Đặc điểm nghệ thuật của tân đính lĩnh nam chích quái

Luận văn, khóa luận, tiểu luận, báo cáo, đề tài

Bộ giáo dục và đào tạo

Tr ờng đại học vinh

- -Nguyễn thị h ơng

đặc điểm nghệ thuật của tân đính lĩnh nam chích quái

Chuyên ngành: văn học Việt Nam

Để hoàn thành luận văn này, tôi đã nhận được sự giúp đỡ của tiến sĩ

Phạm­Tuấn­Vũ, người đã tận tình hướng dẫn tôi trong quá trình học tập,

nghiên cứu, hoàn thành luận văn

Tôi cũng nhận được sự giúp đỡ về tài liệu và những ý kiến đóng gópchân thành, đáng quý của các thầy, cô giáo trong khoa Ngữ văn Trường đạihọc Vinh, của các nhà khoa học, sự động viên, khích lệ của gia đình, bạn bè

và các bạn đồng nghiệp

Tôi xin trân trọng gửi tới thầy Phạm Tuấn Vũ, các thầy giáo, cô giáotrong khoa Ngữ văn, các nhà khoa học, gia đình, bạn bè, đồng nghiệp lời biết

ơn chân thành nhất

Trong quá trình tiếp cận và nghiên cứu không tránh khỏi những hạn chế

và thiếu sót Tôi rất mong được sự góp ý cuay quý thầy cô, các nhà khoa học

và các ban

Vinh, tháng 12 năm 2010

Tác giả luận văn

Trang

MỞ­ĐẦU 1

1.­Lý­do­chọn­đề­tài 1

2.­Lịch sử vấn đề 1

3.­Mục­đích­nghiên­cứu 5

4.­Giới­hạn­nghiên­cứu 6

5.­Phương­pháp­nghiên­cứu 6

6.­Dự­kiến­đóng­góp­của­luận­văn 6

7.­Cấu­trúc­của­luận­văn 7

CHƯƠNG­1 NGHỆ­THUẬT­TỰ­SỰ­CỦA­TÂN ĐÍNH LĨNH NAM CHÍCH QUÁI 8

1.1.­Nghệ­thuật­hư­cấu­chi­tiết 8

1.1.1 Hư cấu chi tiết trong sáng tạo văn học 8

1.1.2 Hư cấu chi tiết trong Tân đính Lĩnh Nam chích quái 10

1.2.­Các­mô­hình­tự­sự­chủ­yếu 19

1.2.1 Khái niệm mô hình tự sự 19

1.2.2 Các mô hình tự sự chủ yếu của Tân đính Lĩnh Nam chích quái 21

1.2.3 Sự tương đồng và khác biệt về mô hình tự sự của Tân đính Lĩnh Nam chích quái với truyện dân gian 26

1.2.4 Sự tương đồng và khác biệt về mô hình tự sự của Tân đính Lĩnh Nam chích quái với sử ký 38

CHƯƠNG­2 NGHỆ­THUẬT­XÂY­DỰNG­HÌNH­TƯỢNG ­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­CỦA­TÂN ĐÍNH LĨNH NAM CHÍCH QUÁI 44

2.1.­Nghệ­thuật­miêu­tả­nội­tâm 44

2.1.1 Hình tượng nghệ thuật 44

2.1.2 Miêu tả nội tâm 47

2.1.3 Sự tương đồng và khác biệt về miêu tả nội tâm trong Tân đính

Lĩnh Nam chích quái và trong truyện dân gian 50

2.1.4 Sự tương đồng và khác biệt về miêu tả nội tâm trong Tân đính Lĩnh Nam chích quái và trong sử kí 59

2.2.­Nghệ­thuật­tạo­dựng­đối­thoại 68

2.2.1 Đối sánh đối thoại trong Tân đính Lĩnh Nam chích quái với đối thoại trong truyện dân gian 70

2.2.2 Đối sánh đối thoại trong Tân đính Lĩnh Nam chích quái với đối thoại trong sử kí 76

CHƯƠNG­3 TÂN ĐÍNH LĨNH NAM CHÍCH QUÁI VỚI­TRUYỆN­TRUYỀN­KỲ VÀ­TIỂU­THUYẾT­CHƯƠNG­HỒI­VIỆT­NAM 84

3.1.­Tân đính Lĩnh Nam chích quái­với­truyện­truyền­kỳ 84

3.1.1 Truyện truyền kỳ 84

3.1.2 Vai trò, chức năng của yếu tố kỳ lạ trong Tân đính Lĩnh Nam chích quái và trong Truyền kỳ mạn lục 86

3.2.­Tân đính Lĩnh Nam chích quái­với­tiểu­thuyết­chương­hồi­Việt­Nam 107

3.2.1 Tiểu thuyết chương hồi 107

3.2.2 Tân đính Lĩnh Nam chích quái với Hoàng Lê nhất thống chí 109

KẾT­LUẬN 120

TÀI­LIỆU­THAM­KHẢO 124

1.2 Lĩnh Nam chích quái không thuộc số tác phẩm “nhất thành bất biến” mà

được một số tác giả (Vũ Quỳnh và Kiều Phú ở thế kỷ XV, Đoàn Vĩnh Phúc

thời Mạc, ) nhiều lần biên soạn với nhiều tên gọi: Lĩnh Nam chích quái liệt truyện, Lĩnh Nam chích quái ngoại truyện, Nghiên cứu Tân đính Lĩnh Nam chích quái là góp phần nghiên cứu thành tựu của quá trình đó.

1.3 Tân đính Lĩnh Nam chích quái có ý nghĩa lớn đối với việc hình thành văn

xuôi trung đại Việt Nam, nhất là đối với thể loại truyện kí lịch sử và truyệntruyền kì Nghiên cứu đề tài này nhằm nhận thức thêm ở phương diện này

1.4 Nghiên cứu Tân đính Lĩnh Nam chích quái sẽ hiểu thêm quan niệm của

nhà nho khi văn chương hoá chất liệu lịch sử (bao gồm chính sử và dã sử)

2 Lịch­sử­vấn­đề

Lĩnh Nam chích quái (lựa chọn những chuyện quái dị ở Lĩnh Nam - vùng

đất phía Nam núi Ngũ Lĩnh, đất các dân tộc Việt cư ngụ), là một trong nhữngtác phẩm văn xuôi đầu tiên của Việt Nam viết bằng chữ Hán từ thời Lý - Trầncòn lại

Lĩnh Nam chích quái là tác phẩm sưu tập văn học dân gian Việt Nam Đây

là một tập truyện cổ quan trọng, tập hợp nhiều thần thoại, truyền thuyết vớidung lượng lớn, đề cập đến lịch sử, văn hoá và phong tục tập quán của Việt

Nam Tác phẩm ghi lại những câu chuyện kể, những truyền thuyết dân gian li

kỳ, hấp dẫn về nhiều nhân vật, nhiều lĩnh vực và phạm vi của cuộc sống

2.1 Mỗi khi cần đề cập đến tác giả của Lĩnh Nam chích quái, hầu như nhà

nghiên cứu nào cũng phải biểu thị sự phân vân, dè dặt Trước đến nay, theolưu truyền người ta vẫn coi Trần Thế Pháp là tác giả Vấn đề xác định văn bản

Lĩnh Nam chích quái hiện còn tồn tại hai giả thiết Một số nhà nghiên cứu căn

cứ vào sự có mặt của hai bài tựa của Vũ Quỳnh và Kiều Phú chép trong một

vài bản của bộ sách đó, cho rằng có thể Trần Thế Pháp là tác giả Lĩnh Nam chích quái Song những bản Lĩnh Nam chích quái còn truyền đến ngày nay

đều là bản biên soạn lại của Vũ Quỳnh và Kiều Phú ở thế kỷ XV Một số nhànghiên cứu khác lại đi sâu hơn vào bài “hậu tự” của Kiều Phú, rút ra ba tìnhtiết đặc trưng, chỉ rõ sự sửa đổi của Kiều Phú, rồi áp dụng phương pháp thống

kê đối với những bản Lĩnh Nam chích quái hiện còn, từ đấy cho rằng bản hiện

còn về căn bản vẫn là bản thời Trần, rõ hơn bản Kiều Phú đã sửa chữa Thời

Mạc, Đoàn Vĩnh Phúc khi viết tiếp quyển ba (Lĩnh Nam chích quái liệt

truyện, quyển ba- tục biên) có ghi trong phần hậu bạt: “các sách xưa như Namtruyện ký, thế thuyết, dã lục, chí dị, tạp biên được yêu chuộng cũng bởi vìđược ghi lại các truyện quái dị xa gần, xưa nay, để làm vui lòng thiên hạ.Nước Đại Việt ta, non sông gấm vóc, thường xưng là các nước văn hiến Vậythì sự tích các anh hùng hào kiệt, các chuyện kỳ bí, lạ lùng của sự việc xẩy ra,

há chẳng có sách chuyện ghi chép lại hay sao? Nay xem sách Lĩnh Nam liệt truyện không thấy ghi tên tác giả, không biết do nho sinh thời nào khởi thảo.

Bản hiện hành là của ông Trạch Ô họ Vũ, là người làng Mộ Trạch, một kẻ sĩthời Hồng Đức vang danh khoa hoạn, các học hiếm có, Đúng là sách nàyđáng được liệt vào hạng nhất nhì trong truyện ký”[44]

Lĩnh Nam chích quái được quốc sử dùng làm tài liệu, được ghi chép,

trùng bổ, khảo đính dưới các dạng lục, tập, liệt truyện, tân đính, trong suốtthời trung đại, được biên dịch, khảo cứu, nghiên cứu đến tận ngày nay Với

nhà nghiên cứu tầm nguyên văn bản học, Lĩnh Nam chích quái là một đối tượng kỳ thú nhưng phức tạp Với nhà nghiên cứu văn học, văn hóa, Lĩnh Nam chích quái bằng sự phát triển biến đổi của nó qua các dị bản, có thể nhận

thấy ở đây một hiện tượng đầy sức sống và có khả năng trường tồn Từ mộtcốt lõi 22 truyện (có xuất nhập tên truyện) được Vũ Quỳnh, Kiều Phú biênsoạn lại, được Đoàn Vĩnh Phúc, Lê Quý Đôn, Phan Huy Chú xác nhận, có khi

Lĩnh Nam chích quái được tục biên đến gần 80 truyện.

Trong Tạp chí văn học số 6 - 1974, Nguyễn Huệ Chi có bài Trên đường

đi tìm một văn bản cổ Lĩnh Nam chích quái, cho rằng: “Lịch sử văn bản Lĩnh Nam chích quái là lịch sử của một tập sách có gần năm thế kỷ bổ sung và tu

chỉnh (XV-XIX)” Tác giả điểm qua một số nhà nghiên cứu đề cập đến vấn đề

tác giả của Lĩnh Nam chích quái và đã trích dẫn ý kiến của họ Vũ Quỳnh

người hiệu chỉnh tập sách ở thế kỷ XV mà ai cũng biết tiếng, viết trong lời

Tựa đề năm 1492: “Không biết sách làm ra từ đời nào, hoàn thành bởi tay ai;

song có lẽ được các nhà nho tài cao học rộng ở đời Lý-Trần soạn thảo đầutiên, rồi lại có những bậc quân tử bác nhã hiếu cổ đời nay nhuận sắc” Sang

thế kỷ XVIII, Lê Quý Đôn làm thư tịch về Lĩnh Nam chích quái, nêu vấn đề

cụ thể hơn: “Tương truyền sách này do Trần Thế Pháp soạn; nay bài tựa củaTrần đã bị mất” Nhưng ông cũng thú nhận không rõ Trần Thế Pháp là người

quê quán vùng nào Đầu thế kỷ XIX, Phan Huy Chú lại làm thư tịch về Lĩnh Nam chích quái và nhắc lại đúng những nhận định của Lê Quý Đôn Vào

những năm ba mươi của thế kỷ này, Ga-spac-đon (E.Gaspardone), Trần VănGiáp, trong các thư mục, đã trích dẫn khá đầy đủ ý kiến cuả họ Vũ, họ Lê, họPhan Gần đây, hai nhà nghiên cứu Đinh Gia Khánh và Nguyễn Ngọc San xét

kỹ toàn bộ vấn đề Sau khi điểm qua những văn bản hiện còn và khả năng thamgia của từng người hiệu khảo từng giai đoạn, hai ông chú ý đến vai trò đặc biệtcủa Vũ Quỳnh và Kiều Phú trong việc lần đầu tiên, vào cuối thế kỷ XV, khiến

cho Lĩnh Nam chích quái tương đối hoàn chỉnh Nguyễn Huệ Chi đồng ý kiến

với hai soạn giả Đinh Gia Khánh và Nguyễn Ngọc San “với tình hình tài liệu

hiện có về Lĩnh Nam chích quái, khó mà có thể giải quyết thật rạch ròi vấn đề

tác giả cũng như vấn đề thời điểm xuất hiện của tập sách” [3, 60]

