Đặc điểm loại hình trường ca thế hệ chống mỹ

Nhìn chung các bài viết này đều xoay quanh một số vấn đề cơ bảnnh: khái niệm, đặc trng của trờng ca, phân biệt trờng ca với các thể loại khác, lýgiải nguyên nhân sự nở rộ trờng ca những

trờng đại học vinh

bộ giáo dục và đào tạotrờng đại học vinh

Nguyễn Thị Nguyệt

đặc điểm loại hình trờng ca

thế hệ chống Mỹ

Chuyên ngành: Lý luận văn học Mã số : 60.22.32

Luận văn thạc sĩ Ngữ văn

Ngời hớng dẫn khoa học:

TS Lê Văn Dơng

Vinh - 2007

Chơng 1 Trờng ca thế hệ chống Mỹ trong sự phát triển chung của

tr-ờng ca Việt Nam hiện đại

11

1.2 Tổng quan về sự phát triển của trờng ca trong văn học Việt Nam hiện đại 131.2.1 Sự xuất hiện của trờng ca - một hiện tợng mang tính quy luật 131.2.2 Sự phát triển của trờng ca trong văn học Việt Nam hiện đại 17

2.2 Đặc điểm loại hình trờng ca thế hệ chống Mỹ thể hiện trên phơng diện cảm

hứng sáng tạo

36

2.2.1 Cảm hứng chủ đạo của trờng ca thế hệ chống Mỹ 372.2.2 Đặc điểm nổi bật trong cảm hứng sáng tạo ở trờng ca thế hệ chống Mỹ 502.3 Đặc điểm loại hình trờng ca thế hệ chống Mỹ thể hiện qua việc xây dựng

hình tợng

55

2.3.1 Những hình tợng lớn trong trờng ca thế hệ chống Mỹ 552.3.2 Đặc điểm nổi bật trong việc xây dựng hình tợng ở trờng ca thế hệ chống

Mỹ

68

2.4 Đặc điểm loại hình trờng ca thế hệ chống Mỹ trên phơng diện kết cấu 72

3.1.1 Thanh Thảo - vài nét tiểu sử 943.1.2 Sự xuất hiện của Thanh Thảo trong thế hệ chống Mỹ 94

3.1.4 Thanh Thảo - ngời mở đầu cho trờng ca thế hệ chống Mỹ viết về chiến

tranh sau chiến tranh

97

3.2 Những đặc điểm nổi bật của trờng ca Thanh Thảo 993.2.1 Những khám phá mới về hình tợng nhân dân 1013.2.2 Sự trăn trở về lơng tri, đạo đức và thơ ca 114

3.2.4 Tìm kiếm, thể nghiệm, đổi mới về ngôn ngữ 129

mở đầu

1 Lý do chọn đề tài

1.1 Trờng ca là một thể loại văn học có bề dày lịch sử Trong quá trình

phát triển của mình, trờng ca có sự vận động, biến đổi để phù hợp với từng thời

đại Đây là quy luật tất yếu, vì mỗi thời đại đều đòi hỏi những hình thức mớithích ứng với trình độ t duy và thẩm mỹ của mình Trờng ca qua nhiều giai đoạnphát triển có những tên gọi riêng, đặc thù của từng thời kỳ, tên gọi đó phản ánh

đặc trng riêng của nó ở mỗi thời kỳ đó Thực tế là không thể đa ra một số đặc

điểm nào đó để mô tả chung cho mọi loại hình trờng ca Việc nghiên cứu trờng

ca của mỗi thời đại, mỗi thế hệ tác giả để nhận diện chúng là hết sức cần thiết

1.2 Thành tựu của thơ ca kháng chiến chống Mỹ có sự đóng góp của

nhiều thế hệ trong đó có thế hệ chống Mỹ Thế hệ chống Mỹ đã góp phần quan

trọng đa nền thơ cách mạng đến giai đoạn phát triển cao, đạt đợc nhiều thànhtựu xuất sắc Trong sự đóng góp đó phải kể đến mảng trờng ca viết về cuộckháng chiến chống Mỹ cứu nớc Những năm chiến tranh và đặc biệt là sau khichiến tranh kết thúc, do nhu cầu tổng kết cuộc chiến tranh vệ quốc, khái quáthiện thực đất nớc qua một thời kỳ biến động lớn của lịch sử, các nhà thơ thế hệchống Mỹ đều có xu hớng tìm đến thể loại trờng ca - một thể loại dài hơi thíchhợp cho việc chuyển tải những nội dung lớn, cảm xúc dồi dào, mãnh liệt Chabao giờ trờng ca hiện đại phát triển rầm rộ nh những năm 60, 70, 80 Sự nở rộtrờng ca, đặc biệt là sau năm 1975 đợc xem là "hiện tợng" của văn học ViệtNam hiện đại Nhiều trờng ca đã đạt giải thởng văn học lớn và trở thành đỉnhcao trong sự nghiệp sáng tác của các tác giả, đỉnh cao của văn học viết về đề tàichiến tranh cách mạng, có sức sống qua thời gian nh: Bài ca chim Chơ rao của

Thu Bồn, Mặt đờng khát vọng của Nguyễn Khoa Điềm, Đờng tới thành phố

của Hữu Thỉnh, Mặt trời trong lòng đất của Trần Mạnh Hảo, Trờng ca s đoàn

của Nguyễn Đức Mậu, Những ngời đi tới biển của Thanh Thảo, Gọi nhau qua vách núi của Thi Hoàng Thực tiễn sáng tác sôi động, đặc biệt là sự thành

công của các trờng ca thúc đẩy việc tìm hiểu những đặc trng, xác định thi phápthể loại Đã đến lúc cần có cái nhìn đầy đủ về diện mạo của một thể loại Chúngtôi tìm hiểu trờng ca thế hệ chống Mỹ trớc hết với mong muốn khẳng định sựtồn tại với những đặc trng riêng của nó trong hệ thống thơ ca chống Mỹ

1.3 Thanh Thảo là gơng mặt thơ tiêu biểu thuộc thế hệ chống Mỹ Bằng

tài năng và tâm huyết của mình, ông đã sớm khẳng định phong cách thơ ca và

đem đến cho thơ ca chống Mỹ nói riêng, thơ ca dân tộc nói chung một tiếngthơ, một phơng thức biểu hiện mới mẻ, độc đáo Thanh Thảo là ngời mở đầumảng trờng ca sau 1975 với Những ngời đi tới biển và sau đó là: Trẻ con ở Sơn

Mỹ, Những nghĩa sĩ Cần Giuộc, Bùng nổ của mùa xuân, Trò chuyện với nhân vật của mình, Khối vuông rubíc Đã từng có ý kiến cho rằng Thanh Thảo là

ông "vua trờng ca" Chúng tôi chọn khảo sát trờng ca Thanh Thảo bởi hai lý do:Thanh Thảo là tác giả trờng ca tiêu biểu của thế hệ chống Mỹ với mảng trờng caviết sau 1975; Trờng ca Thanh Thảo thể hiện rõ nhất những khám phá, cách tân

về nội dung và nghệ thuật, không chỉ tiêu biểu cho loại hình trờng ca chống Mỹ

mà còn gợi mở những vấn đề về xu hớng phát triển của trờng ca hiện đại

2 Lịch sử vấn đề

Cho đến thời điểm này, nhìn lại việc nghiên cứu mảng trờng ca có thểthấy trờng ca chống Mỹ đợc bàn đến không nhiều nhng cũng không phải là ít.Ngoài những bài viết, chuyên luận trực tiếp bàn về trờng ca thì hầu nh trong tấtcả những bài phê bình, công trình nghiên cứu về thơ chống Mỹ, thơ hậu chiến, ởmọi góc độ, đều có đề cập đến trờng ca Không khí bàn luận về trờng ca sôi nổinhất dừng lại ở một cuộc trao đổi đợc tổ chức khá dài kỳ từ năm 1980 - 1982trên Tạp chí Văn nghệ Quân đội và Tạp chí Văn học, khi trờng ca đang ở độsung sức nhất Theo sự thống kê, thu thập t liệu của chúng tôi, cho đến nay, việcnghiên cứu trờng ca chống Mỹ có hệ thống hơn cả dừng lại ở hai chuyên luận:

"Về một đặc trng thi pháp thơ Việt Nam (1945-1995)" của Vũ Văn Sỹ và

"Tr-ớc đèn thơ" (2005) của Lê Thành Nghị Tuy nhiên, các tác giả cũng chỉ dành

một chơng trong chuyên luận của mình để bàn về trờng ca

Do vấn đề mà chúng tôi chọn nghiên cứu là thể loại trờng ca, một kháiniệm thể loại từng gây nhiều tranh cãi, nên khi xem xét lịch sử vấn đề nghiêncứu, chúng tôi hệ thống lại cả hai mảng: lịch sử nghiên cứu về trờng ca và trờng

ca chống Mỹ Dù cố gắng, luận văn cũng không tránh khỏi tình trạng bỏ sótmột số ý kiến đăng tải ở các báo, tạp chí mà chúng tôi cha có điều kiện tiếp xúc

2.1 Những bài viết tham gia cuộc trao đổi về trờng ca đăng ở Tạp chí Văn nghệ Quân đội, Tạp chí Văn học và một số bài viết đăng rải rác trên các báo, tạp chí khác trớc và sau cuộc trao đổi

Chúng tôi tập hợp đợc khoảng trên 20 bài viết bàn về trờng ca và trờng cachống Mỹ Nhìn chung các bài viết này đều xoay quanh một số vấn đề cơ bảnnh: khái niệm, đặc trng của trờng ca, phân biệt trờng ca với các thể loại khác, lýgiải nguyên nhân sự nở rộ trờng ca những năm sau chiến tranh chống Mỹ, hoặc

đi vào phân tích đánh giá một tác giả, tác phẩm cụ thể

2.1.1 Vấn đề đợc đặt ra nhiều nhất ở các bài viết là khái niệm trờng ca vànhững đặc trng về nội dung, nghệ thuật của nó

Trên đờng đi tìm một định nghĩa về trờng ca trong văn học Việt Namhiện đại, các nhà nghiên cứu phê bình đã có sự tranh luận sôi nổi xung quanhkhái niệm trờng ca và những đặc trng của trờng ca hiện đại Các ý kiến tỏ ra bănkhoăn về khái niệm trờng ca Theo Đỗ Văn Khang, khái niệm "Trờng ca"

không phải là một thuật ngữ chính xác và khoa học, "bởi lẽ, khái niệm này không nói lên đợc đặc trng cơ bản của một thể loại thơ nào cả Hơn nữa, nó còn có thể gây nên tình trạng mơ hồ lẫn lộn" [29,85] Vũ Đức Phúc có cùng

nhận định nh vậy khi cho rằng "trờng ca là một thuật ngữ văn học mới, cha chính xác, cha ổn định" [59,93] Từ Sơn trong bài viết "Về khái niệm trờng ca"

thậm chí còn phản đối tên gọi "trờng ca" Theo tác giả, tên gọi này cha hợp lý,

và "nếu còn gọi là trờng ca, chỉ nên dùng cho những chuyện thơ có cốt truyện hoặc chỉ những bài thơ tự sự dài chừng năm trăm, một ngàn câu trở lên"

[65,120] Sự băn khoăn này cũng là điều dễ hiểu bởi theo các nhà nghiên cứu,việc khái niệm trờng ca đợc dùng để gọi tên chung cho cả những trờng ca cổ

điển, các Khan của Tây Nguyên lẫn những sáng tác dài hơi của văn học hiện đại

là "không ổn" Vì thế, khi gọi tên trờng ca hiện đại, họ đều thận trọng phân biệtvới trờng ca cổ điển Phạm Tiến Duật trong bài "Nhân bàn về trờng ca đôi điều nghĩ về hình thức" cho rằng "trờng ca từ trớc đến nay ở nớc ta cũng đã biến thiên khá nhiều Đến những trờng ca đợc viết trong mấy chục năm nay không giống với những trờng ca cổ điển nữa" [11,117] Hữu Thỉnh trong bài

viết "Vài suy nghĩ" chú ý đi tìm một định nghĩa thoả đáng, có thể chỉ rõ những

nét bản chất nhất của thể loại trờng ca Theo ông, "Trờng ca cũng giống nh các thể loại khác, đã và đang có sự thay đổi, phát triển Rõ ràng những ngời viết trờng ca bây giờ không còn quan niệm giống nh thời của của tác giả I-li-át và

Ô-đi-xê nữa Từ các trờng ca Tây Nguyên đến các trờng ca mới xuất hiện, nhận thức về thể loại của ngời viết đã trải qua một chặng đờng dài" [88,120].

Thống nhất với nhận định này, Trần Ngọc Vơng trong bài viết "Về thể loại ờng ca và tính chất của nó" cũng khẳng định: "Trong lịch sử phát triển văn học ở Việt Nam cũng nh thế giới, không phải chỉ đến thời kỳ hiện đại mới có trờng ca Thế nhng trờng ca hiện đại ở Việt Nam không thể là sự tiếp tục tự

tr-nhiên của các trờng ca trong lịch sử" [103,127] Từ những ý kiến của Hê-ghen

về trờng ca sử thi, Đỗ Văn Khang nêu ra sáu đặc trng cơ bản của trờng ca hiện

đại và cho rằng thể loại mà ta đang gọi là "Trờng ca" chỉ có ý nghĩa mỹ học đầy

đủ nhất, với tất cả bản chất của nó, nó sẽ có cái tên gọi duy nhất là "Trờng ca

sử thi hiện đại" [29,91] Mã Giang Lân lại khẳng định: "Thơ dài, trờng ca là

b-ớc phát triển mới của thơ trữ tình trong khả năng bao quát, khái quát cuộc sống" [32,107]

Trên cơ sở sự xác định đó, các bài viết đã nêu ra những đặc trng về nộidung và hình thức của trờng ca hiện đại Về đặc trng nội dung, cơ bản các bàiviết đều thống nhất nhận định trờng ca hiện đại hớng tới khái quát những vấn đềlớn của lịch sử, dân tộc và thời đại Tính chất nội dung lớn của trờng ca đợc

thừa nhận Theo Trần Ngọc Vơng, "một cảm hứng lớn đó là linh hồn của trờng ca Một cảm hứng lớn nh vậy chỉ xuất hiện ở thời đại cách mạng" [103,129].

