Đặc điểm mảng kịch dựa trên tích truyện dân gian của lưu quang vũ

Luận văn, khóa luận, tiểu luận, báo cáo, đề tài

Đ ể hoàn thành luận văn, ngoài sự cố gắng của bản thân, em còn nhận đợc sự hớng dẫn tận tình, khoa học, chu đáo của PGS.TS

Lu Khánh Thơ và quá trình nhiệt tình giảng dạy, truyền thụ tri thức cho chúng em của thầy cô giáo trong chuyên ngành Lý luận văn học, trong khoa Ngữ văn trờng Đại học Vinh, trong Viện văn học.

Nhân dịp này, em xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới cô giáo ớng dẫn, các thầy cô giáo và xin gửi tới thầy cô lời cảm ơn chân thành nhất.

h-Sau cùng, em muốn gửi lời cảm ơn tới những ngời thân yêu trong gia đình, Mập, bạn bè đã luôn ủng hộ, động viên em trong quá trình thực hiện luận văn.

Vinh, tháng 12 năm 2007

Mai Thị Tâm

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 4

3 Nhiệm vụ và phạm vi nghiên cứu 16

4 Phơng pháp nghiên cứu 18

5 Đóng góp mới của luận văn 18

6 Cấu trúc của luận văn 19

Chơng 1 Vị trí của Lu Quang Vũ trong nền kịch Việt Nam hiện đại 20

1.1 Khái quát về lịch sử sân khấu cách mạng Việt Nam từ 1945 - 1975 .20

1.2 Hiện tợng Lu Quang Vũ trong đời sống sân khấu những năm 80 của thế kỷ XX 27

1.3 "Con đờng sáng tạo của một tài năng" 33

1.4 ý nghĩa mảng kịch dựa trên tích truyện dân gian của Lu Quang Vũ 47

Chơng 2 Xung đột trong mảng kịch dựa trên tích truyện dân gian của Lu Quang Vũ 50

2.1 Xung đột trong tích truyện dân gian 52

2.2 Xung đột trong kịch Lu Quang Vũ 55

2.2.1 Xung đột trong quan niệm về lẽ Sống và cái Chết 55

2.2.2 Xung đột giữa cái Thật và cái Giả 65

2.2.3 Xung đột giữa Thiện và ác 73

2.2.4 Xung đột giữa lòng Tin yêu và sự Nghi ngờ 80

Chơng 3 Nhân vật và ngôn từ trong mảng kịch dựa trên tích truyện dân gian của Lu Quang Vũ 87

3.1 Nhân vật 87

3.1.2.1 Nhân vật cô đơn 90

3.1.2.2 Nhân vật mang mặc cảm tội lỗi 95

3.1.2.3 Nhân vật tự ý thức 101

3.2 Ngôn từ 110

3.2.1 Ngôn ngữ trong truyện dân gian và phơng thức truyền miệng 112

3.2.2 Ngôn từ trong kịch Lu Quang Vũ 113

3.2.2.1 Lời đối thoại 115

3.2.2.2 Lời độc thoại 132

Chơng 4 Yếu tố kì ảo trong mảng kịch dựa trên tích truyện dân gian của Lu Quang Vũ 141

4.1 Quan niệm về cái kì ảo 141

4.2 Yếu tố kì ảo trong truyện dân gian 145

4.3 Yếu tố kì ảo trong kịch Lu Quang Vũ và các môtíp nổi bật 147

4.3.1 Môtíp phân thân 149

4.3.2 Môtíp bán linh hồn 155

4.4 ý nghĩa của việc sử dụng yếu tố kì ảo trong kịch Lu Quang Vũ .158

Kết luận 161

Tài liệu tham khảo 165

Mở đầu

1 Lý do chọn đề tài

1.1 "Đừng đóng kịch nữa , "Đây là một trận đấu đầy kịch tính”, "Đây là một trận đấu đầy kịch tính ”, "Đây là một trận đấu đầy kịch tính… điều điềunày có nghĩa là gì? Không gì khác, ở một góc độ nhất định, kịch - với t cách làmột thể loại văn học độc lập đã xuất hiện từ rất lâu trong đời sống tinh thầncủa con ngời Có vẻ nh con đờng từ nghệ thuật đến thực tiễn đời sống mà kịch

là chiếc cầu nối tạo cho ngời ta cảm giác của một cuộc du hành giản đơn vàthuần tuý, dễ dàng Trong khi đó, đã nói đến nghệ thuật - nghệ thuật thực sựthì dù có giản dị đến đâu hay nói cách khác càng giản dị, nghệ thuật lại càngmang nặng sức gợi cảm của trí tuệ, tình cảm, tài năng của ngời nghệ sĩ khi anh

ta tuôn căng mình ra, "thức nhọn giác quan”, "Đây là một trận đấu đầy kịch tính để thâu nhận, biến mật đắng hiện

thực thành mật ngọt cho đời Nh vậy một vấn đề sẽ đợc đặt ra: cũng nh vàcũng khác các loại hình nghệ thuật khác, kịch lại càng không thể chỉ hiểu đơnthuần vì nó xuất hiện từ lâu mà hơn hết, chúng ta cần có thái độ nghiêm túckhi muốn hiểu đúng đắn, chính xác về kịch, nhất là khi kịch đã trở thành mộtthể loại siêu đẳng, là tổng hoà của hai thể loại tự sự và trữ tình ở đây, không

phải chúng ta cố sức đi giải thích "kịch”, "Đây là một trận đấu đầy kịch tính hay "kịch tính”, "Đây là một trận đấu đầy kịch tính trong hai câu đã trích

ở phần mở đầu có nghĩa là gì mà chủ ý của ngời viết chỉ muốn nhấn mạnhrằng: kịch trong đời sống dễ gần nhng không phải lúc nào cũng dễ hiểu, cáinổi bật nhất khi đến với kịch ngời ta thấy đợc đó là tính thời sự, những vấn đềthời sự nóng hổi đầy nhạy cảm mà các tác gia kịch đã thổi vào trong đó từluồng gió hiện thực

1.2 Có nhiều hình thức, nhiều hớng khai thác để phản ánh sự phongphú, đa dạng, đa sự của cuộc sống con ngời và của chính tâm hồn họ trong thểloại kịch; nó tơng ứng với vẻ thiên hình vạn trạng của bản thân cuộc sống Và

sự tồn tại cũng nh ngày càng phát triển, ngày càng có nhiều lớp áo mới của thểloại kịch hoàn toàn có lý, có thể giải thích đợc khi chúng ta không quên: vănhọc, nghệ thuật nói chung luôn bắt nguồn từ cuộc sống và phục vụ cuộc sống.Cách khai thác cuộc sống đợc các kịch tác gia lựa chọn theo gu, theo kiểuriêng của mình, mang đậm màu sắc cá nhân, dấu ấn chủ quan Tất nhiên dù có

độc đáo nh thế nào chăng nữa thì con đờng mà họ đi vẫn tuân theo những quyluật, chuẩn mực nhất định, chung nhất của lãnh địa nghệ thuật Một trongnhững hớng tìm tòi chứa đựng nhiều tiềm năng, lôi cuốn, hấp dẫn các kịch tácgia, đó là hành trình trở về với cội nguồn, với dân gian, với truyền thống quacách khai thác đề tài trong Văn học dân gian (VHDG) VHDG là kết tinh của

trí tuệ, tình cảm, tâm hồn, tinh thần, cách ứng xử của con ngời qua bao nhiêuthế hệ Đó là tài sản quý, là mạch sống ngầm tiếp sức cho con ngời hiện đại,

đôi khi là thớc đo để họ tự đánh giá, tự ý thức về bản thân và hiện tại củamình Do đó, không chỉ với riêng kịch mà các thể loại văn học khác cũng vậy,

sự chặt chẽ cùng những tác động qua lại nhịp nhàng trong mối quan hệ haichiều với VHDG đã tạo cho văn học hiện đại một màu sắc mới, giá trị mới màvẫn rất đậm đà tính dân tộc, vẫn giữ đợc cái gốc cơ bản của giá trị

1.3 Lu Quang Vũ bằng nhạy cảm nghệ thuật có đợc từ năng khiếu bẩmsinh và môi trờng xuất thân, bên cạnh những mảng kịch có đề tài từ lịch sửhay đề tài hiện đại thì việc xuất hiện những vở kịch có đề tài lấy từ tích truyệndân gian cũng là biểu hiện của một tài năng nghệ thuật Tìm hiểu về mảngkịch này, chúng ta sẽ có cơ hội để hiểu hơn về tầm vóc, suy nghĩ, nhu cầu nội

tại, hành trình "hồi hơng”, "Đây là một trận đấu đầy kịch tính của một kịch tác gia biết tìm tòi từ vốn cổ, làm mới

cái đã có, khiến cho ngời đọc, ngời xem luôn luôn bất ngờ, thán phục Lại mộtlần nữa chúng ta không thể phủ nhận đợc sự hiện hữu của mối quan hệ VHDG

và văn học hiện đại và nhận thấy rằng: VHDG ngày càng đóng vai trò quantrọng trong sự phát triển mạnh mẽ, vững chắc của nền văn học nớc nhà

Ngời đọc biết và yêu Lu Quang Vũ qua những dòng thơ của anh nhnglại khâm phục và ngợi ca anh qua những vở kịch mà anh đã sống với mọi ngời,sống cho mọi ngời Anh không cần dùng lý luận và những dẫn giải, giải thíchdài dòng, đôi khi là nhàm chán mà chỉ bằng những vở kịch, Lu Quang Vũ đãlặng thầm quyết liệt để đa độc giả, khán giả trở về với cội nguồn qua nhữngtích truyện dân gian và từ cội nguồn ấy mà nhìn về hiện tại, soi sáng cho tơnglai Anh đã tìm đợc hay chính anh đã tạo ra sợi dây liên hệ cho tinh thần và tduy của cha ông và cháu con Tại sao Lu Quang Vũ lại làm đợc điều kỳ diệuấy? Nó kỳ diệu vì nó tự nhiên, nh chính anh là ngời của ngày xa đến với hômnay, nói những điều khắc cốt ghi tâm để cho hôm nay biết và hiểu đợc chínhmình Lu Quang Vũ trở về vì anh là ngời sống có quá khứ; anh tìm đến tíchtruyện dân gian trong hành trình sáng tạo của mình vì anh hiểu đợc mình, hiểu

đợc quy luật sáng tạo nghệ thuật, thấy đợc những gì cần thiết, tất yếu cho tơnglai Cũng rất đơn giản để giải thích cho câu hỏi tại sao chúng ta đặt ra ở trên.Bởi Lu Quang Vũ đã lớn lên từ những tích truyện ngày xa ấy Anh tri ân ngày

xa bằng sự trởng thành, thành công của mình Đến lợt chúng ta, tìm hiểu vềkịch của anh, nhất là những vở kịch đã ra đời từ các tích truyện dân gian (dù là

của nớc ngoài hay trong nớc, của miền núi hay miền xuôi), cũng là cáchchúng ta hiểu anh, hiểu nghệ thuật, hiểu chính mình và nhiều điều khác nữa.

Đúng nh nhận xét của nhà nghiên cứu Phan Ngọc: "Lu Quang Vũ là nhà viết

kịch lớn nhất thế kỷ này của Việt Nam, là một nhà văn hoá ”, "Đây là một trận đấu đầy kịch tính [68,149] "Khơi

những nguồn cha ai khơi và sáng tạo những gì cha có”, "Đây là một trận đấu đầy kịch tính - và Lu Quang Vũ đã

tìm thấy từ trong vốn cổ "những ý tởng con ngời hiện đại phải kính nể”, "Đây là một trận đấu đầy kịch tính

-những ý tởng đó toả ra ánh sáng của trí tuệ, tâm hồn; không phải là một sựnhặt nhạnh ngẫu nhiên

1.4 Đến nay, kịch vẫn cha đợc tìm hiểu nhiều và sâu trong trờng học,cha có vị trí tơng xứng với giá trị đích thực của nó Ngời viết muốn góp phầntìm hiểu sâu hơn về thể loại đợc coi là siêu đẳng cộng với lòng yêu mến, ng-ỡng mộ chân thành Lu Quang Vũ để những đoạn trích các vở kịch của anhtrong sách giáo khoa thực sự có ý nghĩa và cao hơn là để thấy đợc sự cách tân

độc đáo của kịch tác gia này

Ngày 3/3/2007, trong Đêm thơ Nguyên tiêu, bài thơ Vờn trong phố của

Lu Quang Vũ đợc bạn đọc bình chọn là một trong một trăm bài thơ hay củathế kỷ XX Có nghĩa là một cách gián tiếp, độc giả đã nhớ đến Lu Quang Vũkhông chỉ là thi sĩ mà đồng thời ở một giác độ khác của nghệ thuật, anh còn làkịch sĩ

2 Lịch sử vấn đề

Điểm lại, chỉ ra những bài viết, công trình nghiên cứu về kịch LuQuang Vũ là việc làm cần thiết để mỗi ngời nghiên cứu khoa học có đề tài vềkịch và những vấn đề liên quan đến kịch của anh có đợc định hớng đúng đắntrong phạm vi tìm hiểu, hạn chế tối đa sự lặp lại những gì đã có, đã nói LuQuang Vũ đã thể hiện cụ thể quan điểm của mình, nhắc nhở chúng ta về yêu

cầu khe khắt của sáng tạo nghệ thuật qua kịch bản Nguồn sáng trong đời hay

đây chính là phơng châm, là nguyên tắc không thể bỏ qua, đơn giản hoá đốivới những ai thực sự có thái độ nghiêm túc với nghệ thuật

Mọi sự bắt đầu đều thật khó khăn, nhất là đối với ngời viết đề tài nàykhi biết rằng có những bớc đi bản thân mình cần thiết phải đi chung bởi sựthật thì không thể thay đổi và không nói một nửa hay nửa vời đợc Đọc nhữngtài liệu viết về Lu Quang Vũ từ khi anh còn nhỏ cho đến lúc trởng thành vànổi tiếng, có lẽ là chủ quan nếu nói rằng ta thấy yêu mến ngay lập tức, tò mònữa về một cậu bé có tâm hồn vô cùng nhạy cảm, tinh tế và dễ xúc động

Không những thế, anh còn là một ngời hội tụ nhiều tài năng và ở mặt nào, anhcũng tỏ ra xuất sắc, ẩn chứa và báo hiệu sự tỏa sáng rực rỡ Nhng dờng nh vừa

có sự mâu thuẫn, song ở một góc độ nhất định cũng là một sự đồng thuận khitài năng ấy luôn song hành cùng với tâm hồn đa cảm, có lúc yếu mềm đến tộinghiệp

Năng khiếu hội hoạ và cốt cách của một thi sĩ tài hoa sớm đợc bộc lộ,nhng không vì thế mà tâm lý tự kiêu (vốn thờng có ở những tài năng) chế ngự