Nguyễn Hùng Vĩ đã có bài Lĩnh Nam chích quái từ điểm nhìn văn hoá, Tạp chí văn học số 8-2006, trong đó tác giả đánh giá cao về giá trị của tác

phẩm “Có những tác phẩm mà giá trị của nó vượt ra ngoài những qui phạmnghệ thuật đã sáng tạo ra nó Nó như kết tinh đặc biệt của một văn hoá, mộtthời đại lịch sử, một quốc gia Hào hùng, thiêng liêng và đầy xúc động khiquốc thiều vang lên, quốc kỳ tung bay, quốc huy hiển hiện Mọi phân tích về

âm nhạc, về hội hoạ, về điêu khắc trước các tác phẩm ấy đều trở nên phiếndiện và nông cạn Cho dù chúng ta biết rằng đó cũng là những tác phẩm nghệ

thuật do con người tạo ra Trong tiến trình lịch sử văn học Việt Nam, Lĩnh Nam chích quái cũng là một tác phẩm có tính chất như vậy Tri thức về cội

nguồn đã trở thành như máu thịt trong ta, như khí trời ta hít thở Những biểutượng Hồng Bàng, Lạc Long Quân - Âu Cơ, Bọc trăm trứng, Mười tám đờivua Hùng, đã trở thành vốn văn hoá hiển nhiên của nhiều thế hệ nhân dânViệt Nam Tất cả những điều đó đều có trong một tác phẩm cội nguồn của văn

chương: Lĩnh Nam chích quái Tiếp cận nó dù đứng dưới ngọn cờ của bất cứ lí

thuyết văn học nào cũng không thể hình dung hết ý nghĩa giá trị của nó” Tác

giả cho rằng "Lĩnh Nam chích quái là một trong những tác phẩm văn xuôi tự

sự tiêu biểu nhất trong văn học Lí - Trần” [42, 98]

2.2 Lĩnh Nam chích quái là một tác phẩm có giá trị về phương diện văn

chương và lịch sử Những dị bản của nó cũng có những giá trị nhất định

Trong những bản ấy, có thể xem Tân đính Lĩnh Nam chích quái của Vũ Quỳnh là bản gần với bản cổ nhất đồng thời có nhiều giá trị tiêu biểu Tân đính Lĩnh Nam chích quái gồm 25 truyện, vượt bản cũ 3 truyện, đồng thời

loại bỏ một số truyện ít tiêu biểu, thay vào đó là một số truyện khác, chủ yếu

lấy từ Việt Điện u linh tập của Lí Tế Xuyên, nhưng viết lại Như vậy so với

bản được xem là của Trần Thế Pháp chọn và sắp xếp thì Vũ Quỳnh bỏ đi 4

truyện: Dạ Xoa, Bạch Trĩ, Hà Ô Lôi, Thần Long Nhãn (tức truyện anh em Trương Hống - Trương Hát), thêm vào 8 truyện: Hai Bà Trưng, Sĩ Nhiếp, Long Đỗ, Sư Khuông Việt và Sóc Thiên Vương, Mỵ Ê, Vũ Phục, Nguyễn Minh Không - Lý Giác Hải, Lý Huyền Quang - Trương Vân Bích.

Theo Bùi Văn Nguyên “Vũ Quỳnh chỉ tham khảo bản cổ, rồi viết lại mộtbản mới hoàn toàn (tân đính) dày hơn, nhiều truyện hơn, có thể nói là hayhơn, vì phần nào đã có dáng dấp truyền kỳ, tiến đến kiểu tiểu thuyết chương

hồi” Bùi Văn Nguyên viết: “So với bản cổ Lĩnh Nam chích quái bốn truyện

mà Vũ Quỳnh bỏ không dùng đều là những truyện ít có ý nghĩa hơn 8 truyện

mà ông bổ sung Nói chung Vũ Quỳnh đã sưu tập được khá nhiều chi tiết

mới” Ông còn khẳng định những đóng góp của Vũ Quỳnh qua Tân đính Lĩnh Nam chích quái đó là “minh chứng mối quan hệ khăng khít giữa văn học dân

gian và văn học viết bằng chữ Hán, giữa truyền thuyết dân gian và chính sửđất nước” Vũ Quỳnh đã “tiếp nối lối chép đơn giản như lối thần phả” hay

“lối truyền kỳ” tiến lên lối truyền kỳ dưới dạng chương hồi [29, 17]

Như vậy kế thừa những thành quả nghiên cứu về Lĩnh Nam chích quái đã

có, chúng tôi sẽ nghiên cứu kỹ hơn về đặc điểm nghệ thuật của tác phẩm này

3.­Mục­đích­nghiên­cứu

3.1 Nghiên cứu đề tài này nhằm nhận thức được nghệ thuật tự sự của Tân đính Lĩnh Nam chích quái Trong văn xuôi tự sự nói riêng và nghệ thuật nói

chung, trình tự các sự việc, nhân vật không nhất thiết theo trình tự tự nhiên

mà được sắp xếp lại phục vụ cho chủ đích nghệ thuật Bởi vậy nghiên cứunghệ thuật tự sự cho thấy sự trưởng thành của ý thức nghệ thuật Việt Namthời trung đại ở tác phẩm này

3.2 Nhận thức được nghệ thuật xây dựng hình tượng tác phẩm cũng là mộtmục đích khi nghiên cứu đề tài này Một trong những điều cơ bản phân biệtvăn xuôi tự sự với các hình thức nhận thức khác là chỗ nó nhận thức và phản

ánh đời sống qua tính cách và số phận con người Nghiên cứu nghệ thuật xâydựng hình tượng cho thấy trình độ nghệ thuật của tác giả và thời đại.

3.3 Nghiên cứu quan hệ về phương diện thể loại giữa Tân đính Lĩnh Nam chích quái với truyện truyền kỳ và tiểu thuyết chương hồi Việt Nam.

4.­Giới­hạn­nghiên­cứu

4.1 Luận văn không đặt vấn đề nghiên cứu các tác giả và diễn tiến của văn

bản tác phẩm Lĩnh Nam chích quái Vì “không biết sách làm ra từ đời nào, hoàn thành bởi tay ai” (lời Vũ Quỳnh viết trong lời tựa đề 1492) Lĩnh Nam chích quái được nhiều người hiệu đính, tu sửa nên có nhiều truyền bản với

nhiều tên gọi khác nhau

4.2 Nhìn nhận Tân đính Lĩnh Nam chích quái như một hiện tồn.

4.3 Phạm vi nghiên cứu

Luận văn nghiên cứu đặc điểm nghệ thuật của Tân đính Lĩnh Nam chích quái của Vũ Quỳnh (bản do Bùi Văn Nguyên dịch thuật, chú thích, dẫn nhập,

Nhà xuất bản khoa học xã hội, Hà Nội, 1993) ở các phương diện: nghệ thuật

tự sự, nghệ thuật xây dựng hình tượng và mối quan hệ của tác phẩm này vớitruyện truyền kỳ và tiểu thuyết chương hồi Việt Nam

5.­Phương­pháp­nghiên­cứu

Tác phẩm văn chương là một hiện tượng phức tạp nên nghiên cứu đốitượng này đòi hỏi phải kết hợp nhiều phương pháp Luận văn sử dụng cácphương pháp nghiên cứu văn học chủ yếu như thống kê, phân loại, phân tích,tổng hợp, trong đó chú trọng phương pháp lịch sử và phương pháp so sánh

6.­Đóng­góp­của­luận­văn

6.1 Có được cái nhìn hoàn chỉnh hơn về đặc điểm nghệ thuật và giá trị của

Tân đính Lĩnh Nam chích quái trong bộ phận văn học chữ Hán của văn xuôi

tự sự Việt Nam thời trung đại

6.2 Góp phần hiểu thêm đặc điểm của truyện truyền kỳ và tiểu thuyết chương

hồi Việt Nam thể hiện qua việc đối sánh Tân đính Lĩnh Nam chích quái với

Truyền kỳ mạn lục và Hoàng Lê nhất thống chí Ngoài ra luận văn còn góp phần

hiểu thêm về nghệ thuật tự sự và nghệ thuật xây dựng hình tượng trong văn xuôiViệt Nam trung đại

7.­Cấu­trúc­của­luận­văn

Ngoài mở đầu, kết luận, nội dung chính của luận văn được trình bàytrong ba chương:

Chương 1: Nghệ thuật tự sự của Tân đính Lĩnh Nam chích quái

Chương 2: Nghệ thuật xây dựng hình tượng của Tân đính Lĩnh Nam chích

quái

Chương 3: Tân đính Lĩnh Nam chích quái với truyện truyền kỳ và tiểu

thuyết chương hồi Việt Nam

NGHỆ­THUẬT­TỰ­SỰ­CỦA­TÂN ĐÍNH LĨNH NAM CHÍCH QUÁI

1.1 Nghệ­thuật­hư­cấu­chi­tiết

1.1.1 Hư cấu chi tiết trong sáng tạo văn học

Hư cấu trong văn học là một hoạt động, là vận dụng trí tưởng tượng đểsáng tạo nên những nhân vật, câu chuyện, những tác phẩm phản ánh cuộcsống và thực hiện những mục đích nghệ thuật nhất định [9,153-154]

Hư cấu là sáng tạo ra những giá trị mới, những yếu tố mới như sự kiện,nhân vật, cảnh vật trong một tác phẩm theo sự tưởng tượng của nhà văn Hưcấu là yếu tố không thể thiếu của hoạt động sáng tác văn học nghệ thuật Vănhọc nghệ thuật bắt nguồn từ cuộc sống nhưng không sao chụp cuộc sống Từnhững tài liệu rút ra từ thực tại xã hội, nhà văn nhào nặn, cải tạo, tổ chức lại,sáng tạo ra những hình tượng nghệ thuật tập trung hơn, giàu giá trị hơn

Khác với các khoa học tự nhiên thường đưa con người tiếp cận vớinhững công thức, những định lý, v v , văn học nghệ thuật đưa con người tiếpcận với một thế giới sống động về hoạt động của xã hội và con người, đưađến cho chúng ta những hình tượng đẹp đẽ về cuộc sống và con người Vớicác thủ pháp nghệ thuật đặc sắc, văn học nghệ thuật đã tạo nên sự khác biệt và

ưu thế trong tiếp nhận và giáo dục không giống với các hình thái ý thức xã hộikhác Trong những thủ pháp nghệ thuật sáng tạo nên tác phẩm, hư cấu nghệthuật là một thủ pháp đặc trưng trong cách phản ánh hiện thực của văn học Trong văn học, hư cấu là một thủ pháp quan trọng và cần thiết Bởi “quahoạt động hư cấu nghệ sỹ nhào nặn, tổ chức chất liệu được rút ra từ cuộc sống

để tạo ra, những tính cách, những số phận, những hiện tượng mới, những sinhmệnh mới có ý nghĩa điển hình, vừa biểu hiện tập trung chân lý cuộc sốngvừa biểu hiện cá tính sáng tạo, phong cách độc đáo và lý tưởng thẩm mỹ củamình Vì vậy hư cấu là một trong những hoạt động cơ bản của tư duy nghệ

thuật, là một trong những khâu có ý nghiã quyết định của quá trình sáng tạonghệ thuật” [9, 153] M.Go-rơ-ki cho rằng, “đối với nhà văn, quan sát, nghiêncứu, hiểu biết vẫn chưa đủ, còn cần phải bịa đặt, sáng tạo nữa”, cho nên,

“không có hư cấu thì không thể và cũng không tồn tại được tính nghệ thuật”.Bàn về hư cấu, Lỗ Tấn, một tác giả văn học nổi tiếng ở Trung Quốc đã viết:

“Đại để trong việc viết ra đều có một chút duyên do nghe thấy hoặc trôngthấy, nhưng quyết không dùng nguyên một sự thực ấy, mà chỉ lấy một phầnrồi cải tạo thêm, phát triển ra cho đến khi hầu như có thể phát triển trọn vẹn ýkiến của tôi mới thôi Nguyên mẫu nhân vật cũng vậy, không dùng nguyênmột người nào, thường là miệng ở Chiết Giang, mặt ở Bắc Kinh, quần áo ởSơn Tây, là một vai được ghép lại” Ngoài ra văn hào còn cho rằng: “Trongnhững tác phẩm cụ thể, các nghệ sỹ có cá tính sáng tạo riêng với những thể loạinghệ thuật và phương pháp sáng tác khác nhau, quá trình hư cấu đã diễn ra vớinhững cách thức và mức độ khác nhau Song hư cấu bao giờ cũng là một hoạtđộng cơ bản, tất yếu của sáng tạo nghệ thuật” “Nhưng, cần ghi nhớ rằng, hoạtđộng hư cấu có thể đem lại những hình tượng nghệ thuật hấp dẫn, có ý nghĩakhái quát lớn lao; mặt khác, sự hư cấu tuỳ tiện lại có thể tạo ra những hình tượngnghệ thuật giả tạo, xuyên tạc chân lý cuộc sống” [9,153]

Hư cấu trong tác phẩm nghệ thuật được thực hiện với nhiều dạng thức vàmức độ: Hoặc lấy một mẫu người nào đó trong thực tế, tỉa gọt bớt những néttính cách không cần thiết Hoặc là cường điệu, phóng đại sự thật làm cho nó

có tầm khái quát cao hơn, có ý nghĩa điển hình hơn Hoặc hư cấu là hoàn toànsáng tạo ra sự kiện, nhân vật nào đó

Trong văn học trung đại, người viết truyện không phải lúc nào cũng đặtcho mình mục đích phải sáng tạo ra cốt truyện Họ thường tái tạo trên cơ sởnhững cốt truyện đã có sẵn bằng cách tổ chức lại kết cấu, xây dựng lại nhânvật, thêm bớt tình tiết, chú trọng lời văn Do đó khi xem xét các tác phẩm văn

học thời kì trung đại, đặc biệt là tác phẩm Tân đính Lĩnh Nam chích quái về

nghệ thuật hư cấu, chúng tôi quan niệm hư cấu là nhà văn “sáng tạo ra nhữnggiá trị mới, những yếu tố mới, như sự kiện, cảnh vật, nhân vật trong tác phẩmtheo sự tưởng tượng của nhà văn”, “nhà văn nhào năn, cải tạo, tổ chức lại”.

Đó cũng chính là ý thức làm nghệ thuật của tác giả thể hiện trong tác phẩm.Như vậy, trong hư cấu bao hàm cả sự tưởng tượng, sáng tạo của nhà văn nữa

1.1.2 Hư cấu chi tiết trong Tân đính Lĩnh Nam chích quái

Tân đính Lĩnh Nam chích quái­là tập sách “san định”, “chép rộng thêm” từ

gốc bản Lĩnh nam chích quái, như trong “Tựa thuyết” Vũ Quỳnh đã khẳng định Lĩnh nam chích quái (lựa chọn những chuyện quái dị ở Lĩnh Nam - vùng

đất phía Nam núi Ngũ Lĩnh, đất các dân tộc Việt cư ngụ), là một trong nhữngtác phẩm đầu tiên của Việt Nam được viết bằng chữ Hán còn lại từ thời Lý -

Trần Lĩnh Nam chích quái là tác phẩm sưu tập văn học dân gian Việt Nam.

Là một tập truyện cổ quan trọng, tập hợp nhiều thần thoại, truyền thuyết vớidung lượng lớn, đề cập đến lịch sử, văn hoá và phong tục tập quán của ViệtNam Tác phẩm ghi lại những câu chuyện dân gian li kỳ, hấp hẫn về nhiều

nhân vật, nhiều lĩnh vực và phạm vi của cuộc sống Lĩnh Nam chích quái được

quốc sử dùng làm tài liệu, được ghi chép, trùng bổ, khảo đính dưới các dạnglục, tập, liệt truyện,…trong suốt thời trung đại, và được biên dịch, khảo cứu,nghiên cứu đến tận ngày nay Bằng sự phát triển, biến đổi qua các dị bản, có

thể nhận thấy Lĩnh Nam chích quái là một hiện tượng đầy sức sống và có năng lực trường tồn Từ một cốt lõi 22 truyện, có lúc Lĩnh Nam chích quái được tục

biên đến gần 80 truyện

“Vốn sách Lĩnh Nam chích quái nhằm khảo sát những điều quái lạ xưa

nay, thường căn cứ vào lời kể dân gian, do các nhà nho chép thì nhiều vàkhông có sự thống nhất” và “bởi thế cho nên, mới có tập sách san định này,chép rộng thêm những điều nghe được từ trước” (Tựa thuyết - Vũ Quỳnh)[29,19] Từ những câu chuyện ghi chép lời kể trong dân gian của người trước,

Tân đính Lĩnh Nam chích quái của Vũ Quỳnh biểu hiện ý thức làm nghệ thuật

của tác giả, sự cố gắng “văn học hoá” kho tàng truyền thuyết, dân gian còn sótlại Vượt lên trên sự ghi chép sự tích có sẵn, trong nhiều truyện, tác giả đãsáng tạo ra “những yếu tố mới, như sự kiện, cảnh vật, nhân vật trong tác phẩmtheo trí tưởng tượng của nhà văn”.

Chúng ta hãy đối sánh hồi hai để thấy sự tương đồng và khác biệt ở Lĩnh Nam chích quái và Tân đính Lĩnh Nam chích quái Tân đính Lĩnh Nam chích quái chép Vờn biển sâu, Ngư tinh tỏ oai vệ, Chém yêu tà, đức vua diệt ác hung,

kể việc Lạc Long Quân diệt Ngư tinh:

- “Ta đến đây, mới biết có việc yêu quái quấy nhiễu Không sớm trừ đi,

đó là lỗi tại ta vậy

Long Quân bèn bảo các loại Dạ Xoa, Hải Thần, Hà Bá ở thuỷ quốc, cùngcác loại yêu quái khác, từ nay trở đi, không được nổi sóng, làm hại loài người,

ai sai phạm sẽ bị nghiêm trị

Sau đó, Long Quân hoá thành một chiếc thuyền buôn, có đủ chèo bơi, rồiđiềm nhiên quanh quẩn nơi đó Ngư tinh ngó thấy rất mừng, chuẩn bị vồ đểnuốt Hắn bèn nghiểng cổ, há mồm, nhắm nhe Lập tức Long Quân giả vờ vứtmột cái gì đó vào cái rọ trước mặt, đồng thời thó ra một thỏi sắc nung đỏ,nặng ngót trăm cân, thọc mạnh vào mồm đang há của nó Ngư tinh cháy họng,nóng quá, kêu rống lên, dùng đuôi quẫy mạnh đạp vào thuyền và thuyền suýt

bị úp mấy lần Long Quân rút gươm báu chém đuôi nó, bóc lấy da, phơi trênnúi, để mọi người khiếp sợ Con tinh còn nửa người, hòng trốn, vua sai lấy đálấp, hang, không cho nó thoát vào đó, rồi sai người đuổi theo, chém lấy đầu

mà vứt đi”

Đoạn này với đoạn trong Lĩnh Nam chích quái chép: “Long Quân thương

dân bị hại, bèn hoá phép thành chiếc thuyền của thường dân, hạ lệnh cho quỷ

Dạ Thoa ở thuỷ phủ cấm hải thần nổi sóng rồi chèo thuyền đến bờ hang đáNgư tinh, giả cách cầm một người ném vào cho nó ăn Ngư tinh há miệngđịnh nuốt Long Quân cầm một khối sắt nung đỏ ném vào miệng cá Ngư tinh

chồm quẫy mình quật vào thuyền Long Quân cắt đứt đuôi cá, lột da phủ lêntrên núi, nay chỗ đó gọi là Bạch Long Vĩ, còn cái đầu trôi ra ngoài bể biếnthành con chó Long Quân bèn lấy đá ngăn bể rồi chém nó Nó biến thành cáiđầu chó, nay gọi là Cẩu Đầu Sơn”.

Đoạn văn trong Lĩnh Nam chích quái là thuật chuyện, còn trong Tân đính Lĩnh Nam chích quái đã tạo ra những yếu tố mới: tạo đối thoại (lời của

Long Quân), thêm chi tiết mới, miêu tả…khiến tính cách nhân vật, sự việchiện lên rõ nét hơn Hình ảnh Long Quân có trách nhiệm với con dân củamình chỉ qua một câu nói :“Ta đến đây, mới biết có việc yêu quái quấy nhiễu.Không sớm trừ đi, đó là lỗi tại ta vậy, Ngư tinh được miêu tả rất sống động:

“Ngư tinh ngó thấy rât mừng, chuẩn bị vồ để nuốt Hắn bèn nghiểng cổ, há

mồm, nhắm nhe” Cuộc chiến diệt Ngư tinh của Lạc Long Quân được diễn tả

một cách hoành tráng qua ngòi bút miêu tả của tác giả

Tân đính Lĩnh Nam chích quái, có nhiều đoạn tả cảnh và tự sự rất sinh

động.­Ví dụ hồi tám (Ngạo mệnh trời, Xương Cuồng ỷ thế, Nhờ diệu kế, bọn trẻ

lập công), đoạn miêu tả cảnh pháp sư thao diễn pháp thuật là đoạn như vậy:

“Pháp sư vâng mệnh, liền thao diễn pháp thuật của mình Kỹ thuật gồmsáu mục của sáu người biểu diễn: thằng Kỵ, thằng Can, thằng Thiên, thằngToái, thằng Câu, Thằng Hiểm

Khoảng cuối năm đó, pháp sư cho dựng lầu cao khoảng năm mươitrượng, trong chống trụ gỗ, lại lấy gai bện thành dây chão dài một trăm bămsáu thước, to khoảng hai tấc, dùng dây mây quấn phía người, quấn hai đầu,chôn chặt xuống mặt đất, trừ ở giữa dây, gác lên cột trụ

Thằng Kỵ đầu đội khăn đen, mình đóng khố, tay trái cầm đao, tay phải cầm

lá chắn, chân dậm lên dây chão, đi lại như bay và cứ như vậy bốn năm lần không

hề rơi xuống Lại có con gái vừa nhảy vừa múa hát nghe rất du dương

Lại buộc dây ở giữa, bắt chéo thành chạc ba, để làm chỗ tránh ThằngCan biểu diễn đôi, hai người tay cầm cờ lớn, chạy vùn vụt trên dây, như đi

trên đất, cứ đến chỗ chạc ba, gặp nhau, nhảy xuống nhảy lên như thường,không ngã.

Hoặc như thằng Thiên, vác một tấm gỗ lớn, rộng khoảng một thước batấc, dày bảy tấc, đặt tấm gỗ lên một cây gỗ dựng đứng làm cột, cao mười bảythước, ba tấc…Thằng Thiên nhảy nhót trên tấm gỗ đó, khi ngiêng, khi ngảmềm mại vô chừng Hoặc như thằng Toái, lấy nan tre đan thành cái lồng, dàisáu thước, tròn bốn thước Toái chui vào trong, cứ thế quay tròn tít như bay.Hoặc như thằng Câu, cứ vỗ tay dậm chân mà nhảy, vừa nhảy vừa la hét,uyển chuyển không rơi, hoặc lại phi ngựa, nghiêng mình sát đất mà khôngngã, buông chân nghiêng sào vẫn bình thường

Hoặc như thằng Hiểm mình nằm ngửa, lấy chân xoay chiếc sào dài màkhông rơi, hay làm ca nhi đi trên dây, vừa đánh trống vừa thổi sáo, thật diệu kỳ”.Ngôn ngữ trong đoạn văn trên rất sống động Bằng trí tưởng tượng, kết hợp giữa

kể và tả, tác giả cho người đọc hình dung một cách cụ thể, sinh động không khí “thaodiễn pháp thuật” hay những trò chơi dân gian đã diễn ra từ mấy ngàn năm trước

So sánh hai đoạn văn sau cùng viết về một sự việc trong truyện về Tiên

Dung và Chử Đồng Tử, Lĩnh Nam chích quái chép: “Nửa đêm, gió lớn thổi

bay cát, nhổ cây, quan quân hỗn loạn Tiên Dung cùng thủ hạ, thành quáchphút chốc bay tản lên trời, đất chỗ đó sụt xuống thành cái chằm lớn.Về sau,

dân lập miếu thờ, bốn mùa cúng tế, gọi chằm là chằm Nhất Dạ Trạch” Hoặc

như trong truyện dân gian: "Đến nửa đêm, trời nổi cơn dông, cát bay cây đổ,rồi toàn khu Đồng Tử và Tiên Dung ở bay cả lên trời, chỉ còn lại một bãikhông ở giữa đầm Bãi ấy về sau gọi là bãi Tự Nhiên, còn đầm ấy là đầm Nhất

Dạ Thấy có sự lạ lùng như vậy, nhân dân lập miếu thờ ngay trên bãi "

Tân đính lĩnh Nam chích quái chép: "Khoảng nửa đêm, cô thấy gió bão

nổi lên, mây đen kịt, gió bay, cát vùi, cây gẫy nhà đổ, rồi cả một vùng đất sụt

lở, biến thành cái đầm lớn Khi quan quân triều đình vượt sông sang thì không

thấy gì nữa''

Trong Tân đính Lĩnh Nam chích quái có những truyện rất dài, tình tiết phức tạp hơn so với Lĩnh Nam chích quái Điều này ta có thể so sánh hồi mười ba (Vua An Dương phí sức đắp loa thành Thần Kim Qui hiến kế chém yêu tinh), với truyện Rùa vàng.