Nhà lý luận văn học Đỗ Văn Khang cho rằng, vấn đề quan trọng nhất ở trờng ca

là "phải xem xét cái trạng thái tổng thể của thế giới hiện đại mà các tác giả ờng ca mô tả nó trong trạng thái gì" Theo tác giả, cái làm nên đặc trng thứ

tr-nhất của trờng ca là "chất khái quát tổng thể lịch sử, là cái phong cách đồ sộ hoành tráng muốn thâu tóm cả một thời kỳ hoạt động sôi nổi của dân tộc, để làm ra cái mục đích tinh thần và bản chất của sự nghiệp dân tộc đang theo

đuổi" [29,87] Hoàng Ngọc Hiến nhấn mạnh chất triết lý ở trờng ca Theo ông,

trờng ca dù viết bất kỳ đề tài nào cũng "mạnh chất triết lý, không phải với ý nghĩa đa ra nhiều triết luận mà là những chiêm nghiệm sâu sắc nhất về thế giới" [23,72].

Một số đặc trng khác của trờng ca hiện đại nh độ dài, kết cấu, tính chất tự

sự, trữ tình, cốt truyện, ngôn ngữ đợc các bài viết chỉ ra Mã Giang Lân khẳng

định: "Trờng ca đã tiếp thu, vận dụng và sáng tạo trên các yếu tố cơ bản của thơ trữ tình và sử thi, nghĩa là kết hợp cả hai phơng thức biểu hiện: tự sự và trữ tình" [32,152] Đỗ Văn Khang cho rằng trờng ca "lấy tự sự làm chính"

[29,90] Vũ Đức Phúc, ngợc lại, cho rằng vấn đề cơ bản của cấu trúc trờng ca,trữ tình là chủ yếu trong đó có "độ pha chế" của yếu tố tự sự [59,101]

Vai trò của cốt truyện trong trờng ca hiện đại cũng đợc hầu hết các bàiviết chú ý Nguyễn Trọng Tạo chú ý loại trờng ca có cốt truyện hoặc ít ra cũng

có bóng dáng, số phận của nhân vật trung tâm "Bởi rằng, trong một dung lợng lớn về số câu, sự hấp dẫn của cốt truyện, sự hấp dẫn bởi số phận của nhân vật trong trờng ca là rất cần thiết " [71,118] Vơng Trọng cho rằng: "Cốt truyện không phải là đặc trng của trờng ca Không ai có thể phủ nhận đợc một thực tế khách quan là càng về sau, loại trờng ca không có cốt truyện này phát triển càng nhiều, và nó đảm trách đợc những vấn đề mà các thể loại khác không gánh nổi" [95,122] Trần Mạnh Hảo, trong bài viết "Vài ý nghĩ nhỏ", khẳng định: "Các bạn quan niệm trờng ca phải có cốt truyện, nhân vật, tính cách nhân vật nếu không bố cục sẽ rời rạc Theo chúng tôi, công việc

đó xin dành cho truyện thơ, cho tiểu thuyết Chúng tôi không phản đối dạng trờng ca có cốt truyện, có nhân vật, nhng điều đó không phải là chủ yếu"

[19,124] Hữu Thỉnh, trong bài viết "Vài suy nghĩ", rút ra nhận xét về trờng ca

hiện đại trên cơ sở thực tế sáng tác: "Ngời này thì nhấn mạnh tính cốt truyện, ngời kia lại nghiêng về cảm xúc trữ tình Có ngời cấu trúc trờng ca thành những mảng lớn, dựa trên sự phát triển của chủ đề Có ngời lại tổ chức các chơng đoạn theo kiểu những bài thơ ngắn liên hoàn ở ngời này thì sự kiện

đóng vai trò chủ chốt, ở ngời khác lại lấy sự triển khai nội tâm làm đờng dây dẫn dắt chủ yếu Xem thế đủ biết quan niệm về trờng ca ở ta hiện nay thật cơ

động và rộng rãi" [88,121]

Vấn đề độ dài của trờng ca cũng đợc các bài viết quan tâm song ý kiến đa

ra cha hoàn toàn thống nhất Vũ Đức Phúc đề nghị tạm chấp nhận độ dài của ờng ca là khoảng từ bốn, năm trăm câu trở đi [59,94] Nguyễn Trọng Tạo chorằng trờng ca không nhất thiết phải đồ sộ về số câu, số chơng đoạn, mức độ dàingắn hoàn toàn phụ thuộc vào sự đòi hỏi của nội dung mà trờng ca đề cập đến[71,120] Theo Thu Bồn, cha thấy bản trờng ca nổi tiếng nào lại gói ghém vấn

tr-đề chỉ trong khoảng 100 câu trở xuống, còn loại trờng ca 50 câu trở xuống thìcha thấy ai làm "Nh vậy, đứng ở hiện nay (năm 1980) mà nói, trờng ca phải

là dài; dài nh thế nào là tuỳ, nhng phải dài" [4,537]

ở các góc độ khác nhau, có thể nói khá nhiều vấn đề của trờng ca đã đợc

đề cập nhng nhìn chung do khuôn khổ của những bài viết mang tính trao đổi,các ý kiến nêu ra vẫn còn tản mạn, cha thống nhất và hầu hết mới chỉ dừng lại ở

vài suy nghĩ nhỏ, vài ý nghĩ nhỏ

2.1.2 Sự phân biệt trờng ca với các thể loại khác nh thơ dài, diễn ca,truyện thơ, khúc ngâm, đợc nhiều tác giả chú ý Mã Giang Lân, trong bài viết

"Trờng ca, vấn đề thể loại", đã phân tích rất kỹ về sự khác nhau giữa trờng ca

và thơ dài trên các mặt nội dung, kết cấu, phơng thức biểu hiện Về nội dung,tác giả cho rằng "trờng ca bộc lộ rõ nội dung ca ngợi hào hùng, cảm hứng anh hùng ca là mạch cảm xúc chủ đạo Thơ dài thì tính chất hào hùng không hẳn

là thuộc tính nội dung" [32,109] Về kết cấu, theo Mã Giang Lân, ở trờng ca có

nhân vật và nhân vật có đờng nét, có tâm trạng, có hành động hơn, còn "nhânvật" thơ dài chỉ là cái cớ để nhà thơ thể hiện chủ đề, dẫn dắt mạch cảm xúc Vaitrò của chữ "tôi" trong kết cấu là không giống nhau, "trong trờng ca, nhà thơ tham gia tác động vào kết cấu tác phẩm với t cách nhân vật- nhân vật trung tâm, nhân vật hành động ở thơ dài, cái tôi nhà thơ lui về bình diện thứ hai

để cái tôi trữ tình bao quát" [32,109] Vơng Trọng phân biệt rõ sự khác nhau

giữa trờng ca và truyện thơ Theo ông, truyện thơ thì phải có hai vế là truyện vàthơ, nếu thiếu một trong hai yếu tố ấy thì không thành truyện thơ, cốt truyện,tình tiết rất đợc coi trọng Còn ở trờng ca, cốt truyện chỉ ''là chỗ dựa, là cái cớ

để tác giả thể hiện cái thơ của mình", còn tình tiết không nhất thiết phải móc

nối vào nhau để dẫn dắt câu chuyện, có những tình tiết có lợi đợc khai thác đếntận cùng nhng có những tình tiết chỉ lớt qua không đề cập tới [95,121]

Nhìn chung sự phân biệt trờng ca với truyện thơ và thơ dài đợc phân tích

rõ hơn cả còn lại những sự phân biệt khác mới chỉ đợc nói qua và chúng tôikhông tổng hợp ở đây

2.1.3 Vì sao trờng ca xuất hiện nhiều trong giai đoạn chống Mỹ, đặc biệt

là thời điểm sau 1975, cũng là vấn đề đợc các bài viết bàn đến Các bài viết của

Vũ Quần Phơng, Phạm Ngọc Cảnh, Hữu Thỉnh đã lý giải nguyên nhân sự đợcmùa của thể loại trờng ca Nguyên nhân cơ bản nhất đợc chỉ ra là "sự đòi hỏi

thúc bách của đời sống", là "xu hớng tổng kết chặng đờng chiến tranh dân tộc

đã trải qua và u thế của thể loại trờng ca trong việc chuyển tải nội dung đó"

là hai tác giả trờng ca nhận đợc khá nhiều sự quan tâm của các nhà phê bình

Về Thanh Thảo, ngoài việc có đề cập đến trong hầu hết các bài viết chung về ờng ca, còn một số bài viết riêng về Thanh Thảo và trờng ca Thanh Thảo:

tr-"Thanh Thảo thơ và trờng ca" của Thiếu Mai, tr-"Thanh Thảo: một gơng mặt tiêu biểu trong thơ từ sau 1975" của Bích Thu, "Hình tợng nhân dân trong

"Ngọn sóng mặt trời" của Trần Đình Sử và Trần Đăng Xuyền, "Nghĩa khí và cách tân" của Chu Văn Sơn Các bài viết này chủ yếu nói về vị trí Thanh Thảo,

phong cách thơ, phần nào đề cập đến những đóng góp của trờng ca Thanh Thảotrên cả hai phơng diện nội dung và nghệ thuật Riêng Thu Bồn, hầu hết nhữngbài viết về Thu Bồn và trờng ca của ông đã đợc tác giả Hoàng Minh Nhân sutầm và in lại trong cuốn "Thu Bồn - gói nhân tình" xuất bản năm 2003

Nhìn chung số lợng những bài viết riêng về trờng ca cha nhiều, và chủyếu tập trung phân tích đánh giá những trờng ca viết sau chiến tranh Những bàinghiên cứu toàn diện, sâu sắc về một tác phẩm, tác giả hầu nh không có Trongkhuôn khổ một bài viết đăng báo, tạp chí các bài viết mới chỉ dừng lại ở nhữngphát hiện mang tính gợi mở

2.2 Những công trình nghiên cứu có đề cập đến trờng ca và trờng ca chống

không hoàn chỉnh, nhất là khi gắn với việc ca ngợi và miêu tả trực tiếp những sựkiện lịch sử nào đó mà bản thân những sự kiện này cha hình thành một cốttruyện cụ thể [49,395-396] Tuy nhiên, do chỉ dừng lại ở việc "điểm mặt" cáchình thức thơ ca để phục vụ mục đích nghiên cứu nên chuyên luận này chỉ nóisơ qua về trờng ca và đa ra những kết luận cha thực sự thuyết phục.

Cuốn "Văn học Việt Nam chống Mỹ cứu nớc" (1979) do Hoàng Trung

Thông chủ biên, đã đề cập đến sự phát triển mạnh của trờng ca trong văn họcchống Mỹ nh là hệ quả của sự mở rộng và tìm tòi những khả năng biểu hiện mớicủa thơ Một số khía cạnh nội dung của trờng ca giai đoạn này đã đợc chú ý[81]

Trong "Tiếp cận nghệ thuật thơ ca" (2000), Bùi Công Hùng đã nêu ra

một vài nét nổi bật của trờng ca hiện đại và phân tích ngắn gọn một số trờng catiêu biểu của văn học chống Mỹ Mặc dầu cha đặt vấn đề nghiên cứu riêng vềtrờng ca nhng ở đây tác giả đã có những nhận xét khái quát đáng chú ý [26]

Vũ Văn Sỹ trong chuyên luận "Về một đặc trng thi pháp thơ Việt Nam (1945-1995)" (1999), đã tìm hiểu khá công phu những đặc điểm của trờng ca

hiện đại Việt Nam trên phơng diện nghệ thuật Theo tác giả, trờng ca khôngnằm ngoài những quy luật vận động chung của thơ trữ tình, và một trong nhữnghiện tợng có tính quy luật đó là sự tăng cờng chức năng của các yếu tố tự sựtrong thơ trữ tình Tác giả đã đi vào khảo sát sự thâm nhập lẫn nhau giữa cácyếu tố tự sự và trữ tình trong trờng ca; tuyến sự kiện, nhân vật và vai trò của nótrong kết cấu trờng ca, để làm nổi bật những đặc trng của trờng ca hiện đại [64]

Gần đây nhất, tác giả Lê Thành Nghị dành chơng IV cuốn chuyên luận

"Trớc đèn thơ" để khảo sát trờng ca sau 1975 về đề tài chiến tranh cách

mạng Mặc dầu tập trung chủ yếu vào những tác phẩm trờng ca tiêu biểu xuấthiện sau 1975, nhng tác giả đã có sự phân tích khá hệ thống những nét đặc trngcủa thể loại và đặc biệt phác hoạ đợc trên những nét lớn diện mạo của trờng cachống Mỹ [48]

Nhìn chung, xung quanh việc nghiên cứu trờng ca chống Mỹ có thể thấy:trờng ca chống Mỹ đợc đề cập khá nhiều song chủ yếu là những ý kiến tản mạn,cha có hệ thống, cha đợc nghiên cứu sâu Kế thừa kinh nghiệm và kết quả của

những ngời đi trớc, chúng tôi thực hiện đề tài này với mong muốn góp phần làm

rõ hơn đặc trng, diện mạo của trờng ca thế hệ chống Mỹ

3 Phạm vi t liệu khảo sát

Phạm vi t liệu khảo sát của đề tài là các tác phẩm trờng ca của các

nhà thơ thế hệ chống Mỹ Ngoài ra, chúng tôi còn mở rộng phạm vi khảo sát vàtham khảo các trờng ca của các thế hệ trớc và sau thế hệ chống Mỹ, các trờng

ca cổ điển Việt Nam và một số trờng ca trong văn học nớc ngoài để so sánh, tìmhiểu những đặc trng riêng của trờng ca thế hệ chống Mỹ

4 Phơng pháp nghiên cứu

Tiến hành làm luận văn này chúng tôi sử dụng một số phơng pháp sau:Phơng pháp khảo sát thống kê, phơng pháp loại hình, phơng pháp phân tích -tổng hợp, phơng pháp so sánh - đối chiếu

