Luận văn thạc sĩ dạy học theo tình huống môn giáo dục công dân chương trình lớp 10 ở các trường trung học phổ thông

Dạy học theo tình huống môn Giáo dục công dân chương trình lớp 10 sẽ mang lại hiệu quả cao, làm tăng tính thực tiễn của môn học, giúp học sinh dần hình thành năng lực giải quyết vấn đề t

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM ––––––––––––––––––––––

NGUYỄN HỒNG TUYẾT QUÂN

DẠY HỌC THEO TÌNH HUỐNG MÔN GIÁO DỤC CÔNG DÂN CHƯƠNG TRÌNH LỚP 10 Ở CÁC TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG THÀNH PHỐ BẮC KẠN, TỈNH BẮC KẠN

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

THÁI NGUYÊN - 2018

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM ––––––––––––––––––––––

NGUYỄN HỒNG TUYẾT QUÂN

DẠY HỌC THEO TÌNH HUỐNG MÔN GIÁO DỤC CÔNG DÂN CHƯƠNG TRÌNH LỚP 10 Ở CÁC TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG THÀNH PHỐ BẮC KẠN, TỈNH BẮC KẠN

Ngành: LL&PPDH Bộ môn Lý luận chính trị

Mã ngành: 8.14.01.11

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

Người hướng dẫn khoa học: TS TRẦN THỊ LAN

THÁI NGUYÊN - 2018

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan Luận văn này do bản thân tôi thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của TS Trần Thị Lan - giảng viên khoa giáo dục chính trị - trường Đại học

Sư phạm - Đại Học Thái Nguyên Các kết quả nghiên cứu được trình bày trong luận văn là trung thực và chưa từng được công bố trong bất kỳ công trình nào khác Mọi thông tin trích dẫn trong luận văn đều đã được chỉ rõ nguồn gốc

Thái Nguyên, tháng 4 năm 2018

Tác giả

Nguyễn Hồng Tuyết Quân

LỜI CẢM ƠN

Để hoàn thiện và được phép bảo vệ luận văn tôi đã nhận được sự quan tâm giúp đỡ của nhiều cá nhân và đơn vị

Nhân dịp này, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành, sâu sắc đến:

- Giảng viên hướng dẫn Tiến sĩ: Trần Thị Lan - người đã dành nhiều thời

gian quý báu để hướng dẫn, góp ý, chia sẻ… giúp chúng tôi có định hướng đúng trong suốt thời gian thực hiện luận văn

- Thầy, cô phản biện - những người đã góp ý chân thành, thẳng thắn để chúng

tôi hoàn thành luận văn tốt hơn

- Các thầy, cô giảng dạy lớp cao học Lý luận và phương pháp dạy học lý

luận chính trị - đã giúp chúng tôi có nền tảng kiến thức để thực hiện luận văn

- Trường THPT Bắc Kạn, trường THPT Chuyên, trường THPT Nội trú đã giúp

đỡ và tạo điều kiện thuận lợi cho chúng tôi trong suốt quá trình khảo sát và thực nghiệm

- Sau cùng, tôi xin gửi lời cảm ơn đến những người thân, những người trong gia đình luôn động viên, khuyến khích và tạo điều kiện thuận lợi, giúp tôi hoàn thành luận văn

Bắc Kạn, tháng 4 năm 2018

Nguyễn Hồng Tuyết Quân

MỤC LỤC

Lời cam đoan i

Lời cảm ơn ii

Mục lục iii

Danh mục các chữ viết tắt iv

Danh mục các bảng v

Danh mục các biểu đồ vi

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu 2

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 3

4 Giả thuyết khoa học 3

5 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu 4

6 Đóng góp của đề tài 4

7 Kết cấu của đề tài 4

NỘI DUNG 5

Chương 1: CƠ SỞ KHOA HỌC CỦA VIỆC DẠY HỌC THEO TÌNH HUỐNG MÔN GIÁO DỤC CÔNG DÂN CHƯƠNG TRÌNH LỚP 10 Ở CÁC TRƯỜNG THPT THÀNH PHỐ BẮC KẠN, TỈNH BẮC KẠN 5

1.1 Lịch sử vấn đề nghiên cứu 5

1.1.1 Những công trình nghiên cứu nước ngoài 5

1.1.2 Những công trình nghiên cứu trong nước 6

1.2 Cơ sở lí luận của việc dạy học theo tình huống môn Giáo dục công dân chương trình lớp 10 ở các trường trung học phổ thông 8

1.2.1 Khái niệm tình huống và dạy học theo tình huống 8

1.2.2 Mục tiêu dạy học và nội dung chương trình Giáo dục công dân lớp 10 12

1.2.3 Vai trò của dạy học theo tình huống môn Giáo dục công dân chương trình lớp 10 17

1.3 Cơ sở thực tiễn của việc dạy học theo tình huống môn Giáo dục công dân chương trình lớp 10 ở các trường trung học phổ thông thành phố Bắc Kạn, tỉnh Bắc Kạn 22

1.3.1 Đặc điểm của các trường THPT ở thành phố Bắc Kạn, tỉnh Bắc Kạn 22

1.3.2 Thực trạng dạy học theo tình huống môn Giáo dục công dân chương trình

lớp 10 ở các trường trung học phổ thông thành phố Bắc Kạn, tỉnh Bắc Kạn 25

Kết luận chương 1 30

Chương 2: ĐỀ XUẤT QUY TRÌNH DẠY HỌC THEO TÌNH HUỐNG MÔN GIÁO DỤC CÔNG DÂN CHƯƠNG TRÌNH LỚP 10 Ở CÁC TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG THÀNH PHỐ BẮC KẠN, TỈNH BẮC KẠN 31

2.1 Một số nguyên tắc cần đảm bảo trong dạy học theo tình huống môn Giáo dục công dân chương trình lớp 10 ở các trường trung học phổ thông thành phố Bắc Kạn, tỉnh Bắc Kạn 31

2.2 Quy trình dạy học theo tình huống môn Giáo dục công dân chương trình lớp 10 ở các trường trung học phổ thông thành phố Bắc Kạn, tỉnh Bắc Kạn 34

2.2.1 Lập kế hoạch dạy học theo tình huống 34

2.2.2 Xác định nội dung dạy học 35

2.2.3 Thiết kế bài giảng 35

2.2.4 Thực hiện dạy học trên lớp 36

2.2.5 Kiểm tra, đánh giá kết quả học tập của học sinh 38

2.3 Những điều kiện cần thiết để dạy học theo tình huống môn Giáo dục công dân chương trình lớp 10 ở các trường trung học phổ thông thành phố Bắc Kạn, tỉnh Bắc Kạn 42

2.3.1 Điều kiện đối với giáo viên 42

2.3.2 Điều kiện đối với học sinh 44

2.3.3 Điều kiện đối với các cấp quản lý 45

2.3.4 Điều kiện về cơ sở vật chất 46

Kết luận chương 2 47

Chương 3: THỰC NGHIỆM DẠY HỌC THEO TÌNH HUỐNG MÔN GIÁO DỤC CÔNG DÂN CHƯƠNG TRÌNH LỚP 10 Ở CÁC TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG THÀNH PHỐ BẮC KẠN, TỈNH BẮC KẠN 48