Truyện Rùa vàng ở Lĩnh Nam chích quái chỉ thuật lại quá trình thần Kim

Quy giúp An Dương Vương đắp thành và cho móng để chế nỏ thần đánh

thắng Triệu Đà Trong hồi mười ba của Tân đính Lĩnh Nam chích quái (Vua

An Dương phí sức đắp loa thành Thần Kim Qui hiến kế chém yêu tinh) tác giả

đưa thêm âm mưu Triệu Đà thôn tính nước ta, mối tình Mỵ Châu-Trọng Thuỷ

và nước Âu Lạc rơi vào tay Triệu Đà, với nhiều tình tiết mới

Truyện Hồ tinh trong Lĩnh Nam chích quái chép như sau: "Thành Thăng

Long xưa hiệu là Long Biên, hồi thượng cổ không có người ở Vua Thái Tổ nhà

Lý chèo thuyền ở bến sông Nhĩ Hà, có hai con rồng dẫn thuyền đi, cho nên đặt tên

là Thăng Long rồi đóng đô ở đấy, ngày nay tức là thành Kinh Hoa vậy Xưa ở phíatây thành có hòn núi đá nhỏ, phía đông gối lên sông Lô Giang Trong hang, dướichân núi, có con cáo trắng chín đuôi sống hơn ngàn năm, có thể hóa thành yêuquái, thành người hoặc thành quỉ đi khắp nhân gian Thời đó, dưới chân núi TảnViên, người Mán chôn gỗ kết cỏ làm nhà Trên núi có vị thần rất linh thiêng,người Mán thường thờ phụng Thần dạy người Mán trồng lúa, dệt vải làm áo trắng

mà mặc cho nên gọi là Bạch Y man (Man áo trắng)

Con cáo chín đuôi biến thành người áo trắng nhập vào giữa đám dân Máncùng ca hát rồi dụ dỗ trai gái trốn vào trong hang núi Người Mán rất khổ sở.Long Quân bèn ra lệnh cho lục bộ thủy phủ dâng nước lên công phá hang đá.Cáo chín đuôi bỏ chạy, quân thủy phủ đuổi theo, phá hang bắt cáo mà nuốt ăn.Nơi này trở thành một cái vũng sâu gọi là "đầm xác cáo" (tức Tây Hồ ngàynay) Sau lập miếu (tức Kim Ngưu Tự) để trấn áp yêu quái Cánh đồng phíaTây Hồ rất bằng phẳng, dân địa phương trồng trọt làm ăn, nay gọi là Hồ Đỗng

(hang cáo) Đất ở đây cao ráo, dân làm nhà mà ở nay gọi là Hồ Thôn (thônCáo) Chỗ hang cáo xưa, nay gọi là Lỗ Khước Thôn".

So sánh truyện này với hồi bảy (Cáo chín đuôi âm mưu dấu hiểm Vua Lạc Long cố sức trừ yêu) trong Tân đính Lĩnh Nam chích quái ta thấy tác giả

đã thêm nhiều chi tiết: "Triều đình dâng biểu trình bày, vua triệu cuộc họp bànbạc, có người hiến kế nhà vua mừng lắm, nhìn xem ai, thì té ra: anh là ngườiCồn Mây (Vân Lăng), ở Dương Tuyền (Hải Hưng ngày nay), họ Khấu tênQuynh, tự là Tử Minh, làm chức Tư Chưởng ở tả bộ ( ) Vua nghe theo kế đó,vây suốt cả mùa xuân, sang mùa hè, nhưng chẳng ăn thua gì Vua lúng túngkhông biết nên làm như thế nào Nhà vua lập đàn cầu đảo đức Long Quân"

Cũng ở hồi này, tác giả đã tạo ra những đối thoại, miêu tả cụ thể: "Ở đó có con Hồ tinh lông trắng, đuôi xòe ra chín ngành, như chín bông hoa trắng''.

Hay đoạn "Con Hồ tinh kia cũng biến hóa thành “người áo trắng”, len lỏi vàođám cúng tế, cùng ăn uống, múa hát Tiếng hát của nó nghe như tiếng vàngkêu, ngọc reo, khiến ai cũng thích, không câu nệ, nghi kị gì nữa"

Có thể nói, lấy nguồn truyện từ Lĩnh Nam chích quái, có thêm hoặc bớt

đi một số truyện, đưa thêm và bớt đi một số chi tiết, Tân đính Lĩnh Nam chích quái đã vượt qua lối ghi chép của người xưa, tiến dần đến phóng tác, làm cho

một số truyện trong đó thật sự đã trở thành những sáng tác văn chương Trong

Tân đính Lĩnh Nam chích quái tác giả đã sử dụng thủ pháp hư cấu để tạo nên

những hình tượng có giá trị nghệ thuật đặc sắc Tác phẩm gồm 25 hồi, mỗi hồi

là một truyện, mỗi truyện kể có cốt truyện không dài, một số lượng nhân vậtkhông lớn, nhưng mang những dấu ấn về những cảm hứng nghệ thuật và nănglực biểu hiện của tác giả, một hàm chứa nhiều nội dung trong cái cốt truyện

không dài Tân đính Lĩnh Nam chích quái là một sáng tác văn chương của Vũ

Quỳnh Chúng ta chưa đủ tài liệu để nghiên cứu sức ảnh hưởng của tác phẩmtrong thời kì nó xuất hiện, song đến nay, khi đọc ta vẫn thấy sức hấp dẫn Có

thể nói, có nhiều yếu tồ làm nên sức hấp dẫn cho tác phẩm, trong đó hư cấu làmột biện pháp nghệ thuật giữ vai trò quan trọng

Nhân vật trong Tân đính Lĩnh Nam chích quái có nhiều yếu tố kỳ lạ Điều

này có nét giống với nhân vật trong truyện dân gian Có thể thấy sự khác nhau

ở chỗ yếu tố kỳ lạ được sử dụng nhiều hay ít và tác dụng của chúng

Ở Tân đính Lĩnh Nam chích quái, mặc dù lấy từ gốc Lĩnh Nam chích quái, song truyện dường như không lấy cái kỳ ảo, cái quái dị hay cái kinh dị

làm mục tiêu, mà mọi yếu tố được coi là “quái” lại được trình bày minh bạch

và duy lý Mọi chi tiết đều sắp xếp có lôgíc giữa nguyên nhân và kết quả, thật

đơn giản và mạch lạc Tân đính Lĩnh Nam chích quái không hướng đến cái kỳ

lạ như mục đích tự thân Nó là sử trong truyện, là sử hoá các thần thoại vàtruyền thuyết dân gian, đồng thời là văn học hóa lịch sử

Trong Tân đính Lĩnh Nam chích quái, hư cấu được tác giả sử dụng ở hầu

hết các bình diện, như thực hiện hư cấu bằng yếu tố thần kỳ, hư cấu cốt truyện,

hư cấu nhân vật, hư cấu chi tiết, sáng tạo độc thoại, đối thoại Tuy nhiên hư cấu

chi tiết được dùng nhiều nhất trong Tân đính Lĩnh Nam chích quái.

Một cốt truyện được tổ chức chặt chẽ hợp lý cần có các chi tiết, các sự

kiện hợp lý Ở Tân đính Lĩnh Nam chích quái tác giả đã sử dụng biện pháp hư cấu ngay trong các chi tiết, các sự kiện Trong các truyện ở Tân đính Lĩnh Nam chích quái có những sự kiện đã có và cũng có những sự kiện không có trong Lĩnh Nam chích quái Chẳng hạn ở hồi một (Nhận đất hoang, Hồng Bàng đầu tiên mở nước, Gặp vận lành, Lạc Long tiếp nối dựng đời) Có chi

tiết "Chẳng bao lâu, Âu Cơ có thai, sinh ra một bọc, cho rằng chẳng lành, bènsai vứt ra ngài đồng nội Được bảy ngày, bào thai nở ra một trăm trứng, mỗitrứng lại nở ra một chàng trai Âu Cơ lại truyền đưa về nuôi,chẳng cần cho bú,

tự nó trưởng thành, chí mạnh hiên ngang” Hoặc ở hồi hai (Vờn biển sâu, Ngư tinh tỏ oai vệ, Chém hung tà, đức vua diệt ác hung), tác giả viết: “Lại nói: thời

Hùng Vương ngành thứ hai, ở biển đông có mấy loài cá khổng lồ như cá dịch,

cá công, cá đồn, cá phòng, cá tinh xà, thường quẫy nổi sóng, rất đáng sợ.Thuyền buôn đi qua lại, hay bị lật úp, trải hàng nghìn năm, lâu ngày thànhtinh Chúng lại có phép làm gió, làm mây, nổi mưa, nổi sóng thất thường.Lại còn cá như sâu, mình dài năm mươi trượng, đuôi đỏ, vây hồng, nhiềuchân, hình như con thằn lằn, hễ nó ra đi chơi thì gió mưa nổi lên, gặp ngườithì ăn thịt ngay, ai ai cũng sợ Có lúc nó hoá thành cá mặt người, hay mặt cáhình người, tìm bắt trẻ em trai gái nuốt vào bụng, nặng đến hàng vạn cái

chuông, khiến dân oán, vang khắp mọi nơi”

Đoạn miêu tả Long Quân: “Sau đó, Long Quân hoá thành một chiếc

thuyền buôn" cũng không có trong Lĩnh Nam chích quái.

Hoặc ở hồi ba (Dạo biển khơi Tiên Dung tự buông lỏng Vùi dưới cát, Chử Đồng gặp duyên lành) tác giả thêm nhiều chi tiết để tô đậm thêm cho đạo

Hiếu, sự đức hậu ở nhân vật Chử Đồng Tử

Giới thiệu nhân vật, tác giả viết: "Khi Đồng tử mới biết nói thì mẹ mất

Cha con ở vào thế cô đơn Lớn lên, Đồng Tử rất hiếu tử" Sau đó đưa thêm

một số chi tiết: "Người cha do buồn rầu, rồi mang bệnh, càng ngày càng nguy.Đồng Tử hầu hạ bên cạnh, nhìn trong nhà không có tý gì để ăn, không cómanh áo để mặc, Đồng Tử cố kiếm cháo cho cha ăn, còn mình thì nhịn đói

Cứ như vậy, lòng hiếu thành của anh truyền đi khắp nơi Làng xóm biết được

Mọi người khen anh quả là người đức hậu ”

Một chi tiết khác trong truyện cổ tích chép: "Một hôm, Tiên Dung đi chơithuyền trên sông Thuyền của nàng đi giữa, còn trước sau là thuyền của binh lính

và thị nữ Khi đến khúc sông của làng Chử Xá, đám thuyền làm rợp cả mặt nước

Chử Đồng Tử trông thấy, vội vứt vó vào bụi, chạy lên bãi, bới cát vùi

mình xuống rồi phủ cát lên" Lĩnh Nam chích quái chép: "Đồng Tử thân thể

trần truồng đói rét khổ sở, đứng ở bên sông hễ nhìn thấy có thuyền buôn qualại thì đứng ở dưới nước mà ăn xin, khi thì câu cá độ thân không ngờ thuyềnTiên Dung xốc tới, chiêng trống nhã nhạc, kẻ hầu người hạ rất đông

Đồng Tử rất kinh sợ Trên bãi cát có khóm lau sậy, lưa thưa dăm ba cây,Đồng Tử bèn nấp trong đó, bới cát thành lỗ nằm xuống mà phủ cát lên mình"

(Truyện Nhất Dạ Trạch) Trong Tân đính Lĩnh Nam chích quái, chi tiết này

được tác giả miêu tả: "Một ngày nọ, có thuyền công chúa Tiên Dung ghé qua,

cờ xí rợp trời, màu sắc rực rỡ Tiếng đàn, tiếng sáo, tiếng trống inh ỏi Đồng

Tử sợ quá Đang ngâm mình dưới nước, anh chạy ù lên bãi sông, lấy tay chenửa người dưới, mình lem nhem vấy bùn, đến cái bến có nhiều đống cát ùnđọng, nơi mà về sau mang tên là bến màn che (Màn Trù) Ở đó, anh thấy cómột nơi lau lách mọc đầy, bốn bề kín đáo, cỏ dày đặc, ở giữa có một quãngtrống, có thể dấu mình vào đó Anh vui vẻ tự nói: “Ta có nơi ẩn rồi, cũng làtrời xui khiến”

Anh tức tốc chạy vào đó, lấy cát vùi mình cho kín, chỉ trừa lỗ mũi để thở

lộ khá rõ trong đoạn văn ngắn này

Thêm bớt chi tiết để chuyện hợp lí hơn, hấp dẫn hơn, tính cách nhân vật

được khắc họa rõ nét hơn ta có thể còn tìm thấy nhiều trong truyện thuộc Tân đính Lĩnh Nam chích quái của Vũ Quỳnh.