5 Nhiệm vụ nghiên cứu

5.1 Luận văn tập trung nghiên cứu một cách có hệ thống trờng ca củacác nhà thơ thế hệ chống Mỹ, trên cơ sở đó khái quát những đặc trng cơ bản củaloại hình trờng ca thế hệ chống Mỹ, khẳng định những đóng góp của trờng cathế hệ chống Mỹ vào thành tựu chung của thơ ca chống Mỹ và thơ ca hiện đạiViệt Nam

5.2 Khái quát một số đặc điểm nội dung và nghệ thuật của trờng caThanh Thảo Khẳng định những đóng góp của nhà thơ cho thể loại trờng ca nóiriêng, thơ ca chống Mỹ và thơ ca hiện đại Việt Nam nói chung

6 Cấu trúc luận văn

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, nội dung Luận văn đợc triển khai trong 3 chơng:

Chơng 1 Trờng ca thế hệ chống Mỹ trong sự phát triển chung của trờng ca

Việt Nam hiện đại

Chơng 2 Đặc điểm loại hình trờng ca thế hệ chống Mỹ trên các phơng diện:

cảm hứng, hình tợng, kết cấu, ngôn ngữ

Chơng 3 Trờng ca Thanh Thảo - một hiện tợng tiêu biểu của trờng ca

thế hệ chống Mỹ

Chơng 1

Trờng ca thế hệ chống Mỹ trong sự phát triển chung

của trờng ca Việt Nam hiện đại

1.1 Khái niệm trờng ca

1.1.1 Thể loại ta vẫn quen gọi là "trờng ca" (tiếng Pháp: poème, trong thuậtngữ văn học Liên Xô cũ gọi là poema), đợc hiểu với một nghĩa rất rộng, nộihàm không xác định "Trờng ca" chỉ có nghĩa là tác phẩm thơ dài, số lợng câuthơ lớn: hàng trăm, hàng ngàn câu Bêlinxki là nhà lý luận văn học đầu tiên chorằng trờng ca là một tác phẩm thơ dài đặc biệt, có đặc trng về nội dung V.Yvanixenkô khẳng định "nội dung lớn" là đặc trng thể loại cốt yếu của trờng ca.Theo V Yvanixenkô thì "nội dung lớn" ở đây không chỉ thể hiện ở quy mô củathực tế đợc tổng hợp trong tác phẩm để tạo ra "tính hoành tráng" của tác phẩm

mà còn thể hiện ở nhân cách nhà thơ với những tình cảm phóng khoáng, lànhmạnh hết sức phong phú; ở t tởng nhà thơ "có sức khái quát sâu sắc" "Nội dunglớn" của trờng ca trớc hết là ở t tởng, tình cảm lớn của tác giả trờng ca Về vấn

đề "t tởng lớn" trong trờng ca, Maiacôpxki nhấn mạnh: "Có thể không viết vềchiến tranh nhng nhất thiết phải viết bằng chiến tranh" Theo cách diễn đạt này,cái quyết định nội dung lớn là viết bằng t tởng gì Những ý kiến kinh điển củaBiêlinxki về trờng ca khẳng định rõ hơn tính chất "nội dung lớn" trong trờng ca:

"Trong thơ đơng đại, có một thể loại tự sự đặc biệt, nó không dung nạp văn xuôicủa đời sống, nó chỉ chớp lấy những yếu tố mang chất thơ, chất lý tởng củacuộc sống mà nội dung là những chiêm nghiệm sâu sắc nhất về thế giới vànhững vấn đề đạo đức cao sâu nhất của nhân loại hiện tại Thể loại tự sự này giữriêng cho mình từ poema"[dẫn theo 24,5]

1.1.2 Khái niệm trờng ca bắt đầu xuất hiện ở Việt Nam từ giữa những năm

50 của thế kỷ XX, dùng để gọi tên những sáng tác dân gian có tính sử thi và có

độ dài nh Đam San, Xinh Nhã Theo cách gọi này, trờng ca còn đợc hiểu nh là

sự đồng nhất với sử thi, anh hùng ca (Iliat, Ôđixê, Ramayana ) hoặc nh các Khan ở Tây Nguyên, các Mo của dân tộc Mờng vùng núi Tây Bắc Khái niệm

trờng ca dần dần đợc vận dụng để gọi tên những tác phẩm thơ hiện đại dài hơi

có dung lợng lớn, sự kiện bao quát và quy mô cảm xúc, t tởng lớn Thế nhng ờng ca hiện đại không chỉ là sự vận động tự nhiên của các trờng ca trong lịch

tr-sử Thực tế sáng tác, sự phát triển rầm rộ của trờng ca hiện đại đặc biệt là vàohai thập niên 70 và 80 của thế kỷ trớc đã buộc các nhà nghiên cứu văn học phải

đa ra những lý thuyết về đặc trng, về thi pháp của thể loại này

Thể loại trờng ca trong văn học Việt Nam hiện đại đã từng là mối quantâm của các nhà nghiên cứu và của chính các tác giả viết trờng ca Sự băn khoănlớn nhất vẫn là một khái niệm có thể áp dụng cho trờng ca hiện đại ở Việt Nam.Trên đờng đi tìm một định nghĩa về trờng ca, có rất nhiều ý kiến khác nhau.Cho đến nay nội dung khái niệm trờng ca vẫn cha có quan niệm thống nhất HàMinh Đức - Bùi Văn Nguyên xếp trờng ca vào "hình thức thơ tự sự, hoặc ítnhiều dựa trên phơng thức tự sự" "Nội dung của trờng ca thờng gắn liền với cácphạm trù thẩm mỹ về cái đẹp, cái hùng, cái cao cả " [49,395] Lại Nguyên Âncho rằng: "Có thể gọi chung các sáng tác thơ dài hiện nay là "trờng ca" vớinhiều kiểu kết cấu khác nhau: trờng ca kể chuyện, thơ sân khấu, trờng ca trữtình chính luận " Xu hớng chung là "Truyện thơ tăng thêm yếu tố trữ tình đểgần với trờng ca Thơ trữ tình nói chung, và thơ trờng thiên cũng mở rộng hìnhthức và khuôn khổ để gần gũi với trờng ca" [2,28] Trần Ngọc Vơng khẳng

định: "Trờng ca của ta bây giờ không phải là cùng một khuôn với các thể loại ờng ca đã từng tồn tại trong lịch sử Thế nhng có một điểm gặp gỡ là tính chấttầm cỡ của thể loại này" Thu Bồn kết luận rằng đến nay chúng ta cha có một

tr-định nghĩa nào về trờng ca Những tr-định nghĩa của nhà trờng về trờng ca thì đãquá cũ, chỉ thích hợp cho những trờng ca cổ điển mang tính chất anh hùng ca

Ông đề nghị cần có sự xê dịch định nghĩa cho phù hợp với đặc trng của nó.Theo ông, "Trờng ca là một thể loại dài hơi nhằm thể hiện một chủ đề t tởngthông qua hình tợng thơ ca, sử dụng ngôn ngữ, nhân vật, âm điệu, bố cục một

cách điêu luyện và tinh xảo nhất của toàn bộ nghệ thuật thơ ca Nó động viênnhiều phơng pháp, vốn sống, xúc cảm, lao động trí tuệ nhằm ca ngợi con ngời,tình yêu, chiến đấu, lao động sáng tạo và thiên nhiên " [4,536] Vũ Văn Sỹtrong cuốn "Về một đặc trng thi pháp của thơ Việt Nam (1945-1995)" trên cơ

sở tổng hợp những ý kiến của những ngời đi trớc cho rằng "trờng ca là một hiệntợng thâm nhập của các thể loại thơ, là một kết cấu mềm dẻo và đa diện"[64,152]

1.1.3 Định nghĩa chính thức về trờng ca đợc nêu ra trong cuốn "Từ điển thuật ngữ văn học" (1999), Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội, do Lê Bá Hán, Trần

Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi đồng chủ biên: "Trờng ca là tác phẩm thơ có dung ợng lớn, thờng có cốt truyện tự sự hoặc trữ tình Trờng ca (Poème) cũng đợcdùng để gọi các tác phẩm sử thi (épopée) thời cổ và thời trung đại, khuyết danhhoặc có tác giả ( ) Tên gọi "trờng ca" một thời dùng chỉ các sử thi dân gian

l-nh Đăm san, nay thờng đợc dùng để chỉ các sáng tác thơ dài của các tác giả nh Bài ca chim Chơrao của Thu Bồn, Đờng tới thành phố của Hữu Thỉnh"

[18,319]

1.1.4 Trên cơ sở các ý kiến đã nêu, thông qua việc nghiên cứu, khảo sát các

tác phẩm trờng ca đã ra đời trong và sau kháng chiến chống Mỹ, chúng tôi đềxuất khái niệm trờng ca nh sau: Trờng ca là những tác phẩm thơ có dung lợnglớn, ra đời và phát triển trong hoàn cảnh xã hội có những biến cố lịch sử trọng

đại, thờng có cốt truyện tự sự hoặc trữ tình Đến thế kỷ XX, trờng ca phát triểntheo hớng trữ tình không có cốt truyện Trờng ca hiện đại Việt Nam, đặc biệt làtrờng ca chống Mỹ vận động và phát triển theo hớng trữ tình hoá yếu tố tự sự,cốt truyện giảm dần, xúc cảm cá nhân gắn liền với những chấn động lịch sử lớnlao, có xu hớng tổng kết, khái quát những vấn đề lớn của nhân dân, thời đại,dân tộc Vì có dung lợng lớn, sự kiện bao quát, quy mô cảm xúc, t tởng lớn nêntrờng ca kết hợp nhuần nhuyễn nhiều thể thơ, nhiều hình thức phát ngôn, nhiềugiọng điệu, nhiều cảm hứng, nhiều chủ đề với nguồn cảm xúc mãnh liệt

1.2 Tổng quan về sự phát triển của trờng ca trong văn học Việt Nam hiện đại

Bất kỳ một nền văn học nào cũng đều có xu hớng vơn tới những tác phẩm

có quy mô lớn, những giá trị kết tinh ở từng thể loại Đây cũng là quy luậtchung của mọi ngành nghệ thuật bao gồm cả kiến trúc, âm nhạc, hội hoạ, chứkhông riêng gì văn học Một nền âm nhạc, rất cần những ca khúc nhng cũngcòn cần những bản giao hởng, đó là sự kết tinh cao của nghệ thuật âm nhạc,quyết định đến chất lợng của nền âm nhạc đó Dầu sao đi nữa cũng phải khẳng

định rằng, những cái tợng nho nhỏ dù tinh xảo đến đâu cũng không thể thay thế

đợc những tợng đài Ca khúc không thể thay thế đợc giao hởng Với đặc trng làmột loại hình nghệ thuật ngôn từ, văn học có một u thế lớn lao trong phản ánhhiện thực cuộc sống con ngời trong mọi giới hạn không gian và thời gian Với uthế đó, nhiều khi chỉ trong một hình thức biểu đạt hết sức ngắn gọn, văn học cóthể nói chuyện nhân sinh một cách thấm thía Một bài thơ bốn dòng cũng thâutóm đợc những việc cực kỳ lớn lao Chỉ vài câu thơ đã nói đợc bao nỗi niềm dâu

bể của cuộc đời Thơ Lý Trần đầy âm vang chiến thắng, âm vang yêu nớc, biểuhiện đợc hào khí của cả một thời đại chỉ trong một hình thức hết sức cô đọng,nh: Nam quốc sơn hà (tơng truyền là của Lý Thờng Kiệt), Thuật hoài (Phạm

Ngũ Lão), Tụng giá hoàn kinh s (Trần Quang Khải) Kinh nghiệm cho thấy

không nhất thiết phải vời đến một thể thơ đồ sộ nào đó mới biểu hiện đợc cáimạnh mẽ, hào hùng Nhng dù có u thế đó thì ngời sáng tác, một khi đã tích luỹ

đợc vốn sống đầy đặn, có độ chín về nhận thức nghệ thuật, bao giờ cũng có nhucầu nới rộng quy mô tác phẩm, hớng đến những tác phẩm với dung lợng lớn,cho phép nhìn cuộc sống trong tính bộn bề, phức tạp, nhiều chiều, và đặc biệt,chuyển tải đợc những "nội dung lớn" của cuộc sống và thời đại "Dù có thể viếtngắn mà vẫn mãnh liệt, vẫn có thể chấp nhận, nhìn chung, độ dài là một yếu tốthuận, nếu không phải thật là cần, để biểu hiện hùng tráng Độ dài góp đợcphần cấp trọng lợng cho chất tráng của thi ca" [90,12] Nói rộng ra, trong mộtnền văn học, cả văn xuôi và thơ, đều có xu thế mở rộng dung lợng phản ánh, h-ớng đến những tác phẩm có quy mô lớn Đối với văn xuôi, không chỉ dừng lại ởtruyện ngắn, xu hớng chung của các nhà văn là hớng đến tiểu thuyết sau khi đãthành công ở truyện ngắn Nhiều vấn đề đặt ra trong truyện ngắn có xu hớng đ-

ợc tổng hợp lại trong cái nhìn của tiểu thuyết Sêkhôp là nhà văn rất thành công

ở thể loại truyện ngắn nhng ông còn viết tiểu thuyết Đối với thơ cũng vậy,

ngoài sáng tác thơ trữ tình, các nhà thơ còn muốn viết trờng ca, kịch thơ Trờnghợp Victor Huygo (Pháp), Bairơn (Anh), A Puskin, Lecmôntov, Maiacôpxki,Tvarđôvxki, Block, Paxternhac, N.A Nhêcraxôp, Evtusenko (Nga) là những ví dụ.Puskin, Lecmôntov thèm muốn viết nên những lời thơ khí phách ở một thời

mà sau cách mạng t sản thắng lợi, cuộc sống xã hội mới trở nên buồn tẻ, chỉ cótính toán, tiền nong và lợi lộc Maiacôpxki "đã giơng cao ngọn cờ trờng ca cáchmạng" bằng tám trờng ca viết về Cách mạng tháng Mời Nga, Tvarđôvxki cónăm trờng ca, Evtusenko năm nào cũng có trờng ca, Nhêcraxôp có nhiều bản tr-ờng ca đặc sắc trong đó bản trờng ca Ai sống sung sớng trên đất nớc Nga đợc

viết trong 13 năm Rõ ràng có một sự thôi thúc nào đó từ phía hiện thực vàtrong t tởng của các nhà thơ khiến họ muốn tìm đến những hình thức lớn Nói

tóm lại, một nền văn học nếu thiếu đi những tác phẩm lớn thì cũng không vì thế

mà coi đó là nền văn học nhỏ bé, kém phát triển, nhng sự thiếu vắng này vẫngây ra một khoảng trống nào đó, ảnh hởng đến tầm vóc của nền văn học ấy.Các tác phẩm văn học có quy mô đồ sộ là những tập đại thành của sáng tác vănhọc, là căn cứ để đánh giá chất lợng của một nền văn học Quá trình mở rộngdung lợng tác phẩm, nh vậy, là nhu cầu tự thân của sáng tác, nhu cầu nội tại củamột nền văn học, là quy luật phát triển chung của văn học Sự xuất hiện của tr-ờng ca, một thể loại thơ dài có dung lợng tơng đối lớn, có tầm khái quát cao,nằm trong quy luật chung đó

