Đặc điểm nghệ thuật thơ trần đăng khoa qua tập thơ chon lọc 2004

Luận văn, khóa luận, tiểu luận, báo cáo, đề tài

Mục lục

Trang

Mở đầu 1

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 2

3 Đối tợng nghiên cứu và phạm vi, giới hạn của đề tài 6

4 Nhiệm vụ và mục đích nghiên cứu 7

5 Phơng pháp nghiên cứu 7

6 Đóng góp mới của luận văn 7

7 Cấu trúc của luận văn 8

Chơngư1 Hành trình thơ Trần Đăng Khoa 9

1.1 Điều kiện hình thành thơ Trần Đăng Khoa 9

1.1.1 Quê hơng, gia đình, nhà trờng - nơi ơm mầm thơ Trần Đăng Khoa 9

1.1.2 Không khí sáng tác thơ ca thời chống Mỹ cứu nớc (1965 - 1975) 11

1.1.3 Sự quan tâm của các bậc đàn anh trong làng thơ Việt Nam hiện đại đối với Trần Đăng Khoa 14

1.2 Các chặng đờng thơ của Trần Đăng Khoa 18

1.2.1 Thời kỳ niên thiếu 18

1.2.2 Thời kỳ trởng thành 22

1.3 Thơ chọn lọc - tinh hoa chọn lọc của thơ Trần Đăng Khoa 26

1.3.1 Cấu trúc chung của tập thơ 26

1.3.2 Quan điểm lựa chọn và thẩm định văn bản thơ Trần Đăng Khoa 27

1.3.3 Đánh giá chung về thơ Trần Đăng Khoa qua tập Thơ chọn lọc 29

Chơng ư 2 ưNhững chủ đề lớn và cái tôi trữ tình trong thơ Trần Đăng Khoa 32

2.1 Những chủ đề lớn trong thơ Trần Đăng Khoa 32

2.1.1 Khái quát chung về chủ đề 32

2.1.4 Chủ đề chiến tranh và ngời lính 53

2.2 Cái tôi trữ tình trong thơ Trần Đăng Khoa 58

2.2.1 Cái tôi cá nhân - cá thể 58

2.2.2 Cái tôi cá nhân - cộng đồng 64

Chơngư3 ưMột số đặc điểm nghệ thuật nổi bật của thơ Trần Đăng Khoa 70

3.1 Việc vận dụng thể loại trong thơ Trần Đăng Khoa 70

3.1.1 Các thể loại truyền thống 70

3.1.2 Thơ tự do 76

3.1.3 Trờng ca 79

3.2 Giọng điệu thơ Trần Đăng Khoa 83

3.2.1 Giọng hồn nhiên sôi nổi 83

3.2.2 Giọng tếu táo, đùa nghịch 87

3.2.3 Giọng tâm tình, sâu lắng, triết lý 90

3.3 Hình tợng thơ Trần Đăng Khoa 92

3.3.1 Hình tợng con ngời 92

3.3.2 Hình tợng loài vật 99

3.3.3 Hình tợng tác giả 103

Kết luận 106

tàI LIệU THAM KHảO 108

MỞ ĐẦU 1.ưLýưdoưchọnưđềưtài

1.1 Trong những năm kháng chiến chống Mĩ cứu nớc (1965 - 1975),nền thơ ca hiện đại Việt Nam xuất hiện nhiều tiếng thơ mới mẻ, trẻ trung.Trên nền thơ hiện đại ấy xuất hiện một thần đồng thi ca - Trần Đăng Khoa

Đây là một hiện tợng thơ hiếm thấy không chỉ riêng ở Việt Nam, mà còn là cảthế giới Chỉ mới tám tuổi, Trần Đăng Khoa cho ra đời hàng loạt bài thơ

“mang tầm vóc lớn”, khiến ngời đọc vô cùng ngạc nhiên và thán phục về mộttài năng thiên phú ở độ tuổi 12 - 13, Trần Đăng Khoa còn cho ra đời trờng ca

Khúc hát ngời anh hùng Tất cả những sáng tác của Trần Đăng Khoa mang

một phong cách ngôn ngữ riêng biệt, vừa giản dị, vừa mang đậm chất dân gian

và triết lí nhng cũng rất hiện đại Thơ Trần Đăng Khoa có sức hấp dẫn, lôi

cuốn ngời đọc Tập thơ chọn lọc - 2004 đợc Nhà xuất bản Văn học tinh tuyển

những bài thơ có giá trị, bao hàm cả quá trình sáng tác thơ của Trần ĐăngKhoa Một số tác phẩm của anh đã đợc các nhạc sĩ phổ nhạc thành những ca

khúc nổi tiếng nh Hạt gạo làng ta (Xuân Diệu hiệu đính, Trần Viết Bính phổ nhạc), Thơ tỡnh người lớnh biển (Hoàng Hiệp phổ nhạc) Điều này đã tạo đợc

sự chú ý của đông đảo bạn đọc đối với sự nghiệp sáng tác của anh Dù ở bất

kỳ đâu, hay trong thời kì nào, những bài thơ của anh vẫn chiếm đợc tình cảm

độc giả, khơi gợi cho chúng ta những tình cảm thân thơng nhất cùng những kỉniệm về Trần Đăng Khoa

1.2 Những năm gần đây, nhiều bài thơ của Trần Đăng Khoa đã đợc đavào chơng trình giảng dạy ở cấp Tiểu học và Trung học cơ sở Điều đó khẳng

định thơ anh có sức sống mãnh liệt, có tác dụng bồi đắp tình cảm tâm hồn conngời, đi vào lòng ngời và có tính giáo dục cao Là giáo viên đang trực tiếpgiảng dạy ở trờng Trung học cơ sở nên việc nghiên cứu về thơ Trần ĐăngKhoa là một nhu cầu cần thiết đối với bản thân, giúp cho tôi có những hiểubiết sâu rộng hơn và có cái nhìn đối sánh trong việc nghiên cứu giảng dạy cáctác phẩm của nhà thơ trong chơng trình bậc học đợc tốt hơn, đồng thời gúpphần bồi dưỡng tõm hồn và khả năng cảm thụ văn chương của học sinh

1.3 Theo khảo sát của chúng tôi, trong quá trình tìm hiểu thì việc đánhgiá sự nghiệp của Trần Đăng Khoa, các nhà nghiên cứu thờng nghiêng về việckhẳng định giá trị thơ Trần Đăng Khoa thời kỳ niên thiếu Còn về cả quá trình

sáng tác của anh cha nhận đợc sự quan tâm đúng mức Những nhận định cótính khái quát, công bằng về những đóng góp của thơ Trần Đăng Khoa ở cảquá trình cha tơng xứng với thành công của anh

Với những lý do nêu trên, chúng tôi chọn Đặc điểm nghệ thuật thơ

Trần Đăng Khoa trên cơ sở khảo sát tập Thơ chọn lọc - 2004 của Nhà xuất

bản Văn học, Hà Nội làm đề tài nghiên cứu, với mong muốn khẳng địnhnhững thành công và đóng góp của anh đối với nền thơ ca Việt Nam hiện đại

2.ưLịchưsửưvấnưđềư

Trớc một tài năng xuất chúng ngay từ thời niên thiếu - một hiện tợng

độc nhất vô nhị của thơ ca Việt Nam cũng nh thế giới - Thơ Trần Đăng Khoatạo đợc nhiều tình cảm đặc biệt đối với bạn đọc Từ những bài thơ, tập thơ đầutay, cho đến những bài trờng ca sau này, thơ Trần Đăng Khoa luôn nhận đợc

sự quan tâm, chú ý của giới nghiên cứu và phê bình văn học Tác phẩm củaTrần Đăng Khoa, đặc biệt là những bài thơ viết thời niên thiếu, đợc nhiều độcgiả trong và ngoài nớc yêu thích Thơ Trần Đăng Khoa đã đợc dịch ra nhiềuthứ tiếng trên thế giới và đã có nhiều bài viết, nhiều công trình nghiên cứutrong nớc cũng nh ngoài nớc về thơ anh

Trên cơ sở nguồn t liệu đợc khảo sát, chúng tôi có thể đa ra một sốnhững ý kiến quan trọng của các học giả trên một số phơng diện nh sau:

Trong cuốn Nhà thơ Việt Nam hiện đại (1994), Nhà xuất bản Kim

Đồng, Hà Nội nhà nghiên cứu Vân Thanh đã đánh giá cao những đóng gópcủa Trần Đăng Khoa Tác giả cho rằng: “Đọc thơ Trần Đăng Khoa ta nh đợctắm gội trong một không khí riêng, không lẫn đợc của nông thôn đồng bằngBắc Bộ Nói đến thơ Khoa chủ yếu là nói đến thơ của yêu thơng, của sự sốngtrẻ thơ, của sinh hoạt bình dị hàng ngày “Từ góc sân nhà em” thơ Khoa thấmnhuần d vị quê hơng đồng nội Việt Nam”

Trên báo An ninh thế giới (số 116 ngày 11/3/1999), nhà thơ Tố Hữu cho rằng: Tập “Góc sân và khoảng trời” đến bây giờ vẫn giữ nguyên giá trị; tinh

hoa văn hóa của dân tộc đã dồn đúc vào một số ít ngời trong đó có Khoa ”

Cũng trong cuốn Trần Đăng Khoa thần đồng thi ca (2000), Nhà xuất bản văn hoá thông tin có trích bài viết của Phạm Hổ về “Đọc lại thơ Trần

Đăng Khoa” Phạm Hổ cho rằng: "Thơ Trần Đăng Khoa có những nét chungcủa các em bé, nhng cạnh đấy là những nét riêng của một Trần Đăng Khoa.Thơ em thật sự đã giúp cho các bạn đọc lớn tuổi thấy thêm nhiều điều mới lạ

Đọc thơ Khoa mỗi bài nh có một nhạc điệu riêng, một âm sắc riêng, cách diễn

đạt súc tích, có âm hởng gần với ca dao, đồng dao Việt Nam nhng lại cónhững màu sắc, hơng vị của nhịp sống ngày nay Thơ Trần Đăng Khoa phongphú trong nhạc điệu” [51; 143]

Cũng trong cuốn Trần Đăng Khoa thần đồng thi ca“ ” (2000), Nhà xuất

bản văn hoá thông tin, qua cuộc trò chuyện với Trần Đăng Khoa cũng nh quaviệc khảo sát các bài thơ của anh, nhà nghiên cứu phê bình văn học Vũ Nho

đã phát hiện “ở Trần Đăng Khoa có trí tởng tợng phong phú và óc quan sáttinh tế, giác quan nhạy bén Chính những khả năng ấy đã giúp Trần Đăng

Khoa sáng tạo nên tứ thơ, cũng nh thế giới nghệ thuật trong thơ thật độc đáo”.