1.2.1 Khái niệm mô hình tự sự

Mỗi nền văn học đều có một hệ thống thể loại tự sự Sự khác biệt của các thể loạicũng như sự tiến triển của chúng có thể nhận ra khi xem xét cấu trúc văn bản tự sự.Phương thức tự sự còn gọi là phương thức trần thuật Trong khoa nghiêncứu văn chương, việc xem xét và nhìn nhận một tác phẩm nào đó bằng phương thức này cũng tương đương với việc người ta nghiên cứu cấu trúc văn

bản trần thuật của tác phẩm đó Tự sự “là phương thức tái hiện đời sống,­bên cạnh hai phương thức­khác là trữ tình và kịch được dùng làm cơ sở để phân

loại tác phẩm văn học” “Khác với tác phẩm trữ tình, hiện thực được tái hiệnqua những cảm xúc, tâm trạng, ý nghĩ của con người, được thể hiện trực tiếpqua những lời lẽ bộc bệch, thổ lộ, thì tác phẩm tự sự phản ánh đời sống qua tínhkhách quan của nó - qua con người, hành vi, sự kiện được kể qua một người kểchuyện nào đó” [17, 375] “Tác phẩm tự sự phản ánh hiện thực qua bức tranh mởrộng của đời sống trong không gian, thời gian, qua các sự kiện, biến cố xảy ratrong cuộc đời con người Trong tác phẩm tự sự nhà văn cũng thể hiện tưtưởng, tình cảm của mình [9, 385]

Nghệ thuật tự sự không chỉ đơn giản là việc kể chuyện, một kỹ xảo tự sựcho hay, cho đậm đà ý vị Tự sự trở thành một cách thức để lí giải sự vật

Về phương diện thể loại văn học, trên cơ sở phương thức phản ánh tự sự

đã hình thành loại hình tự sự Có thể dựa vào tiêu chí nội dung hoặc tiêu chíhình thức để phân chia các tác phẩm tự sự thành các thể loại nhỏ hơn Chiatheo nội dung thể loại ta sẽ có: tác phẩm mang chủ đề lịch sử dân tộc, thế sự -đạo đức, đời tư Chia theo hình thức ta sẽ có các thể loại cơ bản: anh hùng ca,truyện, tiểu thuyết, truyện ngắn, truyện ngụ ngôn, [9, 386]

Nghệ thuật tự sự là việc sắp xếp các cốt truyện, các nhân vật, các chi tiếtthể hiện giọng điệu tự sự có giá trị nghệ thuật cao nhất

“Phương thức phản ánh sự kiện, biến cố và hành vi con người làm cho tácphẩm tự sự trở thành một câu chuyện về ai đó hay về một cái gì đó Cho nên tácphẩm tự sự bao giờ cũng có cốt truyện Gắn liền với cốt truyện là hệ thống nhânvật được khắc hoạ đầy đủ, nhiều mặt hơn hẳn nhân vật trữ tình và kịch” [9, 385]

Tìm hiểu mô hình tự sự của Tân đính Lĩnh Nam chích quái chính là tìm hiểu cấu trúc văn bản trần thuật của Tân đính Lĩnh nam chích quái Cấu trúc

của tác phẩm là “tổ chức nội tại, mối quan hệ qua lại của các yếu tố của tácphẩm mà sự biến đổi một yếu tố nào trong đó sẽ kéo theo sự biến đổi của cácyếu tố khác Từ xưa người ta đã biết đến cấu trúc của tác phẩm văn học, nhưngchỉ hiểu ở khía cạnh hoà hợp, hài hoà, đối xứng Nghiên cứu văn học từ nhữngnăm 20 thế kỷ XX hiểu cấu trúc của tác phẩm văn học là kết cấu, cấu tạo và mốiquan hệ qua lại của nhân vật với các hình tượng khác, quan hệ giữa các lớp tưtưởng chủ đề và lớp tạo hình, tổ chức lời văn”

“Tác phẩm văn học là một cấu trúc phức tạp Hiện vẫn chưa có một quanniệm thoả mãn được mọi người Khái niệm cấu trúc của tác phẩm có thể hìnhdung đại để như sau: xét từ lý luận chỉnh thể, cấu trúc của tác phẩm bao gồmcác yếu tố được đặt trong trật tự (cấp độ) phụ thuộc vào nhau như sau đây: tưtưởng - chủ đề (gồm cả đề tài), hệ thống hình tượng (có thể bao gồm cả cốttruyện), kết cấu, ngôn từ Cũng có ý kiến xem nội dung tư tưởng - chủ đề làyếu tố ưu trội, qui định cả hệ thống tác phẩm, còn cấu trúc đích thực của tácphẩm chỉ bao gồm hai yếu tố: ngôn từ, cốt truyện được tổ chức với nhau bằngkết cấu Yếu tố kết cấu là đặc trưng cho bản chất nghệ thuật nói chung của vănhọc, nó tạo ra nhịp điệu chung cho tác phẩm và cho từng bộ phận Yếu tố cốttruyện đặc trưng cho văn học với tư cách là nghệ thuật thời gian, gắn với nóxuất hiện con người, không gian, thời gian, xung đột, biến cố.Yếu tố ngôn ngữtiêu biểu cho đặc trưng nghệ thuật ngôn từ Sự thống nhất các yếu tố (cấp độ)này tạo ra thế giới nghệ thuật của tác phẩm” [9, 51- 52]

Kết cấu tồn tại ở hai cấp độ cơ bản: cấp độ hình tượng và cấp độ trần thuật.Cấp độ trên gắn liền với toàn bộ tổ chức của thế giới nghệ thuật, bao gồm hệthống các nhân vật, hệ thống các sự kiện, tình tiết và trình tự xuất hiện củachúng, tương quan các chi tiết tạo hình, biểu hiện tạo nên bức tranh sinh động vềcuộc sống, các tương quan về không gian và thời gian Đây là cấp độ kết cấu bềsâu, gắn liền với ý đồ nghệ thuật và các tính cách được phản ánh Cấp độ trầnthuật bao gồm sự liên tục của các biện pháp trần thuật, cũng như sự tổ chức cáccâu, sự vận dụng các phương thức tu từ Ở cấp độ này người ta thường nói đến

bố cục như là một kết cấu bề mặt, bao gồm sự sắp xếp, phân bố các phần của nộidung vào các mảng của trần thuật như: chương, đoạn [17, 298-299]

­1.2.2 Các mô hình tự sự chủ yếu của Tân đính Lĩnh Nam chích quái

Lĩnh Nam chích quái là tập sách ghi chép những truyền thuyết và truyện

cổ tích, tức là những sáng tác dân gian Sách gồm hơn hai chục truyện đượclấy trong kho tàng truyện dân gian vốn rất phong phú của người Việt Nam.Phần lớn những truyện ấy đều có ý nghĩa đối với việc tìm hiểu đất nước, tìmhiểu dân tộc ít nhiều qua nhãn quan của nhân dân "Nói chung những truyện

cổ dân gian này đã thể hiện lòng tự hào của nhân dân ta về tổ tiên, về anhhùng lịch sử, về non sông đất nước, đã phản ánh sinh hoạt vật chất và tinhthần của dân tộc với tất cả khí vị đậm đà của phong tục tập quán lưu truyền rấtlâu đời" Vũ Quỳnh đã viết rằng nước ta "núi non kỳ lạ, đất đai linh thiêng,nhân dân anh hào, truyện tích thần kỳ, thường thường vẫn có" [12, 528] Coitrọng truyện dân gian là thái độ chung của các nhà văn hoá dân tộc thế kỷ XV.Như Ngô Sỹ Liên đã dựa vào kho tàng thần thoại mà xây dựng nên quyển I,

phần Ngoại kỷ trong bộ Đại Việt Sử ký toàn thư và thường hay nhắc đến tài

liệu dã sử trong rất nhiều lời bàn luận của ông trong sách ấy Hay Nguyễn Văn

Chất có dịp chú ý đến các sự tích cổ của nước ta, ông đã biên soạn lại Việt điện u linh của Lý Tế Xuyên Tân đính Lĩnh Nam chích quái của Vũ Quỳnh cùng một xu hướng tư tưởng như thế Nhưng ý nghĩa của Tân đính Lĩnh Nam

chích quái không phải chỉ là ở chỗ soạn giả đã sưu tập được, với một tinh thần dân tộc đáng quí, một số truyện dân gian hay, mà Tân đính Lĩnh Nam chích quái còn “đánh dấu một bước phát triển của văn tự sự" [12, 529].

Trên cơ sở sách Lĩnh Nam chích quái,Vũ Quỳnh đã hiệu chính lại, thêm bớt một số truyện làm ra Tân đính Lĩnh Nam chích quái Tân đính Lĩnh Nam chích quái của Vũ Quỳnh gồm 25 hồi ứng với 25 truyện, gồm: Họ Hồng Bàng, Ngư tinh, Chử đồng Tử, Trầu cau, Dưa hấu, Đổng thiên vương, Hồ tinh, Mộc tinh, Bánh chưng, bánh dày, Thần núi Tản viên, Lý Ông Trọng, Giếng việt, Rùa vàng, Hai bà Trưng, Man Nương, Sỹ Nhiếp, Nam Chiếu, Tô Lịch, Thần Long đỗ, Sư Khuông Việt lập đền Sóc Thiên Vương, Mỵ Ê, Vũ Phục, Từ Đạo Hạnh và Nguyễn Minh Không, Nguyễn Giác Hải Và Sư Không Lộ, Huyền Quang Tân đính Lĩnh Nam chích quái là tác phẩm có giá trị nhiều mặt, đặc biệt về mặt đặc điểm nghệ thuật Chúng ta đi vào tìm hiểu các mô hình tự sự chủ yếu của Tân đính Lĩnh Nam chích quái để thấy rõ hơn điều đó.

