Đa dạng sinh học động vật không xương sống cỡ lớn ở vùng cửa sông mã tỉnh thanh hoá

Luận văn, khóa luận, tiểu luận, báo cáo, đề tài

Bộ giáo dục và đào tạo Trờng đại học vinh

tạo Sau đại học - Trường Đại học Vinh Nhân dịp này, tôi xin chân thànhcảm ơn sự giúp đỡ quý báu đó.

Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới PGS TS Trần Ngọc Lân và TS.Nguyễn Huy Chiến, là thầy giáo hướng dẫn khoa học đã tận tình chỉ bảo,giúp đỡ tôi trong suốt quá trình học tập cũng như thực hiện và hoàn thànhbản luận văn này

Xin chân thành cảm ơn PGS TS Phạm Đình Trọng đã nhiệt tình giúp

đỡ tôi trong quá trình định loại và thẩm định vật mẫu Xin chân thành cảm

ơn gia đình cùng toàn thể bạn bè đã hết lòng giúp đỡ và động viên để tôihoàn thành luận văn này

Xin chân thành cảm ơn cán bộ thuỷ sản Thanh Hóa, Ban lãnh đạo và

bà con ngư dân xã Trung Hòa, Hoằng Đại, Hoằng Quang, Hoằng Long,Quảng Tiến(Cửa Hới) tỉnh Thanh Hóa đã tạo điều kiện thuận lợi và giúp đỡtôi trong quá trình nghiên cứu và thu thập mẫu vật

Vinh, ngày19 tháng 12 năm 2010

Tác giả

Nguyễn Công Sơn

LỜI CAM KẾT

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các sốliệu, kết quả nêu trong luận văn là trung thực và chưa từng được ai công bốtrong bất kỳ công trình nào khác.

TÁC GIẢ LUẬN VĂN

DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT

DANH MỤC HèNH (Biểu đồ)

Biểu đồ 1 Số loài (tỷ lệ %) các lớp ĐVKXS cỡ lớn vùng cửa sông Mã 39Biểu đồ 2 Biến động số lợng loài ĐVKXS cỡ lớn của các lớp theo độ muối 41Biểu đồ 3 Mối quan hệ giữa độ muối với số lợng trung bình ĐVKXS cỡ

Biểu đồ 4 Mối quan hệ giữa độ muối với số lợng trung bình ĐVKXS cỡ

Biểu đồ 5 Biến động chỉ số H theo nồng độ muối ở vùng cửa sông Mã

DANH MỤC BẢNG

Bảng 1.1 Hệ thống phân loại các thuỷ vực nước lợ của Venice (1959) 8Bảng 2.1 Một số đặc trưng về chế độ nhiệt (0C) 21

Bảng 3.1 Kết quả tính trung bình một số yếu tố thuỷ lý thuỷ hoá

Bảng 3.2 Danh lôc thµnh phÇn loµi vµ ph©n bè cña khu hÖ §VKXS

4 í nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài 3

Chức năng, vai trò của vùng cửa sông 10

1.2 Những nghiên cứu về cửa sông trên thế giới 13

1.2.3 Tình hình nghiên cứu ĐVKXS (Động vật đáy)

1.3 Một vài đặc điểm điều kiên tự nhiên và kinh tế xã hội của

1.4 Đặc điểm điều kiện tự nhiờn của sụng Mó 23

2.2.4 Phương phỏp đỏnh giỏ đa dạng sinh học Động vật khụng

xương sống cỡ lớn theo chỉ số đa dạng sinh học Shannon –

29

3.5 T×nh h×nh khai th¸c vµ sử dụng nguồn lợi ĐVKXS cì lín

khu vực nghiªn cứu

47

3.5.1 Gi¸ trị sử dụng của nguồn lợi ĐVKXS cì lín 47

3.6 Sự suy giảm đa dạng sinh học ở vùng cửa sông Mã 553.6.1 Dẫn liệu tác động làm suy giảm đa dạng sinh học 553.6.2 Nguyên nhân gây suy giảm đa dạng sinh học 573.6.2.1

Mở đầu

1.Tính cấp thiết của đề tài nghiờn cứu.

Vùng cửa sông (Estuary) là một đơn vị cấu thành của biển, nằm tronggiải ven bờ (Coastal Zone) với khu hệ sinh vật có nguồn gốc biển, đồng thời

là bãi đẻ, nơi dinh dỡng của các loài sinh vật biển, nên trở thành vùng có vaitrò quan trọng trong việc duy trì tính ĐDSH của các loài sinh vật biển vàlàm giàu cho biển bằng tiềm năng nguồn lợi của mình

Ở Việt Nam có hơn 3260 km bờ biển, là nơi tập trung dân cư và cóthế mạnh về kinh tế với hơn 100 cửa sông, trong đó xuất hiện nhiều môitrường sống đặc trưng như cửa các con sông, các bãi triều, rừng ngập mặn,chuỗi các đầm phá và vụng, vịnh nông ven bờ Trước đây, việc khai tháccác dạng tài nguyên thiên nhiên trong vùng cửa sông mới ở mức độ thấp,chưa gây ra những hậu quả cản trở quá trình phát triển của vùng hay làmsuy giảm tài nguyên thiên nhiên trong vùng Hiện tại, do sức ép về dân số,

do nhu cầu riêng của từng ngành, từng bộ phận kinh tế, từng địa phương ,việc khai thác các dạng tài nguyên vùng cửa sông ngày càng đẩy mạnhnhưng không được đặt trong một quy hoạch tổng thể Vì vậy đưa đếnnhững hậu quả sinh thái nghiêm trọng như huỷ hoại nơi sống đặc trưng củanhiều loài, gây sự suy giảm tính đa dạng sinh học (ĐDSH), giảm sút nguồnlợi của các đối tượng khai thác có giá trị trong vùng

Cửa sông Mã thuộc xã Quảng Tiến huyện Quảng Xơng Tỉnh ThanhHóa, đợc xem là một cửa sông lớn của miền Trung Việt Nam Vùng sôngMã có nguồn tài nguyên rất đa dạng và phong phú, là nơi c trú của nhiềuloài động vật thuỷ sinh, đặc biệt là những loài ĐVKXS cỡ lớn

Nhận thức đợc tầm quan trọng của vùng cửa sông đối với việc bảotồn nguồn lợi trong thời gian qua đã có nhiều công trình nghiên cứu về cửasông ven biển ở nớc ta ở khu vực miền Bắc có các công trình nghiên cứu

của Phạm Đình Trọng (1996) ở khu vực Thanh Hoá, Nghệ Tĩnh có côngtrình của Hồ Thanh Hải (1999) nghiên cứu đánh giá nguồn lợi thuỷ sảnvùng cửa sông Hoàng Hoá; Nguyễn Huy Chiến, Trần Ngọc Lân, NguyễnXuân Quýnh (2003) nghiên cứu đa dạng động vật đáy (Zoobenthos) và

động vật nổi (Zooplankton); Trần Đức Lơng (2006) nghiên cứu một sốnhóm động vật nổi trong vùng lu vực sông Cả; Cao Thắng (2007) Nguồn lợi

ĐVKXS cỡ lớn và nguyên nhân gây suy giảm nguồn lợi ở vùng cửa sôngCả ở miền Nam có công trình của Nguyễn Hữu Phụng (1998), Bùi QuangNghị (1999), Lăng Văn Kẻng (1996), Lê Thị Nam Thuận (2003), Lê ThịBình (2003) nghiên cứu nguồn lợi thuỷ sản và kinh tế xã hội

Nhìn chung các công trình chủ yếu nghiên cứu về đặc điểm sinh học vànguồn lợi của một số loài đặc sản ở vùng biển các tỉnh phía Bắc và phía Nam, ít

có công trình nghiên cứu ở khu vực Bắc miền Trung, mà đặc biệt là vùng cửasông Mã Chính vì vậy tôi lựa chọn nghiên cứu đề tài:

‘‘Đa dạng sinh học động vật không xơng sống cỡ lớn vùng cửa sông Mã Tỉnh Thanh Hóa’’

-2 Mục đích nghiên cứu

- Trên cơ sở nghiên cứu đa dạng ĐVKXS cỡ lớn và nguyên nhân gâysuy giảm nguồn lợi ở vùng cửa sông Mã nhằm:

- Đánh giá hiện trạng ĐDSH, khai thác và sử dụng nguồn lợi

3 Phạm vi và nội dung nghiờn cứu

Phạm vi nghiờn cứu: Vựng cửa sụng Mó

Nội dung nghiờn cứu:

(1) Xỏc định thành phần loài ĐVKXS cỡ lớn ở vựng cửa Mó

(2) Xỏc định sự phõn bố của ĐVKXS cỡ lớn theo độ muối, theo mựa.(3) Xỏc định chỉ số đa dạng loài ĐVKXS cỡ lớn (ĐVĐ) theo nồng độmuối, theo mựa

(4) Điều tra nguồn lợi một số loài ĐVKXS cỡ lớn cú giỏ trị kinh tế.(5) Điều tra nguyờn nhõn suy giảm nguồn lợi

4 Ý nghĩa khoa học và thực tiến của đề tài

Trên cơ sở điều tra nghiên cứu động vật không xương sống cỡ lớn(động vật đáy) xác định được thành phần loài, mỗi quan hệ và sự biến độngcủa chúng theo nồng độ muối, theo mùa, cường độ khai thác đánh bắt Qua