Trên thế giới, các nớc có nền văn học lớn nh Trung Quốc, ấn Độ và cácnớc phơng Tây đều có những tác phẩm văn học đồ sộ ở các thể loại Điều này

có thể đợc giải thích bằng truyền thống văn học, truyền thống lịch sử, truyềnthống triết học của các nớc đó Một nền văn minh lớn với sự phát triển của nềntảng t duy triết học là điều kiện cơ bản quyết định đến quy mô kết tinh của vănhọc, chất lợng của nền văn học Nền văn học Việt Nam không có những tácphẩm có quy mô lớn vì chúng ta thiếu một truyền thống triết học, vì nhịp điệucủa xứ sở nông nghiệp với cuộc sống khá êm đềm, bình lặng không có nhữngbiến cố lớn, và vì bản sắc văn hoá, t duy thẩm mỹ của ngời Việt chỉ a những cáinhỏ xinh Bản thân nền văn học không có nhu cầu hớng đến những tác phẩm

đồ sộ Tất nhiên nói nh thế không có nghĩa bản thân mỗi ngời sáng tác khôngmong muốn viết đợc những tác phẩm lớn Cuộc kháng chiến chống Pháp và

chống Mỹ vĩ đại của dân tộc trong suốt 30 năm thực sự tạo nên một hiện thực sửthi rộng lớn thúc đẩy sự ra đời của những tác phẩm có quy mô, âm hởng anhhùng ca Nhà thơ Hữu Thỉnh cho rằng: "Thực tiễn đời sống và thực tiễn cáchmạng trên đất nớc ta là những điều kiện vô cùng thuận lợi cho những ai muốnviết trờng ca" Quả vậy, với sự trởng thành nhất định của thơ ca, với hiện thựclớn của cách mạng, có thể nói, đã đến lúc thơ ca Việt Nam đủ điều kiện để thainghén và cho ra đời những tác phẩm dài hơi Chiến tranh là một tình huống đặcbiệt của đời sống xã hội, những quan hệ bản chất của xã hội đợc thử thách, lànơi đụng đầu của những giá trị, đặt ra nhiều vấn đề lớn cần suy ngẫm, là thời

điểm mà những vấn đề của dân tộc, của cộng đồng đợc đặt ra và giải quyết.Chiến tranh đã tạo ra "nội dung lớn" cho phép nhà thơ thực hiện những dự địnhnghệ thuật lớn, vợt qua giới hạn khuôn khổ thơ trữ tình vơn tới quy mô của tr-ờng ca Cuộc chiến đấu cực kỳ gian khổ mà oanh liệt của nhân dân ta trong haicuộc kháng chiến đòi hỏi phải có những bản trờng ca tơng xứng để ngợi ca, cổ

vũ, động viên Mặt khác, nhu cầu nội tại của bản thân ngời cầm bút, một khi đãtích luỹ đợc vốn sống và kinh nghiệm thơ ca nhất định, cũng muốn thể nghiệmnhững nhận thức về thời đại, đất nớc, nhân dân ở một tầm khái quát cao hơn,tầm t tởng sâu sắc hơn, trong một dung lợng lớn hơn Trờng ca ra đời và nở rộnhững năm cuối chiến tranh và sau khi kết thúc thắng lợi cuộc kháng chiếnchống Mỹ là một tất yếu, xuất phát từ nhu cầu khái quát hiện thực, nhu cầu mởrộng khuôn khổ và sức dung chứa của tác phẩm thơ

Có một thực tế là sự phát triển bên trong của hình thức văn học (ngỡ nhkhông dính gì đến cuộc sống), suy đến cùng vẫn là do cuộc sống đòi hỏi và yêucầu Với mỗi nền văn học và với mỗi tác giả cũng vậy Nh vậy, sự gặp gỡ giữanhu cầu lịch sử và nhu cầu nội tại của nền văn học khiến xu hớng phát triển tr-ờng ca trong thơ Việt Nam lúc này là một tất yếu Đấy cũng là một tất yếu củatiến trình phát triển thơ ca, phát triển văn học dân tộc

1.2.2 Sự phát triển của trờng ca trong văn học Việt Nam hiện đại

Trong nền thơ Việt Nam, trờng ca chỉ có một vị trí hết sức khiêm tốn Cảthời kỳ văn học Trung đại, thể loại này gần nh vắng bóng, trờng ca hầu nh phai

mờ trong các thể loại văn học Trờng ca bị quên lãng và bị gán ghép vào nhữngbài thơ dài, truyện thơ và tự đánh mất chân dung của mình Nói đến thành tựucủa văn học Trung đại là nói đến thành tựu của thơ Thơ Trung đại chịu sự chiphối của quan điểm thẩm mỹ phong kiến mang tính quy phạm chặt chẽ và chịu

ảnh hởng lớn của văn hoá, văn học Trung Quốc trên các phơng diện ngôn ngữ,thể loại, đề tài, quan niệm Thơ ca Trung đại chủ yếu hớng vào đề tài ngâmvịnh, tỏ chí, truyền bá đạo đức, các sáng tác dừng lại ở quy mô nhỏ của thơ Đ-ờng luật Khi ngời sáng tác có nhu cầu "cần" đến những tác phẩm dài hơi hơnthì đã có thể loại biền văn nh phú, cáo, hịch đảm nhiệm Đến nửa cuối thế kỷXIX, với sự phát triển của chủ nghĩa nhân đạo gắn liền ý thức về quyền sống,quyền hạnh phúc của con ngời, các khúc ngâm, truyện thơ đã ra đời nh Truyện Kiều, Chinh phụ ngâm, Cung oán ngâm khúc Thể loại truyện thơ là một bớc

phát triển mới của văn học Trung đại, tuy nhiên về hình thức và nội dung vẫn là

sự vay mợn cốt truyện tài tử giai nhân của văn học Trung Quốc Nhìn chung,các nhà thơ Trung đại sáng tác trên cơ sở một mô hình có sẵn Thơ ca nằmtrong tính quy phạm trật tự ổn định, nó cha có nhu cầu phải phá bỏ những luật

lệ vốn có, cũng nh cha đủ khả năng vơn tới những tác phẩm đòi hỏi huy độngmọi khả năng biểu hiện của thơ ca - hình thức phức hợp của trờng ca Cha thểnói đến trờng ca ở giai đoạn văn học này Cho nên ý kiến cho rằng Chinh phụ ngâm và Cung oán ngâm khúc là hai bản trờng ca đầu tiên trong văn học cổ

[19,123] là hoàn toàn cha xác đáng ở đây khái niệm trờng ca đã đợc hiểu mộtcách quá lạm dụng

Chúng tôi chọn mốc thời gian từ 1932 trở đi làm điểm khởi đầu cho việcphác hoạ bức tranh phát triển của trờng ca Việt Nam hiện đại với lý do đây làmốc thời gian đánh dấu sự nở rộ của phong trào Thơ mới, thơ ca bắt đầu bớcvào quá trình hiện đại hoá, có những bớc chuẩn bị cần thiết cho sự phát triểncủa trờng ca ở những giai đoạn sau Nhìn lại lịch sử phát triển của trờng catrong văn học Việt Nam từ 1932 đến nay có thể tạm chia thành những chặng đ-ờng: khoảng từ 1932-1945, cải tổ hình thức thơ ca và tìm tòi hình thức biểu hiệnmới, bắt đầu có sự xuất hiện của trờng ca; khoảng từ 1945-1960, thời kỳ củanhững thể nghiệm; khoảng từ 1960-1975, trờng ca bắt đầu phát triển; từ 1975

đến khoảng đầu những năm 90, trờng ca thực sự nở rộ, phát triển mạnh mẽ và

đ-ợc nâng lên một tầm cao mới; khoảng thời gian từ những năm 90 lại nay, trờng

ca bắt đầu chững lại và có xu hớng mở rộng nội dung đề tài

Nói đến sự phát triển của thơ ca nói chung và trờng ca nói riêng trongvăn học Việt Nam hiện đại không thể không nói tới vai trò của Thơ mới và cácthế hệ nhà Thơ mới (1932-1945) Thơ mới đã làm một cuộc cách mạng đa nềnthơ dân tộc thoát ra khỏi hệ thống ớc lệ quy phạm cổ điển đã gò bó thơ ca dântộc hàng thế kỷ Thơ mới trớc hết là một cuộc “nổi loạn”, một sự “phá phách”

để đoạn tuyệt với những khuôn phép gò bó của "thơ cũ", nhất là thơ luật, để giảiphóng cho cảm hứng, đi tìm nhịp điệu cho trái tim của cái "Tôi" Nó đã phá bỏ

đợc cái "khuôn khổ ngàn năm không di dịch" của thơ cũ, đa lại cho thơ ca mộthình thức biểu đạt "tự do", khuôn khổ câu thơ, bài thơ trở nên linh hoạt theonhu cầu bộc lộ của tâm hồn Thơ mới đã hoàn tất quá trình hiện đại hoá thơ cadân tộc Nhng trong khoảng thời gian này trờng ca cha phát triển Vì sao có

"khoảng lặng" này? Có thể giải thích từ tâm lý sáng tạo Với nhu cầu đợc diễntả một cách thành thực tiếng nói nội tâm của cái "Tôi", các nhà thơ mới sau khi

đã phá tan luật lệ trói buộc của thơ cũ, dờng nh họ chỉ có nhu cầu đợc nói, đợcdiễn tả tất cả những khoảnh khắc rung động ở trong lòng một cách ham hố Thơtrữ tình trở thành hình thức cơ động nhất, đáp ứng đợc nhanh nhạy nhất nhu cầu

đó Thời kỳ cuối, Thơ mới xuất hiện những sáng tác dài hơi, một số nhà thơ bắt

đầu viết trờng ca nh Phạm Huy Thông với Tiếng địch sông Ô, và những tác

phẩm của Đinh Hùng Nhng cách mạng tháng Tám thành công, đất nớc bớcvào cuộc kháng chiến chống Pháp, văn học chuyển hớng phục vụ cách mạng,phục vụ kháng chiến, những tìm tòi theo hớng này, vì vậy, bị đình lại

Giai đoạn từ 1945 đến 1960, thời điểm diễn ra cuộc chiến tranh chốngPháp, trờng ca gần nh cha có thành tựu gì đáng kể Sự xuất hiện vài ba tác phẩmtrờng ca cha gây đợc dấu ấn gì trong đời sống văn học Ngay sau khi đất nớcgiành đợc độc lập, cuối năm 1945 đầu năm 1946, để đáp ứng kịp thời nhiệm vụchính trị, Xuân Diệu viết liền hai bản trờng ca Ngọn quốc kỳ và Hội nghị non sông mà ông gọi là tráng ca Có thể coi đây là hai bản trờng ca mở đầu cho nền

văn học cách mạng chào mừng một sự kiện trọng đại trong lịch sử dân tộc Cáchmạng tháng Tám là sự kiện lớn tạo nên sự lay thức dữ dội trong tâm thức của

mỗi ngời dân Việt Nam Xuân Diệu, chứ không phải ai khác, với tạng chất tâmhồn luôn vồ vập, sôi nổi, nồng nàn, ham hố đã chào đón cách mạng bằng tất cảniềm xúc động và say mê của mình Chỉ trong vòng ba tháng, hai bản trờng ca

đã ra đời Chúng đợc viết bằng chất men say lý tởng, bằng những hình dung, ởng tợng bay bổng, đầy lãng mạn Xuân Diệu còn thuyết minh thêm về trạngthái tâm hồn say sa ngây ngất không khí cách mạng khi viết về hoàn cảnh ra đờicủa bản trờng ca này: "Ngọn quốc kỳ đã làm ra trong những ngày say sa tắm

t-ánh sáng thần tiên của cách mạng thành công ấy Những ngày thứ nhất ấy, tấtcả tơi mới trong lòng ngời, trên đất nớc nh tập trung hiện bật lên trên lá cờ đỏsao vàng, chúng ta đã say ngọn quốc kỳ độc lập, tự do nh say men rợu ( ).Ngọn quốc kỳ là sự sống của ngời dân Việt Nam ở trong tôi, là mối tình đầu củatôi với những ngày đầu của chính quyền nhân dân cách mạng " [9,181]. Mạch

thơ rào rạt, tứ thơ hùng tráng, Xuân Diệu cho rằng với Ngọn quốc kỳ và Hội nghị non sông ông đã "viết bằng hồn" Chính vì "viết bằng hồn" mà mạch thơ

này không thể kéo dài thêm vì nó thiếu đi điều cơ bản là chất sống, chất hiệnthực

Những ngày đất nớc bớc vào cuộc kháng chiến chống Pháp theo lời kêugọi toàn quốc kháng chiến, Khơng Hữu Dụng viết trờng ca Từ đêm mời chín -

một tráng khúc về cuộc chiến đấu của nhân dân Quảng Nam trong năm đầukháng chiến chống Pháp Đây là bản trờng ca duy nhất viết về cuộc bùng nổtoàn quốc kháng chiến, một cuộc bùng nổ đầy ý thức của một dân tộc, bùng nổcủa ý thức công dân, lòng yêu nớc Đó là thời điểm của sự lựa chọn quyết liệt