Lịch sử dân tộc nào cũng bắt đầu bằng truyền thuyết, nhưng ở các nước,

từ khi có chính sử, không phải mọi truyền thuyết dân gian đều may mắn đượcnhững nhà học giả đưa vào sử biên niên Đối với người Việt trong buổi đầuthời kỳ độc lập, vừa mới hồi sinh sau cả ngàn năm bị bọn Hán tộc dùng mọithủ đoạn hòng nhấn chìm dưới dòng lũ Hán hoá, thì phục hiện hình ảnh chânthực của dân tộc và đất nước trong quá khứ xa xăm bị kẻ thù xâm lược xuyêntạc và sương mù của thời gian che phủ là một việc vô cùng trọng đại và cấpbách nhưng cũng đầy khó khăn Ý nghĩa và giá trị đặc sắc của những bộ sử,

những công trình sưu khảo nổi tiếng của Lê Văn Hưu (Đại Việt sử ký - 1272),

Lý Tế Xuyên (Việt điện u linh tập - đời Trần), Trần Thế Pháp (đời Trần), Vũ

Quỳnh (1453 - 1516) và Kiều Phú (1446 - ? ) các tác giả kế tiếp nhau của

Lĩnh Nam chích quái, Ngô Sĩ Liên (Đại Việt sử ký toàn thư - thế kỷ XV) là

“Xét về mặt ghi chép, lịch sử hoá một số huyền tích và truyền thuyết thời cácvua Hùng dựng nước và thời thuộc Hán là ở chỗ các vị học giả ấy đã dựa hẳn

vào nguồn truyện kể dân gian - và căn bản chỉ dựa vào nguồn này mà thôi đểlấp cái lỗ trống của một nửa thời gian lịch sử của dân tộc để tỏ rõ nước ta từHùng Vương đã khá văn minh, để chứng minh Quế hải tuy ở Lĩnh Nam,nhưng núi non kỳ lạ, đất đai linh thiêng, nhân dân anh hào ”[38, 68] Vì thế,

Tân đính lĩnh Nam chích quái với sử ký và truyện dân gian có nhiều điểm

Tân đính Lĩnh Nam chích quái là một tác phẩm văn xuôi trung đại, tập

hợp những truyện dân gian của người Việt Ở loại tác phẩm này tự sự chủ yếu

theo tuyến tính Tân đính Lĩnh Nam chích quái lại là tác phẩm được Vũ

Quỳnh viết lại, bởi "Vũ Quỳnh vừa có chỗ không đồng ý về cách chọn truyệntiêu biểu với hai vị nói trên (là Trần Thế Pháp và Kiều Phú), vừa chưa hài

lòng với cách viết còn đơn giản của tác giả khuyết danh Lĩnh Nam chích quái, nên đã viết một bản mới khác" [29, 10] Có thể nói rằng tác giả của Tân đính Lĩnh Nam chích quái là người đã có ý thức làm nghệ thuật Vì vậy mô hình tự

sự của tác phẩm vừa theo cấu trúc tuyến tính vừa phi tuyến tính

Cấu trúc tuyến tính là cách tổ chức sắp xếp các chi tiết, sự kiện theo trụcthời gian, không gian xuôi chiều, liên tiếp

Thời gian nghệ thuật là hình thức tồn tại của hình tượng nghệ thuật, thể hiệntính chỉnh thể của nó Thời gian nghệ thuật có nguồn gốc từ thế giới khách quan,khi trở thành hình tượng thời gian thì thời gian vật lý trải qua độ khúc xạ lớn Thờigian nghệ thuật được đo bằng nhiều thước đo, bằng sự lặp lại các hiện tượng trongđời sống Các thời đại văn học khác nhau, thể loại văn học khác nhau, các tác giả

có quan niệm về thời gian nghệ thuật khác nhau Tác giả văn học trung đại thườngthể hiện thời gian theo trật tự xuôi chiều (tuyến tính)

Không gian nghệ thuật là hình thức bên trong của hình tượng nghệ thuật,thể hiện tính chỉnh thể của nó Không gian nghệ thuật là không gian mang tínhthẩm mỹ, tái hiện đời sống Không gian nghệ thuật là thế giới tinh thần có cáchbiểu hiện riêng và ý nghĩa riêng Cũng như thời gian nghệ thuật, không gian nghệthuật chịu ảnh hưởng của quan niệm từng thời kỳ nên ở từng thể loại khác nhau

có sự khác nhau

Không gian và thời gian là hai chiều tồn tại của hình tượng góp phần thểhiện quan niệm nghệ thuật về con người và cuộc đời của nhà văn Cấu trúc tuyếntính hướng người đọc hiểu cách thể hiện không gian và thời gian trong tác phẩm

Lý luận truyền thống xem kết cấu là sự phối hợp, liên kết các yếu tố, cácloại với nhau để tạo nên chỉnh thể tác phẩm Vì thế khi xem xét mô hình tự sự

của Tân đính Lĩnh Nam chích quái, không thể xét từng yếu tố riêng lẻ mà phải

xét một cách tổng thể gồm nhiều yếu tố, như hệ thống hình tượng nhân vật, hệthống sự kiện,

Hệ thống hình tượng là toàn bộ mối quan hệ qua lại của các yếu tố cụ thểcảm tính tạo nên hình tượng nghệ thuật mà trung tâm là mối quan hệ của cácnhân vật Nói đến hệ thống nhân vật là nói đến sự tổ chức các quan hệ nhân

vật cụ thể của tác phẩm Tân đính Lĩnh Nam chích quái vừa có những nét

giống với sử ký và truyện dân gian ở chỗ các mối quan hệ thường thấy củacác nhân vật là sự đối lập vừa có chỗ khác là mối quan hệ của nhân vật được

mở rộng sang nhiều lĩnh vực Điều này giúp tác giả có điều kiện thể hiện đượctính cách, tâm lý nhân vật

Hệ thống sự kiện được tổ chức với ý thức thẩm mỹ cao là đặc trưng của vănhọc Hình thức tổ chức sự kiện cơ bản nhất của văn học là liên kết chúng thànhcốt truyện Truyện là chuỗi sự kiên xảy ra liên tiếp trong không gian và thời giangắn liền với nhân vật và có ý nghĩa đối với tác giả Truyện có mở đầu, có pháttriển và kết thúc Nó thể hiện những quan hệ, mâu thuẫn và quá trình nhất địnhcủa cuộc sống

Cốt truyện là do tình tiết truyện tạo nên, đó là máu thịt nuôi dưỡng sự

trường tồn của một tác phẩm văn chương Tân đính Lĩnh nam chích quái là

một tác phẩm tự sự nên không thể không có cốt truyện Các truyện được khai

thác từ nguồn thần thoại, truyền thuyết, cổ tích được chép trong Lĩnh nam chích quái được tác giả viết lại theo hình thức của tiểu thuyết chương hồi Tác

phẩm gồm 25 hồi, tương ứng với 25 truyện Có thể phân chia các truyện thànhmột số mô hình dựa vào đề tài và chủ đề như sau:

Các truyện được chép về nguồn gốc dân tộc có Họ Hồng Bàng, Ngư Tinh, Hồ tinh, Mộc tinh, các truyện này khẳng định sự cao quý của nguồn

gốc con Rồng cháu Tiên, tạo nên ý niệm về sự thống nhất quốc gia, dân tộc

Các truyện chép về văn hoá cổ, về những nhân vật lịch sử như An Dương Vương, Đổng thiên vương, Hai Bà Trưng,Từ Đạo Hạnh, nói lên lòng

tự hào về non sông đất nước, về lịch sử anh hùng của dân tộc

Các truyện chép về phong tục, tập quán sinh hoạt dân tộc như Bánh chưng, Trầu cau, Dưa hấu, thể hiện tình yêu quê hương, đời sống tinh thần

phong phú, riêng biệt đặc sắc và mối quan hệ đạo lý tốt đẹp của dân tộc

Viết Tân đính Lĩnh Nam chích quái, nhìn chung Vũ Quỳnh đã sưu tập

được khá nhiều chi tiết mới, có khi rất khác với những chi tiết đã ghi trong

bản cổ Lĩnh Nam chích quái và cũng khác với sử kí, thí dụ: “Qua chuyện viết

về họ Hồng Bàng (hồi một) cho biết được hai loại rùa khác nhau, linh quy vàdân quy, đặc biệt ở đây, Âu Cơ là vợ thiếp (sủng thiếp), chứ không phải congái (ái nữ) của Đế Lai Vấn đề này chắc hẳn làm đảo lộn một số kết luận vềlịch sử như bấy lâu nay Và Âu Cơ được Lạc Long Quân giấu vào hang HàmRồng ở Thanh Hoá Trong truyện viết về việc diệt Ngư Tinh (hồi hai), cóchuyện dùng giấy để phết lồng làm bẫy, chuyện dùng vôi sống, hạt tiêu làmthuốc độc, v.v khiến chúng ta rõ hơn về trình độ kĩ thuật của tổ tiên ta lúc đó.Trong truyện viết về Chử Đồng Tử, (hồi ba) có việc dùng lụa và vàng ngọc đểđổi vật dụng qua đường sông, đường biển Có câu cổ ngữ và lời đối thoại đáng

lưu ý: “Vàng ở trong vườn là thai nghén, vàng ra khỏi cửa là sinh con" và

“Nay ngài theo kế đó, có thể ôm đến trăm lạng vàng, lấy đó đi buôn, mua vậtphẩm quý, tìm khách mà bán, chuyến đi chuyến về, lợi tức đẻ dần, rồi quayvòng, mà thu hoạch gấp bội gấp vạn vậy”[29, 64] Câu này nói lên việc giaodịch, thương mại, cũng góp phần tạo nên tài sản quốc dân, xét cho tới nay vẫn

có ý nghĩa Trong truyện viết về Thánh Gióng (hồi sáu) lại không phải bà cụĐổng, mà là con gái bà, cô Thánh, mới giẫm phải dấu chân khổng lồ, rồi sausinh ra bé Ngốc, tức Thánh Gióng

Xét về mặt lịch sử, qua các truyện viết về Sỹ Nhiếp (hồi mười sáu), NamChiếu (hồi mười bảy), Thần Tô Lịch với Cao Biền (hồi mười tám), Thần Long

Đỗ với Cao Biền (hồi mười chín), tác giả Vũ Quỳnh đã có cái nhìn đúng đắn từtinh thần Bách Việt cổ, để hiểu thêm Sỹ Nhiếp và hậu duệ của Triệu Đà, đồngthời đề cao tinh thần dân tộc

Ngoài tinh thần dân tộc, Vũ quỳnh còn chú ý mặt nhân phẩm, đặc biệtnhân phẩm phụ nữ, thí dụ qua các truyện viết về Hai Bà Trưng (hồi mườibốn), Mỵ Ê (hồi hăm mốt), những nhân vật đã được các vua thời Lý, Trầnphong thần Đấy là những truyện hay, tác giả đã cung cấp nhiều chi tiết, đểngười đời sau rõ hơn nhân phẩm các nhân vật nói trên

Trở về với văn học dân gian và bám sát lịch sử, Tân đính Lĩnh Nam chích quái đã dựng lại một phần tiến trình lịch sử dân tộc Chính vì vậy mà hệ thống

sự kiện của Tân đính lĩnh Nam chích quái có nhiều nét giống với truyện dân

gian và sử ký

1.2.3 Sự tương đồng và khác biệt về mô hình tự sự của Tân đính Lĩnh Nam chích quái với truyện dân gian

Văn xuôi tự sự Việt Nam những thế kỷ đầu chịu ảnh hưởng lớn của tự sự

dân gian và sử ký Tân đính Lĩnh Nam chích quái­của Vũ Quỳnh không phải

là một ngoại lệ Tuy vậy, chọn hình thức của thể loại tiểu thuyết chương hồi

để hoàn tất mục đích “Tân đính” các truyện có trong Lĩnh Nam chích quái­của

mình, Vũ Quỳnh đã tạo nên lối tự sự vừa có nét tương đồng, vừa có nét khácbiệt so với truyện dân gian và sử kí.

1.2.3.1 Những điểm tương đồng về mô hình tự sự của Tân đính Lĩnh Nam chích quái so với truyện dân gian

Tân đính Lĩnh Nam chích quái theo mô hình cấu trúc tuyến tính Tân đính Lĩnh Nam chích quái gồm hăm lăm hồi, tương ứng với hăm lăm truyện Các

truyện được sắp xếp theo trình tự thời gian Tác phẩm đã dựng lại một phần tiếntrình lịch sử dân tộc, tạo cơ sở cho các sử gia đưa đời Hồng Bàng- Hùng Vươngvào chính sử Từ việc tập hợp những truyện cổ dân gian, Vũ Quỳnh đã cố gắngsắp xếp lại theo một trật tự từ mốc từ buổi đầu sơ khai của đất nước

Hồi một (Nhận đất hoang, Hồng Bàng đầu tiên mở nước, gặp vận lành, Lạc Long tiếp nối dựng đời) mở đầu: "Truyện kể rằng: Thời xưa ở nước ta, lúc

trời đất còn mờ mịt, đồng không cảnh vắng, bốn phía mênh mông, ăn lông,uống máu, trí tuệ còn chưa mở mang Lúc đó, tổ tiên ta, đói thì ăn, khát thìuống, thói tục thuần phác, chẳng biết dựa dẫm vào đâu, giống như một làngngười quỷ rừng rú" , thời các vua Hùng dựng nước và giữ nước qua mườitám “ngành” và kết thúc ở hồi hăm lăm, đời vua Trần Thánh Tông

Mỗi câu chuyện (tương ứng với mỗi hồi) được kết cấu theo mạch thẳngcủa trình tự thời gian, thường bắt đầu là giới thiệu thời điểm bắt đầu xẩy racâu chuyện Chẳng hạn ở hồi thứ hai; “Lại nói, Thời Hùng vương ngành thứhai” Hồi ba; “Lại nói, Hùng Vương ngành thứ ba”

Sau đó tác giả trình bày lai lịch nhân vật của truyện Lai lịch nhân vậtđược trình bày rõ ràng, sáng sủa, ngắn gọn Chẳng hạn ở hồi ba, công chúaTiên Dung được giới thiệu như sau: “có một cô gái tên chữ là Tiên Dung hìnhdáng xinh đẹp, thề không lấy chồng, bởi thích ưa du ngoạn” Chỉ cần mấydòng ngắn gọn như vậy nhưng cũng đủ để khái quát được những điều cơ bảnnhất về nhân vật, là một người có nhan sắc và thích tự do