đó đánh giá tính đa dạng, sự biến động của chúng theo nồng độ muối, theomùa và nguyên nhân suy giảm về một số nguồn lợi ở vùng cửa sông hiệnnay Kết quả nghiên cứu của đề tài sẽ đóng góp và cung cấp một số dẫn liệukhoa học cho công tác bảo tồn ĐDSH động vật không xương sống cỡ lớn(động vật đáy) ở vùng cửa sông

Ch¬ng 1 Tæng quan tµi liÖu

1.1. Mét sè kh¸i niÖm c¬ b¶n

1.1.1 Khái niệm về đa dạng sinh học

Việc nghiªn cứu ĐDSH vµ bảo vệ ĐDSH lµ vấn đề quan trọng đượcnhiều nhµ khoa học quan t©m, nhưng cụm từ “đa dạng sinh học” cã rấtnhiều định nghĩa kh¸c nhau

Theo Odum (1975) tỷ lệ giữa số lượng loµi vµ “c¸c chỉ số phongphó” (số lượng, sinh khối, năng suất, ) gọi lµ chỉ số đa dạng về loµi Sự đadạng về loµi thường kh«ng lớn trong “c¸c hệ sinh th¸i bị giới hạn bởi c¸cyếu tố vật lý”, nghĩa lµ trong c¸c hệ sinh th¸i bị phụ thuộc rất nhiều c¸c yếu

tố giới hạn vật lý - ho¸ học, vµ rất lớn trong c¸c hệ sinh th¸i bị khống chếbởi c¸c yếu tố sinh học Sự đa dạng cã quan hệ trực tiếp với tÝnh ổn định,song kh«ng biết được lµ, đến mức độ nµo th× quan hệ đã lµ nguyªn nh©n -kết quả [31]

Quỹ Quốc tế về Bảo tồn Thiªn nhiªn (WWF, 1989) định nghĩa

“ĐDSH lµ sự phồn thịnh của sự sống trªn Tr¸i đất, lµ hµng triệu loµi thựcvật, động vật vµ vi sinh vật, lµ những gen chứa đựng trong c¸c loµi vµ lµ hệsinh th¸i v« cïng phức tạp cïng tồn tại trong m«i trường” Do vậy, ĐDSHphải tÝnh theo ba mức độ ĐDSH ở cấp loµi bao gồm toµn bộ c¸c sinh vậtsống trªn tr¸i đất, từ vi khuẩn đến c¸c loµi thực vật, động vật vµ c¸c loµinấm Ở mức độ tinh tế hơn, ĐDSH bao gồm cả sự kh¸c biệt về gen giữa c¸cquần thể sống c¸ch ly nhau về địa lý cũng như kh¸c biệt giữa c¸c c¸ thểcïng chung sống trong một quần thể ĐDSH còng bao gồm cả sự kh¸c biệtgiữa c¸c quần x· mµ trong đã c¸c loµi sinh sống, c¸c hệ sinh th¸i nơi mµc¸c loµi cũng như c¸c quần x· sinh vật tồn tại vµ cả sự kh¸c biệt của c¸cmối tương t¸c giữa chóng với nhau [32]

ĐDSH lµ một kh¸i niệm chỉ tất cả c¸c loµi thực vật, động vật, vi sinhvật vµ những hệ sinh th¸i mµ sinh vật lµ một bộ phận cấu thµnh Đã lµ mộtthuật ngữ bao trïm đối với mức độ biến đổi của thiªn nhiªn, gồm cả sốlượng vµ tần suất xuất hiện của c¸c hệ sinh th¸i, c¸c loµi hay gen trong mộttập hợp đã biết (J.A.McNeely, 1991) Theo nghĩa hẹp hơn th× ĐDSH đượcbiểu hiện bằng số lượng loµi, cßn sự đa dạng về gen (di truyền) được biểuhiện bằng những biến đổi bªn trong của loµi.

Như vậy, ĐDSH được xem xÐt ở 3 cấp độ (đa dạng di truyền, đadạng loµi vµ đa dạng hệ sinh th¸i), nhưng lĩnh vực được quan t©m nhiềunhất hiện nay trong sinh th¸i quần x· lµ nghiªn cứu đa dạng loµi hay sựphong phó về loµi [1, 2, 31]

Nhiều nhµ sinh th¸i học ứng dụng đã đề xuất phương ph¸p đ¸nh gi¸

đa dạng loµi trong quần x· th«ng qua c¸c chỉ số ĐDSH Theo Slingsbyd(1992), c¸c chỉ số nµy cã thể ¸p dụng cho thực vật, động vật vµ vi sinh vật.C¸c chỉ số nµy kh«ng chỉ gióp đ¸nh gi¸ được hiện trạng ĐDSH vµ quan trắcbiến động của nã trong từng quần x· mµ cßn gióp cho việc so s¸nh vµ đốichiếu tÝnh đa dạng theo kh«ng gian vµ thời gian dựa trªn c¸c mẫu ngẫunhiªn được thu thập từ quần x· [44, 45]

C¸c nghiªn cứu về ĐDSH, quan trắc m«i trường vµ nghiªn cứu bảotồn thường chó ý tập trung vµo nhãm động vật cã xương sống hay thực vật;tuy nhiªn những nhãm sinh vật nµy kh«ng thể đại diện hoµn toµn cho tÝnhĐDSH của quần x· vµ đối với một số nhãm động vật cã xương sống cãkÝch thước lớn vµ vïng ph©n bố rộng thường phải tốn rất nhiều thời gian vµc«ng sức để nghiªn cứu Một hướng nghiªn cứu mới đang được chó ý hiệnnay lµ nghiªn cứu tÝnh ĐDSH sử dụng nhãm Động vật không xương sống,đặc biệt thÝch hợp với c¸c nghiªn cứu ở thuỷ vực [1, 26]

Vấn đề đặt ra lµ lựa chọn nhãm nµo trong c¸c Động vật không xươngsống để nghiên cứu? Theo c¸c t¸c giả Nguyễn Xu©n Quýnh (1999), Kreps

(1972) vµ Pielow (1977) cho rằng c¸c nhãm sinh vật được chọn dựa theoc¸c tiªu chuẩn: (a) Cã mật độ cao; (b) Cã tÝnh đa dạng loµi cao; (c) TÝnh đadạng liªn quan chặt chẽ với tÝnh đa dạng của c¸c loµi sinh vật kh¸c trongquần x·; (d) Dễ thu mẫu; (e) Chi phÝ khảo s¸t thấp, dễ nhận biết; (g) Cãnhững phản ứng với những thay đổi của c¸c điều kiện m«i trường theo hướng

cã thể dự b¸o được hoặc cã chiều hướng tương tự như những phản ứng củac¸c nhãm kh¸c trong quần x· Tuy nhiªn, tuỳ theo từng hệ sinh th¸i mµ dựavµo một số hay tất cả c¸c tiªu chuẩn trªn đ©y để lựa chọn c¸c “nhãm sinhvật” dự b¸o cho việc đ¸nh gi¸ vµ quan trắc biến động ĐDSH trong quần x·,th«ng qua việc tÝnh c¸c chỉ số ĐDSH của c¸c nhãm đã [25, 44, 45]

Tuỳ theo c¸c điều kiện cụ thể về khu vực nghiªn cứu, số lượng vµ chấtlượng mẫu, cã thể sử dụng c¸c chỉ số ĐDSH sau: chỉ số đa dạng Fisher, chỉ

số phong phó Margalef, chỉ số Shannon - Weiner, chỉ số Simpson vµ chỉ sốJaccar - Sorenxen Trong c¸c chỉ số trªn th× chỉ số Shannon - Weiner vµMargalef được sử dụng rộng r·i hơn cả trong đ¸nh gi¸ mức độ ĐDSH

Chỉ số đa dạng Shannon - Weiner cho phÐp so s¸nh c¸c quần x· theo

sự giµu cã về loµi vµ thể hiện về mặt số lượng của c¸c nguyªn lý quần x·của Thiemanm Trong những điều kiện m«i trường thuận lợi số lượng loµithường tăng nhưng số lượng c¸ thể của mỗi loµi lại giảm, khi đã chỉ số vềtÝnh đa dạng cao nhất Khi m«i trường bất lợi, số lượng loµi trở nªn Ýtnhưng số lượng (sinh vật lượng) của một số loµi trong chóng lại rất cao,cßn một số loµi kh¸c lại thấp vµ chỉ số đa dạng giảm

TÝnh đa dạng về loµi của quần x· trong qu¸ tr×nh tồn tại vµ ph¸t triểntăng lªn đến một giới hạn nhất định Những quần x· trẻ mới h×nh thµnhthường nghÌo về số lượng loµi so với những quần x· trưởng thµnh vµ thµnhphần của nã đồng đều hơn Trong nhiều trường hợp, tÝnh đa dạng của loµigiảm khi điều kiện dinh dưỡng trong vực nước tăng Chỉ số Shannon -Weiner đối với c¸c loài động vật nổi của c¸c vực nước nghÌo dinh dưỡng

thường cao hơn (1,8 - 2,5 bit/đơn vị sinh khối) so với những thuỷ vực giµudinh dưỡng (1,4 - 1,7 bit/đơn vị sinh khối) [26, 31, 40].

1.1.2 Kh¸i niÖm vÒ vïng cöa s«ng

Từ cửa s«ng (Estuary) theo nghĩa La tinh, bao hµm từ aestus - lµ thuỷtriều, cßn Estuary lµ từ chỉ một dạng của lục địa, trong đã thuỷ triều đãngvai trß quan trọng trong đời sống vµ sự ph¸t triển tiến hãa của vïng Bởivậy, trong c¸c từ điển người ta giải thÝch “Cửa s«ng lµ cửa c¸c con s«ng lớn

cã thuỷ triều” (từ điển Oxford) hoặc “một vũng gần bờ được khống chế bởinước biển khi triều cao, một vïng biển được tạo thµnh bởi cửa một cons«ng” (từ điển Larouse) (Vũ Trung Tạng, 1994) [40]

Theo quan điểm của c¸c nhµ địa mạo th× cửa s«ng lµ cửa của một cons«ng mµ ở đã đang cã qu¸ tr×nh sụt lón kiến tạo kh«ng được đền bï hoặc đã

lµ một thung lũng s«ng bị ch×m ngập do mực nước biển n©ng lªn, chóngthường cã dạng h×nh phễu Theo quan điểm động lực, Pritchard (1967) chorằng “Cửa s«ng lµ một thuỷ vực ven bờ nửa khÐp kÝn, liªn hệ trực tiếp vớinước biển vµ ở trong đã nước biển hoµ trộn cã mức độ với nước ngọt đổ ra

từ c¸c dßng lục địa” [47]

Ranh giới vïng cửa s«ng rất thay đổi, do khối nước toµn vïng dịchchuyển tuỳ thuộc vµo lượng nước của dßng chảy vµ hoạt động của thuỷtriều Trong muµ nước kiệt, giới hạn trªn của vïng cửa s«ng tiến s©u vµođất liền cßn giới hạn dưới «m s¸t lấy c¸c cửa s«ng Trong muµ lũ, lưỡinước ngọt x©m nhập rất xa ra biển tới hµng chục hay hµng trăm km Đ©y lµyếu tố động lực quan trọng trong khi nghiªn cứu v× nã g©y ra hµng loạt c¸chậu quả (x©m nhập mặn vµo hạ lưu, sự di nhập của c¸c loµi sinh vật biển vµnước ngọt giữa hai m«i trường s«ng vµ biển, sự sắp xếp c¸c trầm tÝch.vv…)

Theo Vũ Trung Tạng (1994), vïng cửa s«ng lµ đơn vị cấu thµnh củabiển nằm trong dải ven bờ (coastal zone) với khu hệ sinh vật cã nguồn gốcbiển đồng thời lµ b·i đẻ, nơi dinh dưỡng của c¸c loµi sinh vật biển,nªn trở

thµnh vïng cã vai trß quan trọng trong việc duy tr× tÝnh ĐDSH của c¸c loµisinh vật biển vµ lµm giµu cho biển bằng tiềm năng nguồn lợi của m×nh [40].

Vïng cửa s«ng lµ nơi chuyển tiếp giữa s«ng vµ biển nªn độ muối rấtbiến động vµ nằm trong khoảng từ 0.5 đến 30 (320/00), giữa nước ngọt vµnước biển ven bờ hay cßn gọi lµ vïng Mixohaline theo ph©n loại thuỷ vựctrªn cơ sở biến đổi của độ muối (bảng 1.1)

Vïng cửa s«ng với những nÐt kh¸i qu¸t đã tạo nªn những sự sai kh¸c

cơ bản với những loại h×nh thuỷ vực kh¸c đã lµ:

- Một vïng thường được giới hạn ở cửa c¸c s«ng bị khống chế bởithuỷ triều

- Nước của vïng cửa s«ng bị mặn ho¸, cßn mức độ vµ phạm vi biến đổicủa nã phụ thuộc vµ lượng nước của dßng s«ng vµ hoạt động của thuỷ triều

- Độ muối vµ hµng loạt c¸c yếu tố m«i trường kh¸c rất kh«ng ổn địnhtheo kh«ng gian vµ thời gian, song sự biến thiªn của chóng mang tÝnh chu

kỳ, chu kỳ muµ, chu kỳ triều (nhật triều hay b¸n nhật triều) Đã cũng lµ sựkh¸c biệt cơ bản giữa cửa s«ng vµ c¸c hồ nước mặn (Lagoon) ven biển

- Ph©n bố trong vïng cửa s«ng lµ những loµi sinh vật rộng sinh cảnh,đặc biệt lµ rộng muối Những loµi nµy trong qu¸ tr×nh thÝch nghi với c¸cđiều kiện m«i trường biến động đã tạo nªn những quần x· ổn định để tồntại vµ ph¸t triển thịnh vượng, lµm xuất hiện ở đ©y một hệ thống sản xuất cãnăng suất rất cao so với hµng loạt hệ sinh th¸i kh¸c

B¶ng 1.1 HÖ thèng ph©n lo¹i c¸c thuû vùc níc lî cña Venice (1959)

Trong việc định hớng khai thác, sử dụng hệ sinh thái vùng triều cửasông Việt Nam các tác giả đã đề xuất 4 định hớng theo từng loại hình cửasông khác nhau: (1) Hệ sinh thái vùng triều châu thổ; (2) Hệ sinh thái vùngtriều cửa sông hình phểu; (3) Các vùng triều cửa sông trong đầm phá; (4)Vùng triều cửa sông miền Trung [28]

Trong khối nớc vùng cửa sông, do lực tơng tác sông biển, do các điềukiện khí hậu (ma, sự bốc hơi nớc trên mặt…) và do lực quay của trái đất mà

sự phân bố của độ muối theo chiều thẳng đứng và chiều ngang thay đổi.Trên cơ sở đó, ngời ta phân biệt vùng cửa sông thành mấy dạng:

- Dạng cửa sông thuận: ở đây ma và lợng nớc ngọt chảy ra lớnhơn lợng nớc biển xâm nhập vào

- Dạng cửa sông nghịch: trong điều kiện khí hậu khô nóng, ợng nớc ngọt của dòng lục địa ít ỏi, nớc biển ven bờ có độ muối xâm nhậpvào cửa sông để hoà trộn với nớc ngọt thì bị mặn hoá dần (trong trờng hợp

l-có các giải cát chắn phía ngoài phát triển mạnh hình thành dạng đầm phálagoon).

- Giữa dạng cửa sông thuận và nghịch là dạng trung gian: ở đây

đờng đẳng muối thẳng đứng không bị uốn lợn do ảnh hởng của các dòng uthế

Theo Nguyễn Văn Cừ và cộng sự, 2006 thì khu bờ biển miền Trungthuộc loại bờ biển mài mòn - tích tụ, sờn bờ ngầm có độ dốc lớn, đờng bờ

có vách dốc xen lẫn bờ đụn cát, ven bờ và các cửa sông có dạng lagoonhoặc liman [9] Nh vậy, các cửa sông miền Trung thuộc cửa sông hình phểu

và có 2 dạng: đầm phá (lagoon) hoặc cửa sông thẳng (liman)

Trong vùng cửa sông sự tơng tác sông - biển là yếu tố động lực quantrọng đối với sự biến động của các yếu tố khác của môi trờng, ảnh hởng đếnthành phần loài, sự phân bố và mức độ phong phú của các nhóm sinh vậttrong vùng cửa sông

Nh vậy, có thể khẳng định cửa sông Mã thuộc miền Trung Việt Nam

là cửa sông hình phểu có dạng liman

1.1.2.2 Chức năng, vai trò của vùng cửa sông

Vùng cửa sông là hệ sinh thái độc đáo và phức tạp nhng giàu có vềtài nguyên thiên nhiên Bởi vậy, 60% dân số thế giới và 2/3 các thành phốlớn tập trung ở các khu vực cửa sông trong phạm vi 60 km từ bờ vào đất liền(công ớc RIO, 1992)

Vùng cửa sông là quá trình tơng tác sông - biển, có cấu trúc và nhữngquy luật riêng, từ đó xuất hiện những cơ chế riêng tạo nên các tài nguyênthiên nhiên độc đáo có giá trị đối với đời sống con ngời: từ những giải đấtbồi đến nguồn lợi thuỷ sản và sản vật từ cây ngập mặn, từ các khoáng vật vàhóa chất đến nguồn nhiên liệu, khả năng phát triển giao thông và mở mang

du lịch

Một trong những vai trò quan trọng đối với việc nghiên cứu cửa sôngnhững năm gần đây nhằm giải quyết vấn đề cấp bách về phòng chống thiêntai, bão lụt, bảo vệ môi trờng, phát triển tiềm năng kinh tế biển Đặc biệt làxây dựng các cảng cá, cảng hàng hải, công trình giao thông thuỷ, công trìnhbiển và công trình thuỷ lợi tập trung nhiều tại vùng cửa sông

Theo Rodriguez (1975), nhận thức đợc giá trị khoa học và tầm quantrọng của vùng cửa sông đối với sự phát triển kinh tế xã hội, hàng loạtnhững nghiên cứu cơ bản và ứng dụng đợc tập trung vào vùng cửa sôngthuộc nhiều nớc trên thế giới, nhất là những nớc ôn đới và cận nhiệt đới

Nhờ vậy, những kiến thức, khái niệm khoa học và phơng pháp luận trongnghiên cứu vùng cửa sông cũng đợc tích luỹ rất phong phú, trong khi đó, tạinhững vùng nhiệt đới, nơi xuất hiện hàng loạt các hệ cửa sông lớn, phức tạp

về cấu trúc, giàu có về tài nguyên lại ít đợc nghiên cứu [7]

Vùng cửa sông là cái bãy, bẫy vào đây nguồn chất dinh dỡng giàu có

và trở thành “cái nôi” ơm nuôi các loài động vật biển còn non, nơi vỗ béocủa những đàn động vật trởng thành và là bãi đẻ của nhiều loài sinh vậtbiển

Các nghiên cứu về mối liên quan giữa đất ngập nớc ven biển và sản ợng tôm không phải là trực tiếp, nhng tôm cũng nh các loài động vật di ckhác, kể cả cá rõ ràng là phụ thuộc vào rất nhiều vào năng suất của hệ sinhthái Rừng ngập mặn (RNM) (Redfield 1983) Vòng đời tôm chuối

l-(Penaeus merguensis), cá đối (Mugil cephalus) Cho thấy tầm quan trọng

của RNM cửa sông đối với các loài này với vai trò là môi trờng sống vừa lànơi kiếm ăn, khoảng 70% các loài cá thơng mại phụ thuộc vào vùng cửasông [30, 40]

Trên các bãi ngập triều là RNM, nơi quần tụ của các loài chim trời cánớc, kho chất dinh dỡng vùng cửa sông và ven bờ kế cận Từ các điều đó,vùng cửa sông chính là vùng “tái sản xuất nguồn lợi”, không chỉ làm giàucho chính mình mà còn làm giàu và duy trì sự ổn định đối với nghề cá vànguồn lợi biển xa bờ Vì vậy, để duy trì và phát triển nguồn lợi cho khaithác lâu dài, thì nghề đánh cá phải đa ra vùng nớc sâu xa bờ, giảm cờng độkhai thác trong vùng cửa sông và nớc nông, thậm chí còn khoanh vùng cấm

đánh bắt Đi đôi với đó, nuôi trồng nớc lợ và nuôi thả biển phải đợc coitrọng nh những nhiệm vụ chiến lợc Khai thác và nuôi trồng có quan hệ hữucơ với nhau và gắn hai quá trình của sản xuất là “công nghiệp hoá nghềkhai thác” và “nông nghiệp hoá vùng biển” [37]

Một trong những tài nguyên có vị trí quan trọng của vùng cửa sông làRNM nh phòng hộ sinh thái, môi trờng sống của nhiều loài thuỷ sản kinh tếcao (tôm he, cua, sò, cá.) và các nguồn lợi khác Khoảng 90% tổng số loàithuỷ sản có giá trị cao ít nhất có một giai đoạn trong đời sống ở RNM cửasông (Hamilton et al, 1984) Những quần xã RNM cửa sông và vịnh trênthế giới hàng năm cung cấp một sản lợng lớn tôm, cua, cá ớc tính 750.000tấn, bình quân trên 90kg/ha/năm ở Australia, ngời ta đánh giá là 67% cácloài thuỷ sản có giá trị thơng mại đánh bắt đợc phụ thuộc vào RNM vùngcửa sông Do đó mà hoạt động về nghề thuỷ sản vùng ven biển nhiệt đới ở

nhiều nơi phụ thuộc rất nhiều vào RNM cửa sông (Kapetsky, 1987) Trungbình 1 ha RNM có thể tạo ra lợng tôm giống tơng đơng với 15 đô laMỹ/năm cho nghề nuôi tôm (Dixon, 1989) [18, 30, 40].

Trong vùng cửa sông, đất ngập nớc đợc quan tâm nhiều trong nhữngnăm gần đây bởi chúng có những chức năng quan trọng nh ổn định bờ biển

và chống xói lở, chống sóng bão, chắn gió, ổn định vi khí hậu, giao thôngthuỷ, giải trí và du lịch; những sản phẩm nh các loại tài nguyên rừng, độngvật hoang dã, chăn nuôi, công nghiệp, cấp nớc và những thuộc tính nh

ĐDSH, tính độc đáo văn hoá và di sản Chẳng hạn, giá trị môi trờng và kinh

tế của đất ngập nớc, nh RNM có vai trò rất quan trọng với chức năng làrừng phòng hộ, nh bảo vệ đê biển, chống xói lở bờ biển và là nơi sinh sốngcủa các loài thuỷ hải sản Về giá trị bảo vệ đê biển, chi phí trung bình cho

tu bổ đê biển ở Việt Nam là 314.350 công/năm/100km đê biển RNM cóthể thay thế sức ngời trong bảo vệ đê biển là 20% thì cũng tiết kiệm đợc62.870 đô la Mỹ với tiền công trung bình là 1 đô la Mỹ/1 công cho 100km

đê biển (Ngân hàng thế giới, 1995) Nếu nh dùng những công trình kỹ thuậtthay thế RNM trong chức năng bảo vệ đê biển thì phải tốn 6 đến 13 triệu đô

la Mỹ/100km đê biển Do đó, khi RNM bị phá huỷ sẽ dẫn đến những tổnthất về kinh tế mà hiện nay tổn thất này đợc coi là chi phí xã hội (UNDP, 1992)[3, 17, 19, 36, 43]

Trên thực tế vấn đề đặt ra là sử dụng giá trị mà vùng cửa sông manglại nh thế nào, đặc biệt khai thác và bảo vệ nguồn lợi thuỷ sinh vật nói riêng

và sử dụng nguồn lợi thiên nhiên nói chung là một ngành khoa học mới

đang phát triển, có liên quan đến rất nhiều ngành khoa học kể cả các chínhsách kinh tế xã hội đã đợc Watt K., 1976 đề cập và lợng hoá chi tiết trongcuốn “Sinh thái học và việc quản lý nguồn lợi thiên nhiên”

1.2 Những nghiên cứu về cửa sông trên thế giới

1.2.1 Về đặc điểm điều kiện tự nhiên

Nghiên cứu về sự phân bố độ muối vùng cửa sông của D.S.McLusky(1974), cho thấy, vùng cửa sông cũng được chia ra thành các phần khác nhau,

ở đó tồn tại các nhóm sinh vật với những đặc tính sinh thái khác nhau [48]

- Phần đầu: là nơi nước ngọt xâm nhập xuống với độ muối lúc caonhất cũng chỉ lên tới 50/00 khi triều cường Dòng ưu thế là dòng nước ngọt

- Phần trªn của vïng cửa s«ng: đ¸y ở đ©y được phủ bïn, dßng giảm

đi đ¸ng kể, độ muối biến đổi từ 5 - 180/00

- Phần giữa vïng cửa s«ng: đ¸y phủ bởi bïn c¸t, dßng mạnh lªn, độmuối trong khoảng 18 - 250/00

- Phần dưới của vïng cửa s«ng: đ¸y được phủ bởi bïn c¸t, một vµinơi lµ c¸t sạch, dßng mạnh, độ muối 25 - 300/00

- Phần tận cïng: nơi chuyển tiếp từ chế độ cửa s«ng sang vïng biểnven bờ иy c¸t sạch với dßng triều mạnh Độ muối gần tương đương vớinước biển ven bờ

Sự ph©n chia trªn cã ý nghĩa rất lớn trong việc nhận biết mức độ biếnthiªn về cấu tróc của nền đ¸y, tốc ®ộ dßng vµ độ muối, liªn quan đến sựph©n bố của c¸c quần x· sinh vật trong vïng cửa s«ng

Theo Vũ Trung Tạng, nhiều nghiªn cứu về lịch sử h×nh thµnh cửas«ng vµ qu¸ tr×nh biến đổi của mực nước biển vµ mực cao của thuỷ triều do

sự thay đổi khÝ hậu, cã thể thay đổi mức triều cao trong c¸c cửa s«ng vµg©y ra những thay đổi đ¸ng kể trong sự ph©n bố của động vật vµ thực vậtcủa vïng [40]

Nghiªn cứu của Lagler, 1976 về sự x©m nhập nước biển vµ vai trßcủa biển hồ (Campuchia) đối với cửa s«ng cho thấy: Trong mïa lũ toµn bộvïng bờ biển bị ngọt ho¸ Trong c¸c th¸ng mïa kiệt, lưu lượng s«ng rấtthấp, khoảng 1700 m3/s, đã thu hẹp vïng cửa s«ng vµo s¸t bờ, nước mặntheo thuỷ triều trµn vµo c¸c cửa s«ng rộng, x©m nhập rất s©u vµo đất liền,

mở đường cho nhiều loµi động vật biển vượt qua cửa s«ng vµo BiÓn hå vµlªn đến gần đỉnh ch©u thổ Kratie, Campuchia [49]

Ngoµi ra cßn nhiều c«ng tr×nh nghiªn cứu về sự bồi lắng, xãi lở, chế

®ộ triều, t¸c dụng hải lưu, t¸c dụng của sãng trong c¸c vïng cửa s«ng vµảnh hưởng của c¸c yếu tố đã với c¸c b·i triều, b·i bồi, rừng ngập mặn, đặcbiệt lµ sự biến đổi c¸c yếu tố thuỷ lý thuỷ ho¸ (nhiệt độ, pH, c¸c khÝ hoµ tan,

c¸c muối kho¸ng ) vµ ảnh hưởng đối với ph¸t triển nu«i trồng thuỷ sản.Trong vïng cửa s«ng nhiệt đới th× muối nitơ, muối photphat vµ c¸c muốikh¸c kh«ng bao giờ giới hạn đối với sự ph¸t triển của thực vật nổi [30].

Vïng cửa s«ng ven biển lµ c¸i tói nhận mọi nguồn g©y bẩn từ lục địa

vµ từ biển, nhất lµ nơi tập trung d©n cư, khu c«ng nghiệp, hầm mỏ, c¸c bếncảng Những nguồn g©y « nhiễm cho nước vïng cửa s«ng ven biển rất đadạng vµ thường cã cường độ cao

1.2.2 nh÷ng nghiªn cøu vÒ §VKXS

C¸c nghiªn cứu đầu tiªn về khu hệ thuỷ sinh vật biển ph¸t triển mạnhvới việc sử dụng lưới vớt sinh vật nổi vµ lưới kÐo sinh vật đ¸y (1750) C¸ct¸c giả đầu tiªn của giai đoạn nµy lµ Audonin vµ Edwards (1832), Sars(1835), Forbes (1844) đ· c«ng bố những dẫn liệu đầu tiªn Tiếp đến lµ thời

kỳ nghiªn cứu sinh th¸i học, tiªu biểu lµ Loren (1863), Walther (1893 1984), Zernov (1912) Giai đoạn nghiªn cứu định lượng như nghiªn cứuđịnh lượng sinh vật nổi của Hensen (1877) vµ gầu định lượng sinh vật đ¸ycủa Petersen (1908) [27]

-Ở c¸c hệ sinh th¸i trªn cạn, số lượng c¸c loµi nhiều hơn ở biển, do đãtÝnh ĐDSH cũng cao hơn nhưng c¸c loµi sinh vật biển lại cã khuynh hướngtăng khả năng biến dị hơn nªn tÝnh đa dạng về di truyền cũng lín hơn.Trong c¸c hệ cửa s«ng, số lượng c¸c loµi lại kh«ng nhiều so với c¸c vïngbiển l©n cận nhưng do tÝnh kh«ng đồng nhất về c¸c điều kiện sống, nhữngbiến dị của c¸c c¸ thể của loµi cµng trở nªn phong phó nhờ đã chóng cã thểtồn tại vµ thÝch ứng được với những thay đổi mu«n vẻ vµ tinh tế của c¸cđiều kiện m«i trường Ngay trong một hệ cửa s«ng, nơi sống của c¸c loµi vµc¸c quần thể của loµi, cũng ph©n ho¸ mạnh, tạo nªn hµng loạt c¸c ổ sinhth¸i kh¸c nhau, nhất lµ trong c¸c vïng được phủ bởi rừng ngập mặn Chẳnghạn, trong rừng ngập mặn người ta cã thể gặp 3-4 loµi còng thuộc giốngUca, song sự xuất hiện của mỗi loµi tuỳ thuộc vµo cấu tạo của dạng nềnđ¸y Loµi sống trªn nền bïn th× ăn chất vụn hữu cơ lắng đọng, cßn loµi sống

trªn đ¸y c¸t sạch lại nạo ăn Periphyton trªn c¸c hạt c¸t nhờ mót l«ng h×nh

th×a của bộ m¸y hµm Hơn thế nữa, c¸c cửa s«ng kh¸c nhau cũng cã sực¸ch ly tương đối, do đã, ngoµi những loµi chung, mỗi nơi cßn cã nhữngđại diện riªng cho m×nh, nhất lµ c¸c loµi sinh vật đ¸y, chẳng hạn như

Polychaeta, Mollusca, [44].

Nhiều công trình nghiên cứu đó khẳng định tính đa dạng của Động vậtđáy liên quan chặt chẽ với tính đa dạng của sinh cảnh Vùng triều có điềukiện môi trường khắt khe hơn vùng ngập nước, sống nhờ có hệ thực vậtngập mặn mà ngoài cấu trúc phức tạp của nền đáy còn tạo nên nhiều vi sinhcảnh rất đặc trưng cho những nhóm sinh thái khác nhau [50]

Nghiên cứu về sự xâm nhập của sinh vật nước ngọt hoặc nước mặnnhiều hay ít vào vùng cửa sông hay qua vùng cửa sông vào nước ngọt cònliên quan đến lưu lượng dòng chảy và nhịp điệu thuỷ triều Những loài cửasông thực chất là những loài có nguồn gốc từ biển ven bờ, rộng muối, đã dinhập vào đây từ buổi đầu ra đời của vùng và thích nghi với điều kiện bất ổnđịnh của nó, đặc biệt là sự dao động của độ muối Những mối quan hệ vềnguồn gốc được phản ánh trong nhiều “cặp sinh đôi” gặp trong vùng cửa sông

và biển Chẳng hạn, loài giáp xác bơi nghiêng (Gammarus zaddachi oceanicus) liên quan chặt chẽ với Gammarus zaddachi zaddachi cửa sông.

Trong các giống Hydrobia, Sphaeroma, Corophilum, Balanus.v.v cú nhữngloài rất gần nhau, song loài thì sống ở cửa sông, loài thì sống ở nước mặn[48]

Theo Phạm Đ×nh Trọng (1996) th× trªn thế giới, chỉ tÝnh đến thập kỷ

80, số tµi liệu đề cập về hệ sinh th¸i (HST) rừng ngập mặn đã vượt qu¸

7000 đầu s¸ch, trong đã cã hµng trăm c«ng tr×nh đề cập đến c¸c quần x·động vật, chỉ riªng về ĐVKXS đ¸y cỡ lớn (Macrobenthos) đ· cã 110 c«ngtr×nh c«ng bố Theo Vũ Trung Tạng (1994) cho thấy trong rừng ngập mặn ởĐ«ng Nam ¸, đ· thống kª được gần 230 loµi gi¸p x¸c, 211 loµi th©n mềm,

11 loµi giun nhiều tơ, vµ 13 loµi giun Ýt tơ (IUCN, 1983) [40, 34, 45]

Nghiªn cứu về khu hệ, ph©n bố, sinh th¸i đã cã nhiều c«ng tr×nhc«ng bố về Macrobenthos ở vïng nước lợ, như Chaitiamvong (1983)nghiªn cứu về t«m; Yoosukh (1983), Naiyentr (1983) nghiªn cứu về cua;Bery (1975) nghiªn cứu về th©n mềm; Piamthipmanas (1984) nghiªn cứu vềgiun nhiều tơ, [32, 33, 51]

Một số nhµ khoa học nghiªn cứu về đa dạng sinh học Động vật đáynhư Envink (1973), Hutching and Saenger (1987), Mathes and Kapetsky(1988), Macintosh et al (1991), Othman et al (1992), Aksomkoae (1983),Chaudhuri vµ Choudhury (1984) Hướng nghiªn cứu chủ yếu của c¸c t¸cgiả lµ x¸c định thµnh phần loµi, biến động số lượng, sự ph©n bố của ĐVĐ

vµ đ· ¸p dụng c¸c chỉ số H’, chỉ số D, chỉ số Simpson để đ¸nh gi¸ tÝnhĐDSH, đồng thời nghiªn cứu ảnh hưởng của c¸c yếu tố sinh th¸i đối vớic¸c nhãm ĐVĐ vïng triều vµ rừng ngập mặn [34, 52, 53]

C«ng tr×nh của Mathes vµ Kapetsky (1988) đ· đ¸nh gi¸ tÝnh đa dạng

vµ thống kª về những loµi ĐVĐ cã ý nghĩa kinh tế trªn toµn thế giới, chobiết cã khoảng 630 loµi th©n mềm vµ 240 loµi gi¸p x¸c ph©n bố ở rừngngập mặn vµ vïng cửa s«ng ven biển Ngoµi ra cßn cã c¸c c«ng tr×nh đ¸nhgi¸ vai trß, gi¸ trị của hệ sinh th¸i rừng ngập mặn đối với vïng cửa s«ng vµviệc duy tr× tÝnh ĐDSH [34, 45]

C¸c c«ng tr×nh nghiªn cứu về mối quan hệ dinh dưỡng giữa động vậtđáy với nghề nu«i trồng thuỷ sản, ph©n tÝch biến động c¸c nguồn hữu cơtrong vïng cửa s«ng ven biển vµ rừng ngập mặn đối với sự ph¸t triển củanguồn lợi thủy sản trong vïng [36, 54]

Một số t¸c giả nghiªn cứu sự biến động theo mïa của động vật đáycửa s«ng vµ mối liªn quan giữa chóng với x¸c hữu cơ ph©n huỷ (Hutching

vµ cộng sự, 1974; Tenore, 1977) nhưng chưa t×m thấy sự thay đổi theo mïa

của c¸c ĐVĐ sống trong vïng thảm cỏ biển Posidonia, nhưng được ghi

nhận ở c¸c nhãm cỏ biển kh¸c C¸c quần x· động vật chủ yếu ở đ©y lµ c¸cloµi động vật ăn mïn b· trầm tÝch, đầu tiªn lµ giun nhiều tơ

Nhìn chung các công trình nghiên cứu về động vật nổi, động vật đỏy

ở các thuỷ vực nước lợ rất nhiều, trong đó có đầm nuôi thuỷ sản nước lợnhưng chưa đủ để hiểu biết khu hệ, phân bố và sinh thái và nguồn lợi củaĐộng vật nổi, Động vật đỏyở từng nước

1.2.3 Tình hình nghiên cứu ĐVKXS (Động vật đáy) vùng cửa sông Việt Nam

Những nghiên cứu đầu tiên ở Việt Nam có các công trình điều tra vềtrai ốc biển của Eydoux et al (1837), Crosse và Fischer (1890), Fischer(1891), Viện Nghiên cứu Hải dương (1922), và tiếp theo là những điều tra

cơ bản về khu hệ thuỷ sinh vật biển (Đặng Ngọc Thanh, 1974) [27]

Năm 1961, Tổng cục Thuỷ sản hợp tác với viện TINRO (Liên xô cũ)tiến hành điều tra nghiên cứu vùng triều bờ tây vịnh Bắc Bộ bao gồm một

số bãi triều cửa sông ven biển Hải Phòng - Quảng Ninh, đã tìm thấy trên

100 loài ĐVĐ vùng triều Năm 1970 - 1971 Viện Nghiên cứu biển tiếnhành điều tra nguồn lợi động vật vùng triều Nam Hà và nguồn giống tôm,cua, có ở các cửa sông Ba Lạt, Ninh Cơ, Đáy Hầu hết các đối tượng kinh tếquan trọng thuộc thân mềm và giáp xác phát hiện được là các động vậtnước lợ vùng cửa sông ven biển Năm 1974 - 1976 Viện Nghiên cứu biển tổchức điều tra động vật vùng triều Hải Phòng đã xác định được 441 loài thuộccác nhóm ĐVĐ Giun nhiều tơ (Polychaeta), Giáp xác (Crustacea), Thân mềm(Mollusca), Da gai (Echinodermata), Sâu đất (Sipunculida) và Tay cuốn(Brachiopoda) Ở miền Nam đã phát hiện được 116 loài ĐVĐ [8, 9]

Tổng hợp các công trình nghiên cứu từ những năm trước 1960 đến

1974 của Viện Nghiên cứu hải sản về tình hình đánh bắt tôm và công trìnhcủa Starobogatov năm 1972 đã công bố kết quả nghiên cứu về khu hệ tôm

He và nhiều công trình khác sau năm 1975 đến nay đã thống kê được 255loài tôm biển, trong đó đã mô tả đặc điểm hình thái, sinh học và sinh tháicủa 132 loài tôm biển Việt Nam

Điều tra nghiên cứu ĐVĐ ở các thuỷ vực nước lợ gắn liền với các hoạtđộng điều tra nghiên cứu động vật vùng triều, điều tra nguồn lợi hải sản ven

bờ, điều tra nghiªn cứu vïng cửa s«ng ven biển, c¸c đầm nu«i thuỷ sản nãiriªng vµ quản lý sử dụng tµi nguyªn đất ngập nước Đ· cã nhiều c«ng tr×nhnghiªn cứu ĐVĐ vïng triều vµ RNM như c«ng tr×nh của Đỗ Văn Nhượng(1997) đ· x¸c định đîc 11 loµi th©n mềm (Mollusca) vµ 10 loµi gi¸p x¸c ởkhu vực trồng c©y ngập mặn Thạch M«n, Thạch hµ, Hµ Tĩnh; Nghiªn cứuĐVĐ trong RNM Th¸i Thôy, Th¸i B×nh đ· x¸c ®ịnh được 102 loµi, trong đã

14 loµi phổ biến vµ nhiều loµi cã ý nghĩa kinh tế [23, 24, 25, 38, 33]

Những năm gần đ©y cã c¸c c«ng tr×nh nghiªn cứu đặc điểm h×nhth¸i, sinh th¸i của 88 loµi động vật nhuyễn thể (Mollusca) cã gi¸ trị kinh tế

ở biển Việt Nam của Nguyễn ChÝnh (1996) Nghiªn cứu ĐVĐ trong thảm

cỏ biển từ Thanh Ho¸ đến Quảng Trị, đ· x¸c định được 36 loµi ĐVĐ ở đầmnu«i t«m nước lợ (Thanh Ho¸) vµ vïng triều cửa s«ng (Quảng B×nh vµQuảng Trị) Nghiªn cứu thµnh phần loµi vµ sinh vật lượng ĐVĐ ở ph¸ TamGiang - Cầu Hai, t×m thấy 37 loµi ĐVĐ vµ x¸c định ảnh hưởng của độ muốiđến sự ph©n bố của nhãm ĐVĐ nước ngọt, lợ nhạt vµ lợ mặn [7, 29, 34]

Khi nghiªn cứu đặc điểm tµi nguyªn m«i trường ĐVN cửa s«ngQuảng Trị, Nguyễn Trường Khoa (2002) đ· c«ng bố tại vïng cửa s«ngThạch H¸n cã thµnh phần loµi nghÌo nµn với 33 loµi ĐVĐ, thuộc 6 bộ vµ

10 họ [20]

Một số c«ng tr×nh đã nghiªn cứu đặc trưng sinh th¸i học cơ bản c¸cđầm nu«i thủy sản vµ c¸c đặc điểm hệ sinh th¸i, c¸c yếu tố m«i trường đầmnu«i như c¸c loại nền đ¸y của đầm nu«i thủy sản, độ trong, mµu sắc, mïinước, thµnh phần c¸c ion hoµ tan, c¸c khÝ hoµ tan , đồng thời nªu ra c¸cgiải ph¸p khắc phục trong một số trường hợp cụ thể, giới thiệu một số kinhnghiệm, kỹ thuật cải tiến nu«i t«m trong đầm nước lợ, đặc biệt lµ định chếtiªu chuẩn m«i trường nu«i trồng thuỷ sản của Việt Nam [39, 42, 5, 6, 13]

Trong những năm 1991 - 1995 đ· cã nhiều c«ng tr×nh nghiªn cứu mốiquan hệ giữa ĐVĐ với c¸c yếu tố m«i trường C¸c c«ng tr×nh chủ yếu tập

trung vào các vấn đề: Các yếu tố thuỷ lý thuỷ hoá và sự biến đổi các yếu tốmôi trường với việc sử dụng hợp lý các đầm nuôi nước lợ, tác động của sựphân hủy lá trong đầm nuôi nước lợ, ảnh hưởng của điều kiện tự nhiên đến sựphân bố tôm he ở vùng triều phía Bắc Nghiên cứu về ảnh hưởng của dư lượngthuốc hoá học phòng trừ sâu bệnh đến hệ sinh thái vùng triều [21, 23, 39, 28,33].

Nhiều công trình nghiên cứu về ĐDSH và điều tra nguồn lợi ĐVKXS

có ý nghĩa kinh tế vùng cửa sông ven biển Một trong những vấn đề đượccác nhà khoa học quan tâm là mối quan hệ giữa quá trình phát triển kinh tếvới việc bảo tồn ĐDSH và suy giảm nguồn lợi thủy sản [5, 7, 9, 41]

Thực tiễn nghề nuôi tôm nước lợ ở Việt Nam đã chứng tỏ các yếu tốcủa môi trường nước (thuỷ lý, thuỷ hoá, thuỷ sinh vật) ảnh hưởng rất lớnđến khả năng sống, tăng trưởng của con tôm, từ đó ảnh hưởng đến năngsuất, sản lượng, chất lượng tôm nuôi Một số công trình nghiên cứu về đặcđiểm sinh trưởng của một số đối tượng có ý nghĩa kinh tế trong vùng cửasông ven biển đồng thời xác định các yếu tố ảnh hưởng qua lại đối với môitrường đầm nuôi nước lợ [11, 18, 41]

Trong những năm gần đây, cùng với sự phát triển của ngành thuỷsản, có nhiều công trình nghiên cứu về ảnh hưởng của thức ăn và một số

yếu tố môi trường đến năng suất tôm thịt của tôm sú (Penaeus monodon Fabricius), cua (Scylla serrata) và một số loài thuộc nhóm hai mảnh vỏ (Bivalvia) như Meretrix mereterix, Meretrix lyrata từ các mô hình khác

nhau [21, 42]

1.3 Một vài đặc điểm điều kiên tự nhiên và kinh tế xã hội của tỉnh Thanh Hóa

( +) Điều kiện và khí hậu tự nhiên

Thanh Húa là một tỉnh thuộc vựng bắc trung bộ Cú tọa độ địa lớ từ

19018' đến 20040' vĩ bắc và từ 104022' đến 106004' kinh đụng Lónh thổ củatỉnh về phớa bắc giỏp giỏp 3 tỉnh : Sơn La, Hũa Bỡnh, Ninh Bỡnh, phớa nam

giỏp Nghệ An, Phớa đụng giỏp Biển Đụng với chiều dài bờ biển 102 km,phớa tõy giỏp tỉnh Hủa Phăn của nước CHDCND Lào.

Vùng ven biển nằm dới đờng quốc lộ 1A chạy dọc theo bờ biển vớichiều dài 102 Km Địa hình của tỉnh Thanh Húa khỏ phức tạp chia cắt nhiều

và thấp dần theo hướng từ tõy – đụng Từ phớa tõy sang phớa đụng cú cỏcdải địa hỡnh nỳi, trung du, đồng bằng ven biển Thỡ địa hỡnh nỳi, trung duchiếm 73,3%, đồng bằng 16% vựng ven biển 10,7% Do có nhiều cửa sông,cửa lạch đã tạo nên những bãi triều rộng lớn có khả năng phát triển NTTSnớc lợ, mặn

ở vùng cửa sông và các eo vịnh là các vùng có khả năng phát triểnNTTS lồng bè Đây là vùng có thế mạnh về tiềm năng tốt nhất cho pháttriển thuỷ sản mặn, lợ, tạo sản phẩm xuất khẩu có giá trị cao

Thanh húa nằm trong khu vực nhiệt đới giú mựa Khớ hậu cú 2 mựa

rừ rệt, mựa núng trựng với mựa mưa và mựa lạnh trựng với mựa khụ Đặcbiệt, trong mựa mưa cú sự xuất hiện của giú tõy vào đầu mựa (hàng năm cú20-30 ngày cú giú tõy khụ núng) Nhiệt độ trung bỡnh năm vào khoảng

230C-240C ở vựng đồng bằng và trung du, giảm dần khi lờn vựng nỳi vàxuống 180C-200C ở vựng biờn giới Việt – Lào Hàng năm cú 4 thỏng nhiệt

độ trung bỡnh xuống dưới 200C (từ thỏng 12 đến thỏng 3), thỏng lạnh nhất

là thỏng 1 với nhiệt độ trung bỡnh khoảng 170C-180C (cao hơn đồng bằngbắc bộ khoảng 10C)

Tổng nhiệt độ cả năm vào khoảng 8.6000C-8.7000C ở vựng đồngbằng, giảm xuống 8.0000C ở miền nỳi

B ng 2.1 ảng 2.1 Một số đặc trng về chế độ nhiệt ( 0C)

Đặc trng Thanh HóaNhiệt độ trung bình năm

Nhiệt độ trung bình tháng cao nhất

Nhiệt độ trung bình tháng thấp nhất

Nhiệt độ tối cao

Nhiệt độ tối thấp

Biên độ nhiệt trung bình ngày đêm

23,529174068

Số giờ nắng trung bình năm là 18000 giờ Thời kỳ ít nắng là thángmùa đông, từ tháng 12 đến tháng 2, vào khoảng 90-100 giờ mỗi tháng Thời

kỳ nhiều nắng từ tháng 5 đến tháng 8 với số giờ nắng mỗi tháng khoảng220-250 giờ

Lượng mưa trung bỡnh năm từ 1.600mm-1800mm Số ngày mưa từ130-150 ngay/năm Mựa mưa kộo dài 6 thỏng, bắt đầu từ thỏng 5 đến thỏng

10 Cỏc thỏng mưa nhiều 8,9,10 Mựa mưa tập trung đến 60%-80% lượngmưa của cả năm nờn dễ gõy ra lũ lụt, nhất là những vựng cú địa hỡnh thấpnhư cỏc huyện ven biển

Lượng mưa lớn, nhiệt độ cao, ỏnh sỏng dồi dào là những điều kiệnthuận lợi cho việc phỏt triển nụng, lõm, ngư nghiệp Ở Thanh Húa khụngchỉ cú cõy trồng nhiệt đới mà cũn cú cả cỏc cõy ỏ nhiệt đới, tạo nờn sự đadạng của hệ thống cõy trồng

Chế độ ma biến động rất mạnh từ năm này qua năm khác Phạm vi dao

động lợng ma cả năm lên tới  1000mm xung quanh giá trị trung bình

B ng 2.2 ảng 2.1 Đặc trng chế độ ma

Lợng ma trung bình năm (mm)

Lợng ma trung bình tháng cao nhất (mm)

Lợng ma trung bình tháng thấp nhất (mm)

Lợng ma ngày lớn nhất (mm)

Số ngày ma trung bình (mm)

2.70070055,0660150

Độ ẩm tơng đối trung bình năm rất cao, đạt tới 84-86% Mùa ẩm ớtkéo dài từ tháng IX đến tháng IV, với độ ẩm trung bình trên dới 90% Thời

kỳ ẩm nhất là các tháng cuối mùa đông Thời kỳ khô nhất kéo dài gần 4tháng (từ tháng V đến tháng VIII) với độ ẩm trung bình 75-80%, thángkhô nhất là tháng VII (độ ẩm trung bình 71-73%) Chênh lệch giữa độ ẩmtrung bình của tháng ẩm nhất và tháng khô nhất lên tới 18-19%

Hớng gió thịnh hành mùa đông là tây bắc với tần suất 40-50%, mùahạ là tây và tây nam với tần suất trên dới 50% Tốc độ gió khá lớn, nhất là

ở ven biển Tốc độ gió trung bình năm khoảng 1,5- 2,5m/s

Bão thờng xuất hiện vào tháng IX, tháng X Tốc độ gió mạnh nhất quan sát

đợc khi bão có thể đạt tới 30m/s ở vùng núi và 40m/s (hoặc lớn hơn) ởvùng đồng bằng

Khớ hậu Thanh Húa cũng thường xuyờn xuất hiện cỏc hiện tượng thờitiết đặc biệt như bóo, lụt, ỏp thấp nhiệt đới về mựa mưa và hạn hỏn, nắngnúng về mựa khụ, cú ảnh hưởng tiờu cực tới xản xuất nụng nghiệp và đờisống của con người.

Thanh Hóa có 7 cửa sông lớn nhỏ, trong đú cú 5 cửa sụng chớnh là: cửaHới, cửa Sung, cửa Trường, cửa Bảng, cửa Ghộp Cỏc cửa sụng này tạođiều kiện thuận tiện cho giao thụng đường thủy, cho tàu thuyền đỏnh cỏ ravào Vựng cửa sụng và những bói bồi bựn thuận tiện cho việc nuụi trồngthủy sản, trồng cúi, trồng cõy chắn súng Những hệ thống cửa sông này lànguồn nớc chính cung cấp phuc vụ cho NTTS mặn, lợ

Thanh Hóa cú 1 thành phố, 2 thị xó, 24 huyện, với 581 xó, 18 phường,

31 thị trấn với dân số là 3.467.600 ngời, chiếm 4,66% dõn số của cả nước.

với diện tớch là 11.168 km2 Chiếm 3,37% diện tớch toàn quốc, mật độ dân

số trung bình vào khoảng 310 ngời/km2, đứng thứ 6 trong số 61 tỉnh thànhphố của cả nước và đứng thứ 2 trong số cỏc tỉnh ở vựng bắc trung bộ

1.4 Đặc điểm điều kiện tự nhiờn của sụng Mó

(+) Sụng ngòi và chờ́ đụ̣ nước Sụng

Sụng Mó

Dũng sụng Mó bắt nguồn từ nỳi cao Phouei Long cao 2179m, chảytheo hướng tõy bắc - đụng nam qua Sơn La, Sầm Nưa, Hà Sơn Bỡnh, ThanhHúa rồi đổ ra biển ở ba cửa: Sựng, Lạch Trương và Cửa Hới

Tính từ nguồn tới cửa, dòng sông Mã dài 512km, diện tích lưu vực

28400 Km 2, trong đó phần ở trong lãnh thổ nước ta sông dài 410km và có

diện tích 17600 Km 2

Ngoài những phụ lưu tương đối lớn như: sông Chu, Bưởi, Luồng, Lò,

Âm ra, dòng chính sông Mã còn có hai phụ lưu tương đối nhỏ hơn như suốiNậm Thi, gia nhập ở bờ trái và các suối Nậm Long, Nậm Le và Nậm Hétgia nhập ở bờ phải Những phụ lưu quan trọng của sông Mã đều nhập vàodòng chính ở hạ lưu, như cửa sông Bưởi cách cửa sông Mã 48km, cửa sôngCầu Chầy cách cửa sông Mã 32km, cửa sông Chu cách cửa sông Mã 25km

Ở thượng lưu sông Mã nằm giữa hai dãy núi cao trung bình Dãy núi

ở tả ngạn từ nam Tuần Giáo đến biên giới, là dãy núi đá biến chất cổ cao1100-1800m, sườn núi dốc, rừng tương đối rậm rạp Ở phía hữu ngạn, núitỏa ra làm nhiều nhánh, gồm những núi đá phiến hay cát kết cao trung bình

và có đỉnh bằng, còn các núi được cấu tạo bằng granit hoặc riolit thì nhôcao như đỉnh Pu Sam Sao(1897m) Rừng nghèo nàn, nhiều cỏ tranh, lòngSông ở thượng lưu hẹp và sâu, hai bờ là vách đá dựng đứng, nhiều ghềnhthác, thuyền bè khó đi qua lại trong mùa nước cạn, độ dốc đáy sông lớn Trên đất Lào Sông Mã chảy qua vùng đá hoa cương, lòng sông hẹpđầy những mỏm đá lởm chởm

Từ Hồi Xuân trở về hạ lưu tới Diễn Lộc, Phong Ý, tính chất trung lưumới thể hiện rõ Tại đây thung lũng sông mở rộng, ghềnh thác tuy vẫn cònnhưng ít hơn, độ dốc đáy sông hạ thấp rõ rệt, chỉ còn 1 - 3%

Ở đoạn trung lưu sông Mã chảy qua vùng đá vôi và diệp thạch là chủyếu

Hạ lưu sông Mã có thể kể từ dưới Phong Ý Lòng sông được mở rộng

và độ dốc đáy sông chỉ còn khoảng trên 1%

Sông Mã chảy vào đồng bằng thuộc các huyện Vĩnh Lộc, Yên Định,Hoằng Hóa của tỉnh Thanh Hóa Dòng sông rộng hẳn ra, nước chảy hiền

hòa và đổ ra biển theo ba phân lưu: Sông Lèn chảy ra cửa Sung, sông Tàochảy ra Lạch Trường, Lạch Chào chay ra cửa Hới.

Đặc điểm hình thái của dòng chính sông Mã thể hiện rõ tính chất củamột dòng sông miền núi: lòng sông hẹp, độ đốc lớn, nhiều ghềnh thác,nước chảy xiết vv…Đây là một con sông trẻ, đang đảo lòng, nhiều chỗdòng sông xè qua cả đá hoa cương và riolit tạo thành những hẻm vực khúckhuỷu, thành dựng đứng

Địa hình cao nguyên chiếm phần lớn diện tích lưu vực, do đó độ caobình quân lưu vực của các sông trong vùng tương đối đồng nhất Mặt khác

do địa hình mới được nâng cao nên độ cao đáy sông phần lớn ở độ cao 500m

300-Sự phân bố của dòng chảy nằm trong lưu vực phụ thuộc rất lớn vào sựphân bố trong không gian của mưa Ở thượng và trung lưu, dòng sông nằm

ở nơi khuất gió tây nam, mưa ít gió tây khô nóng, nên lượng dòng chảy

tương đối nhỏ, môdum dòng chảy năm chỉ vào khoảng 10-20 l/s Km 2

Vùng thượng nguồn các sông Luồng, Lò và Bưởi là nơi có nguồn

nước dồi dào nhất với môdum dòng chảy nằm từ 25-35 l/s Km 2 Ở vùng hạ

lưu, giá trị dòng chảy nhỏ hơn 25 l/s Km 2

Thành phần dòng chảy ngầm chiếm khoảng 18-45% dòng chảy toànphần, trong đó, các nhánh sông ở thượng lưu chiếm khoảng 30-45%, ởtrung lưu khoảng từ 18-30% Môdum dòng chảy ngầm biến đổi trong phạm

vi 5-8 l/s Km 2

Hàng năm, theo nhịp độ biến đổi của mưa, dòng chảy sông ngòi chia

ra làm hai mùa rõ rệt: mùa lũ và mùa cạn, mùa lũ trên dòng chính sông Mãbắt đầu từ tháng VI và kết thúc vào tháng X Mùa cạn kéo dài từ tháng XIđến tháng V, năm sau, lượng dòng chảy mưa lũ chiếm khoảng 65-80%dòng chảy năm Tỷ số này ở một số sông nhánh ở thượng lưu tương đốinhỏ 65-70%, trên dòng chính 70-75% và ở sông Bưởi là 80%, ba tháng liên

tục có dòng chảy lớn nhất thường xuất hiện vào các tháng VIII ở thượnglưu và trên dòng chính, hay tháng IX ở hạ, trung lưu (sông Lô, sông Bưởi).

Ba tháng có lượng dòng chảy nhỏ nhất thường xuất hiện vào các thángII-IV, lượng dòng chảy của ba tháng này chiếm khoảng 5-9% lượng dòngchảy toàn năm

Lũ lớn nhất hàng năm thường xẩy ra vào tháng VIII hoặc tháng IX Ví dụtại trạm Cẩm Thủy trên dòng chảy chính 42,4% trường hợp lũ lớn nhất xẩy ravào tháng VIII, 34,6% tháng IX 11,5%, tháng VII và tháng X, cường suất mựcnước lũ khá lớn, tới hơn 50cm/h Tại trạm Hồi Xuân và biên độ mức nước lũtại đây hơn 11m Thời gian lũ lên tương đối ngắn, khoảng 2-3 ngay

Ở hạ lưu, độ dốc sông nhỏ, lòng sông mở rộng nên nước chảy khôngmạnh Nhưng do địa hình bằng phằng, chịu ảnh hưởng của triều và đặc biệt

do lũ ở trung, thượng lưu đổ về, nên vùng đồng bằng thường bị ngập úng.Lưu lượng lớn nhất của dòng chính sông Mã xẩy ra vào tháng X-1927 đạttới 5780m/s tại Hồi Xuân, 7150m/s tại Cẩm Thủy Ngoài ra, các năm 1963,

1973, 1975, cũng xuất hiện lũ lớn

Ở vùng cửa sông, chế độ nước sông còn chịu ành hường của triều Ởcửa sông Mã là chế độ nhật triều không đều, biên độ triều lớn nhất đạt2,00-2,50m, trung bình khoảng 1,3m, thời gian triều lên ngắn, khoàng 7-8giờ, thời gian triều xuống dài hơn khoảng 14-16 giờ, ranh giới chịu ảnhhưởng của triều khoàng 35-40km cách cửa sông

Chơng 2 Nội dung và phơng pháp nghiên cứu

2.1 Địa điểm và thời gian nghiên cứu

Địa điểm

Thu mẫu ở 5 tuyến thuộc vùng cửa sông Mã

Tuyến 1: Cửa Hới (độ muối 30-220/00)

- Tuyến 2: TPTH-Xã Trung Hòa (độ mặn 22-160/00)

- Tuyến 3: Cảng Lệ Môn-Xã Hoằng Đại (độ mặn16-80/00)

- Tuyến 4: Làng Vạn-Xã Hoằng Quang (độ mặn 8-0.50/00)

- Tuyến 5: Xã Đông Hải- Xã Hoằng Long (độ mặn <0.50/00)

Bản đồ vị trí lấy mẫu

Thời gian nghiên cứu

Công việc đợc thực hiện bắt đầu từ tháng 12/2008 đến 6/2010 2.2 Phơng pháp nghiên cứu

2.2.1 Phơng pháp thu thập mẫu vật

T1 T2

T3 T5

T4

Bằng cách thu bắt tự do, mua lại của ng dân hoặc tại chợ địa phơng Xác định số lợng đánh bắt một số loài bằng cách kết hợp với ng dân

đi đánh bắt để thu mẫu

Xác định số lợng tự nhiên bằng cách tại mỗi tuyến bằng gàu Petexen(10 gàu)

2.2.2 Phơng pháp định loại

Việc định loại ĐVKXS cỡ lớn theo tài liệu của Đặng Ngọc Thanh(1980) [27], Nguyễn Chính (1996) [10], Nguyễn Văn Chung và nnk (2000) [9] Cách thức định loại đợc tiến hành theo Mayr (1974) [19]

2.2.3 Phơng pháp điều tra phỏng vấn

Các số liệu về kinh tế xã hội đợc thu thập từ niên giám thống kê của

tỉnh, của sở thuỷ sản, sở tài nguyên môi trờng, phòng nông nghiệp và pháttriển nông thôn, phòng thuỷ sản, các huyện vùng cửa sông Mã

Các phơng pháp điều tra kinh tế xã hội đợc thực hiện theo tài liệu

“Các phơng pháp tham gia trong quản lý tài nguyên ven biển dựa vào cộng

đồng” (Internationl Institute of Rural Reconstructure - IIRR)

Sử dụng phơng pháp đánh giá nhanh có sự tham gia của ngời dân đểxác định thực trạng nguồn lợi, các phơng thức khai thác và xu hớng diễnbiến nguồn lợi

Những phơng pháp trên giúp xác định thông tin về tình hình khaithác nguồn lợi, xu hớng nuôi trồng thuỷ sản, biến động tài nguyên, tác độngcủa thể chế chính sách và các khó khăn của các hộ gia đình làm nghề đánhbắt nuôi trồng thuỷ sản

2.2.4 Phơng pháp đánh giá hiện trạng đa dạng sinh học ĐVKXS cỡ lớn theo chỉ số đa dạng sinh học Shannon - Weiner

Chỉ số Shannon - Weiner đợc tính bằng cách lấy số lợng cá thể sinhvật của một đơn vị phân loại chia cho tổng số các cá thể sinh vật trong mẫu,sau đó nhân với logarit của tỷ số đó

Chỉ số Shannon - Weiner (1949) nhằm xác định lợng thông tin haytổng lợng trật tự (hay bất trật tự) có trong một hệ thống Công thức để tínhchỉ số này là:

H = - 

s

i 1pi( log2 pi)Trong thực hành đợc biến đổi dới dạng:

H = C(log10N -

N

1 ∑nilog10ni)Với H: Chỉ số đa dạng loài

s: Số lợng loài

Pi = ni/N: Tỷ lệ cá thể của loài so với số lợng cá thể trong toàn bộ thumẫu

i = Số lợng cá thể loài i

C: Thừa số chuyển đổi từ log10 sang log2

Hai thành phần của sự đa dạng đợc kết hợp trong hàm Shannon Weiner là số lợng loài và tính bình quân của sự phân bố các cá thể giữa cácloài Do vậy, số loài càng cao, chỉ số H’ càng cao và sự phân bố các cá thểgiữa các loài càng ngang bằng nhau thì cũng gia tăng chỉ số đa dạng loài đ-

-ợc xác định thông qua hàm số Shannon - Weiner

Từ kết quả tính toán, đa ra nhận xét mức độ đa dạng theo các mứcsau đây:

Nếu chỉ số đa dạng > 3: ĐDSH tốt và rất tốtNếu chỉ số đa dạng từ 1 - 3: ĐDSH khá