Pháp luật về bảo vệ quyền của người tiêu dùng trong lĩnh vực an toàn thực phẩm ở việt nam hiện nay (luận văn thạc sỹ luật)

Tình hình nghiên cứu

Hiện nay, đã có một số nghiên cứu về pháp luật bảo vệ quyền lợi của người tiêu dùng (NTD) trong lĩnh vực an toàn thực phẩm ở Việt Nam, bao gồm các đề tài nghiên cứu khoa học, luận văn thạc sĩ và luận án tiến sĩ Tuy nhiên, vấn đề bảo vệ quyền của NTD rất đa dạng và phong phú, với nhiều quy định liên tục được sửa đổi và bổ sung Những vấn đề mới phát sinh trong thực tế, như việc mua bán hàng hóa không có hóa đơn chứng từ hay hành vi giả vờ bị thiệt hại do thực phẩm gây ra, cần được giải quyết Do đó, việc tiếp tục nghiên cứu và hoàn thiện các quy định là cần thiết để bảo vệ quyền lợi của NTD thực sự hiệu quả Trong quá trình thực hiện đề tài này, tác giả đã tham khảo các nghiên cứu trước đó và đưa ra quan điểm cá nhân.

- Đặng Công Hiến (2019), Pháp luật an toàn thực phẩm trong hoạt động thương mại ở Việt Nam, Luận án Tiến sĩ Luật học, Học Viện Khoa học

Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam nghiên cứu các vấn đề pháp luật an toàn thực phẩm trong thương mại tại Việt Nam Tác giả áp dụng các phương pháp luận như so sánh, quy nạp, phân tích và tổng hợp để làm rõ lý luận pháp luật an toàn thực phẩm Bài viết đánh giá thực trạng hiện tại, chỉ ra ưu điểm và khuyết điểm, đồng thời đề xuất giải pháp cụ thể nhằm hoàn thiện hệ thống pháp luật về an toàn thực phẩm trong hoạt động thương mại.

Phạm Văn Hảo (2017) trong luận án Tiến sĩ Luật của mình đã nghiên cứu về pháp luật bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng trong lĩnh vực an toàn thực phẩm tại Việt Nam Tác giả áp dụng các phương pháp như tiếp cận hệ thống, đa ngành, thống kê, so sánh, phân tích và tổng hợp để làm rõ cơ sở lý luận và thực tiễn của pháp luật trong lĩnh vực này Bài viết đánh giá thực trạng áp dụng pháp luật và đề xuất các giải pháp nhằm hoàn thiện hệ thống pháp luật cũng như nâng cao hiệu quả thực tiễn bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng trong an toàn thực phẩm.

- Nguyễn Diệu Vũ (2016), Bảo vệ người tiêu dùng trong lĩnh vực an toàn, vệ sinh thực phẩm theo pháp luật nước ta hiện nay, Luận văn Thạc sĩ

Luật học tại Học Viện Khoa học Xã hội - Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam tập trung nghiên cứu các vấn đề lý luận và quy định đặc thù liên quan đến bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng Bài viết đánh giá tính phù hợp, thống nhất và khả thi của pháp luật trong lĩnh vực an toàn và vệ sinh thực phẩm tại Việt Nam.

Tác giả kết hợp kinh nghiệm quốc tế và áp dụng các phương pháp như phân tích, tổng hợp lý thuyết, phân loại, hệ thống hoá, so sánh đối chiếu và liệt kê để nghiên cứu cơ sở lý luận Bài viết làm sáng tỏ nội dung và phân tích thực trạng pháp luật hiện hành, đồng thời so sánh và đánh giá xu hướng phát triển của pháp luật bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng trong lĩnh vực an toàn thực phẩm trên thế giới, nhằm định hướng cho việc hoàn thiện pháp luật trong tương lai.

- Nguyễn Thị Vân Anh (2014), Đề tài nghiên cứu khoa học cấp Bộ:

Bài viết "Tăng cường năng lực các thiết chế thực thi pháp luật bảo vệ quyền lợi NTD ở Việt Nam" của Viện Khoa học Pháp lý - Bộ Tư pháp nghiên cứu về các thiết chế thực thi pháp luật bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng tại Việt Nam Tác giả áp dụng các phương pháp phân tích tổng hợp, quy nạp, nghiên cứu cụ thể và so sánh đối chiếu để làm rõ ưu điểm và khuyết điểm của các thiết chế này Bài viết cũng đề xuất các giải pháp nhằm hoàn thiện và nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật bảo vệ quyền lợi của người tiêu dùng.

- Nguyễn Thị Vân Anh (2012), Vai trò của Hội Bảo vệ người tiêu dùng trong việc bảo vệ người tiêu dùng, Nhà xuất bản Chính trị quốc gia, Hà Nội

Bài viết nghiên cứu quy định pháp luật liên quan đến vai trò của Hội Bảo vệ người tiêu dùng trong việc bảo vệ quyền lợi của người tiêu dùng Tác giả áp dụng các phương pháp phân tích tổng hợp, nghiên cứu cụ thể và so sánh đối chiếu để đánh giá ưu điểm và khuyết điểm của các quy định pháp luật hiện hành Từ đó, tác giả đề xuất các giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động của Hội Bảo vệ người tiêu dùng trong việc thực thi pháp luật và bảo vệ quyền lợi của người tiêu dùng trong thực tiễn.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục tiêu nghiên cứu

Luận văn này nhằm làm sáng tỏ lý luận pháp luật và thực trạng pháp luật về bảo vệ quyền lợi của người tiêu dùng (NTD) trong lĩnh vực an toàn thực phẩm (ATTP) tại Việt Nam Đồng thời, bài viết cũng đề xuất các phương hướng và giải pháp nhằm hoàn thiện pháp luật về bảo vệ quyền lợi của NTD trong lĩnh vực ATTP trong thời gian tới.

Nhiệm vụ nghiên cứu

Để đạt được mục tiêu trên, Luận văn xác định các nhiệm vụ sau:

Nghiên cứu để làm sáng tỏ những vấn đề lý luận pháp luật về bảo vệ quyền của NTD trong lĩnh vực ATTP

Phân tích và đánh giá thực trạng pháp luật bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng (NTD) trong lĩnh vực an toàn thực phẩm (ATTP) tại Việt Nam hiện nay là cần thiết Việc so sánh với pháp luật của một số quốc gia trên thế giới sẽ giúp chỉ ra những điểm mạnh và yếu trong hệ thống pháp lý hiện tại Từ đó, Việt Nam có thể rút ra bài học kinh nghiệm quý giá để cải thiện và hoàn thiện khung pháp lý, đảm bảo quyền lợi cho NTD trong lĩnh vực ATTP.

Để bảo vệ quyền lợi của người tiêu dùng trong lĩnh vực an toàn thực phẩm tại Việt Nam, cần đề xuất và kiến nghị các giải pháp hoàn thiện pháp luật và cơ chế thực hiện pháp luật Những giải pháp này cần hướng tới sự hoàn chỉnh, đồng bộ, khả thi, cũng như nâng cao hiệu lực và hiệu quả trong việc bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu

Luận văn nghiên cứu các vấn đề lý luận và thực tiễn quy định pháp luật về bảo vệ quyền của NTD trong lĩnh vực ATTP.

Phạm vi nghiên cứu

Luận văn này nghiên cứu các vấn đề lý luận và thực trạng pháp luật liên quan đến việc bảo vệ quyền lợi của người tiêu dùng trong lĩnh vực cụ thể Tác giả sẽ phân tích những khía cạnh quan trọng của pháp luật hiện hành và đề xuất giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả bảo vệ quyền lợi của người tiêu dùng.

ATTP cần nghiên cứu chuyên sâu về từng lĩnh vực bảo vệ quyền lợi của người tiêu dùng (NTD) và an toàn thực phẩm Vì vậy, các đề xuất và kiến nghị sẽ tập trung vào việc bảo vệ quyền lợi của NTD trong lĩnh vực thực phẩm.

Luận văn này được thực hiện trong phạm vi toàn quốc, đồng thời xem xét kinh nghiệm điều chỉnh pháp luật của các quốc gia trong khu vực và trên thế giới Dữ liệu nghiên cứu được thu thập trong khoảng thời gian từ năm 2010 đến 2019.

Phương pháp nghiên cứu

Trong quá trình hoàn thành luận văn, tác giả đã áp dụng các phương pháp duy vật biện chứng và duy vật lịch sử theo Chủ nghĩa Mác.

Lênin và Tư tưởng Hồ Chí Minh Các phương pháp nghiên cứu luật học truyền thống cũng được sử dụng trong Luận văn bao gồm:

Phương pháp phân tích tập trung vào việc xem xét các khái niệm và nội dung liên quan đến người tiêu dùng cũng như bảo đảm an toàn thực phẩm Qua đó, bài viết chỉ ra những bất cập trong quá trình áp dụng các quy định và thực tiễn hiện nay.

Phương pháp tiếp cận hệ thống là cách tiếp cận toàn diện nhằm đánh giá và xem xét đối tượng nghiên cứu trong mối tương quan với nhiều yếu tố và bộ phận cấu thành của một hệ thống, đồng thời xem xét sự tác động qua lại với các hệ thống khác.

Phương pháp tổng hợp là công cụ quan trọng trong quá trình đánh giá, giúp rút ra các kết luận tổng quan và đưa ra những quan điểm, đề xuất cùng kiến nghị nhằm hoàn thiện hệ thống pháp luật.

Kết cấu đề tài

Ngoài phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo và phụ lục, kết cấu đề tài gồm 2 chương:

Chương 1 Lý luận về pháp luật bảo vệ quyền của người tiêu dùng trong lĩnh vực an toàn thực phẩm

Chương 2 Thực trạng pháp luật về bảo vệ quyền của người tiêu dùng trong lĩnh vực an toàn thực phẩm và kiến nghị hoàn thiện.

LÝ LUẬN VỀ PHÁP LUẬT BẢO VỆ QUYỀN CỦA NGƯỜI TIÊU DÙNG TRONG LĨNH VỰC AN TOÀN THỰC PHẨM

Khái quát về bảo vệ quyền của người tiêu dùng trong lĩnh vực an toàn thực phẩm

1.1.1 Quyền của người tiêu dùng

Quyền của người tiêu dùng bao gồm các quyền cơ bản và phát sinh trong quan hệ mua bán, theo điều 8 của Luật bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2010 Các quyền này bao gồm: quyền được bảo đảm, quyền được cung cấp thông tin, quyền được lựa chọn, quyền được góp ý, quyền được tham gia xây dựng và thực thi, quyền được yêu cầu, quyền được khiếu nại, và quyền được tư vấn.

1.1.2 Bảo vệ quyền của người tiêu dùng 1

Người tiêu dùng thường ở vị thế yếu hơn trong quan hệ mua bán với nhà sản xuất, dẫn đến việc họ khó đưa ra lựa chọn đúng đắn cho lợi ích của mình Do đó, Nhà nước cần can thiệp bằng cách ban hành pháp luật nhằm bảo vệ quyền lợi của người tiêu dùng Trên thế giới, có hai cách tiếp cận chính mà Nhà nước áp dụng để bảo vệ lợi ích của người tiêu dùng.

Xây dựng một hệ thống pháp luật rõ ràng quy định trách nhiệm pháp lý cho các bên liên quan sau khi xảy ra vi phạm là một cách tiếp cận quan trọng.

Theo Đinh Thành Trung (2019), trong lĩnh vực an toàn thực phẩm, các bên liên quan phải bồi thường thiệt hại khi xảy ra thiệt hại thực sự Các cơ quan phân xử, chủ yếu là toà án, sẽ xác định mức bồi thường dựa trên bản chất và thực tế vụ việc Bên gây thiệt hại chỉ phải chịu trách nhiệm bồi thường sau khi bên bị thiệt hại đã khởi kiện hoặc khiếu nại đến cơ quan chức năng, kèm theo chứng cứ chứng minh mối quan hệ nhân quả giữa hành vi vi phạm và thiệt hại xảy ra.

Để giảm thiểu tối đa vi phạm, cần xây dựng một hệ thống pháp luật điều chỉnh và ngăn chặn các hành vi vi phạm Cách tiếp cận này mang tính ngăn chặn, phòng ngừa, yêu cầu thiết lập một hệ thống quy chuẩn không phụ thuộc vào việc có thiệt hại thực sự cho người tiêu dùng hay không Các quy định chuẩn chung sẽ điều chỉnh các vụ việc và nhóm vấn đề, giúp giảm thiểu khả năng phân định đúng sai và tránh phán quyết không nhất quán Trong hầu hết các trường hợp, các cơ quan chức năng sẽ áp dụng thủ tục hành chính để xem xét thông tin kỹ thuật liên quan, từ đó đưa ra kết luận cuối cùng.

1.1.3 Khái niệm an toàn thực phẩm

An toàn thực phẩm là quyền cơ bản của con người, có vai trò quan trọng trong việc cải thiện sức khỏe và chất lượng cuộc sống Thực phẩm an toàn không chỉ giúp nâng cao sức khỏe cá nhân mà còn ảnh hưởng tích cực đến chất lượng giống nòi Ngộ độc thực phẩm và các bệnh liên quan gây thiệt hại lớn về kinh tế, làm gia tăng chi phí chăm sóc y tế và ảnh hưởng đến năng suất lao động, phát triển kinh tế, thương mại, du lịch và an sinh xã hội.

An toàn thực phẩm là vấn đề quan trọng nhằm bảo vệ sức khỏe người tiêu dùng, đặc biệt tại Việt Nam và các nước khác Theo Điều 2 của Luật An toàn thực phẩm năm 2010, an toàn thực phẩm đảm bảo thực phẩm không gây hại đến sức khỏe con người Để đạt được điều này, các bên liên quan cần tuân thủ các quy định và điều kiện cụ thể Các quy chuẩn kỹ thuật do cơ quan quản lý nhà nước ban hành là điều kiện cần thiết để đảm bảo an toàn thực phẩm trong sản xuất và kinh doanh.

Bảo vệ quyền của người tiêu dùng trong lĩnh vực an toàn thực phẩm là trách nhiệm của Nhà nước thông qua việc ban hành các quy định pháp luật Những quy định này nhằm bảo vệ quyền lợi cơ bản của người tiêu dùng khi tham gia vào quan hệ mua bán thực phẩm, và quyền lợi này cần được duy trì trong suốt quá trình sử dụng sản phẩm và dịch vụ liên quan đến thực phẩm Điều này đặc biệt quan trọng để đảm bảo sức khỏe và tính mạng của người tiêu dùng.

Pháp luật về bảo vệ quyền người tiêu dùng trong lĩnh vực an toàn thực phẩm

1.2.1 Khái niệm pháp luật về bảo vệ quyền của người tiêu dùng trong lĩnh vực an toàn thực phẩm 2

1.2.1.1 Khái niệm pháp luật về bảo vệ quyền của người tiêu dùng

Trong xã hội dân chủ, pháp luật đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ quyền lợi của các cá nhân và tổ chức khi tham gia vào các quan hệ xã hội.

Nhà nước ban hành pháp luật để đảm bảo các chủ thể tuân thủ, và khi vi phạm, họ sẽ phải chịu các chế tài tương ứng Pháp luật bảo vệ quyền lợi của người tiêu dùng (NTD) nhằm hỗ trợ pháp luật dân sự và hạn chế quyền tự do trong các giao dịch tiêu dùng, do NTD thường không có điều kiện kinh tế và trình độ hiểu biết như nhà sản xuất, kinh doanh Do đó, hệ thống pháp luật bảo vệ quyền của NTD bao gồm các quy phạm do Nhà nước ban hành, nhằm điều chỉnh quan hệ giữa NTD và các tổ chức, cá nhân sản xuất, kinh doanh, bảo vệ quyền lợi chính đáng của họ và lợi ích xã hội Đồng thời, các quy định này cũng là cơ sở để xử lý vi phạm của cá nhân, tổ chức kinh doanh khi xâm phạm quyền lợi của NTD theo luật định.

1.2.1.2 Khái niệm pháp luật về bảo vệ quyền của người tiêu dùng trong lĩnh vực an toàn thực phẩm

An toàn thực phẩm là lĩnh vực quan trọng, đòi hỏi các tiêu chuẩn nghiêm ngặt để đảm bảo chất lượng và an toàn cho thực phẩm Luật pháp đóng vai trò bảo vệ quyền lợi của người tiêu dùng trong việc tiếp cận thực phẩm an toàn.

Bài viết của Nguyễn Diệu Vũ (2016) nhấn mạnh tầm quan trọng của việc bảo vệ người tiêu dùng trong lĩnh vực an toàn thực phẩm (ATTP) theo pháp luật Việt Nam Các quy định hiện hành tập trung vào việc đảm bảo điều kiện an toàn thực phẩm, chế tài xử lý vi phạm và bồi thường thiệt hại cho người tiêu dùng Ngoài các quy định chung về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, lĩnh vực này còn liên quan đến các luật chuyên ngành như an toàn thực phẩm, thú y, bảo vệ thực vật, thủy sản và chất lượng sản phẩm trong các giai đoạn sản xuất, chế biến, bảo quản, vận chuyển và kinh doanh.

Pháp luật bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng (NTD) trong lĩnh vực an toàn thực phẩm (ATTP) bao gồm các đạo luật như Luật Bảo vệ quyền lợi NTD, Luật An toàn thực phẩm, và Luật Chất lượng sản phẩm, hàng hóa Các chế tài xử phạt hành chính và hình sự, cùng với quy định về bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng, tạo thành khung pháp lý hoàn thiện Điều này nhằm đảm bảo quyền lợi của NTD được bảo vệ tốt nhất trong lĩnh vực ATTP.

1.2.2 Đặc điểm pháp luật bảo vệ quyền của người tiêu dùng trong lĩnh vực an toàn thực phẩm

Thực phẩm là nguồn nuôi sống thiết yếu của con người, ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe và giống nòi Quyền sử dụng thực phẩm an toàn là của mỗi cá nhân và cũng là trách nhiệm chung của cộng đồng Năm 1992, Tổ chức Nông Lương Liên Hiệp Quốc (FAO) và Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) đã công nhận điều này.

Tiếp cận an toàn và đầy đủ thực phẩm có giá trị dinh dưỡng là quyền của mỗi cá nhân Tuy nhiên, thực phẩm không an toàn vẫn đe dọa sức khỏe và tính mạng con người Do đó, pháp luật quốc tế và các quốc gia đã được thiết lập để đảm bảo chất lượng và an toàn thực phẩm thông qua pháp luật về an toàn thực phẩm (ATTP) Để bảo vệ quyền lợi của người tiêu dùng (NTD) trong lĩnh vực ATTP, ngoài pháp luật về ATTP, pháp luật bảo vệ quyền của NTD cũng đóng vai trò quan trọng Sự kết hợp giữa hai lĩnh vực này tạo thành hệ thống quy phạm pháp luật bảo vệ quyền của NTD trong ATTP Pháp luật bảo vệ quyền của NTD trong lĩnh vực ATTP là một lĩnh vực chuyên sâu, liên quan đến nhiều lĩnh vực pháp luật khác nhau, như Luật ATTP, Luật Thú y, Luật Trồng trọt, Luật Thủy sản, và các luật bảo vệ quyền của NTD, Luật Dân sự, Luật Hình sự Tuy nhiên, pháp luật bảo vệ quyền của NTD vẫn là nền tảng, với những đặc điểm riêng trong lĩnh vực ATTP.

Bảo đảm an toàn thực phẩm là trách nhiệm của nhiều chủ thể và quá trình, với các quan hệ pháp luật đa dạng Pháp luật bảo vệ quyền lợi của người tiêu dùng trong lĩnh vực an toàn thực phẩm thông qua việc kiểm soát chặt chẽ quá trình sản xuất và kinh doanh thực phẩm, nhằm đảm bảo người tiêu dùng có thể sử dụng thực phẩm an toàn.

3 Rahmah Ismail (2010), “Food and consumer protection: a study on food legislation of slected countries”, Asian law institute, national university of Singapore

Phạm Văn Hảo (2017) trong luận án Tiến sĩ Luật học của mình đã phân tích pháp luật bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng liên quan đến an toàn thực phẩm tại Việt Nam Nghiên cứu này được thực hiện tại Học Viện Khoa học Xã hội thuộc Viện Hàn lâm, nhằm làm rõ các vấn đề pháp lý hiện hành và đề xuất giải pháp cải thiện hiệu quả bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng trong lĩnh vực thực phẩm.

Khoa học Xã hội Việt Nam, tr 43 - 45 quyền của NTD trong lĩnh vực ATTP sẽ tác động đến hoạt động sản xuất, kinh doanh thực phẩm

Pháp luật bảo vệ quyền của người tiêu dùng (NTD) trong lĩnh vực an toàn thực phẩm (ATTP) mang tính tổng hợp, liên quan đến nhiều ngành luật khác nhau như hình sự, hành chính, cạnh tranh, và trách nhiệm sản phẩm Hệ thống pháp luật này giữ vai trò chủ đạo, với các quy định bảo vệ quyền NTD là trung tâm, xác định quyền và nghĩa vụ của NTD và thương nhân nhằm đảm bảo sự công bằng trong quan hệ dân sự Pháp luật về bảo vệ quyền NTD và ATTP có mối quan hệ bổ sung, hỗ trợ lẫn nhau, với mục tiêu cuối cùng là bảo vệ NTD và đảm bảo sự ổn định trong các quan hệ pháp luật Nhà sản xuất và kinh doanh thực phẩm phải tuân thủ pháp luật về ATTP, trong khi quyền và cơ chế bảo vệ NTD được xây dựng từ pháp luật BVQNTD, tạo nền tảng cho việc xác định trách nhiệm của thương nhân Do đó, việc thực hiện tốt các quy định pháp luật về ATTP chính là cách bảo vệ quyền lợi của NTD.

Pháp luật về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng (BVQNTD) trong lĩnh vực an toàn thực phẩm (ATTP) chủ yếu thiết lập cơ chế phòng ngừa, khác với các lĩnh vực khác, vì ATTP liên quan trực tiếp đến sức khỏe và tính mạng con người Việc khôi phục quyền lợi hoặc yêu cầu bên vi phạm khắc phục thiệt hại chỉ diễn ra khi quyền lợi bị xâm hại, nhưng sức khỏe và tính mạng khi mất đi rất khó hoặc không thể phục hồi Do đó, BVQNTD cần được thực hiện từ góc độ phòng ngừa, thông qua hệ thống cảnh báo và ngăn chặn từ xa, kết hợp với hoạt động thanh tra, kiểm tra để phát hiện sớm thực phẩm không an toàn và ngăn không cho chúng được lưu hành trên thị trường.

Pháp luật về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng (BVQNTD) trong lĩnh vực an toàn thực phẩm (ATTP) thiết lập cơ chế bảo vệ kép cho người tiêu dùng Hàng rào đầu tiên là hệ thống pháp luật ATTP, quy định trách nhiệm nghiêm ngặt của các chủ thể sản xuất, kinh doanh thực phẩm trong việc đảm bảo an toàn thực phẩm, đồng thời xác định quyền hạn và cơ chế giám sát, xử lý vi phạm của cơ quan quản lý nhà nước Điều này tạo cơ hội cho người tiêu dùng được sử dụng thực phẩm an toàn, bảo vệ quyền an toàn của họ Hàng rào bảo vệ thứ hai là hệ thống pháp luật BVQNTD, ghi nhận quyền khiếu nại, tố cáo và khởi kiện của người tiêu dùng, cùng với các hình thức trách nhiệm pháp lý đối với chủ thể vi phạm Nếu người tiêu dùng gặp phải thực phẩm không an toàn hoặc không được bảo đảm quyền lợi theo quy định, hàng rào thứ hai sẽ được áp dụng để khôi phục quyền lợi cho họ.

Pháp luật về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng trong lĩnh vực an toàn thực phẩm tạo ra cơ chế đặc thù cho việc khởi kiện và giải quyết tranh chấp giữa người tiêu dùng và các chủ thể sản xuất, kinh doanh thực phẩm Khi quyền lợi của người tiêu dùng bị vi phạm, họ hoặc đại diện hợp pháp có quyền khởi kiện để bảo vệ quyền lợi của mình Đồng thời, các cơ quan quản lý nhà nước về an toàn thực phẩm cũng tham gia vào quá trình này để đảm bảo quyền lợi của người tiêu dùng được bảo vệ hiệu quả.

Bộ Y tế cùng với Cục Quản lý Chất lượng Nông lâm sản và Thủy sản, Vụ Khoa học và Công nghệ đã tiến hành thanh tra và kiểm tra các cơ sở thực phẩm để xử lý các vi phạm liên quan đến quyền lợi của người tiêu dùng.

Pháp luật về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng (BVQNTD) trong lĩnh vực an toàn thực phẩm (ATTP) là một lĩnh vực đặc thù, kết hợp các đặc trưng chung của hệ thống pháp luật BVQNTD với những nét riêng biệt của ATTP Sự tương tác giữa các quy phạm pháp luật trong hai lĩnh vực này đã hình thành những đặc điểm độc đáo cho hệ thống pháp luật liên quan.

1.2.3 Nội dung pháp luật bảo vệ quyền của người tiêu dùng trong lĩnh vực an toàn thực phẩm

Thực trạng pháp luật bảo vệ quyền của người tiêu dùng trong lĩnh vực an toàn thực phẩm

2.1.1 Thực trạng về quyền của người tiêu dùng trong lĩnh vực an toàn thực phẩm

Luật Bảo vệ Quyền lợi Người tiêu dùng (BVQLNTD) năm 2010 ghi nhận các quyền của người tiêu dùng tại Điều 8, bao gồm quyền được an toàn, quyền được thông tin, quyền được lựa chọn, quyền được lắng nghe, quyền được khiếu nại và bồi thường, cùng quyền được giáo dục và đào tạo về tiêu dùng So với tám quyền cơ bản của người tiêu dùng theo quy định của Liên Hiệp Quốc, có hai quyền chưa được ghi nhận trong Luật BVQLNTD 2010 của Việt Nam là quyền được thỏa mãn nhu cầu cơ bản và quyền có môi trường sống lành mạnh và bền vững Tuy nhiên, hai quyền này đã được quy định trong Hiến pháp và nhiều văn bản pháp luật khác, khẳng định rằng pháp luật bảo vệ quyền của người tiêu dùng Việt Nam phù hợp với pháp luật quốc tế.

Luật An toàn thực phẩm năm 2010 quy định năm quyền của người tiêu dùng (NTD) thực phẩm tại Khoản 1 Điều 9, dựa trên các quyền trong Luật Bảo vệ quyền lợi NTD năm 2010 Trong lĩnh vực an toàn thực phẩm tại Việt Nam, quyền được an toàn của NTD được đặt lên hàng đầu Quyền này luôn được ưu tiên, vì khi quyền an toàn của NTD được đảm bảo, sẽ không phát sinh các quyền và nghĩa vụ của các tổ chức, cá nhân liên quan khác.

Các quy định về bảo vệ quyền của người tiêu dùng trong lĩnh vực an toàn thực phẩm ở Việt Nam hiện nay được đánh giá là đầy đủ và phù hợp với thông lệ quốc tế Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2010 và Luật An toàn thực phẩm năm 2010 đã tạo ra khung pháp lý vững chắc nhằm bảo vệ quyền lợi của người tiêu dùng Tuy nhiên, quyền của người tiêu dùng vẫn tiếp tục bị xâm hại, với nhiều vụ việc mất an toàn thực phẩm như nước ngọt có ruồi, sữa không đảm bảo dinh dưỡng, và tình trạng quảng cáo thực phẩm chức năng sai quy định Những vấn đề này đã dẫn đến sự chỉ đạo của Thủ tướng về việc kiểm tra và xử lý các vi phạm.

2.1.2 Thực trạng về trách nhiệm và nghĩa vụ của tổ chức, cá nhân sản xuất, kinh doanh thực phẩm Điều 12 Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2010 quy định về

Trách nhiệm của tổ chức và cá nhân kinh doanh hàng hóa, dịch vụ là cung cấp thông tin đầy đủ và chính xác cho người tiêu dùng Điều này không chỉ giúp bảo vệ quyền lợi của khách hàng mà còn nâng cao sự tin tưởng và uy tín của doanh nghiệp Các thông tin cần được truyền đạt rõ ràng, bao gồm nguồn gốc, chất lượng, giá cả và các điều kiện liên quan đến hàng hóa, dịch vụ Việc cung cấp thông tin minh bạch sẽ góp phần tạo ra một môi trường kinh doanh công bằng và bền vững.

Thủ tướng yêu cầu xử lý nghiêm quảng cáo thực phẩm chức năng lừa dối người tiêu dùng Thương nhân trong lĩnh vực an toàn thực phẩm (ATTP) cần ghi nhãn hàng hóa theo quy định pháp luật và cảnh báo về những ảnh hưởng xấu đến sức khỏe người tiêu dùng Ghi nhãn hàng hóa cung cấp thông tin cần thiết để người tiêu dùng lựa chọn thực phẩm phù hợp Chỉ nhà sản xuất hoặc kinh doanh thực phẩm mới có thể thực hiện cảnh báo về nguy cơ nguy hiểm của thực phẩm, vì họ là những người hiểu rõ nhất về sản phẩm của mình.

Trong lĩnh vực an toàn thực phẩm, Điều 3 Luật An toàn thực phẩm năm 2010 nhấn mạnh rằng trách nhiệm đảm bảo an toàn thực phẩm thuộc về mọi tổ chức và cá nhân sản xuất, kinh doanh thực phẩm Luật quy định chi tiết về nghĩa vụ của các bên liên quan trong quảng cáo, ghi nhãn thực phẩm, tuân thủ điều kiện an toàn trong sản xuất và công bố sản phẩm Tất cả tổ chức, cá nhân đều phải tuân thủ các quy định của pháp luật về thanh tra, kiểm tra và bồi thường thiệt hại khi thực phẩm không an toàn Các quy định này nhằm điều chỉnh hành vi của các đối tượng trong suốt quá trình sản xuất và kinh doanh, bảo vệ sức khỏe người tiêu dùng Tuy nhiên, với sự đa dạng của thực phẩm trên thị trường, việc ban hành tiêu chuẩn và quy chuẩn đánh giá chất lượng, an toàn sản phẩm vẫn còn thiếu sót Hiện tại, các tiêu chuẩn chủ yếu tập trung vào an toàn mà chưa có các tiêu chí chất lượng cụ thể, dẫn đến khó khăn trong đánh giá.

TCVN 7046:2009 quy định yêu cầu kỹ thuật về thịt tươi, nhưng sự bất cập trong nhận diện thực phẩm chất lượng khiến người tiêu dùng khó phân biệt thực phẩm thật sự an toàn Nhiều sản phẩm được gán nhãn như thực phẩm sạch, thực phẩm thượng hạng hay thực phẩm chất lượng cao, dẫn đến vi phạm quyền thông tin và quyền lựa chọn của người tiêu dùng.

Vẫn tồn tại tình trạng một số tổ chức và cá nhân vì lợi nhuận không tuân thủ nghiêm ngặt các quy định pháp luật về an toàn thực phẩm, dẫn đến việc sản xuất và kinh doanh thực phẩm kém chất lượng Điều này gây nguy hại đến sức khỏe người tiêu dùng, như trường hợp thực phẩm pate Minh Chay bị nhiễm độc.

12 Đoàn giám sát - Quốc hội khóa XIV (2017), Báo cáo kết quả giám sát việc thực hiện chính sách, pháp luật về an toàn thực phẩm, tr 5

Trong bối cảnh hiện nay, thương hiệu thực phẩm sạch đang gặp nhiều khó khăn, khi mà một số sản phẩm không đảm bảo chất lượng đã gây thiệt hại nghiêm trọng cho người tiêu dùng Một vụ ngộ độc thực phẩm tại Đà Nẵng đã làm hơn 100 người bị ảnh hưởng, xuất phát từ một hộ kinh doanh thực phẩm chay Những sự kiện này nhấn mạnh tầm quan trọng của việc kiểm soát chất lượng trong ngành thực phẩm.

Theo báo cáo của Đoàn Giám sát - Quốc hội, tình trạng vi phạm pháp luật về an toàn thực phẩm (ATTP) vẫn còn cao, với 20,3% trong số 3.350.035 cơ sở được kiểm tra từ năm 2011-2016 Trong giai đoạn này, cả nước đã thành lập 153.493 đoàn thanh tra, kiểm tra liên ngành, bao gồm các ngành chức năng như Y tế, Nông nghiệp, Công thương và Công an, phát hiện 678.755 cơ sở vi phạm.

2.1.3 Thực trạng về giải quyết tranh chấp với người tiêu dùng trong lĩnh vực an toàn thực phẩm Điều 30, Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2010 quy định về các phương thức giải quyết tranh chấp giữa người tiêu dùng và tổ chức, cá nhân kinh doanh hàng hoá, dịch vụ Theo đó, có bốn phương thức giải quyết tranh chấp đó là thương lượng, hoà giải, trọng tài và toà án Tuy nhiên, không được thương lượng, hoà giải trong trường hợp tranh chấp gây thiệt hại đến lợi ích của Nhà nước, lợi ích của nhiều người tiêu dùng và lợi ích công cộng (Khoản 2, Điều 3, Luật BVQLNTD 2010) Trong số bốn phương thức trên, hầu hết các quốc gia ghi nhận việc sử dụng ba phương thức giải quyết tranh chấp là thương lượng, hòa giải và tòa án trong quá trình giải quyết tranh chấp

14 Phòng Nghiệp vụ-Ban Quản lý An toàn thực phẩm, “Thông cáo báo chí: Về các trường hợp nghi ngờ ngộ độc thực phẩm ngày 07/05/2020 tại Hòa Vang, Đà Nẵng”, xem tại: https://antoanthucpham.danang.gov.vn/-/thong-cao-bao-chi-ve-cac-truong-hop-nghi-ngo-ngo-oc-thuc-pham- ngay-07-5-2020-tai-hoa-vang-a-nang, truy cập ngày 23 tháng 11 năm 2020

Theo báo cáo của 15 Đoàn giám sát - Quốc hội khóa XIV (2017), việc áp dụng phương thức giải quyết tranh chấp bằng trọng tài trong lĩnh vực an toàn thực phẩm (ATTP) gần như không được thực hiện Điều này là do việc giải quyết tranh chấp bằng trọng tài yêu cầu phải có thỏa thuận trong hợp đồng giữa thương nhân và người tiêu dùng, theo quy định tại Điều 38 Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng 2020 Tuy nhiên, trong lĩnh vực tiêu dùng thực phẩm, do tính chất thường xuyên và nhỏ lẻ, cá nhân người tiêu dùng và thương nhân thường không ký kết hợp đồng mua bán, dẫn đến việc không thể có thỏa thuận về điều khoản trọng tài.

2.1.3.1 Về phương thức thương lượng 16

Luật BVQLNTD năm 2010 quy định trách nhiệm của thương nhân trong việc tiếp nhận và thương lượng với người tiêu dùng trong vòng 7 ngày làm việc kể từ khi nhận yêu cầu Tuy nhiên, luật không quy định rõ nghĩa vụ giải quyết yêu cầu của người tiêu dùng, dẫn đến việc thiếu các quy định về nghĩa vụ của thương nhân trong việc tiếp nhận và giải quyết yêu cầu, thời hạn giải quyết, cũng như chế tài cho doanh nghiệp nếu cố tình phớt lờ yêu cầu Hơn nữa, nếu thương nhân không thực hiện kết quả thương lượng đã đạt được, cũng không có chế tài nào được quy định Những thiếu sót này gây khó khăn trong việc giải quyết tranh chấp giữa người tiêu dùng và thương nhân.

Hoàn thiện pháp luật về bảo vệ quyền của người tiêu dùng trong lĩnh vực an toàn thực phẩm

Thông qua việc phân tích quy định và thực trạng pháp luật Việt Nam, tác giả đánh giá hiệu quả của các biện pháp bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng trong lĩnh vực an toàn thực phẩm (ATTP) Bài viết nêu rõ những thách thức hiện tại và đề xuất giải pháp nhằm nâng cao nhận thức và bảo đảm quyền lợi cho người tiêu dùng.

Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2010 và Luật An toàn thực phẩm năm 2010 đã được sửa đổi và bổ sung kịp thời, khắc phục những thiếu sót của các văn bản pháp luật trước đó, cụ thể là Pháp lệnh Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 1999 và Pháp lệnh Vệ sinh, an toàn thực phẩm.

Mặc dù Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng đã được ban hành từ năm 2003, nhưng một số quy định và nội dung pháp luật vẫn còn tồn tại hạn chế và thiếu sót trong thực tiễn áp dụng Điều này làm giảm hiệu quả của các điều luật, dẫn đến công tác bảo vệ và thực thi pháp luật về quyền lợi người tiêu dùng trong lĩnh vực an toàn thực phẩm chưa đạt hiệu quả tốt nhất Tác giả đề xuất một số giải pháp nhằm hoàn thiện hệ thống pháp luật này.

2.2.1 Về giải quyết tranh chấp với người tiêu dùng trong lĩnh vực an toàn thực phẩm

Sửa đổi Khoản 2 Điều 31 của Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2010 quy định rõ trách nhiệm của thương nhân trong việc tiếp nhận và thương lượng với người tiêu dùng.

Bổ sung thời hạn giải quyết thương lượng và thời hạn thực hiện kết quả sẽ giúp khắc phục tình trạng chây ỳ trong giải quyết khiếu nại Đồng thời, việc đưa ra chế tài cụ thể cho những trường hợp không thực hiện đúng kết quả thương lượng sẽ tạo động lực cho người tiêu dùng (NTD) thực hiện quyền khiếu nại của mình Những nội dung này không chỉ nâng cao hiệu quả giải quyết khiếu nại mà còn đảm bảo quyền lợi cho NTD.

Quy định rõ ràng về trách nhiệm tiếp nhận và giải quyết khiếu nại của người tiêu dùng trong chuỗi sản xuất thực phẩm là cần thiết để khắc phục tình trạng đùn đẩy trách nhiệm giữa các nhà sản xuất và kinh doanh Tác giả cho rằng việc này sẽ giúp nâng cao chất lượng dịch vụ và bảo vệ quyền lợi của người tiêu dùng.

Người tiêu dùng (NTD) có quyền khiếu nại đến tổ chức hoặc cá nhân bán thực phẩm trực tiếp cho mình, và tổ chức, cá nhân này không được phép từ chối hoặc chuyển giao trách nhiệm cho đơn vị khác với lý do không phải lỗi của mình Nguyên tắc này không chỉ bảo vệ quyền lợi của NTD mà còn nâng cao trách nhiệm của bên bán trong việc kiểm tra chất lượng và an toàn thực phẩm trong suốt quá trình kinh doanh và trước khi cung cấp cho NTD.

Bổ sung quy định và hướng dẫn cụ thể về chứng cứ nhằm chứng minh giao dịch mua bán và thiệt hại theo Khoản 1 Điều 42 Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng 2010 là cần thiết, giúp cơ quan xét xử không từ chối quyền khởi kiện của người tiêu dùng Tác giả đề xuất các giải pháp cụ thể để nâng cao hiệu quả bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng.

Theo tác giả, ngoài hóa đơn và chứng từ mua bán, giấy xác nhận hoặc danh sách bệnh nhân bị ngộ độc thực phẩm từ cơ quan nhà nước có thẩm quyền có thể được xem là chứng cứ chứng minh việc mua bán hoặc sử dụng thực phẩm của cơ sở A Thực tế cho thấy, nhiều giao dịch thực phẩm, đặc biệt là từ hàng rong hay các quầy hàng ăn uống, thường không có hóa đơn, chứng từ Người tiêu dùng cũng có thể nhận thực phẩm qua hình thức tặng cho, dẫn đến việc không có chứng từ chứng minh giao dịch Nếu yêu cầu phải có hóa đơn, chứng từ, quyền khởi kiện của họ sẽ bị hạn chế hoặc không thể thực hiện.

Theo tác giả, việc bỏ quy định chứng minh thiệt hại thực tế do thực phẩm gây ra và áp dụng nguyên tắc suy đoán có thiệt hại là cần thiết Điều này buộc nhà sản xuất, kinh doanh thực phẩm phải bồi thường nếu chứng minh được sản phẩm của họ không an toàn Nếu yêu cầu người tiêu dùng (NTD) phải chứng minh thiệt hại về sức khỏe và xác định mức độ thiệt hại, điều này sẽ gây khó khăn cho họ, vì hầu hết NTD không có đủ nguồn lực để thực hiện Kết quả là, nhiều NTD sẽ từ bỏ quyền khởi kiện hoặc khó khăn trong việc được chấp nhận yêu cầu bồi thường Đề xuất này dựa trên nguyên tắc trách nhiệm nghiêm ngặt đối với tổ chức, cá nhân sản xuất, kinh doanh thực phẩm.

Bổ sung quy định về "Vụ án đơn giản, chứng cứ rõ ràng" tại Điểm b, Khoản 2, Điều 41 Luật Bảo vệ Quyền lợi Người tiêu dùng 2010 nhằm đảm bảo rằng các vụ án liên quan đến bảo vệ quyền lợi của người tiêu dùng sẽ được giải quyết theo thủ tục đơn giản theo quy định trong pháp luật tố tụng dân sự.

Theo tác giả, các vụ án tranh chấp liên quan đến an toàn thực phẩm (ATTP) nên được quy định khi có kết luận từ cơ quan quản lý nhà nước xác nhận thực phẩm không đảm bảo chất lượng hoặc an toàn Những vụ án này có chứng cứ rõ ràng, do đó có thể tiến hành xét xử theo thủ tục rút gọn, nhằm bảo vệ quyền lợi của người tiêu dùng (NTD) một cách kịp thời và hiệu quả.

2.2.2 Về chế tài xử phạt hành vi vi phạm pháp luật về quyền của người tiêu dùng trong lĩnh vực an toàn vệ sinh thực phẩm

2.2.2.1 Về chế tài hình sự

Sửa đổi quy định tại Khoản 119, Điều 1 Bộ Luật Hình sự 2017 theo hướng chỉ xử lý hình sự đối với hành vi vi phạm về sử dụng hóa chất, phụ gia cấm nhằm đảm bảo tính công bằng và phù hợp với quy định quốc tế Việc xử lý hình sự đối với hóa chất, phụ gia ngoài danh mục được phép sử dụng có thể gây bất lợi cho nhà sản xuất, kinh doanh, đặc biệt là các doanh nghiệp có yếu tố nước ngoài, do danh mục hóa chất của Việt Nam thường chậm cập nhật Đồng thời, đề xuất bỏ cụm từ “mà biết là” trong quy định về việc sử dụng hóa chất cấm, vì việc chứng minh sự nhận thức của cá nhân về tính cấm của chất là rất khó khăn Thay vào đó, cần quy định rõ ràng để yêu cầu các cá nhân tìm hiểu và thực hiện đúng quy định pháp luật về an toàn thực phẩm trước khi tham gia vào hoạt động sản xuất, kinh doanh thực phẩm.

2.2.2.2 Về chế tài hành chính

Theo quy định hiện hành, tổ chức bị phạt gấp đôi so với cá nhân trong trường hợp vi phạm hành chính, tuy nhiên, tác giả đề xuất mức phạt nên được áp dụng đồng nhất cho cả hai Bởi lẽ, hậu quả từ thực phẩm không an toàn, dù xuất phát từ cá nhân hay tổ chức, đều có thể gây hại nghiêm trọng đến sức khỏe và tính mạng người tiêu dùng Các vụ ngộ độc thực phẩm gần đây, như vụ bánh mì ở Bến Tre và đồ chay ở Đà Nẵng với hơn 100 người bị ngộ độc, cho thấy tính nghiêm trọng của vấn đề này Quy định phạt này không chỉ bảo vệ sức khỏe người tiêu dùng mà còn tạo ra trách nhiệm rõ ràng hơn cho những cá nhân và tổ chức tham gia sản xuất, kinh doanh thực phẩm, đồng thời khuyến khích họ chuyển đổi sang mô hình công ty để nâng cao chất lượng và an toàn thực phẩm.

2.2.2.3 Về chế tài dân sự

Nguyên tắc suy đoán có thiệt hại cần được áp dụng để buộc nhà sản xuất và kinh doanh thực phẩm bồi thường khi thực phẩm không đảm bảo an toàn Điều này là cần thiết vì việc yêu cầu người tiêu dùng (NTD) chứng minh thiệt hại về sức khỏe và tính mạng sẽ gây khó khăn cho họ, do phần lớn NTD không có đủ nguồn lực để thực hiện Hệ quả là nhiều NTD có thể từ bỏ quyền khởi kiện, hoặc nếu có khởi kiện, yêu cầu của họ sẽ khó được chấp nhận Nguyên tắc này cũng phù hợp với quy định về trách nhiệm của nhà sản xuất và kinh doanh thực phẩm.

2.2.3 Về thiết chế bảo vệ quyền của người tiêu dùng trong lĩnh vực an toàn thực phẩm

2.2.3.1 Cơ quan quản lý nhà nước về bảo vệ quyền người tiêu dùng trong lĩnh vực an toàn thực phẩm