Hay ở hồi mười bốn, miêu tả hai chị em Trưng Trắc và Trưng Nhị:

“Nguyên Trưng Trắc họ Hùng, nhưng cha nàng làm con nuôi họ Trưng nênbèn đổi họ Nhà họ này có hai gái, trưởng là Trắc, thứ là Nhị, chưa có nơi cóchốn, mà dung mạo đoan trang, sắc đẹp nghiêng thành, lại văn võ toàn tài" Hồi mười sáu giới thiệu Sỹ Nhiếp: “Thuở đó, có Sỹ Nhiếp, mình cao támthước, mắt rồng, bờm cọp, học rộng, biết nhiều, nổi tiếp danh sỹ một thời.Ông gốc người Vấn Dương nước Lỗ (Sơn Đông), nhân có loạn Vương Mãng,trốn sang nước Nam, đến ông đã sáu đời Cha của ông là Sỹ Tứ đời Hán Hoàn

Đế, đã từng làm thái thú Nhât Nam (Hoan Châu trở vào)” [29, 156]

Hồi hai mươi giới thệu về Sư Khuông Việt: “Tăng thống Chân Lưu, họNgô người Chân Định, Nam Chân, từ nhỏ vốn thông minh, hay làm bạn vớitrẻ em, bày ra cúng tế, trẻ em đều theo, người đời theo Lớn lên làm quan triềuĐinh, chức Khuông Việt Thái Sư đến Lê Đại Hành nhiếp chính thì cáo bệnh

đi ở ẩn” [29, 186]

Hồi hăm ba giới thiệu về Đạo Hạnh như sau: “Có một người tên tục Từ

Lộ, tức Đạo Hạnh, vốn người Yên Lãng (Láng), Quảng Đưc (Từ Liêm), thânsinh ra ông là Từ Huệ (còn gọi là Vinh), làm quan ở đô sát viện triều Lý Thânmẫu ông là Tăng Thị Hoán, vốn người hiền lành” [29, 209]

Hồi hăm bốn giới thiệu về Không Lộ Thiền Sư: “Tương truyền ở chùaNghiêm Quảng( Thanh Hoá) có một ông già họ Dương, tên là Khổng Lồ (sau

là Không Lộ thiền sư), vốn làm nghề đánh cá” [29, 226].

Tiếp đó là diễn biến cốt truyện theo hành trạng và các mối quan hệ, các

sự kiện, chi tiết của nhân vật chính

Chẳng hạn truyện Hai Bà Trưng, ở hồi mười bốn, diễn biến cốt truyện

đều theo hành trạng và các mối quan hệ, các sự kiện, chi tiết về nhân vật chínhTrưng Trắc Cốt truyện như sau: Nước Việt ta từ thời Hán Vũ Đế dưới quyềncai trị của nhà Hán Thời đó thái thú là Tô Định vô cùng tham tàn và caynghiệt Ở huyện Chu Diên có Thi Sách là dòng dõi lạc tướng, lấy con gái nhà

họ Trưng ở Mê Linh, đất Phong Châu, tên là Trắc, cũng là miêu duệ lạctướng, Trưng Trắc con có em gái là Trưng Nhị, là người văn võ song toàn TôĐịnh hại chết chồng của Trưng Trắc và bắt bà phải lấy hắn Lấy cớ phải đểtang chồng để thoái thác, sau đó bà đã cùng em gái và nhiều người khác khởinghĩa để rửa thù cho chồng.

Kết thúc truyện thường giải thích một hiện tượng, một hoạt động thờcúng, một tập tục hay một dấu tích để lại, một sự ghi nhận phong tặng củatriều đình, một hành vi âm phù

Chẳng hạn hồi mười hai viết về Sư Khuông Việt hiển linh giúp nhà Lê,Sóc Thiên Vương ứng phù đuổi nhà Tống.“Vua thấy Khuông Việt có công,cho thực ấp một vạn hộ, Khuông Việt từ chối không nhận, xin cho được vềnơi đền cũ (tức ở Sóc Sơn), Vua phong thần làm: Thiên Vương anh linh, năngbảo dân hộ quốc Lại sai xây thêm cung điện bên cạnh đền, gia phong: SócThiên Vương thần, xếp hạng đền vào diện triều đình cúng tế

Xét việc truyền tụng rằng: Đổng Thiên Vương, sau khi đánh xong giặc Ân,đến dưới cây đa núi Vệ Linh mà đổi áo, rồi hoá, nên về sau, người đời gọi VệLinh là đền “Đổi Áo” đến đời Lý Thái Tổ, để tiện việc cầu đảo, mới cho dời đếncạnh Hồ Tây, nơi làng Minh Quả (nay thuộc Từ Liêm, ngoại thành Hà Nội).Hoặc có thuyết nói rằng Đổng Thiên Vương sau khi đánh xong giặc Ân, đếntắm ở Hồ Tây, tại bến Thiên Niên Ông xuống ngựa, nghỉ ngơi ở đây, nên lập đềnthờ

Hoặc cũng có thuyết nói Đổng Thiên Vương lâm trận, ngã ngựa ở đây,hoặc nói Đổng Thiên Vương nhận sắc chỉ nhà vua, đi qua đánh rơi chiếc đũa ởđấy v.v chẳng hiểu thực hư ra sao chỉ biết có bài thơ rằng:

Sóng dâng cuồn cuộn đuổi quân Tống,

Một trận quét xong lũ địch cừu,

Muôn thưở tiếng tăm ngời sự tích,

Cung vua sừng sững giữa trời cao.

Hồi mười bốn viết về hai Bà Trưng rất cơ bản và sinh động (Rửa thù cho chồng, chị quyết khởi nghĩa, Vì hận của chị, em bận nhung y):

“Người ta nói Hai Bà đã hoá

Về sau, nhân dân nhớ công đức của Hai Bà, bèn lập miếu thờ ở cửa HátGiang Phàm những năm hạn hán, cầu đảo ở đây đều linh ứng Đời Lý AnhTông trời đại hạn, vưa sai thiền sư đưa sắc tặng phong, ngay sau đó mưa tonhư trút nước Vua bèn đến đền, lập đàn cầu đảo Đêm đó, vua mộng thấy haingười đàn bà đầu đội hoa phù dung, mình bận áo gấm xanh lục, lưng thất lụatrắng, cưỡi lên chin loan xanh, từ phía trước theo gió mà đến Vua lấy làm lạliền hỏi thì nghe đáp rằng:

- Chúng tôi là hai chị em họ Trưng, vâng mệnh thượng đế làm mưa, nhàvua nên nhanh chóng làm tờ khải tâu lên Hoặc như công việc nhiều bận rộn,chưa kịp tạ ơn thì sau vài ngày, cũng chưa muộn

Vua nhà Lý tỉnh dậy, sai bộ Công sửa sang cung điện thờ, sắc gia tặnghai chữ “Trinh linh"

Đến đời Trần đền vẫn linh ứng, vua gia tặng “Uy linh Chế thắng, Thuầntrinh bảo thuận”, nhằm ca ngợi công đức Hai Bà Cho đến nay khói hươngvẫn không ngớt [29, 142-143]

Ở hồi mười lăm (Pháp sư để bụng điều mong ước, Man thị cầu xin quả phúc tròn), sự ghi nhận công đức của Man Nương, và để giải thích ngày Phật

sinh, tên gọi Phật Mẫu, ngày hội Tắm Phật: “Đó là ngày mồng bốn tháng tư.Cùng ngày đó, Man Thi không bệnh mà mất, thọ chín mươi ba tuổi, táng ngaycạnh chùa Người trong vùng lấy ngày đó làm ngày Phật sinh, gọi Man Nương làPhật mẫu Phàm các nơi đến cầu đảo đều rất linh nghiệm Trải bao năm tháng,bốn phương trai gái đều đến cầu phúc tại đây, gọi là ngày hội Tắm Phật

Cho đến nay khói hương vẫn còn, chùa được triều đình đứng ra tế lễ” [29, 153].Hồi hăm hai ghi nhận công lao của Vũ Phục “Năm đó là năm thứ tám,niên hiệu Nguyên Khánh, tức năm Đinh Mùi Vua cho lập miếu thờ, phong

Vũ Phục làm Chiêu Ứng Phù vận diễn phúc Đại vương Sự tích còn truyềntụng ở phường Tích ma (nay là phường Yên Thái, và ở đó, còn có họ hàng,lăng tẩm của ông bà họ Vũ, cùng đền thờ, xưa ở huyện Quảng Đức (nay là TừLiêm), cả phường Bái Ân cũng có đền thờ Riêng di tích Ngõ Hương Du(Hàng Dâu) lại ở làng Minh Quả, nơi đây còn có nền nhà của Vũ Phục” Hồi hăm lăm kể về sư Huyền Quang sau khi chết đi, rất linh thiêng và thươngxuyên hiển linh nên "về sau vua Trần Minh Tông cho quyên tiền được một nghìncân vàng, sai bộ Công dựng bia ghi công, ruộng tổ được hai trăm mẫu dùng muahương hoa Vua đặt tên Thuỵ cho sư là Trúc Lâm thiền sư (tức Đệ tam tổ).

Thời nước ta thuộc nhà Minh, các nơi bị giặc đốt phá, nhưng ở đây vô sự.Hoàng Phúc thường nằm mộng thấy nhà sư, sợ quá, bỏ về Bắc, rồi lập đàn màtế.Cho đến cháu bốn đời của Hoàng Phúc, là Hoàng Từ, nhân sang ta cũnggặp Tô Hầu và khi trở về Bắc, phải gửi vàng bạc lại, dặn riêng là phải sửachữa chùa am nhà sư, để nói công đức nhà sư như lệ cũ”

Phần kết thường bắt đầu bằng hai chữ "từ đấy" hoặc “từ đó” như trongtruyện cổ dân gian

Chẳng hạn ở hồi hai (Vờn biển sâu Ngư tinh tỏ oai vệ, chém yêu tà đức vua diệt ác hung), phần kết được bắt đầu bằng “từ đó “giống như trong truyện

cổ dân gian: “Từ đó, đường biển thông suốt, Hùng Vương cùng trăm quan hồhởi, mở tiệc ăn mừng, đồng thời sai quan xem lại nơi có vết tích, thì thấy đầuNgư tinh hoá làm đầu chó, còn thân nó hướng về phía Mạn Cầu Dương, chođến nay, người ta gọi nơi đào kênh là Ngõ Tiên đào, nơi đuôi đứt là Bạch

Long Vĩ, nơi có đầu là Cẩu Đầu Sơn, nơi thây trôi là Mạn Cầu Thuỷ” [29, 58] Tân đính Lĩnh Nam chích quái là tác phẩm “tân đính” những truyện dân gian được chép trong Lĩnh Nam chích quái Xem xét về mặt hình thức trong

cấu trúc tự sự của nó ta thấy có nét tương đồng với cấu trúc tự sự của truyện

dân gian Song đây là tác phẩm của văn học viết Đọc Tân đính Lĩnh Nam chích quái ta thấy tác phẩm đã vượt ra ngoài lối ghi chép đơn thuần của truyện

dân gian, tiến tới một hình thức cao hơn như nhà nghiên cứu Nguyễn Hùng Vĩ

ở Tạp chí nghiên cứu văn học số 8 - 2006, đã nhận xét: "Nó là sử trong truyện,

là sử hoá các thần thoại và truyền thuyết dân gian"

1.2.3.2 Nguyên nhân của sự tương đồng

Thời gian trong Tân đính Lĩnh Nam chích quái và trong truyện dân gian

có sự tương đồng khá rõ nét Điều trước hết do ảnh hưởng của văn học dângian đối với văn học viết Điều này đã trở thành một truyền thống trong vănhọc Việt Nam về sự kế thừa và phát triển