đối với một dân tộc và đối với từng công dân: tự do hay là nô lệ? Từ đêm mời chín đợc viết theo thể hành, mang dáng dấp một anh hùng ca hiện đại, ca ngợi

những ngời anh hùng, nhân dân anh hùng trong thời điểm bi tráng của lịch sửViệt Nam Nhiều nhà nghiên cứu đánh giá đây là "bản anh hùng ca đầu tiên củathơ ca cách mạng Việt Nam" Tiếc rằng, trong điều kiện chiến tranh, thơ ca phải

đáp ứng nhiệm vụ chính trị, phản ánh nhanh nhạy và kịp thời diễn biến của cuộcsống kháng chiến, ngời nghệ sĩ không có điều kiện thời gian cũng nh "bụng dạ"

để viết dài nên những trờng ca kiểu này không có điều kiện để đợc tiếp tục

Năm 1955, Nguyễn Đình Thi khởi thảo trờng ca Bài thơ Hắc Hải và

hoàn thành năm 1958 Bài thơ Hắc Hải viết về ý thức đấu tranh cách mạng của

những ngời lính đánh thuê cho quân đội Pháp trên đất Nga, về hành trình đi tớithắng lợi của của Cách mạng tháng Mời Nga, sự khởi sắc của nớc Nga sau Cáchmạng Năm 1956, Văn Cao viết trờng ca Những ngời trên cửa biển, "một trờng

ca lấy cảm hứng từ cuộc sống cần lao của vùng đất Hải Phòng, từ chính nhữngxúc cảm, những từng trải, những chiêm nghiệm qua chiều dài một giai đoạn đầybiến động của lịch sử" [82, 251] Có thể nói Những ngời trên cửa biển đã đạt

đến một kết tinh mang tính báo hiệu Tiếc là hớng đi này đã bị vùi dập, không

đợc khuyến khích Lúc này xu hớng chung là muốn tác phẩm văn học phảiminh họa, kể lể Phải đến cuối cuộc kháng chiến, mới bắt đầu xuất hiện nhữngtác phẩm dài hơi nh Việt Bắc của Tố Hữu, Đất nớc của Nguyễn Đình Thi Đây

có thể coi là những nỗ lực báo hiệu sự xuất hiện của trờng ca Nếu xem trờng ca

là những bài thơ dài thì cũng có thể xem đây nh những trờng ca Nhìn chungtrong văn học giai đoạn chống Pháp, thể loại trờng ca cha thực sự có mặt trong

hệ thống các thể loại văn học Sự xuất hiện của một số tác phẩm chỉ là nhữnghiện tợng đơn lẻ Với thực tế sáng tác đó, tất nhiên cha thể khái quát nên những

đặc trng riêng của một thể loại đợc

Trờng ca chỉ thực sự phát triển và trở thành hiện tợng khi văn học bớcvào giai đoạn chống Mỹ cứu nớc và sau khi chiến tranh kết thúc Thời kỳ "đauthơng mà vĩ đại" của những năm chống Mỹ là nền sử thi rộng lớn cho sự ra đờicủa nhiều bản trờng ca Bài ca chim Chơ rao (1963) của Thu Bồn có thể coi là

phát súng khởi đầu cho sự phát triển rầm rộ của trờng ca chống Mỹ, là thànhcông đầu tiên đáng chú ý của thể trờng ca viết về cuộc chiến đấu chống Mỹ.Sau đó hàng loạt trờng ca đã ra đời: Nguyễn Văn Trỗi (1967) của Lê Anh Xuân, Ngời anh hùng Đồng Tháp (1967) của Giang Nam, Theo chân Bác (1970), N-

ớc non ngàn dặm (1973) của Tố Hữu, Núi rừng mở cánh (1970), Trên cát trắng (1973) của Liên Nam, Hành trình (1971) của Hởng Triều, Kể chuyện ăn cốm giữa sân (1974) của Nguyễn Khắc Phục, Mặt đờng khát vọng (1974) của

Nguyễn Khoa Điềm, Khúc hát ngời anh hùng (1974) của Trần Đăng Khoa

Nhu cầu nhận mở rộng quy mô phản ánh và khái quát hiện thực đòi hỏi thơ ca

phải tìm đến những khả năng biểu hiện mới Sự ra đời của thể loại trờng ca

đánh dấu bớc phát triển mới của thơ ca chống Mỹ

Phải đến những năm ngay sau chiến tranh kết thúc, trờng ca mới thực sựphát triển rầm rộ và trở thành một "hiện tợng" trong văn học Việt Nam hiện đại.Giai đoạn sung sức nhất của trờng ca là trong khoảng hai thập kỷ 70 và 80.Hàng chục tác phẩm trờng ca đã ra đời trong vòng hơn chục năm nh một sự tiếpnối mạch trờng ca đợc khơi dậy trong những năm chống Mỹ Thanh Thảo là ng-

ời mở đầu chặng đờng này bằng trờng ca Những ngời đi tới biển (1977), sau đó

Hữu Thỉnh với Đờng tới thành phố, Nguyễn Đức Mậu với Trờng ca s đoàn,

Trần Mạnh Hảo với Mặt trời trong lòng đất, Đất nớc hình tia chớp, Thi Hoàng

với Gọi nhau qua vách núi Các nhà thơ, là những ngời lính trẻ bớc ra từ cuộc

chiến tranh chống Mỹ, với nhu cầu nhận diện về cuộc chiến tranh vĩ đại của dântộc, nhu cầu "trả món nợ chiến tranh" , đều tìm đến thể loại trờng ca Văn họcchống Mỹ ghi nhận thành tựu của thể loại trờng ca với những tác phẩm có chấtlợng về nội dung và nghệ thuật Sự phát triển, nguyên nhân sự phát triển của tr-ờng ca ở giai đoạn này sẽ đợc chúng tôi nói kỹ hơn ở phần sau ở đây, chúng tôichỉ điểm qua để bảo đảm tính hệ thống trong việc mô tả bức tranh chung của tr-ờng ca Việt Nam hiện đại

Sau chặng đờng sung sức đó, khoảng từ những năm 90 đến nay, khôngkhí sáng tác trờng ca chững lại Nói theo cách của Thanh Thảo là trờng ca đãhoàn thành nhiệm vụ vẻ vang của nó, không khí sử thi đã lắng xuống, các nhàthơ đã hoàn thành "đơn đặt hàng của lịch sử", và trờng ca "xứng đáng đợc nghỉngơi" [82,251] Sau Giải thởng của Hội Nhà văn dành cho hai trờng ca Những ngời đi tới biển của Thanh Thảo và Đờng tới thành phố của Hữu Thỉnh, đánh

dấu thời kỳ hng thịnh của trờng ca thế hệ chống Mỹ, thảng hoặc mới lại có vài

ba tác phẩm trờng ca của một số tác giả đợc giới thiệu Cuối những năm 90, một

số trờng ca của các tác giả thuộc lớp nhà thơ xuất hiện sau 1975 đợc xuất bản

Đáng chú ý có các trờng ca: Trầm tích (1998) của Hoàng Trần Cơng, Đổ bóng xuống mặt trời (1999), Trên đờng (2004) của Trần Anh Thái, Nhịp điệu châu thổ mới (1997), Nhân chứng của một cái chết (1999) của Nguyễn Quang

Thiều, Ngời cùng thời (1999) của Mai Văn Phấn Trầm tích của Hoàng Trần

C-ơng viết về khí phách của con ngời miền Trung và những "trầm tích" văn hoá,lịch sử của một vùng đất Trờng ca này đã đạt Giải thởng của Hội Nhà văn năm

1999 Nhịp điệu châu thổ mới, Nhân chứng của một cái chết của Nguyễn

Quang Thiều là những trờng ca thể hiện bút pháp hoàn toàn mới mẻ Chất bikịch của sân khấu cổ điển cùng với những hình thức biểu hiện khác đợc vậndụng với nỗ lực tái tạo một hiện thực mới: hiện thực đời sống tinh thần vànhững giá trị vĩnh hằng, bất diệt Các trờng ca xuất hiện gần đây không chỉ viết

về chiến tranh mà bắt đầu có dấu hiệu mở rộng đề tài, mở rộng phạm vi phản

ánh, hớng đến những vấn đề thế sự, nhân sinh mang đậm tính triết lý, với hìnhthức biểu hiện mới

Qua các chặng đờng phát triển, với những bớc đi mang tính thể nghiệm

và đặt nền móng, ở mức độ nhất định, trờng ca đã định hình đợc gơng mặt thểloại trong hệ thống thơ ca hiện đại Chính cuộc chiến đấu vĩ đại của dân tộc tatrong mấy chục năm qua đã làm cho thể loại này phát triển Cố nhiên, khôngthể phủ nhận đợc sự phát triển có tính chất nội tại của hình thức văn học Nhng

có thể nói nếu không có hiện thực ấy, con ngời ấy, cuộc sống ấy thì không thể

có sự "đợc mùa" ấy của trờng ca Hy vọng trong tơng lai trờng ca tiếp tục đợckhẳng định với sự xuất hiện nhiều hơn những tác phẩm nóng bỏng hơi thở cuộcsống, giàu chất triết lý, mang cấu trúc đa thanh, hiện đại

1.3 Trờng ca của các nhà thơ thế hệ chống Mỹ

1.3.1 Các nhà thơ thế hệ chống Mỹ

Thơ ca chống Mỹ cùng lúc có sự hiện diện của đầy đủ các thế hệ nhà thơ.Thế hệ các nhà thơ lớp trớc, đã sáng tác từ trớc Cách mạng tháng Tám, nh TốHữu, Xuân Diệu, Huy Cận, Chế Lan Viên, Tế Hanh, Lu Trọng L, Khơng HữuDụng, Anh Thơ, Nguyễn Xuân Sanh đã có tầm cao t tởng, già dặn kinhnghiệm sáng tác, khoẻ trong sức viết; cùng thế hệ nhà thơ trởng thành trongkháng chiến chống Pháp nh Nguyễn Đình Thi, Chính Hữu, Hoàng TrungThông, Vũ Cao, Vĩnh Mai, Hữu Loan, Trần Mai Ninh, Hồng Nguyên, Trần HữuThung, Minh Huệ, Xuân Miễn, Trần Lê Văn, Trinh Đờng, Hoàng Cầm vẫn

giữ phong thái chắc khoẻ, vẫn viết đều tay, khẳng định sức đi lên của mình; đếnlớp nhà thơ trẻ trởng thành trong kháng chiến chống Mỹ nh Lê Anh Xuân,Giang Nam, Thanh Hải, Thu Bồn, Bằng Việt, Phạm Tiến Duật, Xuân Quỳnh, D-

ơng Hơng Ly, Nguyễn Khoa Điềm, Vũ Quần Phơng, Xuân Quỳnh, NguyễnDuy, Lâm Thị Mỹ Dạ, Phan Thị Thanh Nhàn, Lu Quang Vũ, Thanh Thảo, HữuThỉnh, Trần Đăng Khoa, Trần Mạnh Hảo, Võ Văn Trực, Anh Ngọc, HởngTriều, Vơng Trọng, Nguyễn Trọng Tạo, Trần Mạnh Hảo,Vơng Trung, ThiHoàng mang đến tiếng nói mới mẻ, duyên dáng, khoẻ khoắn cho nền thơ cachống Mỹ Mỗi thế hệ nhà thơ đều có thế mạnh riêng và có những đóng góp

đáng ghi nhận đối với nền thơ chống Mỹ

Cuộc chiến đấu đau thơng mà vĩ đại của dân tộc chính là cơ sở sáng tạocủa một nền thơ trong đó có sự trởng thành của đội ngũ thơ trẻ Các nhà thơ áolính đã có cái nhìn sâu sắc về chiến tranh, về vị trí nhà thơ, về vai trò, sự xuấthiện kịp thời của thế hệ mình trong trận tuyến đánh Mỹ: "Ta đi hôm nay đã không là sớm/ Đất nớc hành quân mấy chục năm rồi/ Ta đến hôm nay cũng cha là muộn/ Đất nớc còn đánh giặc cha thôi" (Phạm Tiến Duật) Phần lớn

trong số họ là những sinh viên, học sinh đang học dở đại học hoặc phổ thông,hoặc vừa tốt nghiệp thì cuộc chiến tranh chống Mỹ mở rộng trên quy mô lớn

Từ cánh cửa nhà trờng đi thẳng tới chiến trờng cầm súng chiến đấu, hoà nhậpngay với thực tế chiến đấu, họ đã trởng thành trong cuộc kháng chiến đó Đây là

đội ngũ hùng hậu thuộc thế hệ chống Mỹ

Lớp nhà thơ trẻ thuộc thế hệ chống Mỹ có đợc những u thế và thuận lợihơn so với thế hệ trớc Phần lớn trong số họ đợc sinh ra sau Cách mạng, lớn lênkhi nhân dân ta đã giành đợc độc lập hoà bình trên một nửa đất nớc, đợc đào tạomột cách bài bản trong nhà trờng xã hội chủ nghĩa Vốn kiến thức văn hoá nóichung, những hiểu biết có hệ thống về văn học và thơ ca nói riêng đã nằm ngaytrong hành trang của họ trong những bớc đầu tiên đến với thơ Thế hệ chống Mỹcũng đợc kế thừa những kinh nghiệm, thành tựu nghệ thuật của thế hệ đi trớc,

họ bớc đi trên con đờng thẳng, rộng, dài của nền thơ cách mạng đã đợc vạch sẵn

từ mấy chục năm qua Truyền thống yêu thơ cùng với cuộc sống phong phú, sôi

nổi chứa đựng nhiều t tởng, tình cảm và hành động lớn của dân tộc là điều kiệnxã hội quan trọng nhất góp phần hình thành, trởng thành nhanh chóng của một

đội ngũ trẻ đầy tài năng - thế hệ nhà thơ chống Mỹ

Cuộc chiến tranh đã làm bộc lộ những khả năng tiềm ẩn của tuổi trẻ trong

đó có khả năng sáng tạo văn học Nhiều ngời nổi tiếng, đạt đến đỉnh cao tronglĩnh vực sáng tạo thơ ngay từ khi còn chiến tranh ác liệt nh Thu Bồn, PhạmNgọc Cảnh, Viễn Phơng, Giang Nam, Lê Anh Xuân, Nguyễn Khoa Điềm,Phạm Tiến Duật Nhiều cây bút xuất hiện trong những năm cuối cùng củacuộc chiến tranh, hứa hẹn những bớc đi vững chắc sau này nh Thanh Thảo, HữuThỉnh, Nguyễn Duy, Trần Mạnh Hảo, Nguyễn Đức Mậu, Vơng Trọng, AnhNgọc, Nguyễn Trọng Tạo, Trần Đăng Khoa Thơ đợc viết trong các chiến hào,trên các chặng đờng hành quân: "Chúng tôi vừa đi vừa nhẩm dọc đờng Thơ cứ

đến và ma chiều mau ngớt" (Đờng tới thành phố - Hữu Thỉnh) Sáng tác của họ

là tiếng nói của ngời trong cuộc, nói về chính họ, thế hệ họ Tác phẩm đợc gửitrực tiếp từ mặt trận, nóng hổi hơi thở của cuộc chiến đấu, thấm nhuần tinh thầnlãng mạn cách mạng, thấm nhuần chất sử thi- anh hùng ca, tơi rói chất trẻ trung.Thơ của các nhà thơ thế hệ chống Mỹ nhanh chóng có mặt trên tuyến đầu đánh

Mỹ, nhanh chóng nhận đợc cảm tình, lòng tin cậy của ngời đọc và đợc d luậnkhẳng định Các nhà thơ trẻ đã đem đến sự đông vui ồ ạt cho cả nền thơ bằngtiếng nói sôi nổi và mới mẻ, những suy nghĩ sâu sắc đầy trách nhiệm về Tổquốc, nhân dân

Dấu hiệu quan trọng để nhận biết sự thay đổi giữa các thế hệ thơ chính là

sự thay đổi về giọng điệu thơ Thơ mới mang điệu nhạc tâm hồn réo rắt, lãngmạn của cái tôi tiểu t sản Thơ thế hệ chống Pháp lạc quan, tơi sáng hy vọng củaquần chúng rộng lớn hồn nhiên đi làm cách mạng Thế hệ chống Mỹ đã tạo nên

đợc một cách nhìn riêng, giọng điệu riêng của thế hệ mình Đó là điệu nhạchành khúc lạc quan tràn đầy sức sống "Xẻ dọc Trờng Sơn đi cứu nớc", "Dàn hàng gánh đất nớc trên vai" Nh những mầm cây có sức sống mạnh mẽ không

gì tàn phá nổi, trong hoàn cảnh chiến tranh ác liệt, với ý thức "Không có sách chúng tôi làm ra sách Chúng tôi làm thơ ghi lấy cuộc đời mình" (Hữu Thỉnh),

thế hệ trẻ thời kỳ chống Mỹ đã tự khẳng định mình, vừa tiếp nối truyền thốngthế hệ đi trớc, vừa có những sáng tạo độc đáo làm nên những nét riêng không dễlẫn "Có thể nói nếu không có nhiệm vụ lịch sử lớn lao đặt lên vai, khuôn mặtthế hệ thứ ba này chắc không nhanh chóng hiện rõ nh vậy cả trong đời sống lẫntrong những biểu hiện thơ ca, biểu hiện văn học" [dẫn theo 51,46] Thành tựunền thơ chống Mỹ có sự đóng góp nổi bật của thế hệ những nhà thơ trẻ tài năng

và tâm huyết này

Các nhà thơ thế hệ chống Mỹ, sau khi định hình đợc phong cách, vớinhững thế mạnh của mình, thờng có xu hớng vơn tới thử sức ở thể loại trờng ca

- một thể loại dài hơi đòi hỏi cao vốn sống và bản lĩnh nghệ thuật của ngời viết

Có ý kiến cho rằng một thể loại nh trờng ca phải có một lớp thi sĩ của nó, lớp thi

sĩ đợc đào tạo, tu dỡng hoàn toàn mới mẻ về nhiều mặt nh tri thức văn hóa mới,nhận thức về lịch sử mới, vốn hiểu biết tổng hoà về đời sống, có năng khiếu đặcbiệt về thơ ca Đến thời kỳ chống Mỹ, bóng dáng một lớp thi sĩ nh thế đã xuấthiện [5,126] Đến đây có thể khẳng định thêm rằng sự phát triển rầm rộ của tr-ờng ca chống Mỹ là tất yếu một khi nó đã hội đủ những điều kiện cần thiết:hiện thực lịch sử và sự xuất hiện kịp thời của thế hệ nhà thơ trẻ

1.3.2 Những chặng đờng phát triển của trờng ca thế hệ chống Mỹ

Căn cứ vào thời gian sáng tác và những đặc điểm về nội dung và nghệthuật, chúng tôi chia trờng ca thế hệ chống Mỹ ra hai chặng đờng phát triển

1.3.2.1 Những trờng ca viết trong chiến tranh chống Mỹ cứu nớc

Những năm 60 là mốc thời gian đánh dấu sự phát triển mạnh mẽ và đầyhứa hẹn của trờng ca Năm 1963, từ chiến trờng miền Nam đầy máu lửa, ThuBồn viết Bài ca chim Chơ rao Trờng ca có cốt truyện khá rõ, đó là câu chuyện

về tinh thần chiến đấu bất khuất và cái chết anh hùng của hai chiến sĩ cáchmạng Hùng (ngời Kinh) và Rin (ngời Thợng) Bài ca chim Chơ rao là khúc hát

về mối tình đoàn kết dân tộc trong cuộc chiến đấu chống Mỹ Khí thế cáchmạng miền Nam tràn đầy trong âm hởng anh hùng ca và cảm hứng lãng mạn

của tác phẩm Bài ca chim Chơ rao trở thành một hiện tợng văn học độc đáo,

gây tiếng vang lớn trong nớc và quốc tế Có thể coi đây là thành công đầu tiên

đáng chú ý của thể loại trờng ca Theo Trung Trung Đỉnh, Bài ca chim Chơ rao

đã đánh thức đúng lúc một thể loại văn học nhiều năm trớc gần nh bị bỏ quên

Đây có thể coi là một sự khởi đầu ngoạn mục, báo hiệu sự phát triển mạnh mẽcủa thể loại này trong văn học chống Mỹ Tiếp sau đó là sự ra đời hàng loạt tr-ờng ca: Nguyễn Văn Trỗi ( 1967) của Lê Anh Xuân; Ngời anh hùng Đồng Tháp (1968), Ngời giữ lửa (1975) của Giang Nam; Hành trình (1971) của H-

ởng Triều, Trên cát trắng (1973) của Liên Nam; Vách đá Hồ Chí Minh (1970), Badan khát (1971), Ngời gồng gánh phơng Đông (1972), Tiếng hú ngời Diôloa (1974), Quê hơng mặt trời vàng (1975), Chim vàng chốt lửa (1975) của

Thu Bồn; Khúc hát ngời anh hùng (1974) của Trần Đăng Khoa; Kể chuyện ăn cốm giữa sân (1974) của Nguyễn Khắc Phục; Mặt đờng khát vọng (1974) của

Nguyễn Khoa Điềm Một đội ngũ viết trờng ca bắt đầu hình thành, đó lànhững nhà thơ thuộc thế hệ chống Mỹ

Nằm trong quỹ đạo chung của thơ ca chống Mỹ, trờng ca viết trong giai

đoạn này mang âm hởng hào hùng, giàu chất sử thi, giàu tinh thần chiến đấu vàgiàu tính thời sự Những bản trờng ca đó ra đời từ hiện thực cuộc chiến đấu anhdũng và đau thơng của cả dân tộc, "từ máu lửa tro than, từ những cuộc hànhquân từ Bắc chí Nam làm mòn cả đá của đỉnh Trờng Sơn, từ khát vọng cháybỏng: Không có gì quý hơn độc lập, tự do!" [4,532 ] Thời sự cách mạng trởthành nội dung của thơ ca, trờng ca cách mạng Bám sát những sự kiện đời sốngchiến đấu cộng với khả năng bao quát hiện thực, những tác phẩm trờng ca ra đờitrong kháng chiến chống Mỹ đã tái hiện đợc tầm vóc cuộc chiến tranh cứu nớc

vĩ đại, kịp thời tuyên truyền, ngợi ca, khích lệ, cổ vũ, động viên tinh thần đấutranh cách mạng Sức mạnh quật cờng của một dân tộc anh hùng, những con ng-

ời có dũng khí mạnh mẽ, bản lĩnh phi thờng sẵn sàng hy sinh vì đất nớc đợc tô

đậm trong: Bài ca chim Chơ rao, Kể chuyện ăn cốm giữa sân, Khúc hát ngời anh hùng, Vách đá Hồ Chí Minh, Mặt đờng khát vọng Sáng tác Bài ca chim Chơ rao, Thu Bồn muốn viết nên bản anh hùng ca ngợi ca tinh thần đấu tranh

bất khuất của nhân dân miền Nam, ngợi ca những ngời anh hùng trong thời đại

cách mạng Tác giả dùng hình ảnh chim Chơ rao, "con chim không bao giờ chịu lẻ đàn", để tợng trng cho ngời anh hùng mới - anh hùng nhân dân Bài ca chim Chơ rao đến từ miền Nam đau thơng đã rung cảm mạnh mẽ ngời đọc bởi

vẻ đẹp vừa rực rỡ vừa bi tráng Trờng ca Vách đá Hồ Chí Minh là một tráng

khúc ngợi ca lòng trung thành, niềm tin chân thành và lãng mạng của dũng sĩDang Nghi A với Bác Hồ, với cách mạng Khúc hát ngời anh hùng của Trần

Đăng Khoa là câu chuyện xúc động dựng lên hình tợng đẹp về ngời anh hùngMạc Thị Bởi Trờng ca Mặt đờng khát vọng của Nguyễn Khoa Điềm phản ánh

sự khốc liệt của cuộc chiến tranh hủy diệt của đế quốc Mỹ, nói lên những suynghĩ sâu xa về nhân dân, đất nớc, khẳng định sức mạnh ý chí Việt Nam và đặcbiệt là sự trởng thành về nhận thức của tuổi trẻ thành phố Huế (và tuổi trẻ nóichung) những năm chống Mỹ Trờng ca Mặt đờng khát vọng giàu sức khái

quát, là âm vang của những ngày sục sôi đánh Mỹ Những trờng ca đó ra đờinhờ cách mạng và nhằm phục vụ cách mạng, có tác dụng trớc mắt và có giá trịbền vững dài lâu Trờng ca viết trong chiến tranh nằm trong âm hởng chungbản hợp xớng hào hùng của thời đại, phản ánh những tình cảm lớn lao, niềmrung cảm tràn đầy lạc quan của nhân dân trong cuộc chiến đấu vì độc lập, tự docủa Tổ quốc

Trờng ca thời kỳ này ảnh hởng rất rõ của sử thi dân gian trên các phơngdiện cảm hứng và bút pháp Với thể loại trờng ca, các nhà thơ đã thật sự tìm lại

đợc nguồn mạch sử thi Những thủ pháp nghệ thuật, phơng thức tái hiện lịch sửcủa sử thi, anh hùng ca đợc vận dụng sáng tạo trong trờng ca Bài ca chim Chơ rao của Thu Bồn, Núi rừng mở cánh của Liên Nam, Kể chuyện ăn cốm giữa sân của Nguyễn Khắc Phục, Sóng Nậm Rốm của Vơng Trung là những thiên

trờng ca ảnh hởng khá rõ cảm hứng và bút pháp các sử thi dân gian nh Đam San, Xinh Nhã Trờng ca Kể chuyện ăn cốm giữa sân của Nguyễn Khắc Phục

có ý đồ khai thác toàn bộ chất liệu thể loại trờng ca cổ điển Tác giả muốn trờng

ca của mình phải nh một "Khan" thực sự ở Bài ca chim Chơ rao, Vách đá Hồ Chí Minh, Thu Bồn đã sử dụng "bút pháp sử thi" để xây dựng tính cách và hành

động của các nhân vật nh Hùng, Rin, Dang Nghi A, tạo ra những huyền thoại,những anh hùng Đăm San, Xinh Nhã trong thời đại chống Mỹ: "Sức mạnh

Đam-San tay thần Xinh Nhã/ Dồn vào lồng ngực Nơ Trang Lơn/ Rốc, Xếch lên cung, Giàng khiếp sợ/ Đá lăn sấm động chuyển Trờng Sơn (Bài ca chim Chơ

rao) "Dang Nghi A nh ngọn đuốc băng mình/ Gãy đổ rừng cây, vách đá rung rinh/ Đầu ngọn núi đánh đa trên miệng hố/ Lồng ngực con ngời căng trong bão tố/ Máu vọt ra mở đờng cho vách đá bay lên" (Vách đá Hồ Chí Minh) Tr-

ờng ca Thu Bồn mang âm vang, hơi thở sử thi Tây Nguyên Sự xuất hiện củanhững trờng ca viết trong những năm chống Mỹ, mà mở đầu là Bài ca chim Chơ rao của Thu Bồn khiến ngời đọc nghĩ đến dấu hiệu hồi sinh một thể loại

vốn có từ lâu trong lịch sử văn học - các Khan của các dân tộc Tây Nguyên.

Thực ra đó là sự sống lại của không khí sử thi cổ xa trong thời đại mới Trờng

ca vốn là sử thi, nội dung sử thi thờng gắn liền với những sự kiện lớn, nhân vật

là ngời anh hùng có sức mạnh mang tính chất huyền thoại, đợc khắc họa bằngnhững hành động phi thờng Những đặc điểm này của sử thi sẽ sống lại trong

điều kiện, hoàn cảnh thích hợp ở những giai đoạn cuộc sống có những biếnchuyển lớn lao, nhịp thơ hùng tráng lại vấn vơng lòng ngời, những trờng ca mớilại ra đời Hiện thực hào hùng những năm chống Mỹ chính là bối cảnh thíchhợp cho sự sống lại của "không khí sử thi" trong các trờng ca hiện đại Dấu ấn

sử thi ở một số trờng ca ra đời trong chiến tranh cho thấy các tác giả đã có sựtiếp thu, vận dụng những kinh nghiệm nghệ thuật của một thể loại đã có trongtruyền thống vào những thể nghiệm đầu tiên của mình Dấu ấn của sử thi vắnghẳn trong các trờng ca sau 1975 khi các nhà thơ đã có những bớc tiến nhất định

về t duy nghệ thuật

1.3.2.2 Những trờng ca viết sau chiến tranh chống Mỹ cứu nớc

Sau 1975 là giai đoạn nở rộ của trờng ca, đến mức trở thành "một hiện ợng văn học" Chỉ trong một khoảng thời gian ngắn, thể loại này đã đạt đợc khánhiều thành tựu cả trên bình diện quy mô lẫn sự phát triển về nội dung Chỉ vàinăm sau chiến tranh, Thanh Thảo cho ra đời trờng ca Những ngời đi tới biển

t-(1977) Có thể xem đây là sự khởi đầu có tính báo hiệu, có sức kêu gọi các tácgiả khác trong lĩnh vực trờng ca viết về chiến tranh sau chiến tranh Liền sau đó

là những năm đợc mùa về trờng ca Bản thảo trờng ca chồng dày trên bàn ngờibiên tập báo chí, các nhà xuất bản Tác giả những tập trờng ca này không ai

khác là những cây bút thuộc thế hệ chống Mỹ, chủ yếu là cây bút quân đội đãtừng tham gia trực tiếp các mặt trận, từng có những tác phẩm đợc bạn đọc ghinhận trong chiến tranh, đã đạt giải thởng văn học trong, ngoài nớc, và đang đợccoi là có nhiều triển vọng nh Hữu Thỉnh, Trần Mạnh Hảo, Thanh Thảo, AnhNgọc, Nguyễn Đức Mậu, Vơng Trung, Võ Văn Trực, Thi Hoàng Có thể điểmqua một số tác giả, tác phẩm tiêu biểu: Thanh Thảo với Những ngời đi tới biển

(1977), Những ngọn sóng mặt trời (1982) , Thu Bồn với Bazan khát (1976), Oran 76 ngọn (1989) , Ngô Văn Phú với Ngọn giáo búp đa (1977), Võ Văn

Trực với Ngời anh hùng đất Hoan Châu (1976), Ngày hội của rạng đông

(1978), Trần Vũ Mai với ở làng Phớc Hậu (1978), Hữu Thỉnh với Đờng tới thành phố (1979), Trần Mạnh Hảo với Mặt trời trong lòng đất (1979), Đất nớc hình tia chớp (1980), Nguyễn Đức Mậu với Trờng ca s đoàn (1980), Nguyễn

Trọng Tạo với Con đờng của những vì sao (1981)

Sự nở rộ của trờng ca sau năm 1975 là sự tiếp nối mạch trờng ca đã đợckhơi dậy những năm trớc đó Vấn đề đặt ra là tại sao trờng ca bắt đầu đợc cácnhà thơ quan tâm khai thác từ những năm 60, nhng phải đến thời điểm sau 1975mới thực sự phát triển rầm rộ Thiết nghĩ cần có những lý do xác đáng giải thíchvấn đề này

Có thể giải thích hiện tợng xuất hiện hàng loạt trờng ca sau 1975 bằng nhiềunguyên nhân

Nguyên nhân trớc hết và quan trọng nhất, là sự thực hiện ý nguyện "trả món nợ chiến tranh" của phần đông những nhà thơ thế hệ chống Mỹ Trực tiếp

tham gia cuộc chiến tranh, có mặt trên các chiến trờng ác liệt, những nhà thơ áolính có nhu cầu nội tại phải viết đợc những tác phẩm lớn về cuộc chiến tranhyêu nớc mà họ đã đi qua Đó là món nợ tinh thần, đó cũng là ý thức trách nhiệmcủa ngời cầm bút Nhà thơ Thanh Thảo đã viết về quy luật phát triển của trờngca: " Bao nhiêu ngời chết thảm trong chiến tranh, bao nhiêu liệt sĩ hi sinh khi

còn rất trẻ, đã có yêu cầu đợc phát ngôn, đợc nói Ai sẽ nói thay họ, nói giùm

họ trong khoảnh khắc, trong sự mong manh, với những tiếng kêu không rõ lời,nếu không phải là nhà thơ Tôi nghĩ, nếu chỉ riêng cá nhân nhà thơ thôi, thìchẳng bao giờ anh ta viết anh hùng ca hay trờng ca làm gì, mà chỉ viết thơ trữ

tình, chỉ hát tình ca Vì thế có thể nói, chính những ngời đã chết, chính lịch sử

bi tráng đã "đặt hàng" cho nhà thơ viết anh hùng ca hay trờng ca " [82,83] Cácnhà thơ thế hệ chống Mỹ là những ngời trong cuộc, những ngời đã qua nhữngtrải nghiệm khốc liệt của chiến tranh, họ có nhu cầu đợc phát ngôn cho những

đau thơng mất mát mà thế hệ mình, đất nớc, nhân dân mình đã trải qua Việc

"trả món nợ chiến tranh" ấy họ đã thực hiện nhng cha có điều kiện để thực hiệnmột cách trọn vẹn Cuộc chiến tranh khốc liệt suốt hơn 20 năm đã kéo căng sứclực của cả một đất nớc và của mỗi ngời Tất cả đều phải tập trung cho chiến tr-ờng với diễn biến ngày càng ác liệt Thơ phải theo kịp tính thời sự, phải theo kịp

sự kiện, nhà thơ cha có điều kiện thời gian để suy t, chiêm nghiệm, cha có điềukiện để viết dài Sau cuộc chiến đấu trờng kỳ của dân tộc, hơn bao giờ hết, ngờiviết có thời gian suy nghĩ, nghiền ngẫm, chắt lọc t liệu, vốn sống để thể hiệnnhững đề tài mà lịch sử "đặt hàng", lơng tâm trách nhiệm ngời cầm bút hốithúc Nhà thơ Thanh Thảo có lần tâm sự: "Cuộc chiến tranh ấy là một phần đờianh, có khi là phần đẹp đẽ nhất của đời anh, phần nhiều xúc cảm nhất, đau xótnhất nhng cũng đáng tự hào nhất" Nhà thơ Hữu Thỉnh thì cho rằng "phản ánhcuộc chiến tranh đó vừa là trách nhiệm vừa là niềm say mê của mỗi chúngtôi" Và đó là một phần lý do để các nhà thơ - những ngời lính, ngay sau chiếntranh, viết những bản trờng ca

Sự phát triển rầm rộ của trờng ca viết về chiến tranh những năm sau

1975 xuất phát từ nhu cầu tổng kết, nhận diện một cách đầy đủ, trọn vẹn, sâu sắc hơn cuộc chiến tranh mà dân tộc đã đi qua; xuất phát từ nhu cầu tìm ở chiến tranh những bài học lớn và những lời giải đáp về sức mạnh Việt Nam.

Cuộc chiến tranh mà dân tộc ta tiến hành - nhân danh lẽ sống thiêng liêng độclập, tự do - là cuộc chiến đấu quyết liệt nhất trong lịch sử chống ngoại xâm, và

có ý nghĩa thế giới trọng đại Cuộc chiến tranh ấy là nơi tập trung, thử thách cao

độ mọi giá trị vật chất và tinh thần của dân tộc và lơng tâm của thời đại Đồngthời, cuộc chiến đấu với tầm vóc lớn lao của nó cũng đặt ra những vấn đề có ýnghĩa về mặt xã hội, lịch sử và triết học Nhu cầu đợc nhận diện, tổng kết, kháiquát về cuộc chiến tranh của dân tộc bằng chính nhận thức trải nghiệm của bảnthân dờng nh là nhu cầu của tất cả mỗi ngời dân Việt Nam, không riêng gì các

nhà thơ Hiện tợng các nhà thơ đều vận dụng "sức tải lớn" của trờng ca để kháikhái quát, tổng kết chiến tranh là điều dễ hiểu.

Xu hớng trờng ca nở rộ trong thời điểm sau chiến tranh kết thúc còn có thể đợc giải thích bằng quy luật của tâm lý sáng tạo Cuộc chiến tranh vừa mới

kết thúc, âm hởng của "ngày hội chiến thắng" vẫn còn vang vọng trong trái timmỗi ngời, đặc biệt là nhà thơ Trong không khí ấy, mỗi ngời đều chỉ muốn hát

ca về chiến thắng, về chiến công, kỳ tích mà lịch sử dân tộc đã làm nên "Nhìnlại lịch sử từ một khoảng cách ngắn của thời gian, khi những cảm nhận của cánhân và không khí chung của một xã hội, một dân tộc còn cha nguôi cha lặng,

đó là thời điểm xuất hiện của những anh hùng ca, những trờng ca" [82,82]

Văn học vừa bớc ra từ khói lửa chiến tranh, từ âm vang của anh hùng cacha dễ gì bắt nhịp ngay đợc với đời sống sau chiến tranh với những xô bồ hỗntạp, các nhà thơ đã có sẵn vốn sống đầy ắp và những trải nghiệm sâu sắc trong những năm lăn lộn ở chiến trờng đều có xu hớng quay trở lại với mảnh

đất quen thuộc là viết về chiến tranh với những dự định nghệ thuật đã từng

đ-ợc thai nghén, ấp ủ Thứ nữa, chiến tranh với những vấn đề của nó luôn là đề tài

không bao giờ vơi cạn đối với văn học, cho đến thời điểm bây giờ và cả trong

t-ơng lai vẫn học sẽ vẫn còn viết về chiến tranh huống gì là thời điểm những nămsau chiến tranh

Độ lùi dăm bảy năm sau chiến tranh kết thúc, giúp các tác giả suy nghĩ,

đào sâu thêm những ý nghĩa thời đại của chiến công lịch sử; cắt nghĩa một cáchsâu sắc, biện chứng những hành động anh hùng của nhân dân; lựa chọn mộtcách chân xác hơn các chi tiết, nhân vật; sắp xếp một cách logic hơn những kiểukết cấu tác phẩm và lao động một cách đầy sáng tạo trong ngôn ngữ nghệ thuật.Hơn nữa, sau khi trở lại thời bình, nhà thơ có điều kiện hơn để trau dồi vốn đọc,vốn hiểu biết, hoàn thiện thêm về năng lực thơ ca Cùng với những trải nghiệm,trởng thành trong chiến tranh, họ đã có độ chín về t tởng

Những lý do vừa nêu trên có thể giải thích cho sự nở rộ của trờng ca ởchặng đờng sau khi chiến tranh kết thúc

Nằm trong xu hớng chung của thơ sau chiến tranh, trờng ca viết sauchiến tranh có những nét mới hơn so với trờng ca ra đời trong chiến tranh trên

cả hai phơng diện nội dung và nghệ thuật Nếu nh những trờng ca viết trongchiến tranh chống Mỹ chủ yếu bám sát sự kiện, nhân vật, nhằm tập trung phản

ánh tính chất ác liệt và anh hùng của cuộc chiến lúc nó đang diễn ra, thì trờng

ca viết sau 1975 có xu hớng tổng kết, khái quát toàn bộ cuộc chiến tranh, toàn

bộ hành trình mà dân tộc ta đã đi qua cho đến lúc giành đợc thắng lợi cuốicùng Khái quái, tổng kết chiến tranh từ đó đặt ra và lý giải những vấn đề lớn

nh dân tộc, nhân dân, lơng tâm thời đại trở thành "nội dung lớn", tứ thơ lớncủa các tác phẩm trờng ca xuất hiện ở giai đoạn sau này Tứ thơ đó chi phối đếnviệc một số tác giả lựa chọn cái nhìn xa hơn vào lịch sử dân tộc, tìm đến những

sự kiện lịch sử trớc đó nh phong trào Xô viết Nghệ Tĩnh (Ngày hội của rạng

đông của Võ Văn Trực), chiến thắng Điện Biên Phủ (Sóng Nậm Rốm của Vơng

Trung, Sấm dậy tra hè của Tạ Hữu Yên)

Viết về chiến tranh sau khi chiến tranh kết thúc, lịch sử đã có độ lùi nhất

định nên nhà thơ có cái nhìn trầm tĩnh, chiêm nghiệm hơn Trờng ca sau 1975vì thế có cái nhìn đa chiều, đa diện hơn về chiến tranh Chiến tranh bao giờcũng có hai mặt của nó, có chiến công và có mất mát đau thơng Lịch sử cónhững chiến thắng hào hùng nhng cũng có những trang đẫm máu và nớc mắt.Khi cuộc chiến tranh ác liệt đang diễn ra, văn học phải đáp ứng nhiệm vụ độngviên, cổ vũ, cần phải tránh nói nhiều đến mất mát "Cây cúc đắng quên lòng mình đang đắng" (Phạm Tiến Duật), đã là "nguyên tắc" hoạt động của ngời

cầm bút Khi chiến tranh kết thúc, thơ nói riêng và văn học nói chung mới có

điều kiện để phát huy hết sức mạnh tiềm tàng của chủ nghĩa hiện thực, đợc phépkhông chỉ nói về chiến công mà còn nói về cái giá phải trả Trờng ca sau 1975nhìn sâu hơn vào hiện thực chiến tranh, đó không chỉ là hiện thực hào hùng màcòn là hiện thực thảm khốc: "ấy là năm không chỉ máu miền Nam đổ xuống miền Nam/ Không chỉ máu miền Bắc đổ xuống miền Bắc/ Chiến tranh nh gió dữ phừng phừng/ Tràn qua vĩ tuyến/ Máu miền Bắc nhuộm bầm miền Bắc/ Vẫn âm thầm dành dụm/ Vẫn âm thầm dồn máu xuống phơng Nam " (Con đ-

ờng của những vì sao - Nguyễn Trọng Tạo) Trờng ca sau 1975 cũng nhìn sâuhơn vào bản chất của chiến tranh ở khía cạnh đợc - mất, thông qua số phận conngời, số phận nhân dân Đằng sau âm điệu hào hùng, giàu chất sử thi, đã có

những "nốt trầm" sâu lắng thể hiện những khoảnh khắc bi tráng Cách nhìn trầmtĩnh hơn về hiện thực chiến tranh kể cả chiến công lẫn nỗi đau, bi kịch, cùngnhững "vang vọng" của đời sống hiện thực sau chiến tranh đã làm thay đổi sắcthái trờng ca sau 1975 Một trong những dấu hiệu rõ nhất là sự tăng cờng chấtsuy tởng, triết lý, chính luận Nếu nh trờng ca trớc 1975 để đảm bảo tính thời

sự, chủ yếu nghiêng về tính sự kiện thì trờng ca sau 1975 đậm chất triết lý Điềunày hoàn toàn dễ hiểu Một khi nhà thơ không chịu áp lực "phải viết nhanh chokịp", họ có điều kiện để suy t, chiêm nghiệm, "lật trở" vấn đề ở mọi góc nhìn.Thứ nữa, nhu cầu khái quát, nhận diện, tổng kết toàn bộ cuộc chiến tranh chống

Mỹ đã chi phối đến giọng điệu triết lý, đối thoại, bình luận trong các tác phẩmtrờng ca Xu hớng nghiêng về "thế sự" với giọng điệu triết lý của trờng ca sau

1975 nh muốn "đối thoại" cùng xu hớng "sử thi" của trờng ca thời chống Mỹ

Đây là bớc thay đổi dần, khắc phục dần những mặt còn thiếu sót, còn phải tạmthời gác lại mà thơ ca chống Mỹ không thể làm khác

Nếu nh trờng ca viết trong chiến tranh chủ yếu kết cấu theo tuyến sựkiện, cốt truyện thì trờng ca sau 1975 đợc kết cấu theo mạch t tởng - cảm xúc.Cốt truyện gần nh vắng bóng "Các tác giả đều muốn thoát cách dựng cốt truyện

và cách kể chuyện truyền thống ( ) Một khi cốt truyện không còn nữa, các bảntrờng ca đợc thống nhất trên cơ sở nguyên tắc trữ tình" [25,50] Cái tôi trữ tình

giờ đây trở thành tiếng nói nổi trội, đứng ở vị trí trung tâm chi phối toàn bộmạch kết cấu của trờng ca Tính giao hởng, phức hợp, đa thanh là đặc điểm nổibật trong kết cấu trờng ca viết sau chiến tranh

Tất cả những đặc điểm đã nêu trên đây sẽ đợc chúng tôi tiếp tục trở lại vàphân tích sâu hơn ở Chơng 2 của Luận văn

Tiểu kết 1

Nhìn lại một cách hệ thống trờng ca của thế hệ các nhà thơ chống Mỹ,tuy còn nhiều vấn đề về chất lợng cha thật sự nh mong muốn, tuy còn nhiềuthao tác ảnh hởng lẫn nhau rất rõ giữa các tác giả, nhng có thể nói, sự xuất hiệnrầm rộ của trờng ca đã làm phong phú thêm, sôi động thêm nền văn học sử thiviết về chiến tranh, làm nên một hiện tợng đặc biệt trong văn học Việt Namhiện đại Thành công của một số trờng ca không chỉ gợi mở, kêu gọi các tác

phẩm khác ra đời, mà còn khẳng định vị thế của một thể loại có “nội dung lớn”trong văn học Việt Nam hiện đại, nh nhà thơ Thu Bồn đã nhận định: "Đội quântinh nhuệ này ra đời thật đúng lúc, nó sẽ trở thành đội ngũ hùng hậu tự khẳng

định mình, tự cắt nghĩa mình, định hình trong đời sống văn học 35 năm tuy chadài nhng trờng ca có thể làm một cuộc duyệt binh nho nhỏ trớc quảng trờng vănhọc" [4,533]

Chơng 2

đặc điểm loại hình trờng ca của thế hệ chống Mỹ trên các phơng diện:

cảm hứng, hình tợng, kết cấu, ngôn ngữ

2.1 Giới thuyết chung về khái niệm loại hình

Loại hình vốn là khái niệm chỉ một phơng pháp nghiên cứu Phơng pháp

loại hình có giá trị bình đẳng với các phơng pháp khác nh phơng pháp so sánh,phơng pháp hệ thống, phơng pháp thực chứng, phơng pháp xã hội học Phơngpháp loại hình đợc vận dụng khi ngời ta đối diện với vấn đề tơng quan giữa cáichung và cái cá biệt, giữa cái chung và cái riêng xuất hiện khi nghiên cứu quátrình văn học Theo Nguyễn Văn Dân, phơng pháp loại hình có thể có hai phơngthức áp dụng Thứ nhất, dùng phơng pháp loại hình để phân loại các hiện tợngvăn học, trên cơ sở chứng minh các nhóm hiện tợng giống nhau theo một tiêuchuẩn nào đó Thứ hai, từ những đặc điểm chung của một loạt hiện tợng vănhọc, ta có thể chứng minh sự tồn tại của một loại hình văn học nào đó, biện hộcho quyền tồn tại và hiệu quả thẩm mỹ của nó [7] Trong Cá tính sáng tạo của nhà văn và sự phát triển văn học, M.B Khrapchencô đã xác định mục đích của

phơng pháp loại hình là "tìm hiểu những nguyên tắc và những cơ sở cho phépnói tới tính cộng đồng nhất định về văn học - thẩm mỹ, tới một hiện tợng nhất

định thuộc về một kiểu, một loại nhất định" [31,338] Nhìn chung phơng pháp

loại hình đã phát huy hiệu quả tích cực trong việc phân loại văn học nghệ thuật một công việc hớng về nhiều đối tợng nghiên cứu đa dạng: khuynh hớng vănhọc, thể loại, phong cách, đặc điểm phát triển của các nền văn học khác nhauthuộc những thời đại lịch sử khác nhau và ở những dân tộc khác nhau Chínhphơng pháp loại hình khi đợc vận dụng vào thực tế đã đẻ ra một khái niệm công

-cụ quan trọng là loại hình - một khái niệm dùng để chỉ một loạt hiện tợng có

chung những đặc điểm nhất định

Chúng tôi vận dụng khái niệm công cụ này để nghiên cứu trờng ca Đốivới trờng ca, có thể phân chia thành các loại hình nh loại hình trờng ca đời t thế

sự, loại hình trờng ca đề tài lịch sử, loại hình trờng ca chiêm nghiệm triết lý Loại hình trờng ca thế hệ chống Mỹ cũng là một cách chia ở đề tài này chúngtôi đã chọn cách chia này và tìm ra những đặc điểm chung, ổn định của nó

2.2 Đặc điểm loại hình trờng ca thế hệ chống Mỹ thể hiện trên phơng diện cảm hứng sáng tạo

Từ điển Tiếng Việt (2001), do Hoàng Phê chủ biên, viết: "Cảm hứng là

trạng thái tâm lý đặc biệt khi có cảm xúc và sự lôi cuốn mãnh liệt, tạo điều kiện

để óc tởng tợng, sáng tạo hoạt động có hiệu quả" [57,107] Từ điển thuật ngữ văn học (2000) do Lê Bá Hán, Nguyễn Khắc Phi, Trần Đình Sử đồng chủ biên,

định nghĩa cảm hứng chủ đạo là "trạng thái tình cảm mãnh liệt, say đắm, xuyênsuốt tác phẩm nghệ thuật, gắn liền với một t tởng xác định, một sự đánh giánhất định, gây tác động đến cảm xúc của ngời tiếp nhận tác phẩm" [18,38]

Nh vậy, cảm hứng sáng tạo là một tình cảm mạnh mẽ, mang t tởng, làmột ham muốn tích cực đa đến hành động, mà trong nghệ thuật đấy là hành

động sáng tạo của ngời nghệ sỹ Đứng trớc những hiện tợng đời sống, ngời nghệ

sỹ có một mong muốn, khát vọng thôi thúc đợc phản ánh, đợc thể hiện t tởng,tình cảm nhận thức của mình Khát vọng đó trở thành nhiệt tình phê phán hoặckhẳng định trong tác phẩm của ngời nghệ sỹ Bởi thế, khi đi vào tác phẩm vănhọc nghệ thuật, cảm hứng sáng tạo trở thành một lớp nội dung đặc thù Một khitác phẩm ra đời, qua thế giới hình tợng đợc dệt nên bằng lớp ngôn từ, ngời đọc

sẽ thấy đợc cảm hứng chủ đạo của nó là gì Rộng hơn, ngời đọc sẽ thấy đợc cảm

hứng chủ đạo trong sáng tác của một nhà văn, hay nhiều nhà văn trong một thờikỳ Đây là cơ sở cho phép chúng ta nói đến nét đặc thù trong cảm hứng sángtạo của một loại hình văn học nhất định trong một thời kỳ nhất định.

2.2.1 Cảm hứng chủ đạo của trờng ca thế hệ chống Mỹ

2.2.1.1 Cảm hứng khái quát

Cuộc chiến tranh chống Mỹ cứu nớc của dân tộc trong suốt 20 năm trờithực sự đã làm nên một bản anh hùng ca sáng ngời chủ nghĩa yêu nớc và tinhthần bất khuất của dân tộc Việt Nam Trớc tầm vóc và ý nghĩa lớn lao của cuộckháng chiến chống Mỹ cứu nớc, trớc hiện thực bề bộn, phong phú và phức tạpcủa chiến tranh, trớc những vấn đề lớn của dân tộc và thời đại đợc đặt ra cùnglúc, các nhà thơ trẻ nhân danh thế hệ có mặt trong cuộc chiến có mong muốnthôi thúc tổng kết lại cuộc chiến tranh và hành trình gian khổ để đi tới chiếnthắng Độ lùi thời gian nhất định sau chiến tranh đã giúp các tác giả suy nghĩ,

đào sâu thêm ý nghĩa thời đại của chiến công lịch sử, lựa chọn một cách chânxác hơn những chi tiết để hiện thực hoá những dự định nghệ thuật ấy Thế hệcác nhà thơ chống Mỹ đều là những ngời có mặt trong chiến tranh, trực tiếpcầm súng chiến đấu trên các mặt trận Đi qua những tháng năm chiến tranh, họhiểu hơn ai hết bản chất khốc liệt của nó và cái giá mà dân tộc phải trả cho độclập tự do Nh một tất yếu, họ thấy mình cần phải có trách nhiệm khái quát hiệnthực để từ đó có cái nhìn sâu hơn về những mất mát, đau thơng cũng nh ý nghĩacủa chiến thắng Trở về từ cuộc chiến tranh, mỗi nhà thơ dờng nh đợc giao phómột sứ mệnh, phải viết về cuộc chiến tranh bi tráng Nó nh là "món nợ tinhthần" Và giờ đây họ có nhu cầu đợc trả "món nợ tinh thần" đó Những lý dotrên đã làm nảy sinh cảm hứng khái quát trong trờng ca của thế hệ các nhà thơchống Mỹ

Cảm hứng khái quát chi phối sự lựa chọn thể loại của các nhà thơ thế hệchống Mỹ Khuôn khổ của những bài thơ ngắn nhiều khi không đủ sức ôm chứahiện thực bề bộn và lớn lao mang tầm vóc thời đại Cảm hứng khái quát vớimạch t tởng cảm xúc đợc triển khai trên cả chiều rộng lẫn chiều sâu đòi hỏi cácnhà thơ trẻ thế hệ chống Mỹ tìm đến "sức tải" của trờng ca Dung lợng, quy mô

đồ sộ, phơng thức trữ tình kết hợp với tự sự vốn là lợi thế của trờng ca, cho phépcác nhà thơ phát huy hết sức liên tởng, thâu nạp vào tác phẩm sự phong phú,rộng lớn, đa chiều của hiện thực đất nớc, con ngời trong một thời kỳ biến độnglớn lao của lịch sử Ngời đọc có thể có hình dung đầy đủ, thấm thía về nhữnggian khổ, hy sinh, mất mát đến mức khốc liệt của một thời đạn bom, về đờisống tinh thần, gơng mặt tinh thần của dân tộc và của mỗi con ngời qua cái nhìntrung thực của một thế hệ đã kinh qua cuộc chiến.

Nét đặc sắc trong cảm hứng khái quát của trờng ca thế hệ chống Mỹ làhiện thực đợc khái quát bằng hệ thống hình ảnh cụ thể chứ không phải bằngnhững ý niệm Tác giả trờng ca là những ngời lính, họ viết về chiến tranh từ trảinghiệm của chính mình, vì thế hiện thực luôn đợc khái quát từ những hình ảnh chân thực nhất, cụ thể nhất Bằng những chi tiết và sự kiện chọn lọc, các tác

giả trờng ca đã cho ngời đọc hình dung đợc những gì mà dân tộc ta, nhân dân ta

và thế hệ những ngời lính đã phải trải qua trong suốt mấy chục năm trời đánh

Mỹ Với chiến tranh không có nghịch lý nào là không diễn ra, nhng nghịch lý

mà Thanh Thảo phát hiện, đã cho ta thấy hết bản chất khốc liệt của chiến tranh:

những năm chiếc áo dính chặt vào thân bạc màu ngắn nhanh rồi rách những năm

một chiếc áo có thể sống lâu hơn một cuộc đời

(Những ngời đi tới biển - Thanh Thảo)

"Chiếc áo ngắn" xuất hiện trong chơng mở đầu Những ngời đi tới biển là hình

ảnh đầy sức nghĩ, giàu sức khái quát Với "chiếc áo bạc màu ngắn nhanh rồi rách", Thanh Thảo đã khái quát đợc cả một vấn đề lớn lao của cả dân tộc trong

thời điểm thử thách ác liệt của chiến tranh: đất nớc phải gửi ra trận một thế hệtuổi trẻ đang độ sung sức nhất Cuộc chiến tranh với tất cả tính chất khốc liệtcủa nó đã cớp đi tuổi thanh xuân của họ Và chúng ta buộc lòng phải chấp nhậnnghịch lý đau thơng này: "Một chiếc áo có thể sống lâu hơn một cuộc đời".

Chất triết lý thâm trầm ẩn sau một hình ảnh, một cách nói giản dị đã khái quátsâu sắc một khía cạnh dễ bị khuất lấp của hiện thực Rất nhiều những hình ảnh,