3.1 Kế hoạch thực nghiệm 48

3.1.1 Mục đích của thực nghiệm 48

3.1.2 Giả thuyết thực nghiệm 48

3.1.3 Thời gian, địa điểm, đối tượng thực nghiệm và đối chứng 49

3.2 Nội dung thực nghiệm 49

3.2.1 Những nội dung khoa học cần thực nghiệm 49

3.2.2 Thiết kế giáo án thực nghiệm 50

3.2.3 Tiến hành dạy thực nghiệm 78

3.2.4 Kiểm tra, đánh giá kết quả học tập của học sinh 79

3.3 Kết quả thực nghiệm 80

3.3.1 Khảo sát trình độ ban đầu của lớp thực nghiệm và lớp đối chứng 80

3.3.2 Phân tích, đánh giá kết quả sau thực nghiệm 81

KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 91

TÀI LIỆU THAM KHẢO 93

DANH MỤC CÁC BẢNG

Bảng 1.1 Quy mô học sinh ở các trường THPT trên địa bàn thành phố Bắc Kạn,

tỉnh Bắc Kạn giai đoạn 2013 - 2018 23 Bảng 1.2 Kết quả học tập học kỳ I năm học 2017- 2018 của học sinh khối 10 các

trường THPT thành phố Bắc Kạn, tỉnh Bắc Kạn 23 Bảng 1.3 Mức độ vận dụng tình huống và các phương pháp dạy học khác 25 Bảng 1.4 Kết quả tìm hiểu những khó khăn khi dạy học theo tình huống môn

GDCD chương trình lớp 10 27 Bảng 1.5 Thái độ học tập môn GDCD của học sinh 29 Bảng 3.1 Điểm kiểm tra học kỳ I môn GDCD giữa lớp thực nghiệm và lớp đối

chứng ở trường THPT Bắc Kạn 80 Bảng 3.2 Điểm kiểm tra học kỳ I môn GDCD giữa lớp thực nghiệm và lớp đối

chứng ở trường PTDT Nội trú tỉnh Bắc Kạn 80 Bảng 3.3 Điểm kiểm tra học kỳ I môn GDCD giữa lớp thực nghiệm và lớp đối

chứng ở trường THPT Chuyên Bắc Kạn 81 Bảng 3.4 Mức độ hứng thú học tập của học sinh 81 Bảng 3.5 Thái độ học tập của học sinh đối với giờ học dạy học theo tình huống 83 Bảng 3.6 Điểm kiểm tra 1 tiết của lớp thực nghiệm và lớp đối chứng ở trường

THPT Chuyên 86 Bảng 3.7 Kết quả kiểm tra 1 tiết trên phạm vi 3 trường THPT thành phố Bắc Kạn 87

DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ

Biểu đồ 3.1 Mức độ hứng thú học tập của học sinh với bài dạy theo tình huống 82 Biểu đồ 3.2 So sánh mức độ hứng thù học tập của học sinh ở lớp đối chứng và

thực nghiệm 82 Biểu đồ 3.3 Kết quả kiểm tra một tiết ở trường THPT Bắc Kạn 85 Biểu đồ 3.4 Kết quả kiểm tra một tiết ở trường THPT Nội trú Bắc Kạn 86 Biểu đồ 3.5 Kết quả kiểm tra 1 tiết trên phạm vi 3 trường THPT trên địa bàn

thành phố Bắc Kạn 87

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Sự phát triển kinh tế - xã hội trong bối cảnh quốc tế được đặc trưng bởi xã hội tri thức và toàn cầu hoá đã và đang đặt ra những yêu cầu đối với người lao động, đồng thời cũng đặt ra yêu cầu mới cho sự nghiệp giáo dục thế hệ trẻ và đào tạo nguồn nhân lực Giáo dục cần đào tạo đội ngũ nhân lực có khả năng đáp ứng được những đòi hỏi mới của xã hội và thị trường lao động, đặc biệt là năng lực hành động, tính tích cực, chủ động, sáng tạo, năng lực giải quyết những vấn đề đặt ra trong thực tiễn

xã hội

Để đáp ứng được những yêu cầu đó, đòi hỏi các cấp học, các ngành học phải đổi mới về nội dung chương trình, mục tiêu và phương pháp dạy học theo tư tưởng chủ đạo “lấy người học làm trung tâm” Trong phương pháp tổ chức, người học – đối tượng của hoạt động “ dạy”, đồng thời là chủ thể của hoạt động “ học” được cuốn hút vào các hoạt động học tập do giáo viên tổ chức và chỉ đạo, thông qua đó tự lực khám phá những điều mình chưa rõ, chứ không phải thụ động tiếp thu những tri thức được giáo viên sắp đặt Theo đó, Chương trình giáo dục phổ thông ban hành kèm theo Quyết định số 16/2006/QĐ- BGDĐT ngày 5/6/2006 của Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo

đã nhấn mạnh: “ Phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của học sinh; phù hợp với đặc trưng môn học, đặc điểm đối tượng học sinh, điều kiện của từng lớp học; bồi dưỡng cho học sinh phương pháp tự học, khả năng hợp tác; rèn luyện kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn; tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú và trách nhiệm học tập cho học sinh”

Nghị quyết số 29-NQ/TW ngày 4/11/2013 Hội nghị Trung ương 8 khóa XI về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo, đáp ứng yêu cầu công nghiệp hoá, hiện đại hoá trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế khẳng định: "Chuyển mạnh quá trình giáo dục từ chủ yếu trang bị kiến thức sang phát triển toàn diện năng lực và phẩm chất người học"

Để đạt được mục tiêu giáo dục toàn diện, việc đổi mới phương pháp dạy học các môn khoa học nói chung và môn Giáo dục công dân nói riêng là một tất yếu khách quan Đổi mới phương pháp dạy học là thay đổi lối dạy học truyền thụ một chiều sang phương pháp dạy học tích cực, dạy học thay vì lấy “Dạy” làm trung tâm sang lấy “Học” làm trung tâm nhằm phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng

tạo, rèn luyện khả năng tự học, tinh thần hợp tác, kĩ năng vận dụng kiến thức vào những tình huống khác nhau trong học tập cũng như trong thực tiễn đời sống, tạo hứng thú học tập cho học sinh, giúp dạy học trở thành quá trình kiến tạo, hình thành, phát triển các năng lực tự học, sáng tạo, hợp tác để đáp ứng những yêu cầu của cuộc sống hiện tại và tương lai Dạy học theo cách này, giáo viên không chỉ đơn thuần truyền đạt tri thức mà còn hướng dẫn hành động, giúp học sinh tích cực tham gia các chương trình hành động của cộng đồng, thực hiện vai trò thầy chủ đạo, trò chủ động