Trong bài viết Vai trò của truyện kể dân gian với văn học Việt Nam, Kiều

Thu Hoạch khẳng định: “Kho tàng truyện kể dân gian đã có vai trò và ảnhhưởng to lớn đến sự hình thành và phát triển các thể loại văn học tự sự ViệtNam về nhiều mặt Có thể nói kho tàng truyện kể dân gian chính là một trongnhững nguồn suối trong mát đã nuôi dưỡng cho khu vườn văn học tự sự ViệtNam mãi mãi xanh tươi” [11, 218] Việc sử dụng các tư liệu của văn học dângian vào văn học viết đã trở thành một việc làm mang tính truyền thống, nhất

là đối với các thể loại văn học trung đại Việt Nam

Mặt khác, Tân đính Lĩnh Nam chích quái là tác phẩm tập hợp nhiều

truyện kể dân gian, mà những truyện kể dân gian này cũng thuộc loại hình vănxuôi tự sự, đều là những tác phẩm hư cấu, sự gặp gỡ này khi diễn ra phổ biếnthì sẽ có tính quy luật, tức là có kế thừa, ảnh hưởng và phát triển.“Kinhnghiệm nghệ thuật phong phú của nhân loại hàng bao nhiêu đời nay vạch rõnguyên nhân thành công chủ yếu của nhà văn với đời sống nhân dân, với sángtác tập thể của nhân dân” [29, 266] Từ chất liệu văn học dân gian nói chung,

mà đặc biệt là từ kho tàng thần thoại, truyền thuyết và truyện cổ tích (ngườiViệt) Vũ Quỳnh bằng sự sáng tạo của mình đã nhào nặn, tôi luyện và lấy ra

những tinh chất quí báu từ trong thứ “quặng thô”- truyện dân gian và Lĩnh Nam chích quái, tạo nên Tân đính Lĩnh Nam chích quái của mình Tân đính

Lĩnh Nam chích quái khẳng định tài năng sáng tạo nghệ thuật thực sự của Vũ

Quỳnh, có kế thừa và phát triển

1.2.3.3 Những điểm khác biệt với truyện dân gian

Bên cạnh những điểm tương đồng, mô hình tự sự của Tân đính Lĩnh Nam chích quái và truyện dân gian vẫn có những điểm khác biệt Sự khác biệt ấy

được thể hiện ở nhiều phương diện

Cốt truyện là những truyện của quá khứ, nên thời gian cũng là quá khứ.Thời gian trong truyện dân gian thường là quá khứ xa xăm và mang tính chất

phiếm chỉ, không có tính xác định, ví dụ: Trong khi đó thời gian trong Tân đính Lĩnh Nam chích quái lại được Vũ Quỳnh biểu thị cụ thể hơn Tuy cũng là

thời gian trong quá khứ nhưng những sự việc xẩy ra không bị đẩy lùi về quá

khứ xa xăm như trong truyện kể dân gian Trong Tân đính Lĩnh Nam chích

quái, hầu hết ở ngay đầu mỗi truyện tác giả đều đã cẩn thận giới thiệu thời

gian của sự việc diễn ra vào thời đại nào Chẳng hạn ở đầu mỗi chương ứngvới mỗi truyện đều có câu “Thời Hùng Vương ngành thứ ”

Mô hình tự sự trong Tân đính Lĩnh Nam chích quái phức tạp hơn trong

truyện dân gian Truyện dân gian là loại tự sự theo trình tự thời gian Thờigian chỉ có một chiều, các sự kiện cứ tiếp nối nhau theo một trục thời gian,không có sự xáo trộn, đồng hiện Với tính chất truyền miệng, người kểchuyện dân gian chỉ chú ý những sự việc, tình tiết xẩy ra nối tiếp nhau, sựkiện trước là nguyên nhân của sự kiện sau, sự kiện xẩy ra trước thì kể trước,

sự kiện xẩy ra sau thì kể sau Trong Tân đính Lĩnh Nam chích quái, cốt truyện

cũng được kể theo thời gian tuyến tính nhưng thời gian trong truyện khôngđơn gian như trong truyên dân gian Thời gian phức tạp hơn với quá khứtương lai được xuất hiện trong lời kể của nhân vật ở hiện tại Cốt truyệnkhông đơn giản như truyện dân gian mà phức tạp hơn nhiều bởi trong truyện

có nhiều sự kiện diễn ra cùng một lúc Chẳng hạn ở hồi mười bốn (Rửa thù cho chồng, chị quyết khởi nghĩa Ví hận của chị, em bận nhung y) Câu

chuyện diễn ra ở nước Việt ta thời Hán Vũ Đế, dưới quyền cai trị của thái thú

Tô Định Cũng khoảng thời gian đó, câu chuyện kể về Thi Sách lấy con gáinhà họ Trưng, mạch truyện lại quay về quá khứ kể về gia cảnh nhà họ Trưng.Sau đó mạch truyện lại được tiếp tục: Thi Sách lấy Trưng Trắc, Thi Sách bị

Tô Định hại chết, Trưng Trắc tập hợp người quyết trả thù cho chồng, lúc nàyTrưng Nhị nghe tin cũng tập hợp người giúp chị trả thù

Có thể đối sánh truyền thuyết về An Dương Vương và Mỵ Châu, Trọng Thuỷ

với hồi mười ba trong Tân đính Lĩnh Nam chích quái để thấy những sự khác biệt Truyện An Dương Vương và Mỵ Châu, Trọng Thủy kể:

"Sau khi chiến thắng năm mươi vạn giặc Tần, An Dương Vương ThụcPhán thay vua Hùng dựng nước Âu Lạc, dời đô về Kẻ Chủ Định đô ở trungtâm đất nước Âu Lạc, vua Thục khởi công xây thành Ốc (Loa thành).Thànhxây lên lại đổ xuống, mái không xong Vua bèn lập đàn cầu đảo bách thần.Ngày mồng bảy tháng ba, bỗng thấy một cụ già từ phương đông tới trước cửathành mà than rằng: “Xây thành này biết bao giờ cho xong được!”.Vua mừng

rỡ đón vào trong điện, hỏi rằng: “Ta đắp thành đã nhiều lần băng lở, tốn nhiềucông sức mà không thành, thế là cớ làm sao?” Cụ già đáp: “Sẽ có sứ ThanhGiang tới cùng nhà vua xây dựng mới thành công” Nói xong, từ biệt ra về.Hôm sau, vua ra cửa đông chờ đợi, chợt thấy một con Rùa Vàng từ phươngđông lại, nổi lên mặt nước, tự xưng là sứ Thanh Giang Vua bèn rước vàotrong thành, mời lên điện hỏi vì sao xây thành không được Rùa Vàng đáp:

“Muốn xây được phải trừ yêu quái” Rồi giúp vua diệt hết yêu quái Yêu quái

bị diệt, thành xây nửa tháng thì xong Thành rộng hơn ngàn trượng, xoắn nhưhình trôn ốc, cho nên gọi là thành Ốc Rùa vàng ở lại ba năm, rồi từ biệt ra về

An Dương Vương cảm tạ nói: “Nhờ ơn Thần, thành đã xây được Nay nếu cógiặc ngoài thì lấy gì mà chống?” Rùa Vàng tháo vuốt đưa cho nhà vua và nói:

“Đem vật này làm lẫy nỏ, nhằm quân giặc mà bắn sẽ không lo gì nữa.” Dứtlời, trở về biển đông Vua sai Cao Lỗ làm nỏ, lấy vuốt làm lẫy Đó là nỏ thần

Về sau Triệu Vương là Đà, từ phương Bắc đem quân sang cướp phá AnDương Vương lấy nỏ thần ra bắn, một phát chết hàng vạn tên giặc Quân Đà thua

to, chạy về núi trâu, cầm cự với nhà vua, không dám đốc chiến, bèn xin hòa.Không bao lâu, Đà cầu hôn Vua vô tình gả con gái là Mỵ Châu cho contrai Đà là Trọng Thủy Theo lệnh cha, Trọng Thủy dỗ Mỵ Châu cho xem trộm

nỏ thần rồi ngầm làm một lẫy nỏ khác thay vuốt Rùa Vàng Xong, giả thác xin

về phương Bắc thăm cha Trước khi về Trọng Thủy hỏi vợ: “Tình vợ chồngkhông thể lãng quên, nghĩa mẹ cha không thể dứt bỏ Ta nay trở về thăm cha,nếu như đến lúc hai nước thất hòa, bắc nam cách biệt, ta lại tìm nàng, lấy gìlàm dấu?” Mỵ Châu đáp: “Tôi có cái áo lông ngỗng thường mặc, lúc đó đi đếnđâu sẽ rắc ở ngã ba đường làm dấu mà tìm nhau” Trọng Thủy đánh cắp đượclẫy nỏ thần về nước Đà được lẫy, lập tức phát binh đánh An Dương Vương.Hay tin, cậy mình có nỏ thần, vua vấn điềm nhiên đánh cờ, cười mà rằng: “Đàkhông sợ nỏ thần hay sao ?”Quân Đà tiến sát, vua cho bắn nỏ thần, thấykhông linh nghiệm, bèn bỏ chạy Vua đặt Mỵ Châu ngồi đàng sau ngựa rồichạy về phương Nam Trọng Thuỷ nhận dấu lông ngỗng mà đuổi Vua chạytới bờ biển, đường cùng, bèn kêu lên rằng: Sứ Thanh Giang đâu mau mau lạicứu ta! Rùa vàng hiện lên, thét lớn: Kẻ ngồi sau lưng chính là giặc đó! Vuahiểu ra, liền tuốt kiếm chém Mỵ Châu Mỵ Châu khấn rằng: thiếp là phận gái,nếu có lòng phản nghịch mưu hại cha chết đi sẽ biến thành hạt bụi Nếu mộtlòng trung hiếu mà bị lừa dối thì chết đi sẽ biến thành châu ngọc để tẩy sạchmối nhục thù Mỵ Châu chết, máu chảy xuống nước, loài trai biển ăn phải, lậptức biến thành hạt châu An Dương Vương cầm sừng tê bảy tấc theo Rùa Vàngxuống thủy phủ Đời sau truyền rằng nơi đó là đất Dạ Sơn, tổng Cao Xá, phủDiễn Châu Quân Đà kéo tới không thấy dấu vết gì, chỉ còn lại xác Mỵ Châu,Trọng Thủy đem xác vợ về Loa thành chôn cất Xác liền biến thành ngọc thạch.Trọng Thủy tiếc thương Mỵ Châu khôn cùng Khi đi tắm, tưởng như thấy bóngdáng Mỵ Châu, Bèn lao đầu xuống giếng mà chết

Người đời sau mò được ngọc trai ở biển đông, lấy nước giếng này mà

rửa, thì thấy trong sáng" [32, 62]

Chúng ta thấy truyện diễn biến theo tình tự thời gian, việc trước kểtrước, việc sau kể sau, tình tiết truyện cũng đơn giản

So với hồi mười ba (Vua An Dương phí sức đắp Loa thành Thần Kim Qui hiến kế chém yêu tinh) sẽ rõ hơn về sự khác biệt.

Trong hồi này, đầu tiên tác giả giới thiệu về An Dương Vương, sau đó thờigian trở về trước đó “Nguyên trước kia, đã nhiều lần Tần Vương đánh Thục ” và

kể về việc Thục Phán diệt Hùng Vương, làm vua, đổi quốc hiệu Âu Lạc, được RùaVàng giúp diệt yêu quái, xây dựng thành Ốc, giúp cho cái móng chế lẫy nỏ thần.Tiếp đó tác giả kể “Khoảng đó, nhà Tần muốn thôn tính Âu Lạc, tiến binh mấylần Nhà vua thấy nước mình còn yếu, không chống đỡ nổi bèn đưa Lý Thân (ôngTrọng) làm con tin Lại khoảng ba mươi năm sau, Ông Trọng ốm rồi mất TầnThủy Hoàng liền sai Nhâm Hiêu (Ngao), Triệu Đà sang xâm lược nước ta” Thờigian trong câu chuyện không theo diễn biến của truyện Trong đó thời gian quákhứ, hiện tại, tương lai đan xen trong lời trần thuật của tác giả

Hay ở hồi mười sáu (Văn hóa mở Giao Nam vận đẹp Lộc trời cho Sĩ Nhiếp công to) cũng cho thấy cách xử lý thời gian như vậy Nước ta dưới thời

Bắc thuộc, đều do triều đình nhà Hán hoặc nhà Ngô đặt chức thứ sử để cai trị.Câu chuyện đang kể về Sỹ Nhiếp, là một hào kiệt, tiếp đó truyện về kể về giacảnh của Sỹ Nhiếp, sau đó lại tiếp tục mạch truyện về nhân vật này

Trong Tân đính Lĩnh Nam chích quái truyện không diễn ra một cách đơn giản

như trong truyện dân gian mà có sự đan xen nhiều sự việc, chi tiết diễn ra trongnhững thời gian khác nhau, làm cho diễn biến câu chuyện trở nên phức tạp hơn

1.2.3.4 Nguyên nhân của sự khác biệt

Làm nên sự khác biệt về mô hình tự sự trong Tân đính Lĩnh Nam chích quái

và truyện dân gian là do nhiều nguyên nhân, trong đó có phương thức sáng tác