đợc anh Ngợc lại, Lu Quang Vũ vẫn dành đợc lòng mến yêu của những ngờixung quanh, vẫn phát triển hồn nhiên trong tuổi thơ của mình Có đợc điềunày không phải là sự may mắn ngẫu nhiên mà đó là kết quả của một quá trìnhkết hợp nhiều yếu tố, tạo nên môi trờng thuận lợi của hoạt động nghệ thuật vớingọn lửa say mê và một định hớng đúng đắn từ cha của anh, là nhà thơ- nhàviết kịch Lu Quang Thuận Từ những điều đó, cộng với ý chí, nghị lực, một sự

tự ý thức mạnh mẽ, lòng ham học hỏi và lối làm việc đầy nhiệt tình, tráchnhiệm, Lu Quang Vũ đã làm đựơc nhiều việc và ghi tên mình vào lĩnh vựcnghệ thuật cũng nh trong trái tim của mỗi ngời yêu thơ từ những vần thơ đầutay của anh Song phải công nhận đợc một điều, một sự thật là anh sẽ khó tiến

xa, thậm chí là khó có đợc sự thành công của một kịch tác gia sau này nếukhông có sự giúp đỡ, chia sẻ, thấu hiểu, hi sinh của ngời vợ, ngời bạn đời, bạnnghề - nữ sĩ Xuân Quỳnh Đúng là sau mỗi thành công của ngời đàn ông,chúng ta hoàn toàn có cơ sở để nghĩ rằng Lu Quang Vũ là một ngời thànhcông trong sự nghiệp, luôn có hình bóng của một ngời phụ nữ Họ đã bù đắpcho nhau, vơn lên, vợt qua sự khó khăn, khắc nghiệt của cuộc sống giữa lúccon ngời ta chỉ có thể nghĩ đến cơm áo gạo tiền (họ cũng không là ngoại lệ)nhng sau giây phút ấy, khi thiên hạ ngủ rồi thì họ vẫn chong đèn ngồi viết -trải lòng mình trên giấy để cảm xúc, tài năng, trí tuệ đợc thăng hoa và cuốicùng nghệ thuật đã mỉm cời với họ, đã biểu hiện bằng những tràng vỗ tay củakhán giả, những cuốn sách đợc xuất bản, sự lu lại trong trí nhớ độc giả cái tên:Xuân Quỳnh - Lu Quang Vũ

Hành trình nghệ thuật của Lu Quang Vũ không phải là một con đờngduy nhất và thẳng tắp Nó cũng là hành trình của cuộc đời anh, thăng trầm đủcả, nhng anh biết lấy sức mạnh từ nốt trầm để tạo nên thanh âm cao bổng chonghệ thuật và cuộc sống con ngời

Anh đến với nghệ thuật, thành ngời của nghệ thuật (một cách chínhthức) bằng những vần thơ mà ngay từ những giây phút đầu tiên đã đợc đánh

giá rất cao, là một "cây bút trẻ nhiều triển vọng ” - Hoài Thanh bằng con mắt

tinh tờng của một nhà phê bình, của một ngời đi trớc, không quá lời khi dànhtặng cho Lu Quang Vũ những thiện cảm nh vậy Từ những vần thơ tràn đầyniềm tin yêu, trong sáng với cuộc đời, con ngời, tình yêu cho đến những vầnthơ thấm đẫm nớc mắt, niềm đau, sự thất vọng vì đổ vỡ của tình yêu, LuQuang Vũ đều tạo nên trong lòng bạn đọc những xúc cảm mạnh mẽ vì ngời tahiểu rằng, với thơ anh đã sống cho riêng mình Nh vậy có nghĩa là anh đãsống thật, không giấu giếm cho dù bản thân đầy những vết thơng đau đớn

Điều quan trọng là anh sáng tác thơ không vì một áp lực hay khuôn mẫuchung thờng thấy; ngợc lại anh hoàn toàn làm chủ nguồn cảm hứng, giọng

điệu thơ của mình, dù cho trong hoàn cảnh lịch sử cụ thể thơ anh có thể bị coi

là "lạc điệu ” Có lý do gì để chúng ta không khâm phục anh ở điểm này?

"Trong thành phố có một vờn cây mát Trong triệu ngời có em của ta

Buổi tra nắng bầy ong đi kiếm mật Vào vờn rồi ong chẳng nhớ lối ra”…

(Vờn trong phố - 1967)

Sẽ là thiếu sót nếu nhắc tới Lu Quang Vũ mà bỏ qua những truyện ngắncủa anh- những nhịp cầu nối liền trong hành trình nghệ thuật của ngời nghệ sĩ,

đúng nh giáo s Phong Lê đã nhận xét:" Truyện ngắn là chiếc cầu nối giữa thơ

và kịch” Thơ gây ấn tợng và nhiều cảm xúc nh thế, truyện ngắn sẽ nh thế nào

đây? Bởi không phải nhà thơ nào cũng có khả năng trở thành nhà văn với

những tác phẩm theo đúng nghĩa của nó Ba tập truyện ngắn: Ngời kép đóng

hổ (1983), Mùa hè đang đến (1983), Truyện ngắn Lu Quang Vũ (1994) đã

thể hiện rất rõ "bản sắc riêng" (Lê Minh Khuê) của anh về những kỷ niệm quá

khứ, về cuộc sống, con ngời, những điều xấu - tốt… điều Nói chung bản lĩnh nghềnghiệp của anh dù khi làm thơ hay sáng tác văn xuôi luôn toả sáng - thứ ánhsáng của trí tuệ và sự sáng tạo, không bị hoà lẫn vào không khí của bất kỳ cáigọi là phong trào nào cả Do vậy mà truyện ngắn của Lu Quang Vũ mang đậm

chất hiện thực và cũng đầy cá tính khiến cho "ai cũng có thể tìm thấy chút

riêng mình trong đó”

Cuốn Diễn viên và sân khấu còn thể hiện khả năng cảm thụ và phê

bình rất tinh tế của Lu Quang Vũ về những nghệ sĩ tài năng trên sàn diễn Viếtchung với Vơng Trí Nhàn và Xuân Quỳnh, Lu Quang Vũ đã góp phần lu giữlại, vĩnh viễn hoá giây phút thăng hoa tuyệt diệu, khắc hoạ chân dung củanhững ngời diễn viên - ở một góc độ nào đó cũng là bạn nghề của anh - nhữngngời sáng tạo nghệ thuật Cuốn phê bình đặc biệt ở chỗ: tuy là duy nhất nhnglại có vai trò quan trọng, hoàn thiện gơng mặt đa tài, đa sắc của ngời nghệ sĩhiểu mình, hiểu ngời và vì hiểu ngời nên hiểu mình hơn Đó có phải là sự

"đồng cảm” của anh hay là sự tự ý thức của những ngời "đồng bệnh tơng liên”?

Nh chúng ta đã nói, hành trình nghệ thuật của Lu Quang Vũ không phải

là sự lặp lại mà có sự thay đổi tất yếu từ cái riêng đến cái chung, từ cho mình

đến cho mọi ngời, nghĩa là sau khi làm thơ với cầu nối là văn xuôi thì LuQuang Vũ đã đi đến cái đích sáng tạo là kịch nh một sự lựa chọn không thểnào khác Không phải tự nhiên khi nhắc tới Lu Quang Vũ ngời ta nói nhiều về

t cách là một kịch tác gia dù nhiều ngời có thể thích và yêu thơ của anh hơn

Chúng ta hãy tởng tợng đến hình ảnh một cánh đồng khô hạn lâu ngàybỗng một ngày có cơn ma ào ạt đổ xuống thấm sâu và lan rộng từng lớp đất;hồi sinh và mang lại sự sống, cuộc sống cho cánh đồng chết ấy Đó là sứcmạnh kỳ diệu của sự xuất hiện hiện tợng Lu Quang Vũ với những vở kịch của

anh trong nền kịch nói Việt Nam, đánh dấu bằng vở kịch đầu tay Sống mãi

tuổi 17 Tác phẩm đã mang lại vinh quang cho anh khi đợc trao Huy chơng

vàng tại Hội diễn sân khấu toàn quốc năm 1980 Chính nền móng vững chắc

đầu tiên đã khẳng định, động viên, tạo niềm tin sáng tạo mãnh liệt trong anh,

để rồi liên tục sau đó cho đến trớc khi mất (1988), khoảng hơn 50 vở kịch đã

ra đời, phát huy và nhân lên vinh quang mà Lu Quang Vũ xứng đáng giành ợc

đ-Sức làm việc phi thờng của anh đã góp phần làm thay đổi hẳn diện mạocủa nền sân khấu nớc nhà cũng nh t duy của ngời diễn, ngời xem, ngời phêbình, thu hút sự có mặt đông đủ và lâu dài của các tầng lớp khán giả ở khắpchiều rộng chiều dài đất nớc Và nhất là giờ đây, khi độ lùi thời gian đã có,chúng ta không sợ sự đánh giá của mình là nhất thời và chủ quan bởi tên tuổicủa Lu Quang Vũ hiển nhiên đợc khẳng định vững chắc trong lòng mọi ngời

Đồng thời và cũng là minh chứng thuyết phục khi có rất nhiều bài viết, phê

bình của các nhà nghiên cứu lấy kịch Lu Quang Vũ làm đối tợng của mình,qua đó cùng làm cho mọi ngời thấy và hiểu đóng góp, vị trí của nhà viết kịchtài ba trong nền văn học nói chung và nền sâu khấu nớc nhà nói riêng Nhà

văn Nguyễn Khải đã rất thẳng thắn: "ở Sài Gòn dịp này đi ngã nào cũng đụng

phải kịch của Lu Quang Vũ” Trong đó Hồn Trơng Ba, da hàng thịt lấy đề

tài từ tích truyện dân gian có lẽ và vở kịch đợc yêu thích nhất và đặc biệt gâytiếng vang với giải thởng là vở diễn xuất sắc nhất Liên hoan Sân khấu các nớcXHCN ở Liên Xô cũ năm 1990 và ở Mỹ năm 1998

2.1 Những bài nghiên cứu khái quát về sự nghiệp kịch Lu Quang Vũ

2.1.1 Lu Quang Vũ, Tài năng và lao động nghệ thuật, do Lu Khánh

Thơ su tầm và biên soạn đã tập hợp đợc nhiều ý kiến, bài viết (có thể đã in ởcác tạp chí, tờ báo) của bạn bè, ngời thân và các nhà nghiên cứu về kịch tácgia Lu Quang Vũ, về tài năng và ý thức lao động nghệ thuật cần mẫn, nghiêmtúc và đầy trách nhiệm của anh Việc làm này của Lu Khánh Thơ mang nhiều

ý nghĩa khi chúng ta biết rằng PGS TS không chỉ là nhà nghiên cứu, là độcgiả, khán giả mà còn là em gái của Lu Quang Vũ Song tính khách quan, khoahọc của công trình vẫn đợc đảm bảo, mang đến cho mọi ngời cái nhìn đachiều, đa diện, kể cả những mặt còn hạn chế ở kịch tác gia Nhất ra sau sự ra

đi đột ngột của anh và vợ con giữa lúc tài năng đang toả sáng, còn hứa hẹnnhiều đóng góp hơn nữa cho nền sân khấu nớc nhà đã gây sốc và sự đau đớnkhôn nguôi cho gia đình, bạn bè, đồng nghiệp và cho cả mai sau Hầu hếtcác tờ báo, tạp chí đều bày tỏ niềm tiếc thơng vô hạn đối với ngời viết kịch

"tuổi trẻ tài cao", một ngời đã sống cho mọi ngời, vì con ngời.

Giáo s Phong Lê trong bài viết Văn xuôi Lu Quang Vũ - cầu nối giữa

thơ và kịch đã thốt lên: "Thơng xót quá, nhng biết làm sao, âu đó là số phận thờng dành cho những tài năng - tài năng chân chính bao giờ cũng là sự quên mình Cũng bởi lẽ, nh bất cứ sự hi sinh nào khác, chính trong sự quên mình,

sự đem cho mà họ đợc bù đắp ” [68,132] Lê Minh Khuê nhớ và suy ngẫm:

"Anh đã thành công rực rỡ với hơn 50 vở kịch … anh là ng ời tỉnh táo trớc thành công Với hơn 50 vở kịch đợc công diễn, anh chỉ thích một vài vở Anh nói nh vậy Âu cũng là cái khó tính của tài năng” [68,136].

Đặc biệt là Ngô Thảo trong Con đờng sáng tạo của một tài năng đã đi

từ những nghiên cứu cụ thể, tạo cơ sở để đúc rút ra kết luận sắc sảo, chính xác,

mang tính lý luận khi anh khẳng định: "Đã có một phong cách kịch Lu Quang

Vũ” Cách hiểu về khái niệm phong cách có thể có nhiều, nhng ở đây theo

Ngô Thảo, dấu hiệu để nhận diện hay "Nét quán xuyến trong toàn bộ sáng

tác, làm nên phong cách và âm hởng chủ yếu trong sự nghiệp của Vũ, chính là tính hiện đại trong chủ đề t tởng các vở diễn ” [23,82] Nghĩa là Lu Quang Vũ

đã hiện đại hoá, làm mới cái đã cũ, hay là lấy cái xa làm cái cớ để nói cái ngàynay, cái bây giờ, cái hiện tại Sự tài tình, tinh tế và mẫn cảm nghệ thuật của ng-

ời nghệ sĩ là ở đó Đó cũng là một cách để Lu Quang Vũ thể hiện tình yêu, sựquan tâm, trách nhiệm của mình đối với con ngời, cuộc sống, do vậy mà bảnthân anh thấy cuộc đời mình có ý nghĩa hơn, đáng sống hơn

Có thể là cực đoan (nhng trong nghiên cứu khoa học thì cần nh vậy)song rõ ràng là có lý và khiến chúng ta phải suy ngẫm về bản lĩnh và sự tự ý

thức của một nhà nghiên cứu - đó là Giáo s Phan Ngọc, khi ông cho rằng "Có

một kịch pháp Lu Quang Vũ”, hơn thế nữa "mà cả Đông Nam á có thể tiếp thu ” [68,153] Dới góc nhìn và cách nhìn của Phan Ngọc, Lu Quang Vũ hiện

ra là một nhà viết kịch chuyên nghiệp, biến mọi đề tài, hiện tợng trong đờisống thành những vở kịch sống động, tiêu biểu và cũng rất riêng, mang đặc tr-

ng Lu Quang Vũ

ảnh hởng của kịch Lu Quang Vũ đã vợt phạm vi của một quốc gia, đếnvới những bạn bè quốc tế, những ngời có mối quan tâm sâu sắc tới kịch Rõràng anh đã góp phần kéo gần khoảng cách về nghệ thuật kịch của nền sânkhấu nớc nhà với các nớc trên thế giới Nhà nghiên cứu ngời Pháp Christian

Hoche đã chứng minh theo cách của mình rằng: "Môliere ở Việt Nam tên là Lu

Quang Vũ, một Môliere với khoé mắt nhiều nếp nhăn, với ngòi bút chua cay, với khuynh hớng sâu sắc chống chủ nghĩa xu thời” [68,162].

2.1.2 Lý giải sự thành công của kịch tác gia Lu Quang Vũ cũng có khá

nhiều ý kiến Lê Minh Khuê: "Anh là ngời tỉnh táo trớc thành công … Vũ là ngời luôn vắt kiệt bản thân mình cho công việc … nghiêm khắc với chính mình Nói chuyện với Vũ xong bao giờ tôi cũng muốn làm việc nhiều hơn ” [68,136].

Giáo s Phan Ngọc - một tấm gơng về "Học, học nữa học mãi ” và có thể coi là

"nhà bác học không ngừng học ” cũng đã tinh tế nhận ra "điều kỳ lạ này không phải do tài khôn khéo mà do trái tim của Vũ, đứa con có hiếu với cha mẹ, trung thành với tổ quốc Vũ xứng đáng với câu thơ của Musset: "Hãy vỗ vào trái tim, thiên tài là ở đấy” [68,153] Ngay ở những nhan đề của mỗi vở kịch

đã toát lên tinh thần, lý tởng sống của ngời viết Để rồi cuối cùng mục đích,

lựa chọn duy nhất là tuỳ vào độc giả, khán giả: Ngời trong cõi nhớ, Tôi và

chúng ta, Quyền đợc hạnh phúc, Khoảnh khắc và vô tận, Nếu anh không

đốt lửa …

Phần còn lại là sự suy ngẫm của tất cả chúng ta!

2.1.3 Đồng thời với sự lý giải về tài năng của nhà viết kịch Lu Quang

Vũ nh chúng ta đã nói ở trên thì các nhà nghiên cứu cũng đã chú ý làm nổi bậtsức hấp dẫn của kịch Vấn đề này cũng khá lôi cuốn sự tranh luận, giải thích

từ nhiều phía, nhiều góc độ tạo thành bức tranh phong phú của phê bìnhnghiên cứu, vì vậy mà càng có sự tham gia nhiệt tình của báo giới, tạp chí

Song có thể coi là đợc nhiều ngời ủng hộ nhất, đó là ý kiến của nhànghiên cứu Phan Trọng Thởng Những bài viết của anh đã từng in trên các tạp

chí Văn học, Sân khấu và sau đó đợc tập hợp trong cuốn sách Giao lu văn học

và sân khấu với các tiêu đề khác nhau Về điều chúng ta đang nói tới, Phan

Trọng Thởng đã rất cặn kẽ và sâu sắc trong bài viết Kịch Lu Quang Vũ

-những trăn trở về lẽ sống, lẽ làm ngời: "Có -những ngời từ góc độ xã hội học

cho rằng kịch Lu Quang Vũ hay bởi nó đáp ứng yêu cầu thời sự đợc cả xã hội quan tâm, đa đợc lên sâu khấu những vấn đề quan thiết, nóng bỏng của thực tiễn đời sống Những ngời từ những góc độ nghề nghiệp sâu khấu khác nhau thì cho rằng kịch của anh dễ dàn dựng, dễ diễn và dễ ăn khách Cũng có những ngời từ góc độ sáng tác mà cho rằng Lu Quang Vũ đã gặp đất Lại có không ít ngời từ phía chủ thể nghệ sĩ cho rằng đó là kết quả của t chất thông minh, của tinh thần lao động nghệ thuật nghiêm túc, cần mẫn, của trách nhiệm ngời nghệ sĩ - công dân Để có một sự lý giải tơng đối thoả đáng về một hiện tợng văn học, cần phải tiếp cận từ nhiều phía Nhng với trờng hợp Lu Quang Vũ theo tôi nên hớng sâu sự tìm tòi về phía cá tính sáng tác, phía cá nhân nhà văn ” [75,140] Và nhà phê bình đã chỉ ra cụ thể quan điểm của

mình: "Cái quan trọng nhất của anh vẫn là ý thức nhà văn, là vốn học tập

tích luỹ, là khả năng lao động, khả năng đồng hoá thực sự ”

Bài viết của Phan Trọng Thởng đã khái quát một cách nghiêm túc, có

hệ thống về kịch Lu Quang Vũ Anh tỏ ra rất hiểu về tác phẩm và tác giả của

nó Cũng không phải ngẫu nhiên mà anh sắp xếp các bài viết của mình về kịch

Lu Quang Vũ trong cuốn sách vừa nói Đầy dụng ý nghệ thuật, nhà nghiêncứu hiểu thấu: Lu Quang Vũ đã tạo ra mối lơng duyên giữa văn học và sânkhấu, giữa kịch bản và biểu diễn Với số lợng và tần số vở đợc dựng, chúng tacàng hiểu sự tài tình của Lu Quang Vũ bởi có nhiều kịch bản văn học nổi

tiếng, đọc thì rất hay nhng khi dựng lại rất khó, đạo diễn tỏ ra bất lực Thiếtnghĩ kịch bản văn học chỉ thực sự sống, phát huy đợc sức mạnh, vẻ đẹp khi

đến đợc với đông đảo khán giả, đợc trở về với cuộc sống Phan Trọng Thởng

không quên trớc khi đến với kịch, Lu Quang Vũ là một nhà thơ và trớc sau

anh vẫn là một ngời rất yêu thơ; cho nên đã nhận xét: "Chất thơ của đề tài,

chất thơ của t tởng là đặc điểm nổi bật nhất, quán xuyến sáng tác, làm nên thành công và tạo nên phong cách riêng của anh” [75,142].

Tôn Thảo Miên: "Hầu hết các vở còn lại ấn tợng sâu đậm trong lòng

công chúng là những vở động chạm đến vấn đề vừa nóng bỏng thời sự vừa chứa đựng chiều sâu triết lý, mang ý nghĩa lâu dài, không bao giờ trở thành x-

a cũ” [48,712].

Tất Thắng: "Sự hấp dẫn mà không rẻ tiền của Lu Quang Vũ với những

cốt truyện đầy bất ngờ và lo âu với những lớp màu sinh động, những đối thoại giàu chất sinh học và tính triết lý Và đặc biệt ẩn giấu trong tất cả những cái

đó là những chủ đề, những vấn đề, những sự thật mà nhiều ngời đang quan tâm” [68,260].

Phạm Vĩnh C trong Sáng tạo và giao lu lại khẳng định, trong số những

tác phẩm thành công của Lu Quang Vũ "Chúng ta tìm thấy hai biến thể hiện

đại của một thể loại cổ xa: bi hùng kịch và bi hài kịch” [10,111] Rõ ràng sự

cách tân, sáng tạo của Lu Quang Vũ còn cần nhiều sự khám phá tìm tòi

2.2 Những bài viết về các vở kịch cụ thể của Lu Quang Vũ không thểkhông nhắc tới Dù là ở đề tài nào, các tác giả nghiên cứu đều có những đánhgiá xác đáng, làm rõ thành công và đặc trng của mỗi vở Trong giới hạn của

đề tài này, chúng ta sẽ đi tìm hiểu những bài nghiên cứu về các vở kịch

thuộc đề tài dựa trên tích truyện dân gian để thấy đợc sự cách tân của Lu

Quang Vũ khi anh tiếp thu văn học truyền thống

2.2.1 Với Lu Quang Vũ - một tài năng, một đời ngời (Vũ Hà - Ngô Thảo), trong phần viết Con đờng sáng tạo của một tài năng của Ngô Thảo,

tác giả đã chia kịch của Lu Quang Vũ làm ba loại, bên cạnh mảng kịch dựacốt truyện văn học và do sáng tác thì mảng kịch dựa tích truyện dân gian tuy

số lợng ít nhng lại chiếm vị trí nhất định trong thành công và sự nghiệp của

tác gia "Riêng tôi cứ tin là rồi cái vở kịch mợn tích xa nay (có nhiều thay đổi

- tất nhiên) rồi sẽ còn trên sân khấu một thời gian dài hơn” [23,65] - đó là suy

ngẫm của Ngô Thảo về vở kịch Hồn Trơng Ba, da hàng thịt Dù sao điều có

ý nghĩa nhất là tác giả đã phân loại kịch của Lu Quang Vũ, tạo nên tính khoahọc, hệ thống trong quá trình nghiên cứu.

Dẫu cha đi sâu nhng Giáo s Phan Ngọc cũng nhận thấy tầm vóc của Lu

Quang Vũ qua vở kịch mà chúng ta vừa nói ở trên:"Hạnh phúc của con ngời:

mình phải là chính mình Đây là tấn bi kịch toàn nhân loại mà Husserl, Derida, chỉ kể hai nhà triết học tiêu biểu đã nhận thấy” [68,152].

2.2.2 Phan Trọng Thởng chỉ ra Phép ứng xử với cái chết trong kịch

Lu QLuang Vũ, đặc biệt là đến vở Hồn Trơng Ba, da hàng thịt, vấn đề sống

-chết còn đợc Lu Quang Vũ nâng lên bình diện triết học - dựa trên nền cốttruyện mang đạo lý dân gian

Cao Minh trong Kịch Lu Quang Vũ và những vấn đề của đời sống đã

nêu "Từ một truyện cổ dân gian mang tính triết lý cao, Lu Quang Vũ sáng tác

vở kịch Hồn Trơng Ba, da hàng thịt Vở kịch đi thẳng vào ngời xem với vấn

đề muôn thuở của con ngời, cũng là vấn đề cấp bách của cuộc sống hiện tại”

[68,174-175].

Phạm Thị Thành: "Anh cũng hay dùng các câu chuyện huyền thoại, cổ

tích để viết lên những tâm sự của con ngời hôm nay” [68,251-252].

Phạm Vĩnh C gọi Hồn Trơng Ba, da hàng thịt là bi hùng kịch, Lu

Quang Vũ đã "Đổ rợu mới vào bình cũ kể lại chuyện hài cổ nh một bi kịch

triết lý thời nay với hai chiều kích đan thoa: chiều kích nhân sinh - xã hội và chiều kích bản thể - siêu hình" [10,118].

Phan Trọng Thởng trong Nhân đọc và xem Hồn Trơng Ba, da hàng

thịt cũng có những nét tơng đồng trong quan điểm với các nhà nghiên cứu

khác khi anh nói: "Theo tôi, khai thác triết lý nhân sinh trong truyện cổ tích

Hồn Trơng Ba, da hàng thịt vào lúc này, Lu Quang Vũ và những nghệ sĩ thực hiện vở diễn đã làm cái việc không phải là "Ôn cố tri tân" nh ta thờng nói mà

là "Tri cố, tri tân” [75,277].

2.2.3 Duy nhất cho đến nay, Lu Khánh Thơ trong bài viết Sự khai thác

mô típ dân gian trong kịch Lu Quang Vũ đã có sự quan tâm đúng mức đến

mảng kịch dựa trên tích truyện dân gian của Lu Quang Vũ với những luận

điểm rõ ràng, cụ thể: Việc khai thác các mô típ dân gian, dựa vào đó để viết“Việc khai thác các mô típ dân gian, dựa vào đó để viết

kịch bản mang đậm dấu ấn cá nhân và phong cách của mình đã tạo cho kịch

Lu Quang Vũ một chiều sâu đáng kể Nó tạo cho kịch của anh sự phong phú

về đề tài, hấp dẫn ở cốt truyện, lôi cuốn ở nghệ thuật xây dựng nhân vật Trong số kịch bản của Lu Quang Vũ, khối lợng những vở khai thác trực tiếp từ

cốt truyện dân gian không nhiều lắm, nhng hầu hết những vở kịch đó đều đạt

tới hiệu quả nghệ thuật tơng đối cao Tiêu biểu nhất là vở Hồn Trơng Ba, da

hàng thịt ” [68,166].

“Việc khai thác các mô típ dân gian, dựa vào đó để viếtLời nói dối cuối cùng cũng là một vở kịch khai thác vốn cổ dân gian

mà vẫn giầu ý nghĩa hiện đại của Lu Quang Vũ ” Vở kịch Ông vua hoá hổ

cũng đợc phân tích theo hệ thống của những tác phẩm thuộc mảng kịch dựatrên tích truyện dân gian

Cuối cùng, Lu Khánh Thơ kết luận: "Tài năng của nhà viết kịch một lần

nữa đợc khẳng định trong việc biến cổ tích, huyền thoại thành chuyện của thời hiện đại, nêu lên cái muôn đời trong những cái bình thờng” [68,169].

Trong Tác phẩm đợc giải thởng Hồ Chí Minh, Lu Khánh Thơ cũng đã

có những nhận xét về đóng góp của Lu Quang Vũ đối với nền văn học kịchViệt Nam và những lu ý tới mảng kịch dựa trên tích truyện dân gian, cụ thể là

vở Hồn Trơng Ba, da hàng thịt Đoạn trích Thoát ra nghịch cảnh thuộc

cảnh 7 - là cảnh cuối cùng của vở kịch đã đợc đa vào sách giáo khoa lớp 12

với ý nghĩa rất to lớn của nó Rõ ràng với cách "diễn tả sự đau khổ, dằn vặt và

quyết định cuối cùng vô cùng cao thợng của hồn Trơng Ba ” khi đa vào giảng

dạy ở bậc THPT, đoạn trích hẳn là gợi cho các em học sinh nhiều suy nghĩ

Và cách hiểu về kịch - về xung đột kịch ở các em sẽ sâu sắc hơn, toàn diệnhơn Những lập luận và tính triết lí toát lên từ đoạn trích là cơ sở cho sự pháttriển t duy, nhận thức của học sinh Còn nhiều điều khác nữa mà các em cóthể tự rút ra cho bản thân mình

2.2.4 Tác giả Đặng Hiển dành thời gian triển khai cụ thể hơn đặc điểmnổi bật của kịch Lu Quang Vũ từ những gì mà ngời đi trớc thấy đợc qua bài

viết Hồn Trơng Ba, da hàng thịt từ truyện cổ dân gian đến kịch của Lu

Quang Vũ-xét về mặt t tởng triết học Điều lu lại trong bài viết, trong lòng

tác giả cũng nh trong trí nhớ bạn đọc sẽ còn mãi: "T tởng triết lí của Lu

Quang Vũ về con ngời vừa biện chứng vừa lạc quan và cao thợng Điều này cùng với tài năng sáng tạo nghệ thuật của tác giả đã làm cho vở kịch có giá trị nhân văn cao, vơn tới tầm nhân loại Và đó cũng là những yếu tố làm cho

vở kịch trở thành cổ điển” [28,423].

Trên đây là những bài viết, tài liệu mà tác giả luận văn đã đọc và su tầm

đợc Xét về số lợng có thể nói là nhiều và đảm bảo đợc tính liên tục của mộtquá trình nghiên cứu theo chiều dài thời gian từ khi kịch tác gia Lu Quang Vũcòn sống cho đến khi mất và cả sau này Nhng nếu xét về độ sâu cần thiết để

đánh giá đợc tầm vóc của một kịch tác gia nổi tiếng thì còn cần rất nhiều côngsức, đóng góp và thời gian nữa.

Nói chung những đặc điểm chung của kịch Lu Quang Vũ đã có cơ sởgom đợc thành hệ thống nhng với mỗi mảng kịch nói riêng, bạn đọc vẫn chahình dung ra đợc đặc trng, cha thấy đợc tính chất loại hình của chúng Nhất làvới mảng kịch dựa trên tích truyện dân gian thì hầu nh còn bỏ ngỏ, các tác giảchỉ mới dừng lại bằng việc đi vào phân tích những tác phẩm cụ thể mà thôi

"chỉ thấy cây mà cha thấy rừng” Đó là cảm giác còn thiếu cái gì đó mà ngời

viết nhận thấy khi đọc các bài viết, tài liệu về kịch Lu Quang Vũ Còn nhiều

điểm trống trong nhận thức của chúng ta về kịch của anh Đây vừa là cơ hộivừa là thử thách để ngời viết thử sức mình, với hi vọng sẽ khơi mở đợc nhữngvấn đề còn mới mẻ hay đang dang dở Song phải khẳng định rằng, những đánhgiá, nhận định ban đầu của các tác giả, các nhà nghiên cứu đã tạo tiền đề, gợi

ý quý báu cho ngời viết luận văn này; qua đó góp phần tạo nên cái nhìn sâusắc, toàn diện hơn về kịch Lu Quang Vũ cũng nh hiểu đợc sự cách tân sángtạo của anh khi tiếp thu VHDG

"Ôi Tiếng Việt suốt đời tôi mắc nợ Quên nỗi mình quên áo mặc cơm ăn Trời xanh quá môi tôi hồi hộp quá

Tiếng Việt ơi Tiếng Việt ân tình ”…

gian: Hồn Trơng Ba, da hàng thịt, Nàng Sita, Lời nói dối cuối cùng, Ông

vua hoá hổ , Linh hồn của đá

Nhng câu hỏi đặt ra cần làm rõ ở vấn đề phạm vi này là, kịch bản ở đây

là kịch bản văn học hay vở diễn sân khấu? Nếu không có sự lựa chọn rõ ràngcho câu hỏi ở trên thì chúng ta sẽ mắc phải những nhầm lẫn không thể chấpnhận đợc Mọi ngời đều biết kịch vừa là văn học, là một thể loại, một phơngthức sáng tác tơng ứng với thể loại, phơng thức tự sự và trữ tình Nhng không

đơn thuần nh vậy, sự đặc biệt và cũng làm nên sức sống của kịch là ở chỗ:kịch còn là sân khấu, gắn liền sinh tử với sân khấu, còn có cuộc sống rất

"động” khác do đạo diễn, diễn viên, khán giả tạo nên, khác với cái "tĩnh” khi

còn là kịch bản văn học, đợc thể hiện bằng những con chữ để đến với độc giả.Nghĩa là kịch ngoài để đọc còn để diễn, mang đến cho con ngời những cảmnhận mới mẻ

Dù sao thì cái gốc ban đầu cũng rất quan trọng Trong khuôn khổ củaluận văn này, phạm vi nghiên cứu đợc khoanh vùng ở năm kịch bản văn họccủa kịch tác gia Lu Quang Vũ chứ không phải là các vở diễn sân khấu đợc dàndựng bởi đạo diễn Những kịch bản này hoàn toàn thuộc về văn học, mang đặctrng của văn học, vai trò tác giả duy nhất của Lu Quang Vũ vẫn đợc đảm bảo

Đó là những kịch bản văn học độc lập, song vẫn không thể phủ nhận rằng kịchbản văn học của Lu Quang Vũ ít nhiều vẫn chịu chi phối của nghệ thuật sânkhấu khi mục đích chính tác giả viết ra để diễn và đợc đánh giá là dễ dàndựng, ăn khách, dễ đi vào lòng ngời và ở sâu trong đó Ngời ta biết đến kịch

Lu Quang Vũ chủ yếu là nhờ sân khấu Fagus khẳng định: "Không ai chối cãi

đợc rằng những thành quả tốt đẹp nhất của kịch chỉ mang một giá trị thực sự

ở ngoài sân khấu” Còn Rachilde thì cho rằng: "Một vở kịch chỉ hay và có may mắn tồn tại lâu dài nếu nó có thể đọc đợc Một vở kịch chỉ đáng giá nếu

nó có thể trở thành một cuốn sách”.

3.2 Nhiệm vụ của đề tài

Tìm hiểu khái quát quá trình phát triển của lịch sử sân khấu cáchmạng Việt Nam từ 1945 - 1975 cho đến khi kịch tác gia Lu Quang Vũ xuấthiện - sau 1975 để thấy đợc đóng góp lớn lao và vị trí của anh với nền kịchnói Việt Nam

Qua việc khảo sát, phân tích, so sánh những vở kịch tiêu biểu của LuQuang Vũ dựa trên tích truyện dân gian, ngời viết sẽ cố gắng làm sáng tỏnhững đặc điểm riêng của mảng kịch này, lấy đó làm cơ sở để hiểu đợc những

cách tân độc đáo cũng nh "kịch pháp ” của Lu Quang Vũ

4 Phơng pháp nghiên cứu

4.1 Phơng pháp hệ thống

Ngời viết có thể đặt từng vở kịch của Lu Quang Vũ vào một hệ thống,nhằm chỉ ra những đặc điểm chung theo các quan hệ nhất định từ đó thấy đợcgiá trị và ý nghĩa của mảng kịch đợc nghiên cứu

4.2 Phơng pháp so sánh

ở đề tài này, việc kết hợp phơng pháp hệ thống và phơng pháp so sánh

sẽ tỏ ra đặc biệt có hiệu quả, giúp ta hiểu rõ bản chất và vị trí của mảng kịchdựa trên tích truyện dân gian trong các mối tơng quan đa chiều của nó

4.3 Phơng pháp loại hình

Ngời viết sẽ thấy đợc nét tơng đồng giữa các vở kịch của Lu Quang Vũkhi đề tài của chúng đều dựa trên tích truyện dân gian Không những thế cònkhẳng định đợc sự tồn tại tất yếu của mối quan hệ giữa kịch và văn học dângian

4.4 Phơng pháp xã hội học

Cụ thể ở đề tài này bằng việc kết hợp với các phơng pháp khác, phơngpháp xã hội học sẽ giúp ngời viết có sự chú ý đúng mức đến hoàn cảnh xã hội

và tiểu sử, con ngời, sự nghiệp Lu Quang Vũ để tìm hiểu kịch của anh

Vai trò tiếp nhận "đồng sáng tạo ” của độc giả, khán giả trớc những vở

kịch của Lu Quang Vũ cũng sẽ đợc đề cập

Ngoài ra phơng pháp tâm lý và các thao tác nh: thống kê, phân tích,tổng hợp cũng đợc vận dụng

5 Đóng góp mới của luận văn

Lần đầu tiên đi sâu vào nghiên cứu những đặc điểm riêng của mảngkịch dựa trên tích truyện dân gian của Lu Quang Vũ một cách cụ thể và có hệthống để thấy đợc những cách tân độc đáo của kịch tác gia

6 Cấu trúc của luận văn

Ngoài phần mở đầu và kết luận, nội dung của luận văn đợc triển khaitrong 4 chơng:

Chơng 1 Vị trí của Lu Quang Vũ trong nền kịch Việt Nam hiện

đại

Chơng 2 Xung đột trong mảng kịch dựa trên tích truyện dân gian

của Lu Quang Vũ

Chơng 3 Nhân vật và ngôn từ trong mảng kịch dựa trên tích truyện

dân gian của Lu Quang Vũ

Chơng 4 Yếu tố kì ảo trong mảng kịch dựa trên tích truyện dân

gian của Lu Quang Vũ

Sau cùng là mục tài liệu tham khảo

Chơng 1

Vị trí của Lu Quang Vũ trong nền kịch

Việt Nam hiện đại

1.1 Khái quát về lịch sử sân khấu cách mạng Việt Nam từ 1945 - 1975

Sự ra đời, phát triển của các loại hình nghệ thuật nói chung, sân khấu,văn học nói riêng luôn chịu sự chi phối của lịch sử và văn hoá Điều này đã đ-

ợc Mác - Lê nin khẳng định trong các nguyên tắc và quy luật phát triển của sựvật, hiện tợng trong thế giới này và không thể có ngoại lệ Mối quan hệ giữacác sự vật, hiện tợng tồn tại nh một quy luật tất yếu dù đợc biểu hiện trực tiếphay gián tiếp Vấn đề vừa đề cập có một ý nghĩa nhất định với câu chuyện vềlịch sử sân khấu cách mạng Việt Nam 1945-1975, giúp chúng ta có đợc cáinhìn xuyên suốt theo tiến trình phát triển của sân khấu Việt Nam, ít nhất làgiai đoạn tiếp giáp trớc đó cho đến giai đoạn cần tìm hiểu chủ yếu là 1945 -1975

* Từ đầu thế kỷ XX, ở nớc ta đã chứng kiến sự ra đời của thể loại kịchnói trong nền sân khấu Đây là kết quả của yếu tố nội sinh và ngoại nhập,mang đến cho nền sân khấu nớc nhà một luồng gió mới, màu sắc mới; thậmchí nó đã nhanh chóng tạo cho mình một vị trí độc lập khiến cho t duy của ng-

ời xem, ngời diễn và nhà phê bình thay đổi hoàn toàn Những biến động sâusắc của lịch sử thể hiện trên các mặt quân sự, chính trị, kinh tế và nhất là văn

hoá - "một bức tranh văn hoá mang màu sắc hỗn dung ” đã hiện ra qua "cuộc giao tranh” giữa sân khấu nhà hát với sân khấu sân đình "Nh một sự hợp lẽ lịch sử, những yếu tố mới, phù hợp với xu hớng tiến bộ đã dẫn dẫn đợc thừa nhận cùng với sự rút lui một cách âm thầm của cái bảo thủ, lạc hậu, trái với quy luật phát triển của xã hội” [75,87] Do đó cũng là điều dễ hiểu và nên

chấp nhận càng sớm càng tốt sự thật: kịch đại diện cho cái mới, cho lực lợng

mới đã xuất hiện một cách đờng hoàng và tự tin với sức mạnh riêng của nó.

Đồng thời với sự kiện đó thì trớc thử thách mới, tuồng, chèo không thể giữ

nguyên hình hài, diện mạo cũ khi "tính truyền miệng của chèo, tính quy

phạm, điển phạm và tính ớc lệ của tuồng đã trở nên xơ cứng trớc nhịp độ phát triển linh hoạt của đời sống và nhu cầu tinh thần đa dạng của con ngời”

[75,87] Vì vậy chúng cũng phải tự thân vận động để đợc tồn tại dẫu là rấtchật vật và khó khăn khi độ lì, độ ì của những hạn chế là quá lớn, quá sâu

Còn kịch nói với những u điểm ngày càng đợc phát huy, phù hợp với tâm lý

độc giả và hoàn cảnh cụ thể của đất nớc đã góp phần vào sự phong phú của

diện mạo nền văn học nghệ thuật dân tộc, "hội nhập một cách tích cực hơn

vào tiến trình văn học hiện đại thế giới” [75,95].

Trên đây là những khái quát sơ lợc nhất về nền sân khấu Việt Nam trớcnăm 1945 Những tiền đề có đợc ở giai đoạn này là không thể phủ nhận, nótạo đà cho sự phát triển của sân khấu cách mạng từ cách mạng tháng Tám trở

đi Cho đến lúc này nền sân khấu nớc ta đợc tạo nên từ rất nhiều chủng loại, từsân khấu kịch hát truyền thống cho đến các loại hình mới nảy sinh hoặc mới

đợc du nhập: tuồng, chèo, múa rối, cải lơng, kịch nói, kịch hát, dân ca… điều Và

khi nói đến sân khấu thì không thể không nhắc đến sự "phối hởng ” của nhiều

loại hình nghệ thuật khác nh: kịch bản văn học, âm nhạc, tạo hình, biểu diễn.Tất cả đã tạo dựng nên một nền văn hoá rất Việt Nam

Song có một khó khăn chúng ta gặp phải khi đi tìm hiểu về lịch sử sânkhấu cách mạng Việt Nam 1945 - 1975, đó là hệ thống lý luận sân khấu củanớc nhà rất chậm phát triển và phơng pháp nghiên cứu cha phù hợp, đúng nh

nhà nghiên cứu Nguyễn Văn Thành đã chỉ ra: "Nhìn chung các công trình lịch

sử sân khấu mang tính chất sơ thảo và dành riêng cho mỗi kịch chủng gặp nhau ở chỗ đều quan sát diễn biến của sự phát triển từng bộ môn sân khấu và trình bày nó, riêng biệt tách rời với hoạt động của cả nền sân khấu cũng nh không vạch ra những liên hệ, tơng quan tác động và chịu tác động trong bối cảnh của toàn bộ sinh hoạt tinh thần đất nớc” [75,99] Rõ ràng các nhà nghiên

cứu cha tạo ra đợc cái nhìn khái quát, sâu sắc về diện mạo, đặc trng của nền sânkhấu nớc nhà, cha có sự liên kết giữa các phơng pháp Ngay nhan đề cuả các

cuốn sách cũng đã cho ta thấy đợc phần nào: Sơ khảo lịch sử nghệ thuật

Tuồng (Hoàng Châu Ký, Nxb Văn hoá, Hà Nội, 1973), Nghệ thuật Cải lơng

những trang sử (Trơng Bỉnh Tòng, Nxb Sân khấu, Hà Nội, 1997)

Giải pháp đặt ra cho tình trạng bế tắc của lịch sử nghiên cứu sân khấu

đó là phơng pháp liên ngành Tất nhiên là việc không dễ nhng cũng không thểchần chừ nếu nh chúng ta không muốn bị lạc hậu Trong phạm vi khuôn khổcủa vấn đề đang tìm hiểu: Sân khấu cách mạng Việt Nam từ 1945- 1975,không thể nào khác là bám vào mạch phát triển của nó đã bắt nguồn từ trớc

1945 khi kịch nói xuất hiện và đang dần chiếm u thế, toả sáng trên sân khấudới góc nhìn của văn học, sân khấu, văn hoá, tính địa phơng, vùng miền… điều

Trớc khi đi vào cụ thể, điều cần thiết phải làm là chúng ta cần hiểu về

đối tợng của mình, ở đây là kịch qua khái niệm và cách dùng mà các nhà

nghiên cứu đã dày công chỉ ra Thuật ngữ kịch đợc dùng theo hai cấp độ:"ở

cấp độ loại hình, kịch là một trong ba phơng thức cơ bản của văn học (kịch,

tự sự, trữ tình) Kịch vừa thuộc sân khấu vừa thuộc văn học Nó vừa để diễn là chủ yếu, lại vừa để đọc Vì vậy, kịch bản chính là phơng diện văn học của kịch Song nói đến kịch là phải nói đến sự biểu diễn trên sân khấu của các diễn viên bằng hành động, cử chỉ, điệu bộ và bằng lời nói (riêng kịch câm thì không diễn tả bằng lời); ở cấp độ loại thể, thuật ngữ kịch (Đram) đợc dùng để chỉ một thể loại văn học - sân khấu có vị trí tơng đơng với bi kịch và hài kịch”

[24,142-143] Với ý nghĩa này, kịch cũng còn gọi là chính kịch (hoặc kịch

Đram)

Trở lại với tình hình sân khấu Việt Nam, chính xác là sân khấu cáchmạng Việt Nam từ 1945 trở đi, mọi việc đã thay đổi và khác đi nhiều Lúc nàykịch nói đã có vị thế không chỉ trong văn học mà còn trong cuộc sống quabiểu diễn sân khấu Từng bớc kịch nói bắt đầu phát triển đến phát triển mạnh

và lấn át tuồng, chèo Kết quả tất yếu là thành tựu văn học kịch cũng nh thànhtựu sân khấu sau cách mạng tháng Tám, nhất là trong kháng chiến, chủ yếuthuộc về kịch nói Nh đã phân tích ở trên, với những đặc trng của mình, kịchnói tỏ ra có u thế đối với yêu cầu phản ánh cuộc sống mới, con ngời mới Vì

vậy cũng là điều dễ hiểu khi kịch nói đợc coi trọng và "sủng ái ” hơn, khiến

cho bên cạnh những kết quả đạt đợc thì hạn chế cũng nảy sinh, làm mọi ngờigiật mình nhận ra: cái gì thái quá cũng không tốt Cụ thể ở đây, tại thời điểm

này, "kịch nói có lúc ngộ nhận về khả năng và vai trò của mình ” Theo t liệu

của nhà nghiên cứu Phan Trọng Thởng, chúng ta sẽ thấy rõ hơn: "Tại hội nghị

tranh luận sân khấu Việt Bắc 1950, không chỉ có Đoàn Phú Tứ là ngời của kịch nói mà còn cả một số đại biểu của các thể loại khác trong văn giới đã lên

án tuồng, chèo, đòi xếp nó vào viện bảo tàng, coi nó là những loại hình nghệ thuật đã lỗi thời, không còn phù hợp với tiền trình của cuộc sống Song cũng

từ hội nghị này, ý kiến đó đợc xem là cực đoan, sai lầm Tuồng, chèo đã đợc nhận thức trở lại và tham gia một cách tích cực vào sự nghiệp văn học nghệ thuật mới: kháng chiến” [75,109] Vớng mắc đã đợc giải quyết Cái mới và

cái cũ, truyền thống và hiện đại đều tìm đợc vị trí phù hợp, xứng đáng trongmảnh đất sân khấu

* Nếu nh "Hai mơi lăm năm hình thành và hoạt động trong lòng chế độ

thuộc địa nửa phong kiến (1920 - 1945), kịch nói Việt Nam mòn mỏi trong bóng đêm của những ngày mất nớc ” thì từ 1945- 1954, sau khi cách mạng

tháng Tám thành công đã mở ra trang sử mới, cơ hội mới, là bớc ngoặt khôngchỉ riêng cho lịch sử dân tộc mà còn cho sự phát triển của văn học nói chung

và văn học kịch nói riêng Cái Tôi cá nhân cô đơn, yếu đuối đã lùi xa nhờngchỗ cho cái Ta hoà nhập với tinh thần, trách nhiệm của những ngời nghệ sĩ ý

thức cao về vai trò công dân của mình dới ánh sáng của phơng châm "dân tộc,

khoa học, đại chúng ” trong Đề cơng văn hoá năm 1943 vẫn đợc tiếp tục chi

phối

Những vở kịch của buổi đầu trong chế độ mới của Nguyễn Huy Tởng,Trần Huyền Trân, Thâm Tâm, Học Phi… điều xuất hiện mang nhiều ý nghĩa Đó làsản phẩm minh chứng cho sự tồn tại tất yếu, hợp quy luật của con đờng mà

Đảng ta, nhân dân ta đã lựa chọn Cũng có nghĩa là ngời nghệ sĩ - những ngờisáng tác chuyên nghiệp thực sự đã nhập cuộc, đã sống cuộc sống của nhândân, sáng tác vì nhân dân, góp phần khẳng định giá trị to lớn của nền kịch nóinớc nhà Tất cả đã tạo nên những đặc trng thẩm mĩ cho kịch kháng chiến,mang màu sắc, dấu ấn của một thời kỳ lịch sử hào hùng, chiến đấu để bảo vệ

đất nớc

Trang sử mới, chế độ mới mở ra và để phù hợp với yêu cầu sáng tácmới, khán giả mới, nội dung - nghệ thuật của kịch cũng phải đổi mới và nhvậy cách mạng tháng Tám đã trở nên sâu sắc, toàn diện, triệt để Không có gì

ngạc nhiên khi có ý kiến: "So với văn, thơ và nhạc, kịch kháng chiến tuy

không để lại đợc nhiều những đỉnh cao dễ nhìn nhận nhng nó để lại khá nhiều tác phẩm, một phong trào sáng tác rộng lớn, góp phần tạo dựng những tên tuổi trong tơng lai" [49,573] Sân khấu với sự linh động, gần gũi đã bám sát và

phản ánh kịp thời về cuộc sống mới, tuy còn nhiều gian khổ nhng hào hùng,

có biết bao con ngời đã không quản ngại hi sinh tuổi trẻ, mạng sống, hi vọngmau chóng đem mùa xuân tự do về cho đất nớc Chiến thắng nhiều và đau th-

ơng không ít

Thời gian đầu đang còn dè dặt nên đa số các tác giả kịch còn khai thác

đề tài lịch sử, xây dựng hình tợng những con ngời yêu nớc trong quá khứ nh:

Hoàng Hoa Thám (Trần Phụng Lu), Quán Thăng Long (Lu Quang Thuận)

Đến vở kịch

… điều Bắc Sơn của Nguyễn Huy Tởng thì đã đợc đánh giá là "vở

kịch công khai đầu tiên mang nhiều yếu tố hiện thực xã hội chủ nghĩa”

[19,385] Đến nay vở kịch này vẫn đợc đánh giá cao Bên cạnh đó còn có: Tô

Hiệu (Nguyễn Công Mỹ), Lối sống và Mời chín tháng Tám (Thâm Tâm), Cà

sa giết giặc (Học Phi)… điều Đa số những vở kịch thời kỳ này có dung lợng ngắn,phù hợp với hoàn cảnh cụ thể của cuộc kháng chiến, xoay quanh các chủ đềcách mạng và phạm vi phục vụ đã mở rộng từ thành thị đến nông thôn, miềnnúi, đi sâu vào các giới, tầng lớp giai cấp

Đặc biệt sau Hội nghị tranh luận sân khấu Việt Bắc 1950, kịch nói đãchứng tỏ đợc khả năng của mình, vừa đáp ứng đợc yêu cầu thời sự mà vẫn

đảm bảo đợc tiêu chí nghệ thuật nhất định Kịch qua cách nhìn của ngời nghệ

sĩ đã nhận thức rõ xung đột giai cấp và thấy đợc sự chi phối của nó đến mọi

mặt đời sống từ t tởng đến thực tiễn Khăn tang kháng chiến (Đình Quang),

Du kích thôn Đồi (Lộng Chơng), Lòng dân (Nguyễn Văn Xe), Ngày mai, Chị Hoà (Học Phi), Cô Thục (Chu Ngọc)… điều là những vở kịch tiêu biểu đợcchú ý Kịch nói kháng chiến đã có những bớc tiến đáng kể khi góp phần vàoviệc động viên, giác ngộ quần chúng và cũng là nơi để các tác giả rèn luyệnngòi bút, nuôi dỡng lớp tác giả trẻ, đa nền kịch nói nớc nhà tiến xa hơn nữa

* Từ 1954 - 1964, kháng chiến chống Pháp của dân tộc ta thắng lợi

nh-ng đất nớc lại bị chia cắt làm hai miền với hai nhiệm vụ Sân khấu cũnh-ng phảithích ứng với tình hình mới May mắn là thời kỳ này nhiều hệ thống lý luậnnghệ thuật từ nớc ngoài, trong đó có hệ thống lý luận văn học và mĩ học Mácxít… điều đã đợc truyền bá rộng rãi vào nớc ta, đợc áp dụng tạo thành phơng phápsáng tác cơ bản Với kinh nghiệm, thành tựu đã có cộng với những điều thunhận đợc trong hoàn cảnh mới, các nghệ sĩ đi vào sáng tác và khai thác nhiều

đề tài khác nhau từ đời sống Những vở kịch tiêu biểu nh: Giáo s Hoàng (Bửu Tiến), Quẫn (Lộng Chơng), Nổi gió, Chị Nhàn (Đào Hồng Cẩm) đã in tên

tuổi các tác giả vào trang sử sân khấu kịch nói nớc nhà Có nhiều gơng mặtmới xuất hiện hứa hẹn những tin vui cho khán giả: Đào Hồng Cẩm, Chu Nghi,Tào Mạt, Xuân Trình, Nguyễn Vũ, Hoài Giao, Tất Đạt… điều Sân khấu kịch nóivẫn đang trên đà phát triển, làm nên diện mạo chính cho sân khấu nói chungkhi giữ vai trò tiên phong trong việc phản ánh bám sát cuộc sống, con ngờimới

* Từ 1965 - 1975, "Cây muốn lặng mà gió chẳng đừng ”, năm 1964, đế

quốc Mĩ mở rộng chiến tranh leo thang ra miền Bắc, cả nớc phát huy sức

mạnh truyền thống kết hợp với sức mạnh thời đại quyết tâm chống Mĩ cứu

n-ớc Cuộc chiến trở nên gay gắt hơn bao giờ hết khi một bên là kẻ thù có tiềmlực vật chất, vũ khí của một cờng quốc với một bên là chúng ta - một đất nớcnhỏ bé, đói nghèo vì chiến tranh liên miên Mâu thuẫn lớn của thời đại đợccác nhà viết kịch đa vào tác phẩm theo cách tiếp cận, giải quyết riêng, in dấucá tính mà vẫn phù hợp với quy luật của sự phát triển Gây ấn tợng đặc sắc, trởthành nhân vật điển hình của sân khấu chống Mĩ là ngời anh hùng với phẩmchất thời đại, mang tinh thần cách mạng tiến công Chiến thắng tất yếu củachính nghĩa, của cái tốt dù phải trải qua nhiều mất mát, hi sinh có ý nghĩa tíchcực, cổ vũ tinh thần lạc quan, tiếp thêm sức mạnh cho mỗi cá nhân và toàn dân

tộc Có thể nói tới là các vở kịch ngắn từ miền Nam gửi ra: Đất nớc mùa

xuân, Nửa đất nớc trong đêm (Nguyễn Vũ); Tiền tuyến gọi (Trần Quán

Anh), Bức tranh mùa gặt (Trần Vợng), Đỉnh cao phía trớc (Tào Mạt), Đại

đội trởng của tôi (Đào Hồng Cẩm), Ngôi sao ban ngày (Thanh Hơng), Ngời ven đô (Minh Khoa), Ngôi nhà trong thành phố (Xuân Trình)… điều

Ba mơi năm (1945 - 1975), chúng ta đã làm nên lịch sử và kịch nóicũng đã tạo nên những trang sử của riêng mình So với các loại hình khác thìkịch nói ra đời muộn ở Việt Nam nhng thành tựu mà nó đạt đợc rất nhanhchóng và đáng kể Cũng nh vậy, đối với sự nghiệp giải phóng, xây dựng, bảo

vệ đất nớc, kịch nói luôn hội tụ đợc sức mạnh cho mình để đi đầu, góp phầnthúc đẩy những mũi tấn công sắc bén vợt chớng ngại vật và về đích vinhquang Khán giả đến với sân khấu cũng là một cách để hiểu cuộc đời và trở vềvới bản chất chân thật của mình Cho nên những nhiệm vụ chính trị đã trở nênsinh động hơn khi đợc tuyên truyền qua sân khấu, nhất là kịch nói Chủ nghĩaanh hùng cách mạng trở thành đặc trng, giá trị tinh thần lớn lao, là dấu ấn lịch

sử đậm nét của sân khấu kịch nói trong thời kỳ này

Ngợc lại với kịch từ 1945 trở về trớc, từ 1945 - 1975 đã hình thành nềnkịch nói thực sự dân chủ, xã hội chủ nghĩa và mang tính chuyên nghiệp caochứ không phải là một sở thích bột phát nhất thời của cá nhân nghệ sĩ nào.Những hạn chế không thể tránh khỏi nh: cha có nhiều nhân vật điển hình, chamạnh dạn chỉ ra mặt trái của cuộc chiến đấu, xung đột kịch cha đủ thuyếtphục… điều sẽ đợc khắc phục và rút ra bài học cho thời kỳ sau đó Phong cách, bảnsắc, tác phong cũng nh đóng góp của các kịch tác gia nh: Nguyễn Huy Tởng,Học Phi, Đào Hồng Cẩm, Xuân Trình, Nguyễn Vũ… điều là tấm gơng điển hình

cho nền sân khấu kịch nói Việt Nam Sân khấu cách mạng Việt Nam 1945

-1975 là sản phẩm của một thời và mãi mãi Nền văn hoá Việt Nam phong phú,

độc đáo là bởi có một phần đóng góp của kịch nói với tính dân tộc đậm đà vàtiên tiến Một trong những đặc điểm của kịch nói đợc nhìn dới góc độ văn hoá,tâm lý, tập quán đó là tính vùng miền, tính địa phơng thể hiện qua việc nó chỉphát triển hoàn thiện ở miền Bắc mà không phát triển ở miền Nam Đây là vấn

đề lý thú cần có thời gian để đa ra những lý giải xác đáng

1.2 Hiện tợng Lu Quang Vũ trong đời sống sân khấu những năm 80 của thế kỷ XX

Nghệ thuật nói chung, văn học, sân khấu nói riêng vẫn thờng hay xuấthiện các tác giả với tác phẩm của họ đã đặc biệt gây sự chú ý của ngời đọc,ngời xem trong một khoảng thời gian nhất định Đó có thể gọi là hiện tợng.Tất nhiên cách hiểu về hiện tợng còn nhiều điều phải bàn đến Bản chất củanhững hiện tợng này là khác nhau, bởi vậy nên sự tồn tại (trong trí nhớ vàtrong lòng bạn đọc, với thời gian) của một hiện tợng là không giống nhau Nói

đến hiện tợng là phải nhắc tới yếu tố thời gian, nghĩa là không thể phủ nhậnquá trình khai sinh, phát triển, khẳng định vị trí của mình theo những cách

riêng hoặc là có thể biến mất không dấu vết Chúng ta đã nói đến sự "khẳng

định vị trí” của một hiện tợng - đồng nghĩa với cuộc sống, với thời gian đợc

kéo dài, duy trì Trong một khoảng thời gian đủ độ, khi đã vợt qua giới hạn

lâm thời của cái gọi là "hiện tợng ”, thì hiện tợng ấy không còn mang ý nghĩa

ban đầu trong giai đoạn thử thách, trên bề nổi của tảng băng mà bản chất củahiện tợng sẽ chuyển sang một giai đoạn khác, theo phần chìm của tảng băng,không phải chỉ còn trong sự tung hô, trong âm thanh của danh vọng mà nằm

trong sự suy ngẫm, thán phục của mọi ngời Quá trình "vợt ngỡng ” của các

hiện tợng diễn ra không đơn giản và không thể dựa vào "vận may ” Tính bền

vững và đích thực của nghệ thuật khi trải qua thử thách và độ lùi của thời gian

sẽ đợc công nhận Nhng số còn lại, trụ vững đợc của những hiện tợng thì

không nhiều, thậm chí là rất ít Chu Văn Sơn trong bài viết Tác phẩm lớn tại

sao cha? đăng trên báo Văn nghệ số 51 ngày 23/12/2006 ở phần Tâm huyết

và tài năng đã chỉ ra: "Không thiếu những cây bút sau màn trình làng đầy ấn

tợng, hứa hẹn một triển vọng nào đấy, nhng rồi tài hoa ban đầu không cờng tráng lên để thành tài năng, trái lại cứ sa sút mai một dần Những cái ra sau chỉ là sự pha loãng cái ra trớc, thậm chí loãng đến mức khó tin Có ngời bi

quan đã ngờ vực: không khéo cái tạng chính của ngời viết ở ta chỉ là "nhà văn của cái đầu tay ” Tác giả tiếp tục đi sâu vào vấn đề khi tìm hiểu nguyên

nhân sa sút phong độ sau những sáng tác đầu tay: "Ngời ta thờng đề cập ba

thiếu hụt quen thuộc: vốn văn hoá, vốn sống và những kỹ năng sáng tạo”.

Những yếu tố này chỉ trở thành năng lợng cho mỗi ngòi bút khi chúng đợc kếthợp hài hoà và chuyển hoá lẫn nhau Không dừng lại ở đó, Chu Văn Sơn còn

nêu lên quan điểm về sự ra đời của "tác phẩm lớn ” - minh chứng cho vị trí của

tài năng Tin hay không là tuỳ độc giả: "Để có tác phẩm lớn, còn một yếu tố

bất khả tri, do đó, cũng bất khả luận: thiên định, giời cho”.

Từ sự phân tích ở trên, nhìn vào trờng hợp Lu Quang Vũ, chúng ta thấy,

rõ ràng anh là một hiện tợng trong đời sống sân khấu những năm 80 của thế

kỷ XX; gần một thập niên và có thể còn hơn thế nữa nếu anh không ra đi độtngột khi tuổi đời còn trẻ và tuổi nghề đang độ sung sức Tất nhiên ở đây, ng ời

viết muốn nhấn mạnh đến tính chất "hiện tợng ” của kịch tác gia này, không có

ý đối lập giữa "hiện tợng ” và " bản chất” tài năng của Lu Quang Vũ "Hiện ợng” Lu Quang Vũ đã bộc lộ bản chất của một tài năng ngay từ buổi đầu và

t-chính vì vậy cho dù có gọi là hiện tợng Lu Quang Vũ thì ngời đọc cần hiểungay, hiện tợng ở đây không còn mang ý nghĩa bề nổi mà nó thống nhất vớitài năng, sức sống lâu bền của một cây bút Sự đặc biệt ở chỗ: thông thờng

một hiện tợng "đến ” và "đi” cũng rất nhanh Còn Lu Quang Vũ anh đã viết,

sáng tác trong gần 10 năm (một con số đáng kể với một đời ngời và một đờivăn) nhng ấn tợng sâu sắc, đầy mới lạ, lôi cuốn của buổi đầu đã tạo nên dấu

ấn trong lòng độc giả, khán giả thì vẫn còn mãi sự vẹn nguyên Đúng nh Ngô

Thảo đã phát hiện: "Sự phát lộ tài năng ở Vũ không theo quy luật của sự hội tụ

mà nh lan toả trên một mặt bằng rộng rãi” [23,62] Theo thời gian, hiện tợng

Lu Quang Vũ càng gây sự chú ý của mọi giới, ngành trên chiều dài đất nớcvới cờng độ mạnh và nhịp độ nhanh khi tần suất các vở diễn của anh đợc dàn

dựng trên sân khấu ngày càng cao Nh vậy đồng nghĩa với sự nghi ngờ "tinh

hoa đã phát tiết hết” sau năm 1985 của một số ý kiến khi đánh giá, dự đoán

về tài năng của Lu Quang Vũ đã bị xoá nhoà Đơn giản bởi anh đã đi theo con

đờng riêng của mình Tài năng không bao giờ là sự lặp lại Ngay cả nghĩa của

từ "tài năng ” cũng phải hiểu linh hoạt, nó không phải là cái khuôn để chụp lên

những ngời có tài xuất chúng

Trở lại với "hiện tợng Lu Quang Vũ trong đời sống sân khấu những năm

80 của thế kỷ XX”, điều cần thiết phải làm là chúng ta tìm hiểu sơ qua về hoàn

cảnh đất nớc cũng nh thực trạng sân khấu lúc đó để biết đợc chính xác, đầy đủ

về đối tợng đang đợc nghiên cứu ở phần này Những năm 80 - vẫn là thời giancủa hậu chiến tranh, tuy hoà bình đã lập lại Hậu quả của cuộc sống khôngbình thờng khi đất nớc có chiến tranh đã trở thành lực cản với bao bất cập,tranh tối tranh sáng, các giá trị bị đảo lộn và lịch sử có nguy cơ bị kéo lùi khi

đất nớc chuyển sang hoàn cảnh mới Yêu cầu thích nghi và làm chủ hoàn cảnhnhanh chóng đợc đặt ra để ổn định và xây dựng cuộc sống mới, con ngời mới.Song không phải lúc nào, ở đâu sự thích nghi cũng trở thành u điểm, nhất làkhi con ngời ta phải chạy theo hoàn cảnh và phục tùng nó, để thích nghi với

nó Bớc chạy quá đà, con ngời ta dễ đánh mất mình, tuy rằng họ vẫn có thể tồntại trong điều kiện mới Kinh tế, chính trị, văn hoá - xã hội… điều ớc ta ở thời n

điểm này đầy những chồng chéo và nhiệm vụ lịch sử lại đợc đặt ra: "nhận

đ-ờng” bằng "đôi mắt” nh thế nào để tìm ra con đờng tiến lên cho đất nớc? Với

riêng sân khấu thì sao? "Đã có những bớc đi không nh ý chúng ta mong

muốn” [23,50] Nền sân khấu cách mạng nghèo nàn, đơn điệu, thị hiếu nghệ

thuật cũ, tất cả giống nh mảnh đất khô cằn vì bị khai thác quá nhiều màkhông đợc chăm bón, hiểm hoạ trở thành mảnh đất chết không còn xa Theongôn ngữ của triết học và kinh tế chính trị thì yếu tố chủ quan - khách quan,cung - cầu đã không tìm đợc tiếng nói chung, không cộng hởng trong nhịp

điệu của cuộc sống mà đang bám nhau trôi dần đến lỗ huyệt

“Việc khai thác các mô típ dân gian, dựa vào đó để viết Tồn tại hay không tồn tại ” - ý thức dân tộc, bản năng sống đã buộc

nền sân khấu nớc nhà nhìn thẳng vào sự thật và quan trọng hơn là "tìm ra biện

pháp tháo gỡ và phơng thức khắc phục”, hơn thế nhu cầu đổi mới cũng đợc

đặt ra một cách nghiêm túc Sân khấu đã nhận thức đợc rất rõ vai trò quantrọng và cập nhật của mình đối với mỗi bớc đi của đất nớc Mọi vấn đề trong

đời sống đều thành đề tài của sân khấu Từ hoàn cảnh đất nớc và thực trạngsân khấu nh đã nói, Lu Quang Vũ cũng đã bắt đầu sự nghiệp của mình bằng

vở kịch dài đầu tiên: Sống mãi tuổi 17 năm 1979 và đợc Nhà hát Tuổi trẻ mới

ra đời dàn dựng, tham gia Hội diễn sân khấu toàn quốc năm 1980, đợc nhậnHuy chơng vàng Thành công ban đầu đã tiếp thêm sức mạnh, niềm tin chokịch tác gia trẻ và cũng đặt ra trách nhiệm lớn lao cho ngời cầm bút, yêu cầu

phải xác định đợc mục đích sáng tác một cách rõ ràng, dứt khoát Con đờng đi

không phải là "cỡi ngựa xem hoa ” mà là hành quân, chiến đấu, vợt thoát

Kịch Lu Quang Vũ đã nói lên tiếng nói của nhân dân, của hiện thực,của tấm lòng Đáng chú ý là ở chỗ, anh dùng cách riêng của mình để chuyểntải nội dung và đa lại hiệu quả cao nhất cho vở kịch Đúng lúc, đúng chỗ,

đúng ngời đã trở thành cơ hội, lợi thế cho kịch Lu Quang Vũ, góp phần mởrộng phạm vi ảnh hởng và tên tuổi của kịch tác gia Kịch Lu Quang Vũ có mặt

ở mọi nơi trên đất nớc, từ Bắc tới Nam, thu hút công chúng cả nớc và nhờ kịchcủa anh mà đã nuôi sống đợc bao nhiêu đơn vị sân khấu Có những thời điểm,hàng đêm có hàng trăm đoàn đã dàn dựng hàng chục vở kịch, gây sự chú ýcủa mọi giới ngành bởi vì trong kịch bản của Lu Quang Vũ, mọi phạm vi củahiện thực đời sống, nhất là những vấn đề cấp bách, nóng bỏng của đất nớc khibớc vào thời kỳ đổi mới đã đợc phản ánh kịp thời Đặc biệt trong các kỳ hộidiễn sân khấu chuyên nghiệp toàn quốc, nhiều vở dành đợc Huy chơng bạc,Huy chơng vàng toàn quốc một cách xứng đáng, càng khẳng định tài năngcũng nh quá trình lao động nghệ thuật phi thờng của anh Cụ thể là, trong Hộidiễn sân khấu năm 1985, với 2 đợt diễn, Lu Quang Vũ có 8 vở tham gia, trong

đó có 6 vở đoạt Huy chơng vàng, 2 vở Huy chơng bạc và "đó đều là những

con số kỷ lục cho đến nay cha ai có thể vợt” [23,58]: Ngời tốt nhà số 5,

Nguồn sáng trong đời, Ngời trong cõi nhớ, Vách đá nóng bỏng, Nữ kí giả, Tôi và chúng ta … Nhờ kịch của Lu Quang Vũ mà những ngời làm sân khấu

đã chinh phục đợc khán giả trong Thành phố Hồ Chí Minh bằng sự lôi cuốncủa loại hình kịch nói khi họ vốn quen hâm mộ cải lơng Đây là một kỳ tích.Cho nên không có gì quá lời khi báo chí Thành phố Hồ Chí Minh đánh giá 5

vở kịch: Tôi và chúng ta (Lu Quang Vũ), Mùa hè ở biển (Xuân Trình), Lịch

sử và nhân chứng (Hoài Giao), Nhân danh công lý (Doãn Hoàng Giang, Võ

Khắc Nghiêm), Đỉnh cao mơ ớc (Tất Đạt) "nh năm cỗ xe tăng tiến vào với

sức mạnh của những chiếc xe tăng giải phóng dinh Độc Lập ngày nào”

[23,59]

Tài năng và sự lao động miệt mài của Lu Quang Vũ tất yếu đã mang lạiniềm tin cho khán giả đối với sân khấu Cuộc sống của sân khấu Việt Nam từtrong thời kỳ biến động đầy khó khăn, thử thách đã hoàn toàn mang chất lợngmới, màu sắc mới khi có sự đóng góp của kịch tác gia Lu Quang Vũ Chúng tahãy làm một phép thử: nếu sân khấu những năm 80 của thế kỷ XX không có

sự xuất hiện của Lu Quang Vũ và những vở kịch của anh? Câu trả lời và sựhình dung là tuỳ vào bạn đọc Không thể quên khi nói về hiện tợng Lu Quang

Vũ đó là sức mạnh kỳ diệu của những vở kịch mang đề tài hiện đại với cấutrúc mới không chỉ gây sự chú ý đơng thời mà lớn lao hơn, nó còn in đậm ấntợng sâu sắc và thay đổi t duy của cả ngời diễn, ngời phê bình và khán giả sânkhấu Thay đổi t duy- điều này không dễ xảy ra với bất kì ai trong bất kì hoàncảnh nào nếu chỉ dùng lí thuyết suông Lu Quang Vũ không nói nhiều, anh đãchứng minh, đã hành động bằng những đêm thức trắng trên trang giấy của ng-

ời nghệ sĩ với khao khát đợc góp phần mình vào sự tốt đẹp của cuộc sống.Không cách nào khác, trớc hết phải thay đổi t duy, nhận thức của con ngời,ngay cả thị hiếu của khán giả cũng phải có tính đẳng cấp và chuyên nghiệp.Ngày nay hỏi lại nhiều ngời, họ vẫn còn nhớ tên của những vở kịch Lu Quang

Vũ và dờng nh không khí của một thời sôi động vẫn cha phai trong kí ức Mộtlần nữa, chúng ta hiểu rằng hiện tợng Lu Quang Vũ đã vợt lên cách hiểu thông

thờng của ngời đời về cái gọi là "hiện tợng ” Cuộc đối thoại giữa Lu Quang

Vũ qua những vở kịch với khán giả cha bao giờ kết thúc Khoảnh khắc và vôtận, Lu Quang Vũ hiểu và đã vợt qua những ranh giới để đến đích của cuộc

hành trình Đó là thành "ngời trong cõi nhớ ”

1.3 "Con đờng sáng tạo của một tài năng"

Phần trên, chúng ta chú ý nhiều đến bề nổi của hiện tợng Lu Quang Vũqua sự biết đến của rất nhiều ngời về kịch của anh thì ở đây chúng ta sẽ đi vào

con đờng lặng lẽ hơn với những suy ngẫm, trăn trở để thấy đợc "con đờng

sáng tạo của một tài năng” là không đơn giản và dễ dàng Lu Quang Vũ

không dừng lại ở chỗ đợc coi là hiện tợng của một thời mà cao hơn, lâu bềnhơn, anh đã vơn tới cái đích của một tài năng đích thực Thật có lí và ý nghĩakhi Ngô Thảo đã đặt tên cho phần nghiên cứu của mình về Lu Quang Vũ là

Con đờng sáng tạo của một tài năng Và chúng tôi trong đề tài của mình đã

tiếp thu và cố gắng đi sâu hơn nữa để làm sáng tỏ một nhận thức: "Con đờng

sáng tạo của một tài năng”- không đơn thuần là chỉ nói về Lu Quang Vũ mà ở

một mức độ nhất định còn mạn phép chỉ ra cái chung, sự gặp gỡ của những tàinăng

Ai cũng hiểu: khi nói đến con đờng sáng tạo của một tài năng là ngời

viết đã thể hiện trong đó phần"nghiệm ”, cái nhìn, cách nhìn của mình với độ

lùi thời gian để chiếu lên tài năng và từ đó đa lại cho ngời đọc những đồng

cảm "Con đờng sáng tạo ” - nghĩa là vợt lên trên ý nghĩa thông thờng của một

cụm từ chỉ không gian, thời gian vật lý, nó bao quát ý nghĩa của sự đa diện, đa

chiều, luôn luôn tìm tòi để phát hiện ra cái mới "khơi những nguồn cha ai khơi

và sáng tạo những gì cha có” của tài năng Chính trên hành trình tìm hiểu về

con đờng đặc biệt này mà chúng ta sẽ hình dung ra bức chân dung về một conngời, về một thời một cách chân thực, vô t nhất Con đờng trong nghệ thuật,trong cuộc đời; con ngời và ngời nghệ sĩ… điều chắc chắn sẽ gặp nhau

Trên con đờng sáng tạo của một tài năng hay là để trở thành một tàinăng, ngời nghệ sĩ ngoài phần chủ yếu là do yếu tố chủ quan, phần còn lạikhông kém quan trọng tạo điều kiện thuận lợi, thời cơ, sự hanh thông maymắn và thành công, đó là yếu tố khách quan Vậy con đờng ấy có hình dáng,

có chiều dài nh thế nào, sự cụ thể của yếu tố chủ quan, khách quan là gì,chúng ta sẽ lần lợt đi tìm Không hẳn là chính xác hoàn toàn, nhng sự khởi

đầu của một tài năng (ý nghĩa tồn tại của một sự vật là phụ thuộc vào nhữngmối quan hệ xung quanh nó) - của Lu Quang Vũ trong đời sống sân khấu nớcnhà có thể tính từ năm 1980 của thế kỷ XX khi anh trình làng những vở kịch

đầu tiên của mình Song không phải ngẫu nhiên mà anh gây dựng đợc ngaytên tuổi trong những bậc thang đầu tiên của sự thành công Quy luật trên hànhtrình sáng tạo nghệ thuật chỉ đợc những ngời nghệ sĩ thực sự có niềm đam mêmới rút ra đợc Nhng cái đam mê ấy không phải là mê đắm, là mù quáng mà

nó phải đợc thăng hoa, phải đợc chuyên nghiệp hoá

Trở lại với hoàn cảnh lịch sử đất nớc những năm sau chiến tranh, chínhxác hơn là những năm 80, chúng ta sẽ hiểu rõ hơn điều kiện khách quan trêncon đờng của nhà viết kịch trẻ Lu Quang Vũ trong mốc đầu của sự nghiệpsáng tạo Đất nớc ngập chìm trong những khó khăn của buổi giao thời, con ng-

ời rất dễ mất phơng hớng và rơi vào những bờ vực của sự chông chênh, gục gã.Nhân cách, đạo đức của con ngời, tơng lai đất nớc vừa bớc ra khỏi chiến tranhcàng cần phải đợc chú ý quan tâm hơn bao giờ hết Những giới hạn đợc mởrộng hơn nhờ giao lu quốc tế đợc đẩy mạnh nhng chính vì thế mà đôi mắt củanhững ngời vốn chỉ quen nhìn súng đạn, quân thù giờ đây đã bị loá, cần phải có

sự chuẩn bị và khoảng thời gian cần thiết để thích ứng

Cũng không thoát khỏi tình trạng chung của đất nớc, nền sân khấu nớcnhà (vẫn quen gọi là sân khấu cách mạng) dờng nh đang đứng im với sự nghèonàn, cằn cỗi Lúc này sân khấu không thể làm một chiếc loa để kêu gọi và

tuyên truyền cho cách mạng nữa mà cao hơn nó cần phục vụ, hoà nhập vớicuộc sống và không còn cách nào khác là phải khác trớc Nghĩa là phải làm

mới mình, phải "sống ” thì mới phục vụ đợc: sân khấu cần trở về với bản chất

của mình, là chính mình Cụ thể hơn, những ngời làm nghệ thuật với mong

muốn mãnh liệt là đổi mới sân khấu, "u tiên những vở diễn đề tài hiện đại ”,

song những kịch bản về con ngời mới, về cuộc sống mới còn quá ít, những rơi

rớt của thói quen "tải đạo ” vẫn còn Mặt khác cộng với thị hiếu nghệ thuật cũ

chúng ta cha cải tạo đợc, đã làm cho khó khăn, bế tắc càng thêm chất chồng

Nếu kể ra thì còn rất nhiều điều để nói về hoàn cảnh, thực trạng đất nớc

và nền sân khấu nớc nhà sau chiến tranh Cái khó khăn toàn diện bao trùm vềmọi mặt của một thời bao cấp ấy dờng nh đã đi đến tận cùng của nó Khôngchấp nhận hoàn cảnh, với truyền thống của ý chí và sức mạnh, con ngời ViệtNam đã vợt lên hoàn cảnh, không ngừng phấn đấu để giành lại cuộc sốngxứng đáng của con ngời, tạo cho đất nớc một vị trí đàng hoàng trên trờng quốc

tế cũng nh trong đời sống nghệ thuật thế giới Nhận thức đợc thực trạng củadân tộc giống nh con tằm trong vỏ kén mãi cha thoát xác, chúng ta hiểu rằng

không còn con đờng nào khác ngoài "đổi mới ” Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ

VI của Đảng cộng sản Việt Nam đã không ngần ngại nghiêm khắc nhìn lại sai

lầm và kiên quyết sửa chữa bằng vũ khí "nhìn thẳng sự thật, nói rõ sự thật ” Sự

tự ý thức, tự phê bình càng quan trọng hơn bao giờ hết Hiểu ngời, hiểu mình đểmang lại chiến thắng cho chính mình Bầu không khí đổi mới rõ ràng đã tạo ramột luồng sinh khí mới, cuộc sống diễn ra theo nhịp độ khẩn trơng, náo nứchơn, ai cũng thấy trách nhiệm của mình trong công cuộc đổi mới này Chínhsách đúng đắn của Đảng và Nhà nớc đã tạo cho văn học, nghệ thuật, trong đó

có sân khấu "một điểm tựa tinh thần mới mẻ, giúp cởi bỏ những ràng buộc từng

đa nghệ thuật đi xa dần đời sống”.

Thực ra nhu cầu đổi mới của sân khấu đã đợc đặt ra nghiêm túc từ trớckhi diễn ra Đại hội toàn quốc lần thứ VI vì sân khấu hiểu đợc vai trò của mìnhvới đời sống xã hội, nhng mới chỉ dừng lại ở phạm vi nội bộ của lĩnh vực này.Nhu cầu thì đã có song quá trình thực hiện còn nhiều dè dặt, yếu ớt Bằngchứng là Hội diễn sân khấu toàn quốc năm 1980 đã tặng thởng cho những vở

diễn tốt, "u tiên những vở diễn đề tài hiện đại ”, nhng sự luẩn quẩn vẫn cứ bám

riết với rất nhiều lý do mà nếu bây giờ chúng ta đa ra thì sẽ bị coi là nguỵbiện

Lu Quang Vũ đã xuất hiện trong đời sống sân khấu Việt Nam từ nhữngnăm đầu của thập kỷ 80 thế kỷ XX nhng trở thành kịch tác gia không phải là ý

định đầu tiên trong cuộc đời của anh Nói nh vậy để hiểu rằng, không chỉ với

Lu Quang Vũ mà với tất cả mọi ngời, nhất là những ngời làm nghệ thuật, con

đờng đi trong cuộc đời cũng nh trong hành trình sáng tạo nghệ thuật thậtkhông đơn giản, dễ dàng; không kể là có lúc phải gục ngã ngay trong niềm

đam mê của mình Sở dĩ cần nói đến thực trạng của đất nớc và toàn cảnh sânkhấu từ năm 1980 để chúng ta thấy đợc điều kiện khách quan đã tác động nhthế nào đến sự ra đời của kịch tác gia Lu Quang Vũ Để có cái nhìn khái quát

về sự tác động đó thì những thông tin về Lu Quang Vũ trớc khi trở thành kịchtác gia cũng sẽ giúp chúng ta có cái nhìn đầy đủ về anh hơn Đã từng làm thơ

và in thơ, đi lính rồi trở về và thất nghiệp, làm nghề tự do, vẽ thêm để kiếmsống… điều lại thêm gia đình riêng tan vỡ… điều tất cả dờng nh đều là con số không và

cái còn lại là hai bàn tay trắng: "Bây giờ anh chỉ còn là một chiếc cốc vỡ, một

vết thơng” (Ma dữ dội trên đờng phố, trên mái nhà) Song đó chỉ là bề nổi, là

những gì dễ xảy ra nhất trong bể trầm luân này Cái đáng kể đó là bản lĩnh củamột tài năng đã không bao giờ mất đi trong anh, là ý chí của một ngời con đãhứa với mẹ mình:

"Dẫu cuộc đời là con đờng dài thế Con sẽ đi qua mọi đèo dốc chông gai”

(Gửi mẹ)

Và đặc biệt là từ ngời cha - nhà viết kịch Lu Quang Thuận, với nhạycảm trong nghệ thuật, ông đã muốn con mình đi theo nghề sân khấu, dù ông

hiểu "đây là con đờng lắm chông gai, thất bại ” Dờng nh đó cũng là cách để

ông gửi gắm mong muốn và niềm say mê của mình Ông càng tin hơn và cũng

lo lắng hơn khi năm 1980 tại Hội diễn sân khấu toàn quốc, vở kịch Sống mãi

tuổi 17 của Lu Quang Vũ đợc nhận Huy chơng vàng Đúng lúc niềm tin đang

nhen nhóm trong lòng nhà viết kịch trẻ thì cái chết đột ngột của ngời cha đãtạo nên những khoảng lặng trong anh Đây là lúc Lu Quang Vũ thật sự nhậnthức sâu sắc về con đờng mà mình đã chọn Niềm tin, quyết tâm, tình phụ

tử… điều đã nâng bớc anh trên con đờng dài nh một định mệnh Bên anh không thểkhông nhắc đến ngời bạn đời, bạn nghề - nữ sĩ Xuân Quỳnh với tấm lòng yêumến và thán phục về một ngời phụ nữ Việt Nam rất hiện đại mà biết bao đôn

hậu, dịu dàng "Ngày mai đang bắt đầu từ ngày hôm nay ”, sự bắt đầu của một

tài năng đã có một quá trình chuẩn bị và có sự kết hợp của cái bên ngoài vàcái bên trong, của hoàn cảnh lịch sử và hoàn cảnh cá nhân… điều Nhng cái chủyếu vẫn là bản lĩnh nghệ thuật của ngời nghệ sĩ Nghệ thuật đích thực thì cònmãi với thời gian Ngời nghệ sĩ sớm đợc biết đến còn phải kể đến cái may mắn

khó đoán trớc Đúng nh Ngô Thảo đã nhận xét: "Nếu nói trong đời Vũ có một

lần gặp may mắn thì chính là thời điểm Vũ bớc vào làng sân khấu lúc thời tiết chính trị của đất nớc đổi mới đã tạo cho anh một khoảng không gian rộng bao

la để sáng tạo nghệ thuật, đồng thời số lợng các đoàn nghệ thuật có nhu cầu kịch bản mới phù hợp với tình hình, đáp ứng nhu cầu của công chúng là thêm một điều kiện khác tác động đến sức sáng tạo của Lu Quang Vũ” [23,52] Đội

ngũ tác giả có sáng tác để diễn đợc trong hoàn cảnh lúc đó là rất ít ỏi Bởi vậy

Lu Quang Vũ trở thành nhân vật chính của bức tranh sân khấu những năm 80.Thành công mà anh giành đợc trong Hội diễn sân khấu năm 1985 với khảnăng phản ánh chân thực đời sống, tạo nên diện mạo mới cho nền sân khấu n-

ớc nhà, những tác phẩm của Lu Quang Vũ đợc công chúng nhiệt liệt hoannghênh và sự ủng hộ lại tiếp nối liên tục đã chứng minh điều đó Ngoại lực vànội lực đã gặp gỡ, kết tinh và thăng hoa từ ngòi bút của anh Sân khấu nhậnthức đợc sứ mệnh của mình và Lu Quang Vũ cũng hiểu đợc sứ mệnh của mộtkịch tác gia cho nên những vở kịch của anh cũng là sự tự ý thức, sự hoá thân,

sự phân thân của tâm hồn đến với mọi tâm hồn Không còn nghi ngờ gì nữa

-Lu Quang Vũ chính là một tài năng

Sự phát lộ tài năng của anh không hội tụ tại một thời điểm mà nó cứ lantoả, lớn dần theo sự tự ý thức của chính anh về bản thân và về sứ mệnh củamình Anh lao động không ngừng nghỉ, lao động vì nhu cầu tự thân, vì nhucầu của cuộc sống gia đình, cao hơn là vì tình yêu cuộc sống, yêu con ngời,yêu đất nớc Sự cố gắng của anh lại càng phải gấp năm, gấp mời, nhất là khi

có nhiều đơn vị đặt kịch bản và bạn bè thì hối thúc Tốc độ ngày càng nhanh,càng gấp gáp Lu Quang Vũ sống với kịch, sống hết mình trên từng trang viết

Chính vì vậy anh càng hiểu thêm "nghề ” và "nghiệp” của mình Những tri

thức trớc đây còn thiếu, những kinh nghiệm cha đợc biết tới, giờ đây đã đợctrang bị đầy đủ, thấm thía Anh vừa viết vừa học, vừa học vừa viết Mục đíchcao cả trong sáng tạo để hớng tới Chân, Thiện, Mĩ đợc Lu Quang Vũ thể hiệnqua ý thức học hỏi, kiểm điểm lại bản thân và những vở kịch của mình Thái

độ lắng nghe, thấu hiểu và cũng rất dứt khoát trong chính kiến đã tạo cho kịchcủa anh một sức sống, vẻ đẹp riêng

Ngay từ buổi đầu tiên với những vở kịch nh: Mùa hạ cuối cùng (1981),

T.15 đi về đâu… điều sau khi diễn trên sân khấu, bản thân tác giả đã nhận ra nhợc

điểm trong tác phẩm của mình là tính luận đề quá rõ bởi anh muốn cho nhânvật nói hết kiệt mọi suy nghĩ, sợ khán giả không hiểu hoặc hiểu nhầm ý đồ màmình muốn thể hiện Tất nhiên để khắc phục ngay lập tức hạn chế ấy là mộtviệc rất khó khăn nhng bằng lơng tâm, trách nhiệm với nghề nghiệp, với một

sự cầu tiến mạnh mẽ, Lu Quang Vũ đã không làm cho những đạo diễn dựng

vở thất vọng Hơn thế anh còn tạo cho kịch của mình những phẩm chất đángquý nh một cách khẳng định vị trí cũng nh tự nhắc chính mình về dấu ấn củamột nhà thơ, nhà văn vẫn còn in đậm trong ngòi bút của anh Đó là chất vănhọc đậm đặc, giàu có với những chi tiết đa nghĩa làm cho ý nghĩa của vở kịchtrở nên phong phú, trái ngợc lại với thực trạng của những vở kịch giản đơn,rao giảng Không dừng lại ở đó, nhân vật trong kịch bản của anh cũng ngàycàng sắc nét bởi cá tính và chân thực, rất gần với đời sống, dờng nh là bớc ra

từ đời sống vậy Tính cách, tâm lý của nhân vật ngày càng phức tạp, xấu tốt

đan xen, không dễ gì mà đánh giá ngay đợc bản chất Ngời xem tìm thấy mìnhtrong kịch của anh và không còn lý do nào khác để họ không đến với kịch Lu

Quang Vũ nh một cách trở về với chính mình, với con ngời "nguyên thuỷ ”

nhất trong mình Dẫu ít ỏi thôi quỹ thời gian mỗi ngời giành riêng ra để nhìnlại bản thân thì cuộc sống này trở nên tốt đẹp, cao cả và ý nghĩa biết bao L uQuang Vũ đã gắng sức để giúp mỗi ngời làm đợc cái việc rất nhỏ mà không dễ

ấy Bởi giả sử một ngời đã làm quá nhiều việc xấu, họ đâu dám nhìn lại mình,

đâu dám thừa nhận việc mình làm, thậm chí là không ý thức đợc tính chất củanhững việc đã làm Tất cả sự phủ nhận đó đều cho chúng ta hiểu, họ khôngmuốn mình xấu, không muốn ngời khác nghĩ xấu về mình Vậy tại sao lạikhông biến điều đó thành sự thật, rằng: mình là ngời tốt, là đáng tin trong mắtmọi ngời

Kết quả gần 10 năm sáng tác của Lu Quang Vũ đã để lại hơn 50 vở kịch

mà nếu chia theo đề tài thì có thể phân làm ba loại Loại 1: Dựa tích truyện

dân gian: Hồn Trơng Ba, da hàng thịt; Nàng Sita; Ông vua hoá hổ; Lời nói

dối cuối cùng; Linh hồn của đá … Loại 2: Dựa vào cốt truyện văn học để

chuyển thành kịch bản: Đôi dòng sữa mẹ, Hẹn ngày trở lại, Chết cho điều

cha có, Muối mặn của đời em … Loại 3: Do sáng tác với đề tài hiện đại - đối

tợng mới trong hoàn cảnh sân khấu toàn đề tài từ tích cũ Loại này đợc coi làphần chủ yếu, có đóng góp lớn nhất, tạo cho sân khấu Việt Nam một diện mạohoàn toàn mới, thay đổi t duy của ngời phê bình, ngời diễn, ngời xem kịch Sốlợng kịch Lu Quang Vũ viết càng về sau càng nhiều, càng nhanh cho thấy độchín, trởng thành, tự tin của anh trong t thế chủ động của một ngời biết mình

đang làm gì, đang ở đâu Quan điểm về nghệ thuật, về sáng tác của anh không

đợc thể hiện nhiều qua những lời phát biểu mang tính lý luận suông mà khéoléo đợc chuyển tải một cách có duyên qua những vở kịch Nói ít và làm rấtnhiều - đó là phẩm chất ở anh càng làm cho bạn nghề, khán giả thêm quýphục

Hội diễn sân khấu toàn quốc đợc tổ chức 5 năm một lần đợc xem nhmột cái mốc quan trọng, là thớc đo để các đơn vị chuẩn bị tiết mục, đua tài để

đánh giá tài năng của đạo diễn và tác giả kịch bản Nghệ thuật lúc này khôngthể quét sơn đánh bóng mà phải là chính mình Lu Quang Vũ từ khi quyết

định trở thành một kịch tác gia cho đến trớc khi mất, anh đã tham gia hai lầnHội diễn 1980 và 1985 với sự thay đổi từ một tác giả tên tuổi còn mới mẻ cho

đến một gơng mặt không thể thiếu trong nền sân khấu nớc nhà

Trong phần trên những thành công của Lu Quang Vũ trong Hội diễnsân khấu 1985 đã đợc nói đến ở phần này, chúng ta có thể đi vào tìm hiểu cụthể hơn về những vở kịch của anh đã gây ấn tợng mạnh với ngời xem bởi giátrị cập nhật và cũng rất thời đại Đây chính là những tác phẩm đã đa Lu Quang

Vũ lên đỉnh cao, khẳng định tài năng thực sự của anh Cũng không khác làbao khi coi chúng chính là những đỉnh cao trong sự nghiệp sáng tác của tácgia

Hội diễn đợt 1 của năm 1985 đợc tổ chức ở Thanh Hoá và Lu Quang

Vũ đã tham gia với kịch bản Nguồn sáng trong đời, đợc đạo diễn Nguyễn

Đình Nghi dựng và do đoàn kịch Hà Bắc diễn Trừ tên tuổi của tác giả và đạodiễn đã đợc biết đến, đoàn kịch và vở diễn còn rất mới, nhất là khi đoàn kịchcha có vị trí nổi bật trong các đoàn tham gia Hội diễn Vở kịch thì lần đầu tiên

đợc dựng, diễn viên khi lên sân khấu không đợc trang điểm (theo yêu cầu đạo

diễn) mà phải để "mộc ” Song với sự cố gắng hết mình của những ngời tham

gia, vở kịch đã để lại nhiều ấn tợng, cảm xúc đặc biệt cho ngời xem, góp phầnvào sự thành công và ý nghĩa to lớn của hội diễn Ngời hoạ sĩ sáng tác trong

lúc bị mù và sau khi đợc trả lại ánh sáng thì anh nhận ra những tình cảm màmọi ngời dành cho anh chỉ là ở nghị lực làm việc chứ cha phải là ở tài năng

đích thực của mình Có ánh sáng mà anh lại thấy khó sống hơn cả lúc bị mù

Bởi anh đang đối diện với sự thật và anh nhận ra rằng: "Không thể vì bất cứ lý

do gì mà quay lng lại với sự thật (nhất là trong sáng tạo nghệ thuật) bởi vì sự thật đó chính là nguồn sáng trong đời” Ngô Thảo đã đánh giá: "Những t tởng sâu nặng tình đời đợc chuyển tải trong một cốt truyện cảm động với lối diễn mộc mạc mà đầy sức khái quát, cách điệu, vốn là thế mạnh của đạo diễn Nguyễn Đình Nghi, đã làm cho vở diễn đạt một thành công suất sắc, mở đầu cho một mùa hội diễn có nhiều thành tựu nổi bật, đợc đánh giá là đỉnh cao của sân khấu cách mạng 40 năm” [23,58] Giờ thì ta đã hiểu đạo diễn và tác

giả đã gặp nhau trong sự đồng cảm, nhạy cảm về nghệ thuật, tại sao Nguyễn

Đình Nghi lại để "mộc ” cho diễn viên - vì cao quý hơn hết đó là sự thật trong

cuộc đời này

Hội diễn đợt 2 đợc tổ chức ở thành phố Hồ Chí Minh, không thể không

nhắc đến thành công rực rỡ của Tôi và chúng ta của Lu Quang Vũ, do Hoàng

Quân Tạo và Đoàn kịch Hà Nội dàn dựng Vở kịch đã thực hiện rất nhiều vaitrò, sứ mệnh của mình nếu chúng ta đặt nó vào hoàn cảnh ra đời lúc đó Trớchết là đã góp phần vào việc mở rộng phạm vi ảnh hởng của kịch nói vào mộtlớp khán giả mới tại thành phố Hồ Chí Minh, nơi mà ngời ta vốn hâm mộ cảilơng Sau đó là vở kịch trong mối quan hệ với xã hội đất nớc - đại diện cho sânkhấu đã đi vào vấn đề nóng bỏng trong cao trào đổi mới trớc khi đại hội VI

diễn ra: "Đó là sự dũng cảm và mới mẻ, cả đối với ngời viết và đơn vị dàn

dựng” Giám đốc Hoàng Việt và hành động tiên phong của anh, đi trớc một

b-ớc trong quản lý, chống lại sự quan liêu để cứu sống một xí nghiệp với baonhiêu công nhân, rộng hơn là cứu cả một đất nớc thoát khỏi tình trạng trì trệ,khủng hoảng Mối quan hệ cá nhân và tập thể đợc đề cập với những cách xử lý

đầy tính nhân văn Tôi và chúng ta của Lu Quang Vũ và bốn vở kịch khác đợc

báo chí đánh giá "nh năm cỗ xe tăng tiến vào với sức mạnh của những chiếc xe

tăng giải phóng dinh Độc Lập ngày nào ” [23,59].

Một vở kịch cũng dành đợc Huy chơng vàng trong hội diễn, tuy khángiả ít biết đến nhng những ngời cùng nghề đều công nhận đây là một kịch bản

hay và đáng chú ý bởi lối cấu trúc độc đáo, mới lạ Ngời tốt nhà số 5 đợc đoàn

chèo Hà Sơn Bình và đạo diễn Phạm Thị Thành - cũng là một ngời bạn của Lu

Quang Vũ dàn dựng Không có mâu thuẫn gay gắt hay tình tiết rối rắm, phứctạp nhng bằng chất liệu gần gũi hàng ngày của cuộc sống xung quanh, tác giả

đã viết nên một vở kịch đầy thâm thuý và không tầm thờng Thủ pháp đồnghiện đợc sử dụng, tạo ra một bức tranh cuộc sống với những mảng màu khác

nhau, làm cho ngời xem dấy lên bao cảm xúc Với vở kịch này, "chất sân

khấu của Vũ đã đạt tới một độ chín vững vàng” đúng nh Ngô Thảo đã đánh

giá Không thể phủ nhận, với Lu Quang Vũ mọi biểu hiện của hiện thực cuộcsống đều có thể thành đề tài trong sáng tác kịch của anh Một ngời tốt đến

sống giữa một tập thể vốn đã quen với lối sống ích kỷ "quay lng ra thiên hạ ”.

Họ không thích và tìm mọi cách xua đuổi anh ta Con ngời ấy đã đi thật sự vàkhi đó tập thể kia mới nhận ra họ đã mất mát nh thế nào Họ hiểu một sự thật:anh ta không đủ xấu để chung sống với họ và họ không đủ tốt để sống với anh

ta Tính triết lý gợi nhiều suy ngẫm và day dứt lòng ngời đợc kịch tác gia thểhiện qua vở kịch đã cho chúng ta thấy tầm vóc của một t tởng, một trí tuệ khi

về sự đốn ngộ, thức tỉnh và tốt đẹp hơn của cuộc sống con ngời Kịch LuQuang Vũ đã có mặt đúng lúc cần thiết nhờ mặt mạnh đáng chú ý dờng nh đãthành bản năng, kỹ xảo của anh: đó là khả năng nhào nặn chuyện đời thờng để

đa lên trang viết và diễn trên sân khấu Những điều đó lại kết hợp với sự địnhhớng ngay từ đầu (mà chúng ta đã nói ở phần trên) trong sáng tác của Lu

Quang Vũ: đó là đấu tranh cho sự tồn tại và thắng lợi của những giá trị vĩnhhằng: Chân - Thiện - Mĩ.

Viết nhanh, viết nhiều nên chất lợng các vở không đều nhau cũng là

điều dễ hiểu nhng cái quan trọng là ở vở nào cũng có cái gì đáng để quan tâm

và tác giả đã kịp gửi gắm đôi điều tâm đắc Những vở diễn của Lu Quang Vũvẫn lên sân khấu và nhận đợc những lời khen chê theo cách nhìn nhận của mỗikhán giả Có thể có những vở sẽ không còn mãi với thời gian (sứ mệnh lịch sử

sẽ đợc chuyển lên vai ngời khác), đó là quy luật, nhng cái mà Lu Quang Vũ

đã làm cho hiện tại, cái mà chúng ta đã thấy đợc, đã tin đợc có quyền đợccông nhận, trân trọng và giữ gìn Không có gì là tuyệt đối cả Con ngời ta chỉhoàn hảo khi có trong mình những điều không hoàn hảo Khả năng con ngời

có hạn, cha thể làm hết mọi việc tốt nhất với một kết quả tốt nhất trong mộtkhoảng thời gian nhất định Cái còn lại mới là điều đáng nói, nh bây giờchúng ta đang nói về kịch Lu Quang Vũ để mà thấu hiểu và không quênnhững gì nên nhớ

Lu Quang Vũ là một tài năng - là một nghệ sỹ Với những gì đã làm

đ-ợc, kịch tác gia này cho phép chúng ta nhìn thấy đợc phong cách riêng củaanh - phong cách kịch Lu Quang Vũ Thậm chí cũng không phải là quá lời khi

giáo s Phan Ngọc khẳng định: "Có một kịch pháp Lu Quang Vũ ” Những điều

này chỉ đợc rút ra sau khi Lu Quang Vũ đã mất - có nghĩa là phải có một

khoảng thời gian để chúng ta "nghiệm ” lại một cách nghiêm túc và khoa học

về kịch của anh Điều đó hoàn toàn có lý khi chúng ta biết rằng để có đợcnhững vở diễn hấp dẫn, Lu Quang Vũ cũng phải trải qua những thử nghiệm,những thành bại qua các vở kịch liên tục đợc dàn dựng của mình Lu Quang

Vũ là kịch tác gia nhng cha bao giờ anh đối lập hoặc đánh mất đi những thếmạnh mà anh từng có của một nhà thơ, nhà văn, nhà báo, nhà phê bình Chínhnhững thế mạnh đó đã góp phần tạo nên nét riêng, độc đáo, đặc sắc trongphong cách kịch Lu Quang Vũ mà vẫn không làm mờ đi dấu ấn thời đại

Các loại hình sân khấu: kịch nói, chèo, cải lơng, kịch dân ca… điều trong đó

có những vở Lu Quang Vũ trực tiếp viết cho từng loại hình theo sự đa tài thiênbẩm và không thể thiếu lòng yêu nghệ thuật sân khấu dân gian mà cha anh đãtruyền lại Điều chúng ta nhận thấy trớc hết là phạm vi rộng rãi, phong phúcủa đề tài mà Lu Quang Vũ đã mạnh dạn đa vào kịch của mình nh một sựkhám phá không ngừng hiện thực cuộc sống, tâm lý con ngời tạo nên thế giới