Việc đổi mới phương pháp dạy học môn Giáo dục công dân trong những năm qua

ở các trường trung học phổ thông nói chung, các trường THPT thành phố Bắc Kạn nói riêng cho thấy, mặc dù cố gắng rất nhiều trong đổi mới cách dạy, cách học tuy nhiên, những kết quả đạt được chưa tương xứng với yêu cầu, đòi hỏi của Nhà trường Đặc biệt, môn Giáo dục công dân lớp 10 với những tri thức khái quát hoá, trừu tượng hoá cao nếu không gắn với thực tiễn đời sống sẽ trở nên khô khan, khó tiếp thu Vì vậy, cần thiết kế bài giảng dưới hình thức những vấn đề, câu hỏi, các tình huống để học sinh tích cực, chủ động giải quyết vấn đề, phát huy tính sáng tạo và phát triển năng lực của người học

Từ kinh nghiệm và thực tiễn dạy học, tôi thấy rằng việc dạy học theo tình huống môn Giáo dục công dân chương trình lớp 10 là hoàn toàn phù hợp với nội dung kiến thức môn học, với mục tiêu giáo dục hiện nay Dạy học theo tình huống môn Giáo dục công dân chương trình lớp 10 sẽ mang lại hiệu quả cao, làm tăng tính thực tiễn của môn học, giúp học sinh dần hình thành năng lực giải quyết vấn đề thực tiễn,

là tăng hứng thú học tập của học sinh đối với môn học từ đó hình thành ở học sinh nhân cách của người lao động mới Đặc biệt đối với các trường THPT ở thành phố Bắc Kạn, việc luận giải, khảo sát và thực nghiệm dạy học Giáo dục công dân theo tình huống không chỉ có ý nghĩa lý luận mà còn có ý nghĩa thực tiễn góp phần vào việc đổi mới phương pháp dạy học phát triển năng lực, phẩm chất của học sinh

Xuất phát từ những lý do nêu trên, tôi chọn vấn đề “Dạy học theo tình huống

môn Giáo dục công dân chương trình lớp 10 ở các trường trung học phổ thông thành phố Bắc Kạn, tỉnh Bắc Kạn” làm đề tài luận văn thạc sỹ

2 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu

2.1 Mục đích nghiên cứu

Trên cơ sử làm rõ vai trò của dạy học theo tình huống môn Giáo dục công dân chương trình lớp 10, đề tài xây dựng quy trình và tiến hành thực nghiệm dạy học theo

tình huống môn Giáo dục công dân chương trình lớp 10 ở các trường trung học phổ thông thành phố Bắc Kạn, tỉnh Bắc Kạn nhằm nâng cao hiệu quả dạy học theo hướng phát huy năng lực vận dụng kiến thức vào thực tiễn của học sinh trên địa bàn nghiên cứu

2.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Nghiên cứu cơ sở lý luận và cơ sở thực tiễn của dạy học theo tình huống môn

Giáo dục công dân chương trình lớp 10 ở các trường trung học phổ thông thành phố Bắc Kạn, tỉnh Bắc Kạn

- Đề xuất quy trình dạy học theo tình huống môn Giáo dục công dân chương trình lớp 10 ở các trường trung học phổ thông thành phố Bắc Kạn, tỉnh Bắc Kạn

- Tiến hành thực nghiệm dạy học theo tình huống môn Giáo dục công dân chương trình lớp 10 ở các trường trung học phổ thông thành phố Bắc Kạn, tỉnh Bắc Kạn

- Kiến nghị một số biện pháp nâng cao hiệu quả dạy học theo tình huống môn Giáo dục công dân chương trình lớp 10 ở các trường trung học phổ thông thành phố Bắc Kạn, tỉnh Bắc Kạn

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Đề tài nghiên cứu việc vận dụng tình huống vào dạy học Giáo dục công dân lớp 10 ở các trường THPT thành phố Bắc Kạn

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Luận giải cơ sở lý luận, thực tiễn của vận dụng tình huống vào dạy học GDCD lớp 10; nghiên cứu quy trình, điều kiện và tiến hành thực nghiệm vận dụng tình huống vào dạy học GDCD lớp 10 ở các trường THPT trên địa bàn thành phố Bắc Kạn

4 Giả thuyết khoa học

Trên thực tế giáo viên đã nhận thức được sự cần thiết của dạy học hướng đến phát triển năng lực vận dụng kiến thức vào thực tiễn cho học sinh, tuy nhiên dạy học GDCD về cơ bản chưa chú trọng nhiều đến xây dựng, lựa chọn và định hướng cách giải quyết các vấn đề nảy sinh từ thực tiễn Nếu tổ chức dạy học theo tình huống đối với môn GDCD chương trình lớp 10 ở các trường THPT thành phố Bắc Kạn sẽ phát huy được tính tích cực, sáng tạo của học sinh trong phát hiện và giải quyết tình huống thực tiễn, qua đó nâng cao chất lượng và hiệu quả của giờ học

5 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

5.1 Cơ sở lý luận

Đề tài dựa trên các cơ sở lý luận sau:

- Nội dung chương trình môn học Giáo dục công dân chương trình lớp 10

- Các văn bản chỉ đạo đổi mới phương pháp dạy học của Bộ Giáo dục và Đào tạo

- Những công trình nghiên cứu của các tác giả liên quan đến nội dung đề tài

5.2 Phương pháp nghiên cứu

Đề tài sử dụng phương pháp luận chung của chủ nghĩa duy vật biện chứng

Các phương pháp nghiên cứu lý luận: Phương pháp thống kê, phân tích, tổng hợp, phương pháp logic - lịch sử…

Các phương pháp nghiên cứu thực tiễn: Phương pháp quan sát, phỏng vấn, phương pháp điều tra bằng phiếu hỏi, phương pháp thực nghiệm sư phạm…

6 Đóng góp của đề tài

- Qua nghiên cứu làm rõ lý luận, đánh giá thực trạng, đề tài xây dựng được quy trình, điều kiện và thực nghiệm dạy học theo tình huống môn GDCD chương trình lớp 10 ở các trường THPT thành phố Bắc Kạn, tỉnh Bắc Kạn theo hướng phát triển năng lực vận dụng kiến thức vào giải quyết các vấn đề nảy sinh trong thực tiễn

của người học

- Sau khi hoàn thiện, đề tài còn có thể làm tài liệu tham khảo cho việc giảng

dạy và học tập môn Giáo dục công dân chương trình lớp 10 ở các trường THPT

7 Kết cấu của đề tài

Ngoài phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo và phụ lục, luận văn gồm 3 chương, 8 tiết

1.1.1 Những công trình nghiên cứu nước ngoài

Trong lịch sử phát triển của giáo dục, dạy học theo tình huống là một trong những phương pháp được nhiều nhà nghiên cứu khoa quan tâm cả về mặt lý luận và thực tiễn, tiêu biểu cho các công trình đó có thể kể đến:

- T.V Cudriaxep, “Tạo nên tình huống vấn đề - phương tiện tích cực hóa học sinh”, Tạp chí Giáo dục nghề nghiệp kỹ thuật, số 7/1965

- M.N Xcatkin, Tích cực hóa hoạt động nhận thức của học sinh trong dạy học, Nxb Giáo dục, Matxcơva, 1965

- I.Ia Lecne, Phương pháp dạy học nêu vấn đề, (dịch giả Nguyễn Tất Đắc), Nxb

Giáo dục, Hà Nội, 1977

- A.M.Machiuskin, Tình huống có vấn đề trong tư duy và trong dạy học, Nxb

Giáo dục, Hà Nội

- M.I Makhơnutốp, Lý luận và thực hành dạy học nêu vấn đề, Cadan, 1972

- Bessot Anne & Francoie Richard (1990), Mở đầu lý thuyết tình huống, Giới

thiệu các tình huống Didactíc Toán tại Đại học Sư phạm Huế

- Robert J.Marzand, Nghệ thuật và khoa học dạy học (Người dịch: Nguyễn

Hữu Châu), Nxb Giáo dục Việt Nam, Hà Nội, 2011

- Robert J.Marzand, Debra J.Pickering, Jane E.Pollock, Các phương pháp dạy

học hiệu quả (Người dịch Nguyễn Hồng Vân), Nxb Giáo dục Việt Nam, Hà Nội, 2011

Những công trình nghiên cứu nêu trên ở mức độ nhất định đã làm rõ bản chất của dạy học theo tình huống, cơ sở tâm lý sư phạm của phương pháp dạy học đó Đặc biệt, Bessot Anne & Francoie Richard trình đã trình bày khá toàn diện lý thuyết dạy học tình huống trong Hội nghị về chuyên đề A - Didactíc toán tại Đại học Sư phạm Huế tháng 4/1990 Ngay trong phần mở đầu trình bày lý thuyế tình huống, tác giả đã nêu nhiệm vụ phải lý thuyết hóa học động dạy học, đặt tình huống giảng dạy trong hệ

thống tác động qua lại giữa sinh viên - thầy giáo - môi trường- tri thức Nhiều nhà khoa học cũng đã thống nhất tư duy khi quan niệm dạy học theo tình huống là hình thức biểu hiện của tư duy sáng tạo, phát huy tính tích cực của học sinh Đó là cơ sở lý luận cần thiết để tác giả kế thừa khi luận giải quan niệm về dạy học tình huống, vai trò và ý nghĩa của dạy học theo tình huống, đặc biệt là chương trình Giáo dục công dân lớp 10 ở các trường THPT

1.1.2 Những công trình nghiên cứu trong nước

Một là, những công trình nghiên cứu về đổi mới phương pháp dạy học nói chung

và dạy học môn GDCD ở các trường THPT nói riêng

- Trần Bá Hoành, “Bàn tiếp về dạy học lấy học sinh làm trung tâm”, Tạp chí

Thông tin khoa học giáo dục số 49/1995

- Nguyễn Văn Cường, Phát triển năng lực thông qua phương pháp và phương

tiện dạy học mới, Tài liệu hội thảo tập huấn, Bộ Giáo dục và Đào tạo, Dự án phát

triển giáo dục THPT, Hà Nội, 2005

- Trần Thị Bích Trà, “Một số trao đổi về học tập hợp tác ở trường phổ thông”,

Tạp chí Giáo dục số 14/2006

- Nguyễn Văn Cường, "Đổi mới phương pháp dạy học THPT”, Bộ Giáo dục

và Đào tạo, Dự án phát triển giáo dục THPT, Hà Nội, 2006

- Nguyễn Văn Cư, Nguyễn Duy Nhiên (Đồng chủ biên), Dạy và học môn giáo

dục công dân ở trường THPT - Những vấn đề lí luận và thực tiễn, Nxb Đại học Sư

phạm, Hà Nội, 2007

- Đinh Văn Đức - Dương Thị Thuý Nga, Phương pháp dạy học giáo dục công

dân ở trường trung học phổ thông, Nxb Đại học Sư phạm, Hà Nội, 2011

Những công trình nghiên cứu nêu trên đã luận giải và làm rõ một số vấn đề lý luận, thực tiễn về vai trò và yêu cầu của môn GDCD ở các trường THPT đối với phát triển nhân cách học sinh Từ góc độ tiếp cận phương pháp dạy học, những kiến giải về tính tất yếu, điều kiện và giải pháp đổi mới phương pháp dạy học nhằm phát huy năng lực người học cũng đã được đề cập và làm rõ Những lý luận và quan điểm đã được luận giải trong các công trình nêu trên đã cung cấp cho tác giả một cơ sở lý luận rất phong phú để làm rõ thực chất yêu cầu đổi mới phương pháp dạy học phát huy tính tích cực, sáng tạo của học sinh

Hai là, những công trình nghiên cứu về vận dụng tình huống trong dạy học

- Nguyễn Thị Doan, “Vận dụng phương pháp tình huống trong giảng dạy đại

học”, Tạp chí Đại học và Giáo dục chuyên nghiệp, số 5,1994

- Trần Văn Hà, “Lý thuyết tình huống và phương pháp xử lý tình huống trong

hoạt động dạy học, nghiên cứu, quản lý, lãnh đạo”, Tạp chí Đại học và Giáo dục

chuyên nghiệp, số 6/1996

- Vũ Văn Tảo, Trần Văn Hà, Đặng Quốc Bảo, Dạy học giải quyết vấn đề, một

hướng mới trong công tác giáo dục đào tạo, huấn luyện, Trường Cán bộ quản lý và

đào tạo, Hà Nội, năm 1996

- Lê Thị Thanh Chung, Xây dựng hệ thống tình huống có vấn đề để dạy

học bộ môn Giáo dục học, Luận án thạc sĩ Khoa học Sư phạm tâm lý, trường

ĐHSP, Hà Nội, 1999

- Bùi Văn Ngà, “Dạy học tình huống và phương pháp dạy học trong bộ môn

Giáo dục học”, Kỷ yếu Hội nghị cải tiến dạy học ở đại học, khoa Sư phạm Đại học Cần

Thơ, năm 2000

- Phan Thế Sủng - Lưu Xuân Mới, Tình huống và cách ứng xử tình huống

trong quản lý giáo dục và đào tạo, Nxb Đại học Quốc gia, Hà Nội, 2000

- Đinh Tuấn Dũng, “Đổi mới phương pháp dạy học theo tình huống”, Kỷ yếu

hội thảo nâng cao chất lượng đào tạo toàn quốc lần thứ III, Hà Nội Bộ Giáo dục và Đào tạo, 2002

- Phan Văn Tỵ, Vận dụng phương pháp tình huống trong dạy học môn Giáo dục

học ở Học viện Chính trị quân sự, Luận văn thạc sĩ Giáo dục học, Hà Nội, 2002

- Phan Văn Sia, Vận dụng phương pháp tình huống trong quá trình dạy học

môn Giáo dục học dưới hình thức nhóm ở trường Cao đẳng Sư phạm Trà Vinh, Luận

văn thạc sĩ Giáo dục học, Hà Nội, 2003

- Phan Thị Thành, Vận dụng phương pháp dạy học nêu vấn đề trong dạy học

môn Những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác - Lênin ở trường Đại học Quy Nhơn, Luận văn thạc sĩ Khoa học giáo dục, Trường ĐHSP, Hà Nội, 2008

Ba là, những công trình nghiên cứu về tình huống trong dạy học môn Giáo dục công dân ở trường trung học phổ thông:

- Trần Thị Mai Phương, Dạy học giáo dục công dân theo phương pháp tích

cực, Hà Nội, 2007

- Hồ Thanh Diện, Vũ Xuân Vinh, Bài tập tình huống Giáo dục công dân 10,

Nxb Giáo dục, Hà Nội, 2007

- Đinh Thị Minh Nghĩa, Vận dụng phương pháp dạy học nêu vấn đề trong dạy

học phần “Công dân với đạo đức” môn GDCD ở trường THPT Kim sơn B- Ninh Bình, Luận văn thạc sĩ Khoa học giáo dục, Hà Nội, 2010

Tổng thể các công trình nghiên cứu nêu trên đã trực tiếp luận bàn về sự cần thiết, yêu cầu, điều kiện và giải pháp vận dụng tình huống trong dạy học GDCD ở trường THPT một cách có hiệu quả, đảm bảo tính cá biệt và đặc thù từng ở trường, từng cơ sở đào tạo Những ưu điểm, hạn chế và các hình thức tổ chức dạy học theo tình huống được nhiều tác giả phân tích khá kỹ lưỡng Vấn đề đặt ra là GV cần lựa chọn hình thức tổ chức dạy học như thế nào để phát huy ưu điểm của việc vận dụng tình huống trong mỗi môn học, với từng đơn vị kiến thức và từng đối tượng học sinh Đây

vẫn là vấn đề cần tiếp tục được làm sáng tỏ ở nhiều phương diện Trên thực tế, việc nghiên cứu lý luận gắn với thực tiễn về vận dụng tình huống trong dạy học GDCD lớp

10 ở trường THPT trên địa bàn thành phố Bắc Kạn là vấn đề hoàn toàn mới mẻ, chưa

có công trình nghiên cứu nào trực tiếp luận bàn

1.2 Cơ sở lí luận của việc dạy học theo tình huống môn Giáo dục công dân chương trình lớp 10 ở các trường trung học phổ thông

1.2.1 Khái niệm tình huống và dạy học theo tình huống

Khái niệm tình huống

Tùy từng góc độ tiếp cận khác nhau, có những quan niệm khác nhau về tình huống Điều này cho thấy tính chất phong phú, đa dạng và linh hoạt khi vận dụng tình huống trong dạy học

Theo nghĩa chung nhất, “tình huống là một sự kiện có thực trong đười sống xã hội với những đặc trưng vật lý, sinh lý, tâm lý xã hội Trong đó, tình huống có vấn đề

là trung điểm của phương pháp dạy học nêu vấn đề, dạy học tình huống, nó có vai trò quan trọng trong quá trình lĩnh hội tri thức và điểu khiển quá trình tư duy” [20, tr.16]

Theo Từ điển Tiếng Việt do Viện Khoa học xã hội xuất bản năm 1992 đã định nghĩa: “Tình huống là sự diễn biến tình hình về mặt cần đối phó” [28, tr.1082]

Tình huống cũng có thể được hiểu là sự mô tả hay trình bày một trường hợp có thật trong thực tế hoặc mô phỏng nhằm đưa ra một vấn đề chưa được giải quyết và qua đó đòi hỏi người đọc (người nghe) phải giải quyết vấn đề đó

Theo GS.Trần Văn Hà: “Tình huống - sự kiện cần được nghiên cứu xử lý, cũng có thể tình huống là những mâu thuẫn diễn ra trong một hay nhiều yếu tố của hệ sinh thái xã hội hoặc của hệ sinh thái nhân văn” [16, tr.8]

Nhấn mạnh đến tính bức thiết cần giải quyết của tình huống, có thể xem, “tình huống là những sự kiện, vụ việc, hoàn cảnh có vấn đề bức xúc nảy sinh trong hoạt động và quan hệ giữa con người với tự nhiên, xã hội, giữa con người với con người buộc người ta phải giải quyết ứng phó, xử lý kịp thời nhằm đưa các hoạt động và các quan hệ có chứa đựng trạng thái có vấn đề bức xúc đó trở lại ổn định và tiếp tục phát

triển” [25, tr.15]

Trên bình diện quan điểm Triết học, tình huống được coi như một tổ hợp các mối quan hệ xã hội cụ thể mà đến thời điểm nhất định liên kết con người với môi trường, biến con người thành một chủ thể của một hoạt động có đối tượng nhằm đạt được mục tiêu nhất định

Ở góc độ tiếp cận tình huống có vấn đề, M.I.Makhơnutốp, “tình huống có vấn

đề là trạng thái tâm lý của sự khó khăn về mặt trí tuệ nảy sinh ở con người trong những tình huống khách quan khi cần giải thích một sự kiện mới bằng tri thức đã có hoặc bằng cách thức hoạt động đã biết trước đây mà phải tìm tri thức hoặc tìm cách thức hoạt động mới”[18, tr.280] Cùng đường hướng tư duy đó, A.M.Machiuskin,

“Một tình huống gọi là tình huống có vấn đề khi xuất hiện sự không tương xứng, sự xung khắc giữa cái đã biết và cái đòi hỏi, cách thức và những yếu tố thực hiện hành động đang đòi hỏi, hoặc khi con người gặp phải một vài điều kiện mới mà không thể thực hiện hành động đã biết” [1, tr.25]

Theo tác giả Đặng Văn Đức, Nguyễn Thu Hằng, “Tình huống học tập là trạng thái tâm lý khi học sinh gặp phải mâu thuẫn giữa điều đã biết và điều chưa biết nhưng muốn biết” [14, tr.102]

Mặc dù có nhiều quan niệm khác nhau về tình huống nhưng nhìn chung các định nghĩa đều thống nhất quan điểm khi cho rằng, tình huống là một sự kiện, một vấn đề chứa đựng mâu thuẫn cần phải giải quyết Từ phương diện này, tôi cho rằng, tình huống là một hoàn cảnh thực tế, trong đó chứa đựng những mâu thuẫn, xung đột Người ta phải đưa ra một quyết định trên cơ sở cân nhắc các phương án khác nhau Tình huống cũng có thể là một hoàn cảnh gắn với câu chuyện có cốt truyện, nhân vật,

có chứa đựng xung đột, có tính phức hợp được viết ra để minh chứng một vấn đề hay một số vấn đề của cuộc sống thực tế

Dạy học theo tình huống:

Tình huống trong dạy học là những sự kiện có thực, chứa đựng mâu thuẫn cần được giải quyết hoặc được mô phỏng theo tình huống có thực, được cấu trúc hoá nhằm mục đích dạy học

Ở góc độ tư duy, “Tình huống trong dạy học phải phản ánh được mâu thuẫn biện chứng giữa kiến thức mới và kiến thức cũ, đó là mâu thuẫn bản chất bên trong, không phải là mâu thuẫn hình thức bên ngoài” [27, tr.12].Giáo sư Nguyên Ngọc Quang cũng khẳng định: “ Tình huống có vấn đề trong dạy học là tình huống mà khi

đó mâu thuẫn khách quan của bài toán nhận thức được học sinh chấp nhận như một vấn đề học tập mà họ cần có và có thể giair quyết” [Dẫn theo 27, tr.12]

Tình huống trong dạy học đòi hỏi phải được cấu trúc hóa hướng đến mục đích dạy học: Dạy tri thức, dạy kỹ năng, phát triển năng lực người học Không đảm bảo được yêu cầu này thì tình huống chỉ đơn thuần là sự kiện, là vấn đề chứa đựng mâu thuẫn cần giải quyết mà không có tính hướng đích về giáo dục

Dạy học theo tình huống là phương pháp dạy học mà giáo viên đặt học sinh vào những tình huống có thật hoặc giống như thật, đòi hỏi người học phải tìm hiểu, suy nghĩ, đề ra được quyết định thích hợp nhất

Nghiên cứu tình huống còn gọi là nghiên cứu trường hợp điển hình (case study)

là một trong những phương pháp dạy học tích cực, chủ động, được sử dụng ngày càng phổ biến Tính hướng đích của vấn đề là khắc phục tính thụ động, một chiều, ngại tư duy, ngại tìm tòi, sáng tạo vốn tồn tại khá lâu trong phương pháp dạy học trước đây Ở

đó, người học được giới thiệu một tình huống cụ thể, có thật và được đặt vào vị trí của người ra quyết định để giải quyết vấn đề trong tình huống ấy

Dạy học theo tình huống là phương pháp mà giáo viên đưa ra các tình huống (có thật hoặc hư cấu) chứa đựng nội dung bài giảng để sinh viên có bối cảnh trải nghiệm, có điều kiện thực hành, phát triển kỹ năng phân tích, lập luận, quyết định lựa chọn phương án giải quyết tình huống bằng cách đưa ra các ý kiến cá nhân Qua đó, phát huy tính tích cực của người học trong việc tìm kiếm, chiếm lĩnh tri thức, hình thành kỹ năng dưới sự định hướng, tổ chức dạy học của giáo viên

Dạy học theo tình huống không phải là điều hoàn toàn mới mẻ, nhưng vấn đề đặt ra là tính hiệu quả, tính khoa học khi giáo viên vận dụng tình huống vào bài giảng Theo đó, dạy học theo tình huống phải chuyển tải được nội dung khoa học cần trang bị cho người học và phát triển được năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh theo yêu cầu, mục tiêu môn học Điều này không chỉ đơn giản là kinh nghiệm mà còn

là nghệ thuật, là kỹ năng của mỗi giáo viên trong việc lựa chọn tình huống, định hướng giải quyết tình huống và giáo dục tình cảm, thái độ cho người học Trên ý nghĩa đó, hiệu quả của dạy học tình huống cần thiết phải đưa học sinh vào trạng thái tâm lý muốn tìm tòi và khát khao khảo nghiệm việc giải quyết vấn đề, qua đó hướng đến giá trị thuyết phục người học bằng chính sự trải nghiệm của bản thân, bằng kinh nghiệm họ rút ra sau khi tham gia vào tình huống và giải quyết tình huống

Ý nghĩa thực tiễn và tính khoa học, tính hiệu quả của dạy học theo tình huống được đo bằng mức độ hứng thú, hài lòng của người học; sự thay đổi căn bản tư duy, nhận thức của người học - từ chỗ bị động thu nhận tri thức đến chỗ chủ động tìm kiếm, chiếm lĩnh và vận dụng tri thức vào việc giải quyết các vấn đề nảy sinh trong thực tiễn Theo đó, những tri thức, kỹ năng, tình cảm, thái độ mà sinh viên thu nhận được trở thành của chính họ, do họ tự nhận thức, không bị áp đặt bởi giáo viên Tính khoa học, tính hiệu quả của dạy học theo tình huống còn được đánh giá bằng sự phát triển ở người học năng lực phân tích, đánh giá, giải quyết các vấn đề nảy sinh trong cuộc sống

Dạy học theo tình huống gồm có ba thành phần liên quan chặt chẽ với nhau:

Một là, nội dung của tình huống: Giáo viên cần nêu bật các vấn đề được đặt ra

mang tính thực tiễn cao, có tính logic của vấn đề cần được đưa ra phân tích, đánh giá, luận giải một cách cụ thể gắn với nội dung bài học Điều này cũng đã được Bessot Anne khẳng định, “thầy giáo phải tìm ra những tình huống có thể đem lại cho người học một cái nghĩa của kiến thức được đưa ra khi giảng dạy” [2]

Hai là, phân tích, thảo luận tình huống: Từ các vấn đề nêu ra trong tình huống,

giáo viên định hướng, tổ chức học sinh phân tích, thảo luận tình huống; xây dựng các câu hỏi cụ thể về các vấn đề cần giải quyết, cần quan tâm; đưa ra cách thức giải quyết vấn đề trong tình huống

Ba là, giải quyết tình huống: Dưới vai trò định hướng của giáo viên, thông qua

quá trình phân tích, luận giải, đánh giá, thảo luận, học sinh lựa chọn các giải pháp để giải quyết tình huống

Các bước tiến hành dạy học theo tình huống:

Bước 1: Giáo viên cần xác định mục tiêu của bài học

Bước 2: Giáo viên hoặc học sinh lựa chọn tình huống

Bước 3: Giáo viên gợi ý các yêu cầu, định hướng nhận thức và cách giải quyết Bước 4: Giáo viên xây dựng các câu hỏi thảo luận

Bước 5: Phân công cá nhân hoặc các nhóm giải quyết tình huống

Bước 6: Học sinh báo cáo cách thức giải quyết tình huống

Bước 7: Giáo viên nhận xét, đánh giá và tổng kết

Yêu cầu sư phạm khi dạy học bằng tình huống:

Dạy học theo tình huống đòi hỏi trước tiên người giáo viên cần xác định mục tiêu, nội dung kiến thức cần truyền đạt cho học sinh

Tùy vào từng bài học, kiến thức mà giáo viên mong muốn học sinh nhận được

mà đưa ra các tình huống phù hợp với mục tiêu bài học Nội dung tình huống đưa ra

sẽ liên quan đến những vấn đề phức tạp nảy sinh trong quá trình học tập Quan trọng

là tình huống phải phù hợp với nội dung các lý thuyết đã học Mỗi tình huống giáo viên đưa ra cần đảm bảo các yêu cầu cơ bản sau:

Một là, tình huống đưa ra cần chứa đựng mâu thuẫn Theo đó, tình huống cần được kết thúc bằng một loạt các vấn đề chứa đựng mâu thuẫn hoặc kết thúc bằng các câu hỏi đòi hỏi có sự luận giải của học sinh khi lựa chọn cách thức giải quyết tình huống

Hai là, tình huống dạy học do giáo viên hoặc học sinh đưa ra phải là vấn đề có thể liên quan đến nhiều phương diện, liên quan trực tiếp đến nội dung bài học và đảm bảo tính hướng đích của bài học

Ba là, tình huống có vấn đề nêu ra phải rõ ràng, phù hợp với khả năng của học sinh và có thể giải quyết trong điều kiện cụ thể

Bốn là, tình huống có thể ngắn hay dài, tuỳ từng nội dung của vấn đề và tùy vào khoảng thời gian cho phép

Năm là, tình huống cần liên hệ với kinh nghiệm hiện tại, gắn bó với cuộc sống, nghề nghiệp và tương lai của người học

Sáu là, tình huống có thể diễn giải theo cách nhìn của người học và để mở nhiều hướng giải quyết Bởi mỗi tình huống cần có thể có nhiều cách giải quyết khác nhau

Sau khi đưa ra tình huống, giáo viên sẽ gợi ý các hướng giải quyết: Giáo viên cần cung cấp các kiến thức về mặt lý thuyết có liên quan đến tình huống đưa ra, giải thích thật chi tiết tình huống để học sinh hiểu rõ các vấn đề cần giải quyết từ đó đưa

ra hướng thảo luận về tình huống để gợi ý cho học sinh, giúp học sinh đi vào nội dung chính của tình huống

Phân công cá nhân hoặc các nhóm giải quyết tình huống Tùy từng môn học mà giáo viên có thể phân công các học sinh có ý thức, năng động, tích cực làm nhóm trưởng, các nhóm theo thứ tự lên trình bày quan điểm của nhóm mình về tình huống đưa ra, các nhóm còn lại có thể trao đổi, thảo luận để phân tích làm rõ thêm những vấn

đề đã được nêu ra trong tình huống, giảng viên có thể bổ sung thêm các câu hỏi cho nhóm trình bày Mỗi học sinh sẽ đóng góp ý kiến của mình về tình huống đưa ra

Giáo viên tổng kết tình huống, rút ra kết luận các giải pháp có liên quan đến nội dung lý thuyết môn học Sau khi ghi nhận các ý kiến của các nhóm, từng thành viên trong nhóm, giáo viên cần phát huy vai trò “trong việc trọng tài” dựa vào đó đánh giá vấn đề mà các nhóm hay các cá nhân đã giải quyết Có thể có những vấn đề không mang lại kết quả như mong muốn, có những vấn đề có kết quả đúng sai rõ ràng, nhưng giáo viên sẽ là người đưa ra kết luận về cách thức giải quyết tình huống Cách đánh giá, kết luận của giáo viên cần tránh tính khiên cưỡng, bó hẹp trong một đáp án duy nhất, trái lại giáo viên cần có quan điểm khách quan khi đánh giá các cách giải quyết khác nhau của học sinh, nhờ đó mới phát huy được tính sáng tạo của học sinh Vì trên thực tế, việc giải quyết tình huống không phải nhất thiết chỉ có một giải pháp duy nhất Thấu hiểu và vận dụng được điều này, dạy học theo tình huống sẽ có ý nghĩa thiết thực trong việc tích cực hóa hoạt động dạy và học của cả giáo viên và học sinh Nếu không hiểu và vận dụng được yêu cầu này thì hoạt động của giáo viên sẽ trở nên xa lạ và trái ngược với tinh thần đổi mới phương pháp dạy học phát huy tính tích cực, sáng tạo của người học

Dạy học theo tình huống chỉ có thể đưa lại hiệu quả khi giáo viên và học sinh xác định rõ vị trí, vai trò, nhiệm vụ của mình Trong đó, sự tương tác giữa giáo viên với học sinh, giữa học sinh với học sinh là yêu cầu căn bản không thể thiếu Chỉ khi nào hoạt động dạy của giáo viên trở thành nhu cầu học của học sinh và ngược lại mức

độ hứng thú, thái độ tích cực của học sinh trở thành động lực cho giáo viên thì khi ấy dạy học theo tình huống mới góp phần thực hiện được bước chuyển từ truyền thụ một chiều, nặng về tri thức hàn lâm sang phát huy tính chủ động, tư duy sáng tạo và phát triển năng lực, phẩm chất của người học

1.2.2 Mục tiêu dạy học và nội dung chương trình Giáo dục công dân lớp 10

Mục tiêu tổng quát trong dạy học Giáo dục công dân lớp 10

Môn GDCD giữ vai trò quan trọng trong việc giáo dục học sinh, góp phần hình thành và phát triển ở các em những phẩm chất và năng lực cần thiết của công dân trong một xã hội dân chủ, công bằng, văn minh

Chương trình GDCD lớp 10 có vai trò quan trọng trực tiếp giáo dục học sinh những tri thức tương đối toàn diện về thế giới quan và nhân sinh quan khoa học, cách mạng Với trọng trách ấy, chương trình GDCD đảm bảo cân đối, hài hoà giữa yêu cầu trang bị kiến thức với việc rèn luyện kĩ năng và phát triển thái độ tích cực của

học sinh Tính định hướng cho hoạt động thực tiễn của học sinh thông qua dạy học GDCD ở lớp 10 luôn được chú trọng cũng là vì lẽ đó Môn học này không những trang bị cho học sinh những kiến thức phổ thông, cơ bản, phù hợp với lưa tuổi về thế giới quan khoa học và nhân sinh quan tiến bộ, về các giá trị đạo đức, pháp luật, lối sống, mà còn hình thành và phát triển ở các em những tình cảm, niềm tin, những hành

vi và thói quen phù hợp với những giá trị đã học, giúp cho học sinh có sự thống nhất cao giữa ý thức và hành vi

Mục tiêu dạy học chương trình GDCD ở lớp 10 là góp phần “giúp học sinh phát triển toàn diện về đạo đức, trí tuệ, thể chất, thẩm mỹ và các kỹ năng cơ bản, phát triển năng lực cá nhân, tính năng động và sáng tạo, hình thành nhân cách con người Việt Nam xã hội chủ nghĩa, xây dựng tư cách và trách nhiệm công dân; chuẩn bị cho học sinh tiếp tục học lên và đi vào cuộc sống lao động, tham gia xây dựng và bảo vệ

Tổ quốc” [23, điều 27]

Tri thức của chương trình Giáo dục công dân lớp 10 thường mang tính trừu tượng và khái quát cao nhưng dạy học môn học này lại mang tính định hướng chính trị sâu sắc Toàn bộ nội dung của môn học tập trung vào việc xây dựng cho học sinh thế giới quan khoa học, nhân sinh quan cộng sản, phương pháp luận đúng đắn với những phương pháp và hình thức dạy học khác nhau

Những kiến thức của phần thứ nhất trong chương trình GDCD lớp 10 được xem tri thức cần thiết để giáo dục và trang bị cho người học thế giới quan, phương pháp luận khoa học Thông qua hoạt động dạy học, giáo viên phải giúp học sinh có được định hướng đúng đắn trong nhận thức cũng như hoạt động thực tiễn, biết cách giải quyết các mối quan hệ của bản thân với cộng đồng trên các lĩnh vực và ở những phạm vi khác nhau của đời sống xã hội

Những kiến thức ở phần thứ hai - “Công dân với đạo đức” luôn đòi hỏi giáo viên xác định tính hướng đích rất rõ ràng là giúp học sinh tìm hiểu nâng cao nhận thức về các chuẩn mực đạo đức của xã hội, về hôn nhân và gia đình, về những vấn đề cấp thiết của đất nước và nhân loại trong thời đại ngày nay Qua đó, hoạt động dạy của giáo viên cần hướng đến mục tiêu căn bản là giúp học sinh tự đánh giá bản thân khi soi mình vào các chuẩn mực và biết cách tự điều chỉnh để xứng đáng là người công dân tốt Với một yêu cầu cao hơn, giáo viên cần phát triển ở người học kỹ năng nhận diện, phê phán các quan điểm, hành vi sai trái, lệch chuẩn về đạo đức, và sai phạm về pháp luật Theo đó, tư duy phản biện, trách nhiệm công dân cùng các năng lực khác của học sinh sẽ được hình thành, bồi dưỡng và phát triển

Chương trình GDCD lớp 10 thực hiện một cách tổng thể và trực tiếp những mục tiêu nêu trên trong sự nhất quán phát triển toàn diện nhân cách của người học Điều này nói lên khả năng to lớn và trách nhiệm nặng nề của các chủ thể dạy và học GDCD lớp 10 ở các trường trung học phổ thông

Nội dung chương trình Giáo dục công dân lớp 10

Nội dung chương trình GDCD lớp 10 ở trường trung học phổ thông hiện hành được cấu trúc thành 2 phần: Phần thứ nhất “Công dân với việc hình thành thế giới quan và phương pháp luận khoa học” Phần thứ hai “Công dân với đạo đức” Chương trình được thực hiện với thời lượng 37 tiết dạy học trong 37 tuần:

+ Học kỳ I: 19 tiết dạy học trong 19 tuần gồm các bài từ bài 1 đến hết bài 9 trong đó bao gồm cả 1 tiết kiểm tra định kỳ và 1 tiết kiểm tra cuối học kỳ I

+ Học kỳ II: 18 tiết dạy học trong 18 tuần gồm các bài từ bài 10 đến bài 16 trong đó bao gồm cả 1 tiết kiểm tra định kỳ và 1 tiết kiểm tra cuối học kỳ II

Nội dung cụ thể của từng phần như sau:

Phần thứ nhất: Công dân với việc hình thành thế giới quan, phương pháp luận khoa học

Bài 1 Thế giới quan duy vật và phương pháp luận biện chứng Nội dung của

bài này nói về vai trò của thế giới quan và phương pháp luận Triết học

Bài 2 Thế giới vật chất tồn tại khách quan (Theo phân phối chương trình bài

2 giảm tải - yêu cầu HS đọc thêm)

Bài 3 Sự vận động và phát triển của thế giới vật chất Bài học làm rõ khái

niệm vận động và vai trò của vận động với tính cách là phương thức tồn tại của các

sự vật và hiện tượng trong thế giới khách quan; làm rõ khái niệm phát triển, giải thích được phát triển là khuynh hướng tất yếu của quá trình vận động của sự vật và hiện tượng trong thế giới khách quan

Bài 4.Nguồn gốc vận động, phát triển của sự vật và hiện tượng Bài học trang

bị cho học sinh những tri thức khoa học về mâu thuẫn, đấu tranh giữa các mặt đối lập của mâu thuẫn, nguồn gốc khách quan của mọi sự vận động, phát triển của sự vật và hiện tượng

Bài 5 Cách thức vận động, phát triển của sự vật và hiện tượng Từ khái niệm

chất và lượng của sự vật, hiện tượng; nội dung cơ bản của bài học là làm rõ cách thức vận động, phát triển của sự vật, hiện tượng

Bài 6 Khuynh hướng phát triển của sự vật và hiện tượng Bài này nói về phủ định

và phủ định biện chứng, từ đó khái quát khuynh hướng phát triển của sự vật và hiện tượng

Bài 7 Thực tiễn và vai trò của thực tiễn đối với nhận thức Nội dung của bài tập

trung vào các vấn đề nhận thức, thực tiễn và vai trò của thực tiễn đối với nhận thức

Bài 8 Tồn tại xã hội và ý thức xã hội (Theo phân phối chương trình bài 8

giảm tải - yêu cầu HS đọc thêm)

Bài 9 Con người là chủ thể của lịch sử, là mục tiêu phát triển của xã hội Nội

dung của bài giúp học sinh hiểu được con người là chủ thể của lịch sử, sáng tạo ra lịch sử; hiểu được con người là mục tiêu của sự phát triển xã hội; chứng minh được mọi giá trị của vật chất và tinh thần của xã hội là do con người tạo ra

Có thể nói, 9 bài dạy thuộc phần thứ nhất của chương trình là tưong đối trừu tượng và có tính khái quát hóa cao so với trình độ nhận thức của học sinh, nhưng được sắp xếp học ngay ở lớp 10, vì theo logic, thế giới quan và phương pháp luận phải được trang bị trước, làm cơ sở lí luận cho phần kiến thức thứ hai liên quan trực tiếp đến quyền lợi, nghĩa vụ, trách nhiệm của một công dân khi gia nhập đời sống cộng đồng, như các vấn đề về đạo đức, kinh tế, chính trị - xã hội và pháp luật

Sau khi học xong phần này, học sinh cần đạt được những mục tiêu cụ thể về kiến thức, kỹ năng và thái độ

Về kỹ năng:

+ Học sinh biết sử dụng phương pháp tư duy biện chứng và lập trường duy vật

để nhận diện, phân tích, đánh giá, giải thích các hiện tượng tự nhiên, xã hội và các vấn đề, các tình huống nảy sinh trong thực tiễn

+ Hình thành kỹ năng giải quyết vấn đề và các tình huống nảy sinh trong thực tiễn một cách khoa học

Về thái độ, học sinh có các thái độ sau:

+ Tôn trọng những quy luật khách quan, phát huy vai trò của nhân tố chủ quan trong đời sống xã hội; phê phán những hiện tượng duy tâm, mê tín, dị đoan và những

tư tưởng, hành vi thiếu lành mạnh trong xã hội

+ Có thái độ khách quan, tin tưởng, ủng hộ và làm theo cái mới, cái tiến bộ, tham gia tích cực và có trách nhiệm với các hoạt động của cộng đồng

Phần thứ hai: Công dân với đạo đức

Đây là khối kiến thức có vai trò quan trọng trong việc trang bị cho học sