hiện sự đồng cảm sâusắc của mình với các bạn văn của mình Tô Hoài kể về bạn mình bằngcách đi từ cuộc đời đến văn chơng và ngợc lại từ văn chơng soi rọi vàocuộc đời…

Sau Những gơng mặt với thời gian 4 năm sau, Tô Hoài đã hoànthành Cát bụi chân ai (1992) và tiếp theo Cát bụi chân ai , 5 năm sau

là Chiều chiều (1998).Ơ Chiều chiều, nhà văn vẫn tiếp tục đi sâu vào

những khuất khúc éo le, thăng trầm của số phận, của từng cá nhân nhà

văn: Nguyễn Hoạt, Trơng Hùng, Phan Khôi, Trần Huyền Trân, Đặng

Đình Hng, Trần Đức Thảo, Phùng Cung…

Nhng viết về những con ngời này Tô Hoài đã đa lên mặt giấy tấtcả những trần trụi, những phàm tục nhất của họ, chẳng hạn nh: Cái bịtrên vai Đặng Đình Hng lủi vào quán, có lúc uống quên cả rợu nhập,quên cả trả tiền, Đặng Đình Hng cũng chỉ loanh quanh, luẩn quẩnchẳng viết cái gì cho ra hồn Phùng Quán thì ra Hồ Tây câu cá, hiu hắt,rông dài…Điều khác biệt giữa các hồi ký trớc, ở hồi ký này Tô Hoài nóinhiều hơn về những cái chết Trong Cát bụi chân ai sự ra đi của

Nguyễn Tuân đã khép lại hồi ký còn ở Chiều chiều có rất nhiều cái

chết Phan Khôi gai ngạnh, ơng bớng là thế nhng lúc chết cũng rất cô

đơn, lạnh lẽo, chỉ có cô cháu gái Hằng Phơng theo sau quan tài TrầnHuyền Trân chết trong đau đớn; Đặng Đình Hơng chết bệnh “trongkhung kính quan tài còn đội cái mũ dạ to” Trần Đức Thảo ra đi saunhững ngày buồn thảm dở khóc, dở cời ở pari; Rồi cái chết của TrơngHùng, Nguyễn Hoạt, của Vũ Anh Khanh theo giặc, Nguyễn Khắc Dựclại chết trong im lặng… Trong năm hồi kí điểm trên thì Cát bụi chân ai

đợc nhiều ngời cho là có đóng góp lớn nhất về mọi phơng diện trong đó

có phơng diện ngôn ngữ

1.3.2 Giới thiệu vài nét về Cát bụi chân ai

Cát bụi chân ai đợc xem là một trong rất ít tác phẩm quan trọng

bậc nhất trong toàn bộ sự nghiệp văn học của Tô Hoài Khi ra đời tácphẩm đã gây một tiếng vang lớn trong công chúng độc giả Đặc biệt lànhững ngời trong giới đánh giá rất cao tác phẩm này Giáo s Phong Lêtrong “Hành trình văn học thế kỷ XX” xem đây là một “hiện tợng” vănhọc thời kỳ đổi mới, một “hiện tợng cha biết đánh giá thế nào Hàngloạt những bài báo, baì phỏng vấn về Tô Hoài đề cập đến tác phẩm này

và một mặt thú vị nữa là đến hồi ký này dờng nh Tô Hoài mới đạt đến

độ chín về cả con ngời lẫn phong cách văn chơng Nguyễn Văn Lu trong:Tô Hoài đời văn đời ngời, Viết: “Giới văn học yêu quý kính trọng ông

qua hồi ký Cát bụi chân ai Sự quan tâm của d luận và những ý kiến

không giống nhau xoay quanh tác phẩm cho thấy tác phẩm đã đụng đếnnhững vấn đề nhạy cảm đáp ứng mong đợi của ngời đọc về cách viết, vềmột khám phá mới về đời sống tác phẩm đề cập tới những nhà văn màcuộc đời và văn nghiệp của họ đã tơng đôí ổn định, đồng thời cũng lànhững nhà văn nổi tiếng nhất trong số các nhà văn hiện đại Có thể bầunhân vật chính của tác phẩm là Nguyễn Tuân, Nguyên Hồng, XuânDiệu, Nguyễn Bính, Nguyễn Huy Tởng Bên cạnh họ, bạn đọc còn bắtgặp những nhà văn khác nh :Vũ Hoàng Chơng, Tú Mỡ, Phan Khôi,Phùng Cung, Nguyễn T Nghiêm, Nguyễn Sáng, Đặng Đình Hng, Trần