Đặc biệt, Vũ Nho quan tâm nhiều tới mảng thơ tuổi học trò của Trần ĐăngKhoa Nhà nghiên cứu còn khẳng định: “những bài thơ hay nhất trong tập

“Góc sân và khoảng trời” cũng là những bài thơ hay nhất trong toàn bộ sángtác thơ Trần Đăng Khoa, là giai đoạn “anh hoa phát tiết” của Trần ĐăngKhoa; cái thuở ngây thơ ấy của Trần Đăng Khoa là vô giá, nó đã tặng choTrần Đăng Khoa những bài thơ độc đáo và đem đến cho chú bé hào quangthần đồng” [51; 21]

Trong bài viết Nhà thơ non trẻ của Việt Nam, N.Niculin đánh giá về

thơ Trần Đăng Khoa thời niên thiếu khi ông cho rằng: “Cậu bé Trần ĐăngKhoa đã thu hút độc giả một cách bất ngờ bằng sự cảm thụ thi ca những gì baoquanh mỗi ngời Việt Nam từ thuở nhỏ, bằng sự chân chất trầm lắng, sự giản dị

và tính nhạc điệu tuyệt diệu của thơ Trong thơ của Trần Đăng Khoa có nhữnghình ảnh đã đợc cải biên của chuyện cổ tích Anđécxen, truyện ngụ ngôn củaTô Hoài, có chất thơ của nữ nhà thơ hiện đại Anh Thơ, của những bài đồngdao” [51; 131]

Trong cuốn Tác giả văn học thiếu nhi do Vân Thanh chủ biên (2006),

của Nhà xuất bản Từ điển bách khoa Hà Nội, Xuân Diệu cũng đánh giá caonhững đóng góp của thơ Trần Đăng Khoa Chùm thơ đầu tiên của anh làm đặt

tên là Góc sân nhà em và thấm thía thế giới nghệ thuật của thơ Trần Đăng

Khoa cũng là những hình ảnh quen thuộc bình dị Lời viết của thơ Trần ĐăngKhoa là lời viết theo lối cổ điển, nghĩa là không dàn trải mà gọn ghẽ, do biếtchọn chữ chính xác nên không rờm rà, biết dùng những lời khêu gợi

Trong cuốnNhà văn - hiện thực đời sống và cá tính sáng tạo tác giả

Trần Đăng Suyền đã đánh giá đầy đủ, công phu những đóng góp trong thơ

Trần Đăng Khoa qua bài viết Thế giới nghệ thuật thơ Trần Đăng Khoa thời kỳ

niên thiếu Bài viết đã khẳng định ở thời kỳ niên thiếu, Trần Đăng Khoa đã tạo

đợc một giọng điệu thơ của riêng mình Giọng tâm tình trong thơ anh vừa nhỏnhẹ, dễ thơng, hồn nhiên, ngây thơ, trong sáng, vừa già dặn, thâm trầm, sâulắng; một giọng điệu phảng phất hơi thở dân gian mà vẫn rất rõ âm hởng vangvọng của thời đại “Thơ Khoa là sự tiếp tục đầy sáng tạo cái dòng chảy âmthầm sâu lắng của những câu tục ngữ hàm súc, những lời ca dao mợt mà Mộtdòng thơ giản dị, giàu cảm xúc, tinh tế và có sức ám ảnh, có khả năng tạo nênnhững biểu tợng mang ý nghĩa sâu sắc Khoa hồn nhiên trong quan sát, trongcảm xúc, nhng rất có ý thức trong tạo dựng không khí, trong tổ chức kết cấubài thơ Một hồn thơ giàu liên tởng và có những liên tởng phong phú, ngộnghĩnh, tinh tế, sáng tạo”.[61]

Theo bài viết của nhà văn Đình Kính trên (http://hocmoingay.com.vn)

đã đánh giá “thơ Trần Đăng Khoa không hề mới, càng không lạ nh một số nhànghiên cứu đánh giá Thơ anh chỉ dung dị trung thành với một lối nói, một lốidiễn Thơ anh chân quê giống nh cô gái làng mộc mạc, không son phấn,không giả vờ làm duyên, làn dáng phô khoe cơ thể, nhng là một thứ duyênthầm đằm thắm, nền nã, nhiều nét đồng bãi Vẻ đẹp toả ra một cách tự nhiên,hồn hậu, chân chất, thuần khiết Bằng giọng điệu rất riêng, bằng lối viết, lốithể hiện rất duyên, dí dỏm mà có tình, Trần Đăng Khoa có tài nh những nghệnhân xây Tháp Chàm, biết kết dính những câu thơ của mình lại thành một bài

thơ có hồn Thơ anh cứ đi vào lòng ngời nh có ma lực”.

Nh vậy theo nhà văn đánh giá “thơ Trần đăng Khoa không có ở haiphần mà là sự đồng nhất liền mạch trong cảm xúc, trong suy tởng và trongcách diễn đạt, cách kể, cấu trúc thơ Có điều phần thơ sau này ý tứ sâu xa hơn,nhuần nhuỵ hơn và nói đợc nhiều hơn”

Ngoài công trình của các nhà nghiên cứu, phê bình văn học còn có một

số khoá luận tốt nghiệp đại học, luận văn thạc sĩ bàn về một vài khía cạnh

trong sáng tác thơ của Trần Đăng Khoa Có thể kể đến: Nông thôn Việt Nam

qua ba thi nhân thuộc thế hệ Nguyễn Khuyến, Nguyễn Bính, Trần Đăng Khoa

(Hoàng Văn Dụng, 2000), Đặc điểm ngôn ngữ thơ Trần Đăng Khoa trong tập

Góc sân và khoảng trời (Thái Thị Vân, 2001), Nông thôn và ngời nông dân trong thơ Trần Đăng Khoa (Nguyễn Thị Ngọc ánh, 2004), Bức tranh làng quê qua từ chỉ màu sắc trong thơ Trần Đăng Khoa (Phan Thị Thanh Tâm,

2007), Đặc điểm từ ngữ chỉ thế giới loài vật trong thơ Trần Đăng Khoa (Phạm Thị Linh, 2009)

Cho đến nay, có trên 30 bài viết nghiên cứu về Trần Đăng Khoa và chắcchắn công việc này cha dừng lại ở đây Song, do khuôn khổ của luận văn,chúng tôi mới chỉ đề cập đợc một phần Nhìn chung, các ý kiến đều tập trungvào những điểm cơ bản sau đây:

1 Về sáng tác của Trần Đăng Khoa ở thời kỳ niên thiếu, phần nhiều cáccông trình nghiên cứu thờng đi sâu vào những lời khen ngợi cho sáng tác thơcủa anh và cho rằng thơ thời kỳ này là mảng thơ thành công nhất, độc đáo

nhất một đi không trở lại, đặc biệt là tập thơ Góc sân và khoảng trời.

2 Hầu hết các nhà nghiên cứu, phê bình đều đánh giá cao tài năng, trí ởng tợng, vốn cảm nhận và vốn ngôn ngữ của Trần Đăng Khoa rất phong phú,

t-đồng thời khẳng định tài năng của anh trong việc quan sát, tởng tợng nhữnghình ảnh bình dị, quen thuộc trong cuộc sống hàng ngày (loài vật, cây cối, conngời )

3 Xét về cả quá trình sáng tác của Trần Đăng Khoa cho đến nay mớichỉ có ít bài đề cập đến và các bài viết này cũng chỉ bàn về một số phơng diệnnào đó mà cha đi sâu khảo sát đặc điểm nghệ thuật thơ anh

Nh vậy, các bài viết cũng nh các ý kiến bàn về sáng tác của Trần

Đăng Khoa khá phong phú và công phu; dù trực tiếp hay không trực tiếp đềcập đến đặc điểm nghệ thuật nhng tất cả đều chứa đựng ít nhiều gợi ý quý giácho chúng tôi trong việc thực hiện đề tài này

3.ưĐốiưtợngưnghiênưcứuưvàưphạmưvi,ưgiớiưhạnưcủaưđềưtàiư

3.1 Đối tợng nghiên cứu

Đặc điểm nghệ thuật thơ Trần Đăng Khoa qua tập Thơ chọn lọc - 2004

3.2 Phạm vi, giới hạn nghiên cứu

Luận văn tập trung khảo sát những bài thơ của Trần Đăng Khoa đợc

tuyển in trong cuốn Thơ chọn lọc, 2004 (Nhà xuất bản Văn học, Hà Nội).

Cùng với việc khảo sát mảng thơ, luận văn còn có thể khảo sát mảng trờng ca

và những bài phê bình văn học của Trần Đăng Khoa để có điều kiện nhìn nhận

đầy đủ hơn về tác giả này

4.ưNhiệmưvụưnghiênưcứu

Luận văn nhằm tìm hiểu:

- Đa ra cái nhìn chung về nhà thơ và sáng tác của nhà thơ trong bốicảnh thơ văn Việt Nam hiện đại.

- Khảo sát, luận giải đặc điểm quá trình làm nên nét riêng biệt thơTrần Đăng Khoa so với những nhà thơ khác cùng thời

- Đi sâu khảo sát, phân tích, tổng hợp những đặc điểm về nội dung và

nghệ thuật trong thơ Trần Đăng Khoa ở tập Thơ chọn lọc - 2004.

Trên cơ sở đó rút ra những kết luận về đặc điểm nghệ thuật thơTrần Đăng Khoa và đóng góp của Trần Đăng Khoa đối với nền văn học n ớcnhà

Luận văn góp phần làm sáng tỏ những đặc điểm nổi bật về nội dung và

nghệ thuật thơ Trần Đăng Khoa trong tập Thơ chọn lọc, 2004.

Kết quả của luận văn có thể là tài liệu tham khảo cho những ai quantâm đến vấn đề này, giúp cho việc nghiên cứu giảng dạy thơ Trần Đăng Khoatrong trờng Tiểu học và Trung học cơ sở thêm một cách tiếp cận mới Đồngthời luận văn cũng là tài liệu tham khảo thêm cho sinh viên các trờng Đại học

và Cao đẳng khi học môn Văn học Việt Nam hiện đại

7.ưCấuưtrúcưcủaưluậnưvănư

Ngoài phần Mở đầu, Kết luậnư và Tài liệu tham khảo, nội dung chính

của luận văn đợc triển khai trong 3 chơng:

Chơng 1 Hành trình thơ Trần Đăng Khoa

Chơng 2 Những chủ đề lớn và cái tôi trữ tình trong thơ Trần Đăng Khoa Chơng 3 Một số đặc điểm nghệ thuật nổi bật của thơ Trần Đăng Khoa

Ch¬ng­1 HµNH TR×NH TH¥ TRÇN §¡NG KHOA

các trò chơi con trẻ, yêu con chuồn chuồn, con bớm vàng, yêu đồng lúa chín

“hạt vàng làng ta” Yêu quê hơng, yêu ruộng đồng đến mức từ nhỏ anh đãtừng ớc mơ sẽ trở thành kỹ s nông nghiệp và suốt đời làm thơ về cảnh quê,làng quê, về những vui buồn của ngời dân quê

Là con thứ ba trong một gia đình thuần nông ở một vùng quê bên bờsông Kinh Thầy - nơi đợc mệnh danh là cái nôi văn hoá phía Bắc, tuổi thơ củaTrần Đăng Khoa không có gì khác với những đứa trẻ trong vùng Nơi che chởcho cậu bé Trần Đăng Khoa những ngày thơ ấu là một căn nhà vách đất lợpgianh với đồ đạc đơn sơ nh mọi gia đình nông dân Việt Nam lúc đó Chỉ khác

là trong ngôi nhà tuềnh toàng ấy lại có cả một tủ sách với hàng trăm cuốn sách

mà anh Trần Nhuận Minh (anh trai của Trần Đăng Khoa) đã chắt chiu su tầm,gom nhặt Anh Minh cũng dành riêng cho Trần Đăng Khoa một tủ sách bévới hơn trăm đầu cuốn sách Từ nhỏ, Trần Đăng Khoa đã ham đọc sách và học

đợc những kiến thức bổ ích trong sách vở, cùng với truyền thống hiếu học củagia đình, bản sắc quê hơng, bản quán ấy có lẽ cũng là một trong những tiền đềcho mầm tài năng thi ca đâm chồi

Gia đình Trần Đăng Khoa nghèo nhng cuộc sống thật đầm ấm, yên bình

và có nhiều ngời yêu dân ca, yêu thơ Trong nhà, bà là ngời đợc tôn kính nhất.Theo nh Xuân Diệu, ngời thầy dạy nghề cho Trần Đăng Khoa nhận xét thì “Từlúc Khoa bé xíu, bà ngoại đã ru bằng những điệu chèo Lu Bình Dơng Lễ,Quan Âm Thị Kính ”[51; 33] Những làn điệu chèo mềm mại, mợt mà của

đồng bằng Bắc bộ có lẽ vì thế đã ngấm vào từng hơi thở của Trần Đăng Khoa,

đa anh đi giữa bát ngát đất trời và tình ngời của quê hơng xứ sở “Mẹ lại ruKhoa bằng Kiều, bằng ca dao, em lại bảo mẹ kể chuyện cổ tích, chuyện nào

em cũng thích Em hay hỏi vặn, mẹ không sao giải nghĩa hết đợc cho Khoa[51; 33]

Vậy là bà và mẹ không chỉ là ngời sinh ra và nuôi nấng Trần ĐăngKhoa mà còn thổi vào tâm hồn anh tình yêu quê hơng xứ sở, yêu ruộng đồng,làng xóm từ khi còn trứng nớc Phải chăng đấy cũng chính là cội rễ để ơmmầm một tài năng thi ca?

Anh Trần Nhuận Minh không chỉ dành cho Trần Đăng Khoa một tủsách, mà còn là một ngời hay làm thơ và là ngời thầy đầu tiên dạy cho Trần

Đăng Khoa biết chữ, biết yêu sách, yêu thơ Vốn là một cậu bé ham đọc sách,những cuốn sách mà anh Minh tìm về Trần Đăng Khoa đều đọc hết Do có

điều kiện tiếp xúc với sách vở nhiều nên Trần Đăng Khoa đã làm quen với thơ

từ rất sớm Tám tuổi, anh đã làm bài thơ đầu tiên Con bớm vàng Kể từ đó,

mọi ngời xung quanh nhận ra tài năng thi ca của cậu bé Trần Đăng Khoa

Từ khi cắp sách tới trờng, Trần Đăng Khoa đợc nguồn sữa tinh thần quýgiá từ tình cảm thầy cô, bè bạn bồi đắp Khi đã trở thành một hiện tợng thơ,Trần Đăng Khoa lại đợc nhà trờng, thầy cô và bạn bè quan tâm, tạo điều kiệncho anh sáng tác Chính bạn bè và thầy cô là những độc giả đầu tiên phát hiện,

cổ vũ và phê bình thơ cho anh ở trờng, Trần Đăng Khoa sinh hoạt trong mộtnhóm các bạn có năng khiếu thơ văn, hội họa nên càng có điều kiện phát huykhả năng của mình Chỉ một chi tiết thơ dù cha hay, cha đúng, những sáng táccủa anh đều đợc thầy cô và bạn bè góp ý, sửa lại Nhờ thế, những câu thơ,những tứ thơ từ thô mộc, giản dị đợc diễn đạt lại kỹ càng hơn, mềm mại và

uyển chuyển hơn Chẳng hạn nh khi anh viết những câu thơ trong bài Em kể

chuyện này:

Này thằng bống nhớ ai

Mà khóc mãi mắt đỏ ngầu nh lửa

Các bạn của Trần Đăng Khoa đợc đọc liền bảo với anh rằng: “Mắt cábống chẳng bao giờ đỏ cả, chỉ có mắt cá dói (tức cá chày) mới đỏ thôi Tranhcãi mãi không phân thắng bại, đành tổ chức một buổi đi câu cá và câu bằng đ-

ợc cá bống và cá dói, Khoa mới chịu sửa câu thơ của mình.” [49, 199] Và câuthơ ấy cuối cùng là:

Này thằng Dói nhớ ai?

Mà khóc mãi mắt đỏ ngầu nh lửa.

(Em kể chuyện này)

Rõ ràng, gia đình, thầy cô, bạn bè là những ngời đầu tiên ơm mầm tàinăng thơ của Trần Đăng Khoa Mỗi ngời đều có một vai trò, một ý nghĩa nhất

định đối với sự hình thành và phát triển của tài năng ấy

1.1.2 Không khí sáng tác thơ ca thời chống Mỹ cứu nớc (1965-1975)

Sinh ra và lớn lên khi đất nớc có chiến tranh, Trần Đăng Khoa đợc tắmmình trong không khí và tinh thần sục sôi đánh Mỹ của cả dân tộc Mỗi ngờidân Việt Nam lúc này tay cày tay súng, vừa sản xuất để xây dựng và cung cấplơng thực cho tiền tuyến, vừa chiến đấu với kẻ thù để bảo vệ đất nớc Dờng nhkhông một ai không hớng về Tổ quốc với tinh thần và trách nhiệm công dân đ-

ợc đề lên cao nhất, ngay cả đối với những em nhỏ nh Trần Đăng Khoa

Trong không khí ấy, với vũ khí sắc bén là cây bút và lòng nhiệt huyết,các văn nghệ sĩ cũng lên đờng Các thế hệ nhà văn nối tiếp nhau dồn mọi tâmhuyết để viết về thời đại, “về những con ngời đại diện cho tinh hoa và khíphách, phẩm chất và ý chí của toàn dân tộc” [61; 72] Các nhà thơ lớp trớc cóXuân Diệu, Huy Cận, Tố Hữu, Chế Lan Viên, Tế Hanh vẫn đang độ sungsức Hòa vào cái ta chung của toàn dân tộc để viết về cuộc sống và chiến đấu

của nhân dân ta, Chế Lan Viên tự nhủ: Phá cô đơn ta hòa hợp với ng“ ời”, Tế

Hanh lại viết Anh xa n“ ớc nên thêm yêu đất nớc”… Các nhà thơ tr Các nhà thơ trởng thànhtrong kháng chiến chống Pháp nh Chính Hữu, Hoàng Trung Thông, Nguyễn

Đình Thi… Các nhà thơ trvẫn đều đặn sát cánh bên nhau trong kháng chiến chống Mỹ Đặcbiệt là lớp các nhà thơ trẻ trởng thành trong cuộc kháng chiến chống Mỹ Khigiặc Mỹ leo thang bắn phá miền Bắc (1964), cuộc kháng chiến chống Mỹ cứunớc của dân tộc ta bớc sang một giai đoạn mới gay go, căng thẳng và vô cùng

ác liệt Cả dân tộc đều dồn cho tiền tuyến, cùng chung sức đánh đuổi kẻ thù và

bè lũ bán nớc Các nh thà th ơ trẻ cũng nhanh chóng d n thà th ế trận: Cả thế hệ“

dàn hàng gánh đất nớc trên vai” (Bằng Việt) Tiếp nối thế hệ đi trớc là lớp nhà

thơ trẻ trởng thành trong kháng chiến chống Mỹ Chỉ trong vòng mời năm(1964 - 1975), nền thơ hiện đại chống Mỹ liên tiếp xuất hiện những gơng mặtthơ trẻ trung, mới mẻ, tên tuổi của họ gắn với những bài thơ đi cùng nămtháng hào hùng nh Nguyễn Mỹ, Bằng Việt, Lê Anh Xuân, Xuân Quỳnh, PhạmTiến Duật, Vũ Quần Phơng, Phan Thị Thanh Nhàn, Nguyễn Khoa Điềm,Nguyễn Duy, Thanh Thảo, Hữu Thỉnh, Hoàng Nhuận Cầm… Các nhà thơ tr Trong số ấy,Trần Đăng Khoa là ngời trẻ nhất

Sáng tác của các lớp nh thơ trẻ âý mang đến sự đông vui à th cho không khísáng tạo càng trở nên nóng bỏng, sôi động, độc đáo thể hiện khí phách của thế

hệ trẻ thời chống Mỹ Cuộc kháng chiến càng ác liệt thì thơ ca càng nhanhchóng cùng đi vào nhập cuộc Thơ ca trở thành tiếng nói chung cho toàn dântộc Thơ bám sát vào cuộc chiến, phản ánh những sự kiện lớn lao của cuộcchiến Niềm tự hào dân tộc, khí thế sục sôi, niềm kiêu hãnh về thế hệ cha anh

đợc kết tinh từ truyền thống ngàn xa, quá khứ là nền tảng đã truyền ngọn lửayêu nớc vào thế hệ sau và rồi ngọn lửa yêu nớc đã dồn đến đầu súng, ngọn lê

Mỗi nhà thơ đều mang đến một phong cách riêng Nguyễn Mỹ với Cuộc chia

ly màu đỏ đã để lại một niềm tin mãnh liệt vào một chiến thắng trong ngày

mai

Thanh Thảo rắn rỏi đầy trải nghiệm: “Những tráng ca thuở trớc - Còn

hát trong sách thôi - Những thanh gơm yên ngựa - Giờ đã cũ mèm rồi ” Phan

Thị Thanh Nhàn e ấp chùm hoa lặng lẽ“ ” trong một Hơng thầm Lê Anh Xuân lại tạc vào thế kỷ “ ” một Dáng đứng Việt Nam Trong khi đó, Hữu Thỉnh mạnh

mẽ, quyết liệt Đừng viết chúng tôi nh“ cốc chén trên bàn - Hãy viết chúng tôi

nh dòng sông chảy xiết” và nhận ra: Muốn tự hát hãy là dòng suối - Hát về“

mình đừng bắt chớc tiếng chim”… Mỗi nhà thơ trẻ là một dòng suối tự hát,

hát về mình, về ngời lính, về những con ngời đang hiến dâng cuộc đời cho nền

độc lập của Tổ quốc Những giọng hát ấy nh suối nguồn tới mát cho một mầmnon vừa nảy lộc, đâm chồi Trần Đăng Khoa đã cất lên tiếng hát của mìnhtrong không khí sục sôi, nóng bỏng ấy Nguyễn Bùi Vợi đã thật có lý khi đa ra

nhận xét: Trong thời điểm cả n“ ớc dồn sức đánh Mỹ, trẻ con cũng già đi trớc tuổi, các em không đợc sống hồn nhiên cái tuổi bắt dế, nuôi chim của mình Trần Đăng Khoa cũng vậy mà còn hơn thế nữa Vì thông minh hơn ngời, em tiếp nhận không khí chính trị, không khí xã hội một cách nhạy bén ” [51; 182].

Trần Đăng Khoa cũng nh bao trẻ em khác không đợc sống hồn nhiên, vô

t Anh hít thở bầu không khí sôi sục, hào hùng, đợc tắm mình trong ánh hàoquang rực rỡ của thời đại chống Mỹ Hoà nhịp trong nguồn cảm xúc về đề tàichiến tranh, anh đã có nhiều bài thơ đóng góp cho nền thơ ca lúc bấy giờ Anhsớm nhìn nhận và đánh giá không khí của cuộc kháng chiến, không khí của xãhội với cái nhìn nhạy bén, ngộ nghĩnh, vô t Những câu thơ anh viết về cuộcsống trong chiến tranh, về hiện thực của chiến tranh, về ngời lính là những câuthơ hồn nhiên nhng chứa đầy cảm xúc và chất hiện thực:

Em biết sáng nào bom Mỹ giội Phợng đổ ngổn ngang mái trờng tốc ngói Mặt bảng đen lỗ chỗ vết bom bi

Thầy cầm súng ra đi Bài tập đọc dạy chúng em dang dở Hoa phợng cháy một góc trời nh lửa

(Bàn chân thầy giáo)

Trong cái nhìn của Trần Đăng Khoa, vẻ đẹp của anh bộ đội chính lànhững chiến công lẫy lừng và anh đã thể hiện tình cảm khâm phục, đáng kính:

Chú qua bao suối bao đèo

Đến nay chắc đã thêm nhiều chiến công Ngoài này cháu đứng cháu trông

Những đêm súng nổ, lửa hồng chân mây

(Gửi theo các chú bộ đội)

Nhà thơ Trần Đăng Khoa nh một ngời chiến sĩ rắn rỏi, chững chạc khi ýthức đợc vận mệnh dân tộc đang ngàn cân treo sợi tóc:

Cao hơn trang thơ, hơn cả cuộc đời

Là Tổ quốc đang một còn một mất

(Th thơ)

Có thể nói sự thông minh, nhạy bén của bản thân cộng với cái nôi hìnhthành từ gia đình, sự quan tâm chăm sóc của nhà trờng, xã hội và không khísáng tạo sôi động của thơ trẻ chống Mỹ thực sự đã trở thành những tác nhânquan trọng để mầm tài năng thơ ca Trần Đăng Khoa đợc bộc lộ và phát triển

đến đỉnh cao chói lọi

hiện đại đối với Trần Đăng Khoa

Gia đình và nhà trờng là cái nôi đầu tiên đa Trần Đăng Khoa vào thế giới của sáng tạo nghệ thuật Nhng còn may mắn hơn nữa, Trần Đăng Khoa đợc những thi sĩ bậc thầy, bậc đàn anh đi trớc dìu dắt, tiếp sức Những nhà thơ đó phải kể đến thầy giáo Lê Thờng, nhà thơ Trần Nhuận Minh, nhà thơ Xuân Diệu, Huy Cận, Tố Hữu, Chế Lan Viên… Các nhà thơ tr

Từ khi bài thơ đầu tiên Con bớm vàng ra đời cho đến hàng loạt những

bài thơ tiếp nối sau đó Trần Đăng Khoa đợc biết đến nh một hiện tợng lạ, một

“thần đồng thi ca” khiến nhiều ngời, nhiều cơ quan có trách nhiệm quan tâm Thầy Lê Thờng (là thầy dạy nhà thơ Trần Nhuận Minh - anh trai Trần Đăng Khoa) đợc Ty giáo dục Hải Hng cử về để theo dõi dìu dắt Trần Đăng Khoa trong việc sáng tác Chính ngời thầy đầu tiên này đã để lại cho anh nhiều cảm

xúc nhất và Trần Đăng Khoa cũng đã làm bài thơ Nghe thầy đọc thơ chính là

để tặng thầy giáo Lê Thờng của mình:

Em nghe thầy đọc bao ngày Tiếng thơ đỏ nắng, xanh cây quanh nhà Mái chèo nghiêng mặt sông xa Bâng khuâng nghe vọng tiếng bà năm xa.

Kế đến là nhà thơ Xuân Diệu Có thể nói Xuân Diệu là ngời có công rấtlớn trong việc tiếp sức cho Trần Đăng Khoa từ một cậu bé có năng khiếu thơ

ca trở thành một thần đồng

Sau khi nghe tin về Trần Đăng Khoa, Xuân Diệu đã lặn lội về tận quê

h-ơng làng Điền Trì để trực tiếp kiểm tra và xem xét “hiện tợng thơ” của chú béthần đồng Từ đó, nhà thơ Xuân Diệu trở thành ngời thầy dạy nghề vừa thânthiết gần gũi nhng cũng cực kỳ nghiêm khắc của Trần Đăng Khoa Khi nàonhận đợc th của Trần Đăng Khoa gửi kèm những bài thơ, Xuân Diệu đều đa ranhững nhận xét tỉ mỉ về tứ thơ, về câu chữ rất cụ thể Xuân Diệu không bìnhluận, phân tích dông dài, mà chỉ đa ra cái kết luận ngắn gọn có tính tổng quát.Nhiều phen Trần Đăng Khoa cảm thấy toát mồ hôi vì sự nghiêm khắc củathầy Đặc biệt Xuân Diệu rất chú ý đến việc sáng tạo tứ thơ, câu thơ, nhất làviệc lựa chọn từ ngữ Kỉ niệm sâu sắc nhất mà anh không thể quên đợc có lần

khi gửi bài thơ Hạt gạo làng ta cho Xuân Diệu Ban đầu Trần Đăng Khoa viết:

Hạt gạo làng ta Gửi ra tiền tuyến Gửi về muôn phơng xa Làm nên chiến trờng Làm nên niềm vui Các cô các bác

Đừng để gạo rơi

Nhà thơ Xuân Diệu, sau khi đọc bài thơ đã góp ý không nên để: Đừng“

để gạo rơi” Từ sự góp ý chân thành ấy, Trần Đăng Khoa đã tiếp thu một cách

tích cực và làm cho bài thơ kết thúc thật hồn nhiên, cô đọng:

Hạt gạo l ng ta àng ta Gửi ra tiền tuyến Gửi về phơng xa

Em vui em hát Hạt vàng làng ta

Hay bài Thơ tình ngời lính biển, Đêm Côn Sơn, Tiếng nói Cũng đợc

Xuân Diệu góp ý Tuy nhiên, sẽ là phiếm diện khi chỉ tìm hiểu những gì XuânDiệu chê thơ anh, vặn hỏi anh Mặt khác Xuân Diệu đã rất công bằng vànghiêm túc biểu dơng khi Trần Đăng Khoa viết những bài xuất sắc.Thế nhngXuân Diệu không hoan nghênh, không đề cao mà chỉ gật đầu và tỏ ý tâm đắc

Một số bài thơ nh: Bến đò, Em dâng cô một vòng hoa, Đêm Côn Sơn, Tháng

ba Xuân Diệu đánh giá rất cao lời thơ của Trần Đăng Khoa.

Sự tinh tế kết hợp với sự cẩn trọng đầy tình yêu thơng và tinh thần tráchnhiệm của Xuân Diệu đã giúp Trần Đăng Khoa trởng thành và vững vàng hơntrên bớc đờng sáng tạo nghệ thuật Chính từ khi gặp nhà thơ Xuân Diệu, Trần

Đăng Khoa mới hiểu rằng làm thơ không phải là một trò chơi mà là một công“

việc sáng tạo cực nhọc nếu không muốn nói là khổ ải” [61; 156] Trần Đăng

Khoa đã học đợc khá nhiều ở ngời thầy đáng kính này để có đợc những câuthơ tinh tế đến nao lòng:

Ngoài thềm rơi chiếc lá đa Tiếng rơi rất mỏng nh là rơi nghiêng

(Đêm Côn Sơn)

Xuân Diệu không những là ngời dìu dắt tận tình, tận tâm và nghiêmkhắc, mà còn là ngời giới thiệu và quảng bá thơ Trần Đăng Khoa không chỉtrong nớc mà còn ở cả nớc ngoài

Cùng với các nhà thơ lớp trớc, chính quyền địa phơng nói riêng và cả xãhội nói chung đều rất quan tâm tới việc phát huy tài năng thơ của Trần ĐăngKhoa Năm 1967, một cuộc họp bàn về việc giúp đỡ, bảo vệ anh cho tài năngthơ anh phát triển đã đợc tổ chức Trong cuộc họp bàn này không chỉ có một

số nhà thơ nh Xuân Diệu, Huy Cận mà còn có một số đại biểu có trách nhiệmchăm sóc giáo dục thiếu nhi ở trung ơng, tỉnh, huyện và xã cũng dự họp bàn.Rồi thơ của Trần Đăng Khoa đợc giới thiệu trên sóng phát thanh khiến nhiềunhà thơ phơng Tây chú ý Tháng 12 năm 1968, “Đài truyền hình Pháp đã phátmột tiết mục đặc biệt giới thiệu nhà thơ tí hon của nớc Việt Nam dân chủ cộng

hòa, cuốn phim Thế giới nhỏ của em Khoa đợc nhận giải thởng mang tên

Vay-ăng Cu-tuya-riê (Paul Vailland Couturier)” [49; 202]

Khi nói về những ảnh hởng của các yếu tố xã hội đối với sự nghiệp củamình, nh một lời tri ân, Trần Đăng Khoa đã bộc bạch: “hai nhà thơ có ảnh h-ởng sâu sắc nhất đối với tôi: Một nhà thơ Trần Nhuận Minh, anh ruột tôi Anhlàm ca dao thơ phú hò vè phục vụ làng xã từ lúc tôi mới ra đời Việc làm củaanh mở ra trớc mắt tôi một con đờng và tôi đã đi trên đó từ lúc nào khôngbiết… Các nhà thơ tr Hai là nhà thơ lớn Xuân Diệu, thầy dạy nghề của tôi, ngời luôn đòi hỏitôi phải lao động, lao động và lao động… Các nhà thơ tr Tôi cũng ghi lại đây lòng biết ơn

các thầy cô giáo, các nhà văn, nhà báo, nhà nghiên cứu phê bình, các anh chịbiên tập và xuất bản sách… Các nhà thơ tr [51; 6]”

Nhờ có sự phát hiện sớm và sự giúp đỡ nhiệt tình, nghiêm khắc củanhững ngời thầy là những bậc đàn anh đi trớc, sự quan tâm đặc biệt của các cơquan chức năng và của cả xã hội, cộng với sự nhạy cảm, thông minh và tinhthần ham học hỏi, rèn luyện bản thân của cá nhân, Trần Đăng Khoa từ mộtchú bé có năng khiếu thơ đã trở thành một “thần đồng thi ca” đất Việt, mộthiện tợng thơ hiếm có trong lịch sử văn học dân tộc

1.2.ưCácưchặngưđờngưthơưcủaưTrầnưĐăngưKhoa

1.2.1.Thời kỳ niên thiếu

Sáng tác của Trần Đăng Khoa tính cho đến thời điểm hiện tại rất phongphú các thể loại: Thơ, trờng ca, phê bình - bình luận văn học… Các nhà thơ tr Những sángtác đó có thể chia làm hai thời kỳ: thời kỳ niên thiếu và thời kỳ trởng thành

Thời kỳ niên thiếu đợc tính từ khi bài thơ đầu tiên Con bớm vàng ra đời.

Đó là năm 1966, khi Trần Đăng Khoa mới lên 8 tuổi Ban đầu, anh chỉ làmthơ một cách ngẫu hứng, cảm xúc đến với anh một cách tự nhiên Anh từngtâm sự: “Không biết các nhà thơ khác làm thơ nh thế nào? Còn tôi, bài thơ đếnvới tôi thờng bất chợt Có khi đang ngồi nói chuyện với bạn tự dng trong đầunảy ra một ý gì đó mà mình tự thấy hay hay Cũng có khi đang đọc sách, gặpmột chi tiết tiết thú vị, rồi chi tiết ấy cũng gợi cho mình một cái tứ nào đó Thếrồi bài thơ hình thành, bài thơ đầu tiên ra đời trong những phút ngẫu hứng ấy.[38; 57]

Từ khi bài thơ Con bớm vàng ra đời và liên tiếp những năm sau đó là

thời kỳ nở rộ của thần đồng Trần Đăng Khoa Hầu nh, những bài thơ hồnnhiên, trong sáng mà ngộ nghĩnh cứ đều đặn đến với độc giả với một số lợnglớn Một số nhà thơ thuộc bậc đàn anh đã từng nhận xét ở lứa tuổi cùng thờivới Trần Đăng Khoa cũng có nhiều trẻ em làm thơ nhng không thể đạt đợc

đến mức tầm cỡ nh Trần Đăng Khoa và họ cho rằng thành công của Trần

Đăng Khoa là do ở cách thể hiện cái nhìn ngộ nghĩnh, hồn nhiên và đặc biệt làphong cách rất riêng khiến cho ngời đọc thán phục

Có thể nói, thời kỳ niên thiếu là quãng thời gian rực rỡ nhất của Trần

Đăng Khoa, thời kỳ của một tài năng nở rộ để anh đợc mệnh danh là một

“thần đồng” Bài thơ Con bớm vàng là tác phẩm đầu tay và cũng là tác phẩm

đầu tiên đến ngay với bạn đọc đã để lại ấn tợng mạnh mẽ về một giọng thơ trẻ

con Tiếp sau đó là hàng loạt các bài thơ có giá trị khác cũng ra đời trong

khoảng thời gian đó nh là Trông trăng, là ảnh Bác, là Bên kia sông Kinh Thầy,

là Trăng sáng sân nhà em, là Kể cho bé nghe, rồi Hạt gạo làng ta, Chiếc ngõ

nhỏ… Các nhà thơ trTrên dới trăm bài thơ của anh đã ra mắt độc giả cuốn hút sự say mê củahàng nghìn ngời, nhất là độc giả trẻ em Đọc thơ Trần Đăng Khoa thời niênthiếu, một thế giới kỳ diệu, lung linh màu sắc và ánh sáng, ngộ nghĩnh và

đáng yêu đợc mở ra Thế giới ấy đợc nhìn bằng ánh mắt trẻ thơ trong veo đến

kỳ lạ, hồn nhiên đến ngộ nghĩnh và sống động đến bất ngờ Từ những hình

ảnh quen thuộc của làng quê Việt Nam nh dòng sông, ánh trăng, cánh đồng,mùa gặt… Các nhà thơ tr cho đến những con vật bình thờng, thậm chí là tầm thờng nhấttrong cuộc sống hàng ngày nh con kiến, con giun, con dế, con trâu… Các nhà thơ tr cũng đivào thơ, trở thành những nhân vật trữ tình ngộ nghĩnh mà đáng yêu Trần

Đăng Khoa đã thổi linh hồn cuộc sống vào những vật vô tri ấy bằng tất cả tìnhcảm, tài năng và trí tuệ của mình, biến tất cả thành một thế giới thần tiên,trong ngần của riêng anh Và bạn đọc đợc đắm mình, đợc hòa tan vào trongthế giới ấy khi đến với thơ anh

Bên cạnh những bài thơ hồn nhiên con trẻ, ngời ta còn bắt gặp một Trần

Đăng Khoa đầy suy t và chín chắn nh ngời già trớc tuổi Đó là khi anh viết vềchiến tranh, về chú bộ đội, về những ngời anh hùng, về mẹ đặc biệt là khiviết về những nỗi đau nhân thế Đọc những câu thơ sau đây có ai nghĩ đợc đó

là những lời tâm huyết gan ruột của một cậu bé 12 tuổi đối với ngời mẹ kínhyêu:

Rồi những cảnh vật rất đỗi bình thờng, quen thuộc cũng đợc Trần

Đăng Khoa thổi hồn của t tởng vào làm bật ra những ý nghĩ sâu xa, lay độngnhất:

Mái gianh ơi hỡi mái gianh Ngấm bao ma nắng mà thành quê hơng

(Khúc hát ngời anh hùng)

Những câu thơ mà Trần Đăng Khoa viết về ngời anh hùng Mạc Thị Bởicũng thể hiện lòng biết ơn sâu sắc nh khái quát cả truyền thống cha ông trongcuộc đấu tranh giữ nớc:

Có qua những cuộc đấu tranh Máu ngời đổ xuống mới thành núi sông

Đẹp sao dòng máu anh hùng Lại từ sông núi chảy trong tim ngời

(Khúc hát ngời anh hùng)

Chính cái phần suy t của Trần Đăng Khoa đã làm cho nhà thơ Tố Hữu

phải thốt lên rằng: Tinh hoa văn học của dân tộc đã dồn đúc vào một số ít“

ngời, trong đó có Khoa Giời đã mợn cái miệng trẻ con để làm thơ cho ngời lớn đọc, không hiểu sao một chú bé tám tuổi lại có đợc những câu thơ nh vậy.

Đó là câu thơ của Giời” [51; 117].

Quả thật, thời niên thiếu của mình, Trần Đăng Khoa đã gặt hái đợcnhững thành công quá sớm trên con đờng sáng tạo nghệ thuật Trong 10 năm

là học sinh phổ thông, ngoài tập Góc sân và khoảng trời, Trần Đăng Khoa đã xuất bản 4 trờng ca: Đánh Thần Hạn, Làng quê, Trừng phạt và Khúc hát ngời

anh hùng Suốt trong những năm từ 1968 đến 1983, thơ thời niên thiếu của

anh luôn đợc xuất bản, rồi tái bản nhiều lần ở cả trong và ngoài nớc, riêng

tr-ờng ca Khúc hát ngời anh hùng đợc tái bản 5 lần Sáng tác của Trần Đăng

Khoa, dù ở đâu, lúc nào cũng đợc độc giả, đặc biệt là các em nhỏ đón nhậnmột cách say mê, nhiệt thành

* Các tác phẩm thơ thời niên thiếu đã xuất bản trong nớc:

- Góc sân và khoảng trời, Nhà xuất bản Hải Dơng, 1968.

- Từ góc sân nhà em, Nhà xuất bản Kim Đồng, 1968.

- Thơ Trần Đăng Khoa, tập 1, Nhà xuất bản Hải Dơng, 1970

- Từ góc sân nhà em (Tập khác), Nhà xuất bản Hải Dơng, 1972.

- Góc sân và khoảng trời (tập khác), Nhà xuất bản Kim Đồng, 1973.

- Khúc hát ngời anh hùng (trờng ca), Nhà xuất bản Văn nghệ quân đội, 1974.

- Đánh thần Hạn (trờng ca), Nhà xuất bản Văn Nghệ, Hà Nội.

- Em kể chuyện này, Nhà xuất bản Kim Đồng, 1977.

- Kể cho bé nghe, Nhà xuất bản Kim Đồng, 1979.

- Thơ Trần Đăng Khoa, tập 2, Nhà xuất bản Hải Dơng, 1982

- Thơ Trần Đăng Khoa, Nhà xuất bản Kim Đồng, 1982.

- Góc sân và khoảng trời, Nhà xuất bản Đồng Tháp, 1983.

- Hạt gạo làng ta, Nhà xuất bản Hải Hng, 1983.

- Trần Đăng Khoa, Thơ với tuổi thơ, Nhà xuất bản Kim Đồng, 2007.

* Các tác phẩm xuất bản ở nớc ngoài:

- Tiếng hát còn tiếp tục, xuất bản ở Pháp, năm 1971.

- Góc sân và khoảng trời, xuất bản tại Cuba, năm 1973.

- Cánh diều no gió, xuất bản tại Cộng hòa dân chủ Đức, năm 1973.

- Con bớm vàng, xuất bản tại Hunggari năm, 1973.

Có thể khẳng định ở thời kỳ niên thiếu, Trần Đăng Khoa đã tạo chomình một thế giới riêng, một góc trời riêng Thế giới ấy bắt nguồn từ cái gócsân và khoảng trời - nơi mà Trần Đăng Khoa thờng để quan sát, ngắm nhìnbao quát cảnh quê, hồn quê Một hồn thơ nhạy cảm, tinh tế với giọng điệungây thơ, ngộ nghĩnh nhng lại chứa đựng tình cảm tha thiết, mang tầm vóc lớncủa thời đại

Rõ ràng, với một số lợng lớn các tác phẩm ra đời trong quãng thời gianTrần Đăng Khoa học phổ thông cũng nh giá trị mà các tác phẩm đó để lạitrong lòng độc giả, thừa sức để khẳng định anh là một nhân tài, một “thần

đồng thi ca” mà không chỉ ở Việt Nam mà cả trên thế giới đều hiếm có Có

lẽ, trong lịch sử văn học dân tộc nói chung và với sự nghiệp sáng tác củaTrần Đăng Khoa nói riêng, đó là thời kỳ một đi không trở lại Đấy là thời kỳ

đẹp đẽ nhất, vàng son nhất, rực rỡ nhất trong cuộc đời của một tài năng

Đờng hành quân dẫn đến mọi chân trời

Cao hơn trang thơ, hơn cả cuộc đời

Là Tổ quốc đang một còn, một mất.

nhiên của Góc sân và khoảng trời thơ bé để đến với một cuộc sống rộng lớn

hơn, gian khổ hơn, sôi động hơn và đầy gian nan thử thách

Nói là thời kỳ trởng thành bắt đầu từ khi nhập ngũ nhng trên thực tế,anh đã trởng thành từ những ngày còn là một thiếu niên 14, 15 tuổi, bởi thơanh thời gian đó đã chững chạc lắm rồi Hàng loạt các tác phẩm của anh ra đời

từ những năm 1972 trở đi đến 1975 nh Lời một bạn gái mời hai tuổi, Tiếng

đàn bầu và đêm trăng, Th thơ, trờng ca Đánh Thần Hạn, trờng ca Khúc hát Ngời anh hùng… Các nhà thơ tr đã cho độc giả thấy một Trần Đăng Khoa chín chắn, đầysuy t nh một ngời lớn, một chàng thanh niên thực sự Tuy nhiên, chỉ đến khitrở thành ngời lính, thơ Trần Đăng Khoa mới chính thức chuyển sang một giai

đoạn khác: giai đoạn trởng thành

Qua tuổi thiếu niên, cánh thơ Trần Đăng Khoa đã “từ góc sân nhà em”bay đến khắp mọi nơi nh biên cơng, hải đảo, nớc Nga Trần Đăng Khoa viếtkhông nhiều và chủ đề chính là về ngời lính Có lẽ, số lợng tác phẩm ít đi vàchủ đề hẹp hơn cũng bởi một phần do không khí sáng tạo không còn sục sôi

nh trớc nữa Đất nớc đã sạch bóng quân thù, kẻ thù lớn nhất đã không còn là

kẻ thù nguy hiểm nữa Sau những tháng ngày sục sôi căng thẳng của cuộckháng chiến chống Mỹ, tất cả tạm lắng xuống nh để nghỉ ngơi, để chuẩn bịcho công cuộc xây dựng đất nớc Bên cạnh đó, môi trờng của cuộc sống mới,những suy nghĩ mới khi thành ngời lính không còn cho phép Trần Đăng Khoa

đợc giữ mãi cái tuổi hồn nhiên nữa Phải chăng đấy là những nguyên nhânkhiến tác phẩm của anh ít đi và đi vào chiều sâu nhiều hơn?

Những tác phẩm thơ của Trần Đăng Khoa thời kỳ trởng thành chủ yếu

đợc tập hợp trong tập Đi ngang qua bão và sau này là Bên cửa số máy bay

Anh đã đi nhiều nơi, ở đâu anh cũng có những bài thơ để kỷ niệm Dù ở đâu

và lúc nào, thơ anh cũng mang đậm chất đam mê, cũng thấy sự vợt lên của ýchí cách mạng và sự chiêm nghiệm về cuộc sống chiến đấu của chính bản thân

và của dân tộc Năm 1978, khi ở mặt trận biên giới Tây Nam, nghe tin bé

Giang vừa thi đỗ vào trờng Đại học s phạm, anh đã viết bài Gửi em gái Trong

thơ, anh viết:

Hôm nay em đến giảng đờng Anh hằng khao khát

Thế hệ anh, mấy lớp ngời đi cứu nớc

Có bao anh cha đợc tới lớp Mời

Có bao anh nằm lại dọc đờng rồi Bên con suối không tên, dới ngọn đồi không tuổi

Có thể sau này em dẫn học trò tới Chỉ thấy im lìm rừng xanh với núi xanh…

Một trong những nơi mà nhà thơ hái lợm đợc nhiều thi tứ nhất là Trờng

Sa thân yêu Qua chùm thơ viết về Trờng Sa của anh, ngời đọc bắt gặp sức

sống Trờng Sa vừa bền bỉ dẻo dai nhng cũng đầy gian khổ khắc nghiệt Lính

đảo hát trờng ca trên đảo, Cây bão táp đảo Nam Yết, Đợi ma trên đảo Sinh Tồn, Ghi ở đảo chìm Trần Đăng Khoa viết nhiều về sóng gió Trờng Sa nhng

không làm ngời lính bị chìm lấp giữa thiên nhiên, trái lại sóng gió đợc dựngdậy làm nền để nhà thơ khắc hoạ chân dung lồng lộng của chiến sĩ Trờng Sa:

Ôi, ớc gì đợc thấy ma rơi Chúng tôi sẽ trụi trần nhẩy choi choi trên cát

Nh con cá rô rạch nớc đón ma rào

úp miệng vào tay, chúng tôi sẽ cùng gào

( Đợi ma trên đảo Sinh Tồn)

Rồi ngời ta lại thấy một Trần Đăng Khoa trầm t, rắn rỏi và đầy lãng mạn:

Đất nớc gian lao cha bao giờ bình yên Bão táp cha ngng trong những vành tang trắng Anh đứng gác Trời khuya Đảo vắng

Biển một bên và em một bên…

(Thơ tình ngời lính biển)

Đọc những tác phẩm của Trần Đăng Khoa, có ý kiến đã nhận xét: “Anh

đã viết nh anh nghĩ và anh đã sống nh anh đã viết Sự nhất quán giữa trang thơ

và cuộc đời, giữa nghệ thuật và lý tởng, là một vẻ đẹp của anh cũng là một vẻ

đẹp của thế hệ thanh niên thời đại Hồ Chí Minh” (Lời giới thiệu Tuyển thơ

Trần Đăng Khoa, Nxb Thanh Niên,H, 1999)ưư

Có thể nói, ở thời kỳ trởng thành, Trần Đăng Khoa viết không nhiều,mật độ không dày nh ở thời niên thiếu Một vài tác phẩm để lại những cảm

xúc đẹp trong lòng độc giả khi anh viết về ngời lính Đọc Ngày mai ra trận

ngời đọc nín thở cùng cảm nhận sự căng thẳng, hồi hộp của tâm trạng ngờilính khi đợi ngày mai phải trực tiếp đối mặt với kẻ thù Dù vậy vợt lên trên tấtthảy là sự lạc quan của ngời lính:

Nếu ngày mai chúng mình đều còn cả

Ta sẽ ôm nhau hát vang rừng Cho mẹ chúng mình ở nhà đừng sốt ruột Cho sông núi biết chúng mình là những thằng hai mơi

(Ngày mai ra trận)

Bài thơ Về làng đợc anh ghi lại những mất mát, hi sinh của ngời lính

trong chiến tranh, những nỗi buồn mà chiến tranh mang lại Dù vậy, họ vẫn ýthức đợc họ là ngời may mắn, hạnh phúc khi đợc trở về “Với Độc lập Tự docho tất thảy mọi ngời” và “xứng đáng để thế hệ sau kiêu hãnh”… Các nhà thơ tr Rồi những

bài thơ Về làng, Lính thời bình… Các nhà thơ tr đều đem lại những cảm xúc mới cho ngời

đọc về cuộc sống của những ngời lính thời hậu chiến

Bên cạnh đó còn có những bài thơ mà Trần Đăng Khoa viết về cuộc

sống là những cảm xúc giản dị trong cuộc sống hàng ngày nh Cát Bà, Không

đề, Gửi em ở Ninh Bình, Hoa xơng rồng… Các nhà thơ tr hay một chút hoài cổ trong Hoa

L, Đỉnh núi, Chiều Riazan, Qua Bôrôđinô

Khi ở tuổi tứ tuần, anh có vẻ hợp hơn với thể loại phê bình bình luận

văn học Năm 1998, tập bình luận văn chơng Chân dung và đối thoại“ ” đãgây đợc sự chú ý của đông đảo bạn đọc, tạo ra một làn sóng d luận sôi nổivới những khen chê khác nhau Dù vậy, ở đây ngời ta vẫn thấy một Trần

Đăng Khoa nh đã biết “trung thực và đi đến tận cùng trong cảm nhận nghệthuật”

1.3.ư Thơ chọn lọc“ ”ư-ưtinhưhoaưchọnưlọcưcủaưthơưTrầnưĐăngưKhoa

1.3.1 Cấu trúc chung của tập thơ

Từ khi biết sáng tác cho đến khi đợc công bố tác phẩm đầu tiên và cho

đến nay, thơ của Trần Đăng Khoa liên tục đợc xuất bản và tái bản Suốt trongnhững năm cuối của thập niên 60 đến thập niên 70 của thế kỷ trớc, thơ Trần

Đăng Khoa đã đợc tái bản và xuất bản hàng chục lần cả trong và ngoài nớc.Những tác phẩm của anh, khi thì đợc in thành tập với các tên gọi là tên của các

bài thơ nh: Góc sân và khoảng trời, Từ góc sân nhà em, Em kể chuyện này,

Khúc hát ngời anh hùng… Các nhà thơ tr khi lại đợc tuyển chọn để in thành từng tập mang

tựa đề chung nh Thơ Trần Đăng Khoa của Nhà xuất bản Kim Đồng (1982),

Thơ Trần Đăng Khoa của Nhà xuất bản Hải Dơng (1983), Tuyển thơ Trần

Đăng Khoa của Nhà xuất bản Thanh Niên (1999)… Các nhà thơ tr Tập Thơ chọn lọc -2004

của nhà xuất bản Văn học, Hà Nội đợc tuyển chọn và xuất bản theo cách thứhai

Tập Thơ chọn lọc (tái bản lần thứ 70, năm 2004, của nhà xuất bản Văn

học, Hà Nội) là một tập hợp gồm 161 bài thơ và trích hoặc in toàn vẹn bốn trờng

ca Đây có thể xem là một tập hợp tơng đối đầy đủ các tác phẩm thơ tiêu biểucủa Trần Đăng Khoa trong suốt thời kỳ thơ ấu cho đến khi trởng thành Trình tự

các tác phẩm đợc sắp xếp theo thời gian sáng tác, từ bài thơ đầu tiên Con bớm

vàng (1966) cho đến bài thơ vui Gửi bác Trần Nhuận Minh sáng tác năm 1998,

tức là những tác phẩm đợc sáng tác trong thời gian 30 năm

Trong thực tế, những sáng tác của Trần Đăng Khoa đợc tập hợp và in

thành các tập Tập thơ đầu tiên là “Góc sân và khoảng trời”, tiếp đến là các ờng ca: Làng quê, Trừng phạt, Đánh Thần Hạn và Khúc hát ngời anh hùng, sau cùng là các sáng tác khi Trần Đăng Khoa đã trởng thành: Đi ngang qua

tr-bão và Bên cửa sổ máy bay Trong Tập thơ chọn lọc, sự sắp xếp các tác phẩm

theo trình tự thời gian ra đời của các bài thơ đã xóa nhòa đi ranh giới giữa cáctập lẻ Ngời ta chỉ còn thấy tác phẩm của Trần Đăng Khoa chảy theo một dòngthời gian, từ thuở niên thiếu cho đến khi trởng thành Cấu trúc này có thể giúpngời đọc hình dung một cách đầy đủ, toàn vẹn các sáng tác thơ từ thời niênthiếu cho đến năm 1998 trong sự nghiệp thơ của Trần Đăng Khoa

1.3.2 Quan điểm lựa chọn và thẩm định thơ Trần Đăng Khoa

Tác phẩm nghệ thuật là đứa con tinh thần của ngời nghệ sĩ Mỗi tácphẩm ra đời là thành quả của cả một quá trình hoài thai, trăn trở và khổ công

nuôi dỡng, là gan ruột là mồ hôi nớc mắt, là tài năng và trí tuệ của họ Do vậy,lựa chọn tác phẩm để in thành tập là chuyện không đơn giản Lại càng khókhăn hơn nếu lựa chọn tác phẩm để phân tích, thẩm bình, làm nổi bật đợc đặc

điểm cũng nh phong cách nghệ thuật của một tác giả Tác phẩm đợc lựa chọn

để nghiên cứu, thẩm bình, một mặt phải vừa đảm bảo đợc tính bao quát cho sựnghiệp sáng tác (ít nhất là trong một thể loại) của tác giả lại đồng thời phải thểhiện đợc những nét riêng, những đặc điểm cá tính nổi bật nhất của tác giả ấy

Tập Thơ chọn lọc của Trần Đăng Khoa (tái bản lần thứ 70, Nhà xuấ bản Văn học, Hà Nội) đã đáp ứng đợc những yêu cầu trên đây Thứ nhất, Thơ

chọn lọc là tập thơ đợc xuất bản mới nhất của Trần Đăng Khoa Vì mới nhất

nên những tác phẩm ra đời sau, trong thời gian Trần Đăng Khoa ở nớc ngoài,rồi khi đã lấy vợ… Các nhà thơ tr cũng đợc cập nhật Và vì thế, nh lời Nhà xuất bản giớithiệu, đây là tập thơ “bao gồm cả mảng thơ anh viết từ thuở thơ ấu cho đếntuổi trởng thành, để chúng ta có cái nhìn tơng đối tổng thể, khoa học và kháchquan về một mảng sáng tác của anh”

Thứ hai, có thể khẳng định Thơ chọn lọc là tập hợp những bài thơ tiêu

biểu, đặc sắc nhất của Trần Đăng Khoa, là “những gì tinh túy nhất đã có trongmột chặng đờng” từ năm 1966 cho đến những năm 20 của thế kỷ mới này

Điểm lại những tác phẩm có trong Thơ chọn lọc, ngời ta thấy có hầu hết các

tác phẩm thời thơ ấu, những bài thơ đã từng và sẽ còn làm say lòng bao lớp

độc giả nh Con bớm vàng, ảnh Bác, Góc sân và khoảng trời, Hạt gạo làng ta,

Vờn em, Trăng sáng sân nhà em, Đánh thức trầu, Dặn em, Nghe thầy đọc thơ,

ò ó o, Mẹ ốm… Các nhà thơ tr Ngoài ra còn có 4 trờng ca: Đánh Thần Hạn, Làng quê,

Trừng phạt, Tiếng hát ngời anh hùng mà Trần Đăng Khoa đã sáng tác khi còn

là một học sinh phổ thông

Bên cạnh đó, mảng thơ Khoa làm trong thời kỳ trởng thành cũng đợclựa chọn Đó là các bài thơ ra đời trong thời gian Trần Đăng Khoa nhập ngũ,rồi khi ở Liên Xô (cũ) cho đến khi đã ngót nghét tuổi 40 Hay nhất trong số đó

là những bài thơ về ngời lính, đặc biệt là lính đảo Những bài thơ nh Ngày mai

ra trận, Th tình ngời lính đảo, Lính đảo hát tình ca trên đảo, Th viết bên cửa

sổ máy bay, Về làng, Lính thời bình… Các nhà thơ tr đều là những bài thơ hay đợc viết trongthời kỳ này

Thơ chọn lọc chính là tinh hoa trong những sáng tác thơ của Trần Đăng Khoa.

1.3.3 Đánh giá chung về thơ Trần Đăng Khoa qua tập Thơ chọn lọc

1.3.3.1 Đặc điểm chung

Dõi theo suốt tập Thơ chọn lọc, ngời đọc cảm thấy rất rõ sự lớn dần

từng ngày của Trần Đăng Khoa Phần đầu tập thơ là những bài thơ với tâm hồn

trẻ con thơ ngây, hồn nhiên, trong trẻo với những bài thơ Cái sân, Trông trăng,

Lọc cà lọc cọc, Con gà liếp nhiếp, Trăng sáng sân nhà em, Vờn em, Tiếng nói… Những bài thơ viết từ những năm 8, 9 tuổi này thực sự đã mở ra cả một

thế giới sinh động, hồn nhiên, của cảnh vật thiên nhiên nơi thôn quê với nhữngtình cảm trong sáng của Trần Đăng Khoa thuở ấu thơ

Rồi đến những năm Trần Đăng Khoa lớn hơn, tức là từ những năm 70của thế kỷ trớc, anh đã có những bài thơ vô cùng chững chạc, đặc biệt là các tr-ờng ca Thế giới trong thơ anh mở rộng dần theo tâm lý lứa tuổi Ngời ta khôngcòn thấy cái vẻ hồn nhiên, sôi nổi của một thiếu niên mời ba, mời bốn nữa, màchỉ thấy một thanh niên với những suy nghĩ về quê hơng, về những ngời xungquanh, về trách nhiệm của cá nhân đối với Tổ quốc Đây chính là cái giai đoạn

mà mọi ngời xem anh là già trớc tuổi Cho đến thời kỳ thực sự trởng thành,những bài thơ của anh lại mang một phong cách mới: trầm lặng, điềm tĩnh, đầychiêm nghiệm:

Nào ta cạn chén đi anh

Đời ngời mấy chốc mà thành cỏ hoa Biết bao thành lũy quanh ta Nhắp đi ngoảnh lại đã là khói sơng.

(Với bạn)

Nhìn chung, qua Thơ chọn lọc có thể thấy thơ Trần Đăng Khoa chỉ thực

sự nở rộ trong thời kỳ niên thiếu Thơ thời niên thiếu chiếm số lợng lớn trongtập: 140 tác phẩm (cả 4 trờng ca) trong tổng số 165 tác phẩm đợc chọn lọc,chiếm 84,8% Không chỉ thế, những bài thơ ra đời trong thời kỳ niên thiếu đãthực sự để lại ấn tợng sâu sắc về một giọng thơ hồn nhiên, trong sáng, một sựnhạy cảm tuyệt vời của một tâm hồn phong phú, một óc liên tởng, tởng tợngsắc sảo với một vốn từ đa dạng đến bất ngờ

1.3.3.2 Đặc điểm về nội dung đề tài

Thơ Trần Đăng Khoa viết về nhiều đề tài Đó là các đề tài quen thuộc

về cuộc sống sinh hoạt hàng ngày, về chiến tranh, về thiên nhiên, về loài vật,

về lãnh tụ, về lịch sử… Các nhà thơ tr ở đề tài nào ngời ta cũng thấy một Trần Đăng Khoa hồn nhiên, chân thực, trong sáng và đầy sáng tạo Sự phong phú trong đề tài đã

phần nào phản ánh sự phong phú trong tâm hồn và sự đa dạng trong sáng táccủa Trần Đăng Khoa

ấn tợng để lại trong lòng ngời đọc thơ anh suốt từ đầu đến cuối tập thơ

là cảnh quê, hồn quê ngập tràn trong từng trang sách Tất cả các đề tài mà anh

đề cập đều hiện lên trên một cái nền chung là không gian làng quê và tình cảmcủa con ngời thôn quê Trần Đăng Suyền đã thật chính xác khi nhận xét vềchất quê trong thơ anh: “Quê trong cảnh thì hồn nhiên mà quê trong hồn thìchín chắn, tình quê chân thật, đậm đà, sâu sắc” [61; 159] Chất quê ấy đợc hiệnhình bằng những hình ảnh chân thực mà sống động

1.3.3.3 Về hình thức nghệ thuật: Thơ Trần Đăng Khoa có đầy đủ các

thể loại: từ lục bát, song thất lục bát đến thơ tự do, rồi thơ hai chữ, ba chữ, bốnchữ, năm chữ … Các nhà thơ tr Trong số đó các bài thơ lục bát, năm chữ và thơ tự do chiếm sốlợng lớn đặc biệt là ảnh hởng của những sáng tác dân gian trong thơ Trần ĐăngKhoa thể hiện khá rõ Đọc những bài thơ lục bát, ngời ta cảm nhận đợc mộtkhông khí quen thuộc đã gặp trong ca dao truyền thống, những bài thơ hai chữ,

ba chữ, bốn chữ lại là một cấu trúc câu ca quen thuộc của thể loại đồng dao

Có lẽ những lời ru của bà, của mẹ, những câu hát trong các trò chơi trẻ thơ củaquê hơng đã ngấm sâu vào tâm hồn thơ bé của Trần Đăng Khoa, để rồi trởthành những câu thơ dân gian mới mang đầy chất sáng tạo của cậu bé thần

đồng:

.Mồm thở ra gió

…

Là cái quạt hòm Không thèm cỏ non

Là con trâu sắt Rồng phun nớc bạc

Là chiếc máy bơm

(Kể cho bé nghe)

Tóm lại, qua tập Thơ chọn lọc có thể thấy đợc những đặc điểm nổi bật

quan trọng của thơ Trần Đăng Khoa là: bên cạnh những t tởng thời đại, nhữngsuy nghĩ của cả cộng đồng, ngời ta còn thấy một Trần Đăng Khoa có những sựsáng tạo riêng Sự sáng tạo đó thể hiện ở ngôn ngữ thơ trong sáng, linh hoạt,tài liên tởng, tởng tợng phong phú và một tình cảm hồn nhiên, chân thành

Con đờng đến với thơ của Trần Đăng Khoa nh là một tất yếu bởi bêncạnh năng khiếu trời cho, tài năng ấy còn đợc nuôi dỡng trong một môi trờng

tốt của gia đình, nhà trờng và xã hội Tất cả những yếu tố đó đã cộng hởng, trởthành cội rễ bền chặt để một thần đồng hình thành và phát triển; để rồi từ đógóp cho đời một tiếng nói hồn nhiên trong trẻo, một hồn thơ phong phú, một

thế giới nghệ thuật sống động lung linh Và Thơ chọn lọc là tinh hoa của hồn

thơ ấy

Chơngư2 NHữNG CHủ Đề LớN Và CáI TÔI TRữ TìNH

TRONG THƠ TRầN ĐĂNG KHOA

2.1.ưNhữngưchủưđềưlớnưtrongưthơưTrầnưĐăngưKhoa

2.1.1 Khái quát chung về chủ đề

Chủ đề là “vấn đề cơ bản, vấn đề trung tâm đợc tác giả nêu lên, đặt ra

qua nội dung cụ thể của tác phẩm văn học” [22; 61]

Mỗi một tác phẩm văn học luôn luôn chứa đựng những vấn đề cơ bản,

điều mà tác giả gửi gắm khi sáng tác Cùng một đề tài có thể có nhiều tác giảhớng tới, nhng mỗi ngời đều viết theo những chủ đề riêng Thậm chí cùng mộttác giả viết về cùng một đề tài nhng ở mỗi tác phẩm lại đợc viết theo nhữngchủ đề khác nhau Chẳng hạn: Cùng viết về đề tài cách mạng nhng thơ Tố Hữu

ra đời ở những thời kỳ khác nhau thì có những chủ đề khác nhau ở Từ ấy là

niềm vui, niềm hân hoan của ngời chiến sĩ cộng sản khi bắt gặp lý tởng cách

mạng; ở bài thơ Con cá chột na lại là cuộc đấu tranh ghê gớm vì một việc

t-ởng rất đơn giản của việc ăn hay không ăn, tuyệt thực hay không tuyệt thựcnhng đó chính là cuộc vật lộn khó khăn giữa bản năng sinh tồn và ý chí cách

mạng; ở bài thơ Việt Bắc lại là những tình cảm quyến luyến mặn nồng giữa

ngời cán bộ cách mạng và Việt Bắc trong giờ phút chia tay sau ngày khángchiến chống Pháp thắng lợi… Các nhà thơ tr Chủ đề phản ánh quan điểm t tởng, tình cảm,khả năng nắm bắt nhạy bén của nhà văn đối với những vấn đề của cuộc sống,thể hiện quan niệm về cuộc sống, về nghệ thuật… Các nhà thơ tr của tác giả

Cũng nh nhiều nhà thơ khác, Trần Đăng Khoa thờng viết về cuộc sốngquanh mình và về những đề tài quen thuộc trong truyền thống văn học dântộc Đó là những đề tài về quê hơng đất nớc, về thiên nhiên, về con ngời và về

sự nghiệp xây dựng và đấu tranh bảo vệ Tổ quốc Nổi bật lên trong những đềtài đó là các chủ đề: tình cảm gia đình, tình yêu quê hơng xứ sở, chiến tranh

và ngời lính ở mỗi chủ đề, Trần Đăng Khoa luôn viết với một niềm say mêtuyệt đỉnh và một tình cảm hồn nhiên, trong sáng, chân thành Nhà thơ Phạm

Hổ, ngời đã dõi theo theo từng bớc đi của Khoa trong nhiều năm đã nhận xét:

“Có thể khẳng định hầu nh toàn bộ thơ của Trần Đăng Khoa là viết bằng lòngyêu thơng Yêu thơng từ cây cỏ đến loài vật, từ ngời thầy trong nhà đến bà controng làng, trong xóm quanh năm quen một việc đồng, từ Bác Hồ kính yêu

đến thầy cô giáo, các bạn bè cùng lớp, các anh bộ đội, các bác công nhân đàothan… Các nhà thơ tr [51; 29] ”

Lòng yêu thơng chân thành, nồng hậu là thứ tình cảm bao trùm lên toàn

bộ các chủ đề trong thơ Trần Đăng Khoa

2.1.2 Chủ đề tình cảm gia đình

Gia đình không chỉ có vai trò quan trọng trong việc ơm mầm tài năngthi ca Trần Đăng Khoa mà còn là một chủ đề lớn trong những sáng tác củaanh Từ những tác phẩm đầu tiên đợc sáng tác trong những tháng ngày thơ bécho đến những tác phẩm sau này, khi anh đã là một ngời lớn thực thụ, tìnhcảm gia đình luôn là những tình cảm ấm áp, trong trẻo, nồng đợm và lấp lánhtrong thơ anh

Những tác phẩm viết về gia đình có thể kể là: Dặn em, Khi mẹ vắng

nhà, Đánh tam cúc, Mẹ ốm, Đánh thức trầu, Nhận th anh, Từ anh đi chiến ờng xa, Cháu về, Ngắm hoa, Ru một mầm cây, Th gửi mẹ, Bà và cháu, Cháu nhè… Các nhà thơ tr Trong những tác phẩm ấy, gia đình hiện lên với đầy đủ các mối quan hệ

tr-bố mẹ, con cái, anh chị em, ông bà và con cháu Đó là một mô hình gia đìnhthờng thấy trong truyền thống gia đình ngời Việt với “tam đại đồng đờng” Vàcuộc sống trong gia đình cũng là một cuộc sống điển hình của những gia đìnhnông dân Việt Nam trong thời đại đánh Mỹ

Tình cảm gia đình trong thơ Trần Đăng Khoa khá phong phú Đó là nhữngtình cảm bố mẹ và con cái, anh - chị - em, bà - cháu, chú - cháu… Các nhà thơ tr Trong gia

đình, mỗi ngời có một vị trí, một vai trò, một tình cảm cũng nh những côngviệc và tinh thần trách nhiệm khác nhau Nhng bao trùm lên tất thảy là tìnhyêu thơng nồng ấm, là lòng bao dung, là sự đùm bọc chở che của những ngờithân yêu cùng sống trong một mái nhà

Nhân vật trung tâm trong những tình cảm đó chính là nhà thơ - nhân vật trữtình Trong mối quan hệ với các thành viên trong gia đình, nhân vật trữ tình khi

thì xng hô bằng con, khi thì xng là anh, là chú, là cháu… Các nhà thơ tr Song dù ở mối quan

hệ nào, những tình cảm yêu thơng, nồng ấm mà thiết tha luôn là những tình cảmnổi bật nhất trong thơ Trần Đăng Khoa Tác giả Vũ Nho đã thật chính xác khinhận xét về tình cảm gia đình và tình yêu thơng mà Trần Đăng Khoa dành chogia đình: “Tình yêu ấy bộc lộ sâu sắc và tập trung nhất trong những bài thơ viết

về mẹ, về chị, về anh Minh, về bé Giang” [51; 29]

Trong thơ Trần Đăng Khoa, thứ tình cảm đợc nhắc nhiều là tình cảm bố mẹ

và con cái Trong gia đình của anh, bố mẹ luôn là những ngời trụ cột, những ngờilao động vất vả nhất và nhiều nỗi lo nhất Hàng loạt những câu thơ nói về sự vấtvả của cha mẹ đợc tái hiện trong sự nhận thức của những ngời con:

Trẻ em nh

“ búp trên cành - biết ăn, biết ngủ biết học hành là ngoan” (Bác

Hồ) Vậy mà khi anh mới tám tuổi đã viết về mẹ với những câu thơ thật xúc

động anh đã thấu hiểu nỗi vất vả, nhọc nhằn của mẹ:

Vì con mẹ khổ đủ điều Quanh đôi mắt mẹ đã nhiều nếp nhăn

(Mẹ ốm)

Nỗi vất vả ấy hiện lên khi mẹ ốm Trần Đăng Khoa hiểu rằng, mẹ ốmkhông phải vì lý do gì khác mà vì:

Nắng ma từ những ngày xa Lặn trong đời mẹ đến giờ cha tan

(Mẹ ốm)

Mẹ vất vả là thế, nên “khi mẹ vắng nhà” Trần Đăng Khoa đã làm việchết mình để giúp mẹ Hàng loạt các công việc đợc liệt kê và đợc thực hiện:

nào luộc khoai, nào giã gạo, nào thổi cơm, nhổ cỏ vờn, quét sân, quét cổng rồi

trông em Anh làm thật nhiều không phải chỉ để đợc mẹ khen mà là để

mong san sẻ bớt nỗi vất vả cho mẹ, để mẹ bớt đi gánh nặng lo toan:

Sớm mẹ về, thấy khoai đã chín

Buổi mẹ về, gạo đã trắng tinh Tra mẹ về, cơm dẻo và ngon Chiều mẹ về, cỏ đã quang vờn Tối mẹ về, cổng nhà sạch sẽ

(Khi mẹ vắng nhà)

Những công việc tởng nh nhỏ nhoi, cỏn con đối với ngời lớn lại là cảmột nỗi nhọc nhằn đối với một đứa trẻ lên chín nh Trần Đăng Khoa Nhng anh

đã lao động thật sự, lao động để góp phần nhỏ bé cho sự đầm ấm của gia đình

Rồi khi mẹ ốm, Trần Đăng Khoa thấy xót xa:

Cả đời đi gió đi sơng Hôm nay mẹ lại lần giờng tập đi (Mẹ ốm)

Nhận thức của Trần Đăng Khoa lúc nhỏ về mẹ sao sâu sắc đến nh vậy!

Cách nói nh thành ngữ “đi gió đi sơng” đã gần nh khái quát đợc tất cả nỗi vất

vả, gian truân của ngời mẹ trong suốt cả cuộc đời vì cuộc sống, vì gia đình.Chỉ một từ “lần” trong câu thơ trên đã thể hiện trọn vẹn, đầy đủ tấm lòng hiếuthảo của một đứa con ngoan đối với mẹ Mẹ đã dầm ma dãi nắng là thế, đã

dạn gió dày sơng là thế mà hôm nay phải “lần giờng tập đi” Hình ảnh ánh

mắt ngây thơ chăm chú nhng đầy lo lắng của con trẻ đang dõi theo những bớcchân yếu ớt, chậm chạp của ngời mẹ sau cơn ốm nặng có vẻ gì giống nh ánhmắt của mẹ chăm chú dõi theo con trong những bớc đi chập chững đầu tiên

Tất cả đã dồn hết vào một từ “lần” thật độc đáo.

Mẹ ốm nên Trần Đăng Khoa muốn làm tất cả cho mẹ vui, giống nh tínhLão Lai xa, hơn tám mơi tuổi vẫn ra sân múa gơm cho mẹ già xem, rồi vờ ngã

nh trẻ con để mẹ cời Trần Đăng Khoa cũng vậy:

Mẹ vui con có quản gì

Ngâm thơ, kể chuyện, rồi thì múa ca Rồi con diễn kịch giữa nhà Một mình con đóng cả ba vai chèo

Ngay cả khi lớn lên, đi xa khỏi vòng tay mẹ, đứa con ấy vẫn đau đáukhông nguôi nhớ về mẹ, nhất là những lúc đối diện với sự khắc nghiệt củachiến tranh:

Mẹ ơi, có thể trong cuộc chiến đấu này Con sẽ ngã xuống

Ngã xuống bình thờng

Nh bao đồng đội của con Xin mẹ cứ đọc Kiều

… Cho căn nhà trở lại yên tĩnh Xin mẹ cứ ngồi tựa cửa chờ con

…

Nh những ngày xa Mỗi chiều con đi học về

Tuy nhiên, trong con mắt trẻ thơ của Trần Đăng Khoa lúc bấy giờ, bố

không chỉ một là ngời trụ cột Hình ảnh bố hiện lên qua bài Ma mới thực sự

Mẹ cha bận việc ngày đêm Anh còn đi học, mình em ở nhà

Ba gian nhà nhỏ

Đầy tiếng võng kêu

(Tiếng võng kêu)

Tình thơng ấy thể hiện khi ngời anh, nh một ngời quay phim, đang âuyếm ghi lại một cách tỉ mỉ những chi tiết ngộ nghĩnh, dễ thơng của ngời emgái khi “đánh tam cúc” với chú mèo khoang:

Quân này mày chui Quân này tao đợc

-

… à thôi mày đợc!

Bé Giang dỗ dành

(Đánh tam cúc)

Rồi khi chỉ có hai anh em, anh lại “kể cho bé nghe” những chuyện về

thế giới xung quanh mình: Hay nói ầm ĩ - Là con vịt bầu - Hay sủa gâu gâu“

- Là con chó vện …” để em nhận ra và lớn dần lên

Tình cảm dành cho bé Giang không chỉ là tình thơng trìu mến, mà còn

là ý thức về trách nhiệm của một ngời anh trai lớn dành cho đứa em gái nhỏ

ý thức ấy thờng trực, đến nỗi đi đâu, làm gì anh cũng nghĩ đến, cũng mangtheo:

Mẹ cha bận việc ngày đêm Anh ngồi trong lớp lo em ở nhà

(Dặn em)

Lo lắng cho em, anh dặn em từng li từng tí: “Đừng có chơi xa” để còn

ra kịp hầm khi máy bay Mỹ đến, “đừng ra ao cá trớc sân” mà “ngã nhào , ”

“đừng đi bêu nắng” mà nhức đầu“ ”… Các nhà thơ tr Những lời ân cần, chu đáo mà chững

chạc ấy ai có thể ngờ lại đợc thốt ra từ một chú bé 8 tuổi! Sau này, khi đã lớn,tình cảm dành cho em gái cũng lớn dần và gắn với tình yêu Tổ quốc.

Bên cạnh những tình cảm của con cái dành cho bố mẹ, của anh traidành cho em gái, thơ Trần Đăng Khoa còn có tình cảm chân thành của ngời

em đối với anh trai Khi anh đi xa, mỗi mùa nhãn về, nỗi nhớ anh lại lắng sâu

nh “hơng nhãn”:

Hằng năm mùa nhãn chín Anh lại về thăm nhà Anh trèo lên thoăn thoắt Tay với những chùm xa

Mẹ em nằm thao thức Nhớ anh đang đi xa…

Cháu về rồi cháu lại đi Ngoài kia bom nổ ầm ì suốt đêm Chú nào có chút nào yên

Đêm nằm thấp thỏm nghe rền tiếng bom.

(Cháu đi)

Là nỗi nhớ khi cháu vắng nhà:

Quả bóng rơi xuống chân giờng Gấu ngựa ngồi bên xe gỗ

- Cháu ơi, bà xa cực lắm

Đòn roi chủ quất tím ngời

- Đờng nhăn hằn sâu khuôn mặt Phải vết roi không, bà ơi?

(Chuyện của bà)

Câu hỏi hồn nhiên của trẻ thơ nh gợi lại câu chuyện đau buồn từ xa xa

về những kiếp ngời nô lệ Trần Đăng Khoa thơng bà vô cùng, chắc lẽ anhmuốn sẻ chia cùng bà nỗi đau ngày xa ấy Câu hỏi cuối bài thơ trĩu nặng mộtnỗi buồn nh lòng anh thơng bà mà không thể nào làm khác đợc

Rồi đến thời hiện tại, cuộc sống mới đã mang lại cho con ngời một chântrời mới Niềm vui, niềm hạnh phúc của ông bà khi tuổi già là đợc quây quần bêncon cháu Lúc này, chính ông bà lại là ngời mang lại niềm vui cho con trẻ:

Ông làm rồng rắn giữa sân Lợn tròn, bà uốn dẻo chân - Cháu cời

Ông bà tóc đã bạc rồi Thoắt đâu trẻ lại nh hồi bé thơ

(Khi cháu nhè)

Song, dù vui đấy, Trần Đăng Khoa vẫn khắc khoải, đau đáu khi nhìnmái đầu bạc trắng của bà:

Hòa bình về, cháu thỏa thích vui chơi Mùa xuân về da non lành vết đạn Nhng đừng hỏi, cháu ơi, sao đầu bà bạc trắng Lại chẳng bao giờ về lại mái tóc xanh

(Nói với cháu)

Không khí ấm áp, sum vầy của gia đình đợc Trần Đăng Khoa tái hiệnmột cách chân thực trong cái cảnh cả nhà quây quần xung quanh cháu nhỏ:

Cháu múa cho ông bà vui Cháu khoanh tay chào ạ ạ Chú ngồi lặng nghe cháu nói

… Líu ríu nh là tiếng chim

2.1.3 Chủ đề tình yêu quê hơng đất nớc

Tình yêu quê hơng đất nớc luôn là tình cảm cao đẹp và đằm thắm trongthơ ca từ xa đến nay Từ những cảm xúc thiêng liêng về Tổ quốc trong thơ LýThờng Kiệt, thơ Nguyễn Trãi, Phan Bội Châu đến những tình cảm tha thiếtvới cuộc sống, quê hơng, đất nớc của con ngời trong thơ Nguyễn Du, NguyễnKhuyến, Tản Đà Thơ ca Việt Nam luôn đợc nuôi dỡng trong sức sống mạnh

mẽ của dân tộc qua hàng ngàn năm lịch sử Tình yêu ấy tiếp thêm ánh sángcho thơ Trần Đăng Khoa và bao trùm lên tất thảy trong thơ Trần Đăng Khoa là

một tình yêu lớn: tình yêu quê hơng, đất nớc Có thể nói, trong tập Thơ chọn

lọc những bài thơ về quê hơng, đất nớc chiếm số lợng gần nh nhiều nhất Tình

yêu quê ấy không chỉ có trong những tác phẩm thơ trong trẻo đầu đời mà lớndần và đi suốt cuộc đời trong sự nghiệp sáng tác của anh

Tình yêu quê hơng đất nớc bắt đầu bằng tình cảm dành cho quê hơng

xứ sở - nơi Trần Đăng Khoa sinh ra và cụ thể hơn là bắt đầu “từ góc sân nhà

em” Thế giới mở ra từ góc sân nhà nhỏ bé ấy ban đầu là một cánh b ớm vàng

mềm mại bay nhẹ nhàng - trên bờ cỏ “ ” Rồi đến ông trăng treo trên trời ởtrong sân, mở rộng dần không gian theo thời gian ra ngoài đồng, đến dòngsông Kinh Thầy, đến Hà Nội, rồi hòa vào không gian rộng lớn của toàn dântộc với cuộc sống, lao động và chiến đấu trong cuộc kháng chiến chống Mỹ.Tình yêu ấy đợc hiện ra là tình yêu thiên nhiên tơi đẹp của quê hơng, yêu conngời lao động cần cù một nắng hai sơng trên cánh đồng làng quê, trên công tr-ờng, trong nhà máy, là lòng kính yêu Bác Hồ, lòng kính yêu và biết ơn cácanh hùng dân tộc

Yêu quê hơng, trớc hết là yêu thiên nhiên của quê hơng xứ sở Tình yêu

ấy không phải là một cái gì cao siêu ngoài cuộc sống Nó ở ngay trong tìnhyêu mảnh vờn nhà với hàng cau, hàng chuối, cây na, luống khoai, luống cà,yêu “từ góc sân nhà”, “chiếc ngõ nhỏ”, từ “bờ tre, từ ao cá mè”, đến bến đò vàdòng sông Kinh Thầy, đến Hà Nội, đến cả những miền đất lạ vì ở đó có nhữngngời ruột thịt đang sống Tình yêu ấy lớn dần theo thời gian, theo không gian vàtheo các bớc trởng thành trong cuộc đời một con ngời Tình yêu ấy biến quê h-

ơng trở thành một thế giới thần tiên trong thơ của Trần Đăng Khoa

Trong thế giới kỳ diệu ấy, một không gian thanh bình, yên ả của làngquê Việt Nam đợc rộng mở với:

Thấy trời xanh biếc mênh mông Cánh cò chớp trắng bên sông Kinh Thầy

(Góc sân và khoảng trời)

Với cánh diều bay trong chiều bình yên:

Cánh diều no gió Tiếng nó trong ngần Diều hay chiếc thuyền Trôi trên sông Ngân.

(Thả diều)

Cả một bức tranh thiên nhiên rực rỡ hình ảnh và đủ các sắc màu đợc vẽlên trên cái nền không gian không lẫn vào đâu đợc của đồng bằng Bắc bộ

Đó là quang cảnh rộn rã của mùa xuân:

Mùa xuân hoa nở đẹp tơi Bớm con bớm mẹ ra chơi cành hồng

(Mùa xuân - mùa hè)

Cảnh náo nức của mùa hè:

Vui sao khi chớm vào hè

Xôn xao tiếng sẻ tiếng ve báo mùa

(Mùa xuân - mùa hè)

Cảnh bàng bạc của buổi thu sang:

Nghe trời trở gió heo may Sáng ra vại nớc rụng đầy hoa cau

(Chớm thu)

Đó là cảnh làng quê huyền ảo trong buổi sáng tinh sơng:

Cổng làng bồng bềnh mây nổi Bốn bề sơng khói ngổn ngang

(Trong sơng sớm)

Là khung cảnh hùng vĩ của buổi mai khi nắng mới lên:

Phơng đông Xòe hồng Nan quạt

(Tiếng trống làng)

Hình ảnh cánh đồng làng cũng là một mảnh hồn quê quen thuộc trongthơ Trần Đăng Khoa Có khá nhiều những bài thơ anh viết về đồng làng Đó làcánh đồng làng trong mùa cày cấy:

Tiếng trâu và tiếng ngời Vang ruộng dài bì bõm

(Cánh đồng làng Điền Trì)

Là cánh đồng đang mùa lúa chín trông nh một biển vàng:

Lá xanh dòng nớc bạc Biển lúa vàng mênh mông

(Cây đa)

Là cánh đồng đầy chim khi vào mùa gặt:

Hạt mẩy uốn cong bông Chim ngói bay đầy đồng

(Thôn xóm vào mùa)

Không chỉ yêu cánh cò bay, yêu đồng lúa chín, yêu dòng sông quê màyêu quê hơng còn là yêu ánh trăng quê Hình ảnh ánh trăng lung linh ánh bạc

đã xuất hiện lên không ít những trang thơ của Trần Đăng Khoa Bao nhiêu

hình ảnh trăng, bao nhiêu sắc độ trăng trong các bài thơ khác nhau: Trông

trăng, Cái sân, Vờn em, Thôn xóm vào mùa, Hà Nội, Bà và cháu, Tiếng đàn