Đức Thảo, Ngô Tất Tố, Nam Cao., Trần Dần, Lê Đạt…

Đến với Cát bụi chân ai chúng ta không chỉ đợc tiếp nhận một

l-ợng thông tin t liệu văn học quý giá mà còn đợc chia sẻ với nhiều sốphận nhân vật Họ là những ngời có vị thế quan trọng trong văn họcViệt Nam, lại vừa là những nhà văn có đời sống nội tâm phong phú, vàtrong thân phận có nhiều nỗi éo le, cay đắng… Tất cả đợc vang lên mộtcách thuyết phục qua ngôn ngữ kể chuyện của Tô Hoài

Cát bụi chân ai ra đời đã kịp thời khôi phục lại vị thế của Tô

Hoài trên làng văn và cả trên “thị trờng chủ nghĩa” Nhà văn NguyễnVăn Bỗng viết: “Mấy năm gần đây cái trên tình hình không còn hấp dẫntrên thị trờng chữ nghĩa nh trớc đây Tuyển tập anh định xuất bản thànhbốn tập, chỉ một tập đợc in ra, còn ba tậo tiếp theo dừng lại Tiểu thuyếtNhớ Mai Châu của anh nhà xuất bản Công an nhân dân phát hành bánkhông chạy Tiêp đến anh viết tiểu thuyết Ngời lu lạc cho nhà xuất bảnHải Phòng, nhà xuất bản này hứa rồi không in ra, anh viết tiểu thuyết

Bố Mìn, Mẹ Mìn: theo lời hẹn của nhà xuất bản Công an nhân dân, nhàxuất bản nhận bản thảo đánh máy rồi trả lại (…) khi Cát bụi chân ai đa

in thì các tác phẩm nói trên cùng nhiều tác phẩm khác của Tô Hoài đ ợc

in ra có quyển hai ba lần” Qua lời phát biểu của Nguyễn Văn Bổng ta

đủ thấy đợc vai trò, vị trí của Cát bụi chân ai “Khoẻ” đến nhờng nào

trong sự nghiệp của Tô Hoài

Giới thiệu khái quát về mảng hồi ký của Tô Hoài cho ta thấy đợc

đóng góp to lớn của nó trong sự nghiệp của nhà văn, và cao hơn nữa là

bổ sung một mảng sáng tác còn khuyết thiếu trong văn học Việt Nam.Với hồi ký ông đã làm đợc những điều mà không phải ai biết cũng làm

đợc Đó là việc kể lại các cuộc đời cá nhân con ngời, một cách chânthực, sinh động, trần trụi nh nó vốn có bằng ngôn ngữ với những đặc

điểm riêng biệt của Tô Hoài

1.4 Nhãn quan ngôn ngữ của Tô Hoài trong sáng tác văn học Nói đến Tô Hoài không thể không nói đến tài năng sử dụng ngônngữ của ông Tô Hoài rất ít khi dùng thứ ngôn ngữ óng ả, sặc mùi sách

vở Chữ nghĩa của ông cất lên từ đời sống Nhng đó là thứ ngôn ngữ đợcchắt lọc kỹ lỡng Đọc những bài viết nh: Chữ tiếng nói (Sổ tay viếtvăn) ; Chữ và câu văn; Công việc viết văn; Tâm sự về chữ nghĩa (TôHoài tạp chí văn học) ; Tô Hoài sự trau dồi tiếng việt của Nguyễn CôngHoan (Hỏi chuyện các nhà văn); Làm báo với Tô Hoài; (Phan ThịThanh Nhàn - Tạp chí văn học) …mới thấy đợc công phu chữ nghĩa củaTô Hoài, những bài viết ấy cho chúng ta biết đợc Tô Hoài chính là nhàduy mĩ trong ngôn ngữ Thấy nhà văn nói về việc thờng xuyên sửa đisửa lại rất nhiều một đoạn văn hay băn khoăn đi tìm một từ cho chínhxác diễn đạt đúng cái thần, cái linh hồn của sự vật, cũng nh mỗi tácphẩm phải tìm đợc cách diễn đạt mới một kiến trúc câu mới …thì mớibiết việc sáng tạo chữ nghĩa chẳng đơn giản chút nào Nói về vấn đề nàyNguyễn Đăng Điệp cho rằng: “Theo tôi nghĩ, điều đáng nói nhất là việcTô Hoài đã thực sự xác lập đợc một nhãn quan ngôn ngữ tự sự chochính bản thân mình” Nhà văn đã từng có một chủ trơng về chử nghĩa

mà ông gọi là “Chủ nghĩa tiếng nói”, ông muốn ngôn ngữ phải có nhịp

điệu, mỗi câu, mỗi chữ là một hình ảnh gieo lên trang sách, theo kiểu

văn xuôi - thơ gọt rủa kỹ càng ngôn ngữ của quần chúng, của lời ăntiếng nói hàng ngày khi đa vào văn chơng.

Tô Hoài là ngời không có điều kiện học hành tử tế Đó là mộtthiệt thòi lớn Nhng ông biết cách bù lại bằng khả năng tự học mà nếukhông bền chí ông đã không đợc nh Tô Hoài “Vạm vỡ” (Chứ dùng củaNguyễn Đăng Điệp) của ngày hôm nay Tô Hoài cho biết ông là ngờichịu khó ghi chép Với ông “Học chữ và tiếng nói và cần thiết Trong bacửa: Tiếng nói quần chúng, tiếng nói trong vốn cũ, trong uống nớcngoài, học tiếng nói của quần chúng là quan trọng hơn cả” (Sổ tay viếtvăn) Những bài học kinh nghiệm về tìm tòi sáng tạo từ ngữ đợc TôHoài tập hợp trong các tác phẩm: Một số kinh nghiệm viết văn của tôi(1959); Ngời ban đọc ấy(1963); Sổ tay viết văn(1977); Nghệ thuật vàphơng pháp viết văn (1997) Tô Hoài đến với nghề văn không phải từ lýluận sách vở mà từ vốn kiến thức thu nhận đợc trong thực tế cuộc sốngcủa nhân dân lao động nên Tô Hoài luôn có ý thức học tập lời ăn tiếngnói hàng ngày của quần chúng để đa vào tác phẩm ông quan niệm:”Quần chúng là kho của cải vô giá, là nguồn bổ sung vô tận cho ngời tiểuthuyết”; và “ảnh hởng đầu tiên đối với tôi không nói về t tởng, lập trởngchính trị chính là làng Nghĩa Đô của tôi, ngời ta nói thế nào thì tôi cứxào xáo thành văn Các tiếng nói ở trong nhà, ở trong xóm, ở trong làngcủa bà con, bạn bè lúc bé, lúc bắt đầu lớn lên nó ăn sâu vào óc mình.Tất cả các thứ ngôn ngữ màtôi quen nghe, quen dùng tạo thành cho tôicái vốn ” Hay trong lần trò chuyện với Nguyễn Công Hoan về kiếntrúc câu văn, Tô Hoài cho biết: “Trớc tiên, khi viết văn, bao giờ tôicũng nghĩ là mỗi câu văn là do từng hình ảnh xuất hiện liên tiếp, từngchữ mang hình ảnh nối vào nhau, chữ của câu văn phải nh gõ vào nókêu đợc Chữ phải làm nổi hình ảnh liên tiếp cho nên tôi cố gắng: một

là chỉ cho ngời đọc thấy đợc dáng câu, chứ không thấy đợc cấu trúc câu;Hai là cách cấu tạo phải là hình ảnh, hình ảnh liên tiếp Ngời đọc bằng

mắt, chữ vào óc, bao giờ cũng trở thành hình ảnh trớc, tôi cố gắng làmtheo những cách trên”

Bên cạnh cách học ngôn ngữ quần chúng để làm phong phú vốnngôn ngữ của mình Tô Hoài còn học ở sách báo đủ loại, học từ ngữ địaphơng, học ở các nghề nghiệp khác nhau… Vì thế ngôn ngữ của Tô Hoài

có lúc nh vẽ, nh khắc tạo nên những đờng nét, hình ảnh giống nh sânkhấu… Chính vì thế mà trong hồi ký của Tô Hoài đặc biệt trong Cát bụi chân ai có rất nhiều cách pha trộn về từ ngữ: Có cả ngôn ngữ chính

thống, cả lối văn chơng hoa mỹ và lời văn khẩu ngữ sống động Tô Hoài

đã thổi vào ngôn ngữ của mình cái nhìn nghệ thuật mới và đặt nó trongnhững cấu trúc nghệ thuật đầy chất tiểu thuyết, đó chính là nét nổi bậtnhất trong nhãn quan ngôn ngữ nghệ thuật Tô Hoài

Chơng II

Vài nhận xét về thi pháp hồi ký của Tô Hoài qua

“Cát bụi chân ai ”

2.1 Về thời gian, không gian nghệ thuật

Với hồi ký Cát bụi chân ai chúng tôi thấy rằng Tô Hoài không

bận tâm lắm về thời gian của sự kiện mà mình sẽ kể ra Với 6 phần đợcphân chia rõ ràng nhng mạch kể, mạch trần thuật thì vẫn là một sự tiếpnối Tô Hoài đã có một sự sắp xếp thời gian rất linh hoạt, phù hợp, với

sự kiện hết sức bề bộn, thuộc mọi bình diện, đặc biệt là sự kiện sinhhoạt thờng nhật kể cả các chi tiết vụn vặt, lắt léo, linh tinh, hỗn tạp củangày thờng khiến cho nhà văn có thể liên hệ từ sự kiện này sang sự kiệnkhác thuộc thời gian khác một cách linh hoạt Nếu muốn tìm một trật tựlogic về thời gian trong Cát bụi chân ai thì chẳng khác chúng ta lần

lối đi trong một “mê cung” nh “chim chích lạc vào rừng rậm” Tô Hoàiquan tâm nhiều hơn đến những sự kiện tác động mạnh vào ng ời đọchơn.Chú ý đến mạch thời gian diễn ra tuần tự, chặng hạn đang dẫn độcgiả phiêu lu cùng Nguyễn Tuân và Lơng Đức Thiệp trong chuyến bôn

ba không may mắn sang Vọng Các (Thái Lan) chạm vào con traiChantivi, Tô Hoài lại dẫn độc giả đến chuyện tình của những thi sĩcuồng Nguyễn Bính, Đinh Hùng, Vũ Hoàng Chơng…

Việc không thể xác định rõ logíc thời gian trong Cát bụi chân ai

còn có lý do thứ hai là: Nhà văn đa vào hồi ký quá nhiều sự kiện, sựviệc đời thờng, khiến cho tác giả không thể nào có thể thông báo đợcthời gian tồn tại… Đó là cách kể về những buổi cafe ở Tiểu Lạc Viên,quán cafe, bữa bánh lóc tại nhà ông bà Hồng Lâm; tác giả đã kéo chúng

ta ra khỏi mạch thời gian và Tô Hoài đã đặc biệt phóng túng trong cáchthể hiện thời gian, có khi tới, lui nhẹ nhành, có khi khoảng cách sự kiện

đặt cách nhau vài chục năm…Quá khứ, hiện tại luôn đan xen xô bồ, vìthế mà có những lúc làm cho ngời đọc khó hiểu Và cũng chính vì điều

đó cho ta thấy Tô Hoài không tuân thủ một chuẩn mực nào của thể loạihồi ký

Tô Hoài viết hồi ký nhng trong hồi ký của mình ông đã có sự phatrộn của nhiều thể loại khác nhau, mà mỗi thể loại có cách ứng xử thờigian, có cách tổ chức riêng, khiến cho tác phẩm có những hình thái thờigian của sự kiện khác nhau Ví dụ nh những trang viết về chân dung củanhà văn trong “’cả văn và đời” của họ, cách tổ chức thời gian của tácgiả không theo một trình tự nào cả mà luôn có sự đan cài nhau của các

sự kiện,thời gian quá khứ và tơng lai luôn hiện lên gần nhau ở chơng I

và chơng IV là rõ nhất Giáo s Đặng Thị Hạnh đã mô hình hoá cho

ch-ơng I nh sau: “’Đầu thập kỷ 40 - Hà Nội quanh Hồ Gơm - trớc nhữngnăm 60 - ngã 6 Hàng Kèn - thời kháng chiến chống Pháp - rừng ThợngYên” (có tất cả 6 bớc chuyển) Có thể thấy rằng thời gian ở đây không

đi theo một trật tự nào cả, nó luôn biến đổi linh hoạt cùng với sự liên hệphong phú của các sự kiện đợc kể ra

ở chơng I là sự kiện Tô Hoài cùng Nguyễn Tuân ngồi ở ngã 6Hàng Kèn vào những năm 60 đợc thực tại hoá Hai con ngời này ngồi ởngã 6 đờng đời mà nhớ về các sự kiện, nhớ lại những cái trong quá khứ

và những cái trong hiện tại Lối kết cấu nh vậy cho phép Tô Hoài có thểtạo nên những hồi ức miên man, bất định, vừa đầy ngẫu hứng lại vừa rấtnên thơ Đến chơng IV Tô Hoài lại thực tại hoá” sự kiện Tô Hoài cũngNguyễn Tuân, cùng Văn Cao ngồi trên chuyến tàu đi Lai Châu Tuy vậytác giả đã miên man nhớ về ngày trớc: “Ký ức theo tàu chạy nối nhautrở về Năm ấy, mờ sáng, đi với bộ đội…” (T181) Rồi lại đến: “Làn s -

ơng đêm dày đặc toả vào cửa sổ toa tàu; chúng tôi ngợp trong s ơng, hosặc sụa” (184) rồi lại: “Tôi nhớ cảm giác lạnh lẽo thế này hôm bọnquốc dân Đảng bị chết trói vào cọc u ám sơng mù Rồi Nam Cao, Tâybắn Nam Cao tơng tự nh thế…” (T184) và “Đoàn Tàu đã qua thị xã PhúThọ, Vùng trắng mời t đã lên giữa tôi trong veo” (184) thì lại quay vềthực tại Nêu lên một đoạn nh vậy để sự liên tởng các sự kiện rất tự

nhiên của Tô Hoài, các sự kiện đợc kể lên không tuân theo bất cứ quyluật nào của thời gian, của lich sử mà chỉ theo mạch cảm xúc chung củangời kể chuyện

Và trên cái nền thời gian “lộn xộn” ấy không gian lần l ợt đợc hiệnlên theo trí nhớ, theo sự quan sát của tác giả Tuy vậy không gian đ ợcnhắc đến ở đây rất cụ thể Ngay nh ở chơng I , kết cấu theo sáu bớcchuyển đó cho thấy sự cụ thể về không gian; Không gian trong hồi kýnày đợc Tô Hoài thể hiện hết sức linh hoạt Không gian chung là phốphờng Hà Nội nhng từ không gian chung đó tác giả đi vào những khônggian cụ thể từng địa điểm khác nhau, khi thì ở ngã 6 hàng Kèn khi thìlại quay về cảnh sinh hoạt văn học thời kỳ ấy, khi thì nói về không gianhẹp hơn: Sinh hoạt trong gia đình của các bạn văn của mình Lúc lại làcâu chuyện ở một chuyến tàu… và những câu chuyện về vùng rừng núitây Bắc… trong các câu chuyện kể theo hồi ức miên mam của Tô Hoài,các không gian lần lợt đợc hiện lên “Ngày ấy nhiều thành phố tản c dầnlên ngợc, cứ cái tên đợc đặt cho cũng biết đờng đi Hà Nội- Đồng Quan-Vân Đình, Hà Nội- Phú Thọ… Trận Pháp vận động lớn đánh Vu hồikhép gọng kìm Việc Bắc mùa đông 1947, những Hà Nội bèo bọt ấy tan

đi hay tụ lại, không biết đâu là chừng Mặt sông vừa tạnh s ơng lúc mặttrời hé ra Từng đoàn ngời các bề đổ lên chợ mè trong thị xã…” (184)chỉ một đoạn văn ngắn mà ta thấy có hai khoảng không gian lớn đợc đềcập tới: Hà Nội và Việt Bắc kể thêm một đoạn nữa ta sẽ thấy xuất hiệnthêm thị xã Phú Thọ và Việt Trì Trong không gian rộng ấy còn cónhiều không gian hẹp nh bến sông và nơi họp chợ… Nh vậy để thấy rằngcả về không gian và thời gian trong tác phẩm đều đợc Tô Hoài biến hóarất linh hoạt không theo tật tự lôgic thông thờng mặt thời gian cònkhông gian hiện lên luôn sinh động và đan cài vào nhau làm cho nókhông tuân theo một tật tự thời gian không gian hồi ký nữa Tô Hoài đãthể hiện rõ một cảm quan hiện đại về thời gian, không gian đó cũng

2.2 Nhân vật kể chuyện và nghệ thuật kể chuyện.

Ngời viết hồi ký là ngời dựa trên trí nhớ của mình mà kể lại, viết lại.Nhng không phải cứ theo trí nhớ mà kể lại, viết lại thì nó thành hồi kývăn học, mà lại đợc bạn đọc đón nhận, không phải là chuyện dễ dàng.Ngay nh nhiều cây bút cao tay nhng cũng không dễ để viết hồi ký.Trong Cát bụi chân ai , nhân vật ngời kể chuyện chính là Tô Hoài Tô

Hoài đã kể cho ngời đọc biết, về những điều, những ngời xung quanhmình đặc biệt là những bạn văn của mình Nhng cũng có lúc không phải

là Tô Hoài kể mà Tô Hoài để cho những ngời quanh mình họ nói vềnhau

Nhân vật kể chuyện ở đây cũng chính là ngời tham gia trực tiếpvào các biến cố trong câu chuyện, có khi ông tự để cho bạn bè nói vềmình.Và các nhân vật trong câu chuyện đợc kể là những nhà văn, nhàthơ ngang nhau,họ cùng sống cùng chơi và cùng sáng tạo.Tuy mỗi ng ờimột tính cách, mỗi ngời một hoàn cảnh, song họ có đặc điểm chung:cùng chịu những thiếu thốn, cùng chịu những gò bó của nền văn nghệlúc bấy giờ và cùng có những ngời lao động nghiêm túc thực sự để tạonên những sáng tác giá trị và họ là những nhà văn cùng thời Vì thế màTô Hoài đã ít nhiều hiểu sâu sắc hơn về họ Những điều ông kể ra chobạn đọc biết đều là những điều mới mẻ, ít ai biết, nó nh là những câuchuyện “sau hậu trờng sân khấu”, mà rất có giá trị Nếu nh Tô Hoàikhông mạnh bạo kể lại thì chúng ta, những hậu thế làm sao biết đợc rõràng về một tình trai của Xuân Diệu, một Nguyễn Bính đáng thơngtrong tình yêu, trong cuộc sống riêng t, một Nguyên Hồng ớt át cha nói

đã nớc mắt dàn dụa, một Nguyễn Tuân kiêu bạc, ngông ngênh nhngcũng rất đời thờng …nh thế nào Đọc lên ta có cảm tởng Tô Hoài nuôimột bí mật; những chuyện kể, những hồi ức trong tác phẩm là nhữngchuyện ông đã nhập tâm, đã biết tỏng từ đời nào, bây giờ ông mới “hécho khách hồng trần thử soi” Sự đời nó thế, dâu bể là thế, chuyện về

đời, về ngời cũng chính là chuyện của bản thân ông

Ngời kể chuyện này có một nghệ thuật kể chuyện hết sức thu hút.Trớc hết về giọng điệu thì đó là một giọng kể nhẩn nha, hóm hỉnh vàtinh quái Rất ít khi trong tác phẩm ta thấy Tô Hoài cao giọng Nhữngtriết lý về đời sống của Tô Hoài thờng bắt nguồn từ những câu chuyện

đã từng xảy ra ở đâu đó chứ không phải là sản phẩm của t duy xámmàu.Đây là bí quyết chinh phục độc giả của Tô Hoài.Đọc ông ng ời takhông thấy gợng, không thấy giả cũng vì lẽ đó.Một nghệ thuật kểchuyện hết sức độc đáo thu hút.Lúc ông nhận ra với từ ngữ êm ả lúc

ông tả về cảnh thiên nhiên.Lúc lại tha thiết, rng rng kể về Hà Nộichống chiến tranh phá hoại của đế quốc Mĩ; Giọng điệu đôn hậu, ấm ápchân tình khi kể về những bạn văn của mình với những thăng trầm củacuộc sống Khi viết về Nguyễn Bính nhà văn lại thể hiện niềm xót th ơng

âu yếm lẩn hy vọng về đứa con của ông:” Tên cháu là Hiền nhé!” haynhững câu văn ấm áp, thân thơng biết bao khi nhớ về những ngờithân:”Đoàn tàu Lào Cai rầm rập vào khuya ngoài cửa sổ …trong bóngtối vờn chuối bên kia bố mẹ nằm đấy ”

Tuy vậy! Đó cha phải là tất cả giọng điệu kể chuyện trong tácphẩm, mà bên cạnh đó còn có lúc tác giả sử dụng giọng điệu hài hớc,diễu nhại Tô Hoài mỉa mai thói hống hách, a ngời khác cung phụngmình của Nguyễn Bính bằng cách nhái lại lời thi sỹ :”đời là một cuộcchơi dài…” hay tính gia trởng của Nguyên Hồng “ Nguyên Hồng bị cụthứng trừng mắt Tức quá, môi bằm bặp không thành tiếng” Hay giọngvăn mang tính thông tục thể hiện qua những câu chửi khi Nguyên Hồngkhó chịu, bực dọc với không khí văn học lúc bấy giờ, ông quyết địnhrời bỏ Hà Nội trở về Nhã Nam “Nguyên Hồng buông tờ báo xuống - rồiNguyên Hồng xua tay nói nh thét vào mặt tôi:

- “Tiên s mày.Thằng câu tiễn! Ông thì không, Nguyên Hồng thìkhông “

“ừ , Nhã nam Đủ, đủ lắm rồi Ông đ…chơi với chúng mày nữa,

Hay đoạn Nguyễn Tuân chửi Tô Hoài: “Chúa ghét cái thằng bia r

-ợu mà hàng ngày lại uống nớc lạnh Không mấy khi Nguyễn Tuân mờitôi uống nớc chè Không bao giờ mời tôi hút thuốc lá:”Mày hút phíthuốc lá” Muốn hút chơi thì tôi phải xin, thờng nói vừa khôi hài vừamỉa:” Chó biết thằng này thế nào là thật, tao ghét cái cời mỉm của mày”(159)

Tôi tìm cách chọc tức lại:” Này ông chửi tôi giả rợu, giả thuốc, ăn

bọ hung, thịt chuột, ông bảo ngời ta chỉ thật nhất lúc ngồi với cái chén.Nhng mà từ thời công nguyên, hai nghìn năm nay ngời ta đã luận về cảtrăm lối nâng chén đấy chứ không phải cách riêng của thằng láu cá này

đâu” (T159)

Tuy vậy, cái thông tục ấy là một mặt trong đời sống hàng ngàycủa chúng ta Bởi vậy cái hài hớc, diễu nhại, cái thông tục ấy cho phépTô Hoài lột tả đợc bản chất của hiện thực mà “T duy tiểu thuyết” manglại cho ông.Làm cho hồi ký của mình trở nên đa giọng điệu đó cũngchính là tính độc đáo nh sự hấp dẫn sâu xa của ngòi bút Tô Hoài

Viết hồi ký này Tô Hoài đã bị ảnh hởng của t duy tiểu thuyếthiện đại, cảm hứng sử thi đã bị rời bỏ Vì thế ông có điều kiện đi sâumiêu tả chân dung văn học ở những mảng đời, những số phận khácnhau Tuy bị hạn chế về h cấu nhng Tô Hoài đã thuyết phục ngời đọcbằng cách kể toàn bộ sự thật- sự thật hơn cả sự thật mà sao lắm yếu tốbất ngờ thế Có những điều Tô Hoài kể ra làm mọi ngời không ngờ nổi:Chuyện về hoạ sỹ Nguyễn T Nghiêm trong đợt giảm tô: “ loay hoay cảtuần không bắt đợc rể, không xâu chuổi đợc bần cố nông nào Nguyễn

T Nghiêm hoảng có phát dại đi không nhớ đờng về xóm Suốt ngày vẩnvơ ngoài đồng bắt cào cào, châu chấu ăn (…)” (T109) Đọc lên ta tởngchừng nh muốn bật lên tiếng cơì trớc sự việc, nhng cảm xúc cời vui liềntan biến, thay vào đó là nổi xót xa cay đắng với nhân vật trớc hiện thựcquá đổi phủ phàng của một thời Hay những câu chuyện về mối tình traicủa Xuân Diệu; về những lời đồn thổi cho rằng Nguyễn Tuân là kẻ

ngông nghênh, kiêu bạc, thích sống tự do, nhng dới ngòi bút Tô Hoàithì Nguyễn Tuân lại là ngời nề nếp, lễ giáo Nguyễn rất rành về ẩm thựcnhng khi có cái ngon thì Nguyễn chỉ “Xơi cái thờng; nhìn khách uốngcái sang” … và thơng tâm nhất là đoạn viết về đứa con của Nguyễn Bính

“Tên cháu là Hiền nhé!” nghe mà ngậm ngùi chua xót

Trong khi kể chuyện Tô Hoài luôn có sự chuyển đổi điểm nhìn từngời kể sang điểm nhìn nhân vật Có nhiều lúc nhân vật tự nói bằngngôn ngữ của mình nhằm bộc lộ tâm trạng nhân vật trớc hoàn cảnh Ng-

ời kể ở đây đóng vai trò là ngời nối liền nhân vật với bạn đọc, khoảngcách giữa tác giả với công chúng nh bị xoá mờ Đó là dấu hiệu cách tâmtrạng, cách kể của nhà văn Tô Hoài viết về những nhà văn cùng thời vớimình, nhà văn viết về họ khi mình cũng là ngời trong cuộc, cùng can dựvào những sự kiện trong cuộc đời, cùng chia sẻ những ngọt bùi cay

đắng, sự gẫn gũi giữa Tô Hoài và đối tợng đợc nói đến trong tác phẩm

là điều kiện hết sức quan trọng cho cách tiếp cân mới, nó cung cấp choTô Hoài những t liệu tiểu thuyết Tô Hoài có lúc cũng đã viết về những

điều bạn bè nói về mình Nh Nguyên Hồng chửi Tô Hoài là “Thằng câuTiểu” và Nguyễn Tuân chửi Tô Hoài “ông ăn thịt lợn không muối thối

um lên … Cũng khỏi bệnh, ông còn để ý đến ai” (T39) Chính vì cùng

có mối quan hệ bạn bè thân thuộc, gần gũi với đối tợng mà Tô Hoài đãviết lên tờng tận trong hồi ký.Nó có giá trị t liệu rất đặc sắc Ông biết t-ờng tận từng chuyện “đái ỉa” của nhà văn Ông kể tờng tận cáchNguyên Hồng khắc phục bệnh hay đau bụng thất thờng của mình Đếnnhà ngời ta ngủ lại qua đêm phải chuẩn bị sẵn một tờ giấy, gặp trờnghợp bất trắc thì phải tháo ngay vào đó gói lại, bỏ vào túi xách ngày maitiện đâu vứt đó… Hay chuyện chiếc hộp sắt đựng những lá th tình củaNguyễn Bính, lúc nào cũng có những lá th tình ớt át thế mà tuổi trẻ vẫnkhông lấy đợc vợ Chuyện về Nguyễn Tuân yêu thơng trung đội trởngKét cũng vì “Ngời con trai lớn của Nguyễn Tuân đã là một trong những

khu I “ Hay câu chuyện về mối tình trai của Xuân Diệu Tô Hoài kểrành rọt cảm giác của mình khi ngủ cùng Xuân Diệu… Nh vậy sự gầngũi đối tợng, nhiều khi tham gia cùng đối tợng khiến Tô Hoài hiểu đợcmột cách sâu sắc, tờng tận về bạn mình, làm cho những câu chuyện của

ông kể ra mang tính xác thực, mới mẻ, thu hút ngời đọc Vì thế mànhững trang viết của ông đợc bạn đọc đón nhận ngay từ đầu và ngàycàng mạnh mẽ hơn

tự baby Nguyễn Tuân cuối cùng phải ngoảnh mặt với cái máy chữ đãgắn bó với nghề nghiệp của mình: “Cái máy đánh chữ này cứ nhìn mà s-ợng cả mặt, cái máy chữ để cô th ký tởng tợng đánh máy bản thảo ấy…”

- Ông xách nó đi cho tôi, không có lúc tôi phải mang ra đập nómất Mang đi - mang đi giúp tôi” Việc sử dụng lời thoại nhân vật củaTô Hoài giúp chúng ta nhì sâu vào thế giới nội tâm của Nguyễn Tuân,thấy đợc sự vận động của nó trong tâm trạng Nguyễn bằng chính sựphán xét của Nguyễn Tác giả thể hiện sự tủi hổ, chán chờng của nghềnghiệp, chán chờng với cái nghèo cái túng của mình Hay đoạn đốithoại giữ Tô Hoài và Nguyên Hồng khi Nguyên Hồng quyết định vềNhã Nam

Nguyên Hồng nói khẽ:

- Tao tính cả rồi, trông đây này:

nh là sự từ bỏ ý định tham gia sáng tác văn nghệ của mình, nhng nghềvăn nó đã trở thành cái “nghiệp” của Nguyên Hồng bởi vậy mà ta cònthấy rất nhiều lần ông đạp xe mấy chục cây số về Hà Nội

Ngôn ngữ sử dụng trong đối thoại chủ yếu là ngôn ngữ nói hàngngày, khi đợc dùng để đối thoại ngời ta lợc bỏ bớt các thành phần nênchủ yếu là các câu tỉnh lợc Đoạn đối thoại giữa Tô Hoài - Phùng Cung

- Vâng tù biệt giam mời một năm “ (T108)

Nếu không đặt trong văn cảnh ta khó hiểu, vì các câu đối thoại th ờng đợc tỉnh lợc bớt các thành phần.Tô Hoài trong khi kể chuyện ông

-đã để cho các nhân vật tự đối thoại với nhau, đối thoại làm bật lên tínhcách, tâm trạng của nhân vật đó chính là nét độc đáo cho các nhân vật

đối thoại với nhau Tính cách nhân vật nh thế nào phần nhiều thể hiệnqua ngôn ngữ

Và khi để cho nhân vật tự đối thoại với nhau, đợc nói bằng ngôn

lời của nhân vật Mà nhân vật trong hồi ký này hầu hết là những ng ờicùng nghề mình, bạn mình – những ngời ấy khi Tô Hoài viết ra hầu hếtcòn đang sống làm cho mang tính khách quan hơn.

Với cách kết cấu thời gian, không gian linh hoạt, không theo mộtlối cấu trúc nhất định, mà luôn biến đổi theo sự liên tởng rộng lớn, đachiều của ngời kể chuyện, cùng với nhân vật kể chuyện có sự đan xencả tác giả và đối tợng và một nghệ thuật kể chuyện rất gây hứng thú ởcả giọng điệu, thái độ, cách nhìn nhận đánh giá vấn đề, sự thể hiện mốiquan hệ giữa ngời kể chuyện và đối tợng tạo cho hồi ký trở nên đagiọng điệu, đa thanh Bên cạnh đó còn là hệ thống ngôn ngữ đối thoại

phong phú, đã làm nên tính hấp dẫn của hồi ký Cát bụi chân ai, khi hồi

ký này ra đời đã gây đợc tiếng vang rất lớn

Hoài đã chứng tỏ cho chúng ta thấy ông chính là nhà văn luôn có ý thức

về ngôn từ Tô Hoài có một kho từ những nghề nghiệp khác nhau Cáivốn từ ấy trong Cát bụi chân ai không phải ở dạng tĩnh tại mà luôn

luôn vận động Tô Hoài rất tinh tế khi nắm bắt những ý thức, nhữngtiếng nói khác nhau về một đối tợng nào đấy đợc nhà văn thuật lại Vớicách sử dụng những từ thuần Việt, từ láy, từ chỉ màu sắc, thành ngữ,cách sắp xếp địa danh, nhân dân (tên ngời) và lối sáng tạo từ mới trong

Cát bụi chân ai Tô Hoài đã làm nổi bật đợc vấn đề mà ông muốn nói

tới Đó là việc kể lại những câu chuyện về những cuộc đời: NguyễnTuân, Nguyễn Huy Tởng, Nguyên Hồng, Nguyễn Công Hoan, Tú Mỡ,Xuân Diệu, Nguyễn Bính… với những khuất khúc éo le, những thăngtrầm trong cuộc sống đời thờng và trong sự nghiệp Bạn đọc bắt gặp ở

đây hình ảnh thơng tâm, những sự đồng cảm sẻ chia với lớp nhà văn mà

họ yêu thích kính trọng, song trong cuộc sống họ cũng gặp không ítnhững phút dở khóc, dở cời… Bằng vốn từ ngữ phong phú của mình TôHoài đã dựng nên một Cát bụi chân ai mà dấu ấn của nó trong văn

nghiệp Tô Hoài cũng nh trong nền văn học nghệ thuật Việt Nam là rấtlớn Càng đọc ta càng thấy cuốn hút càng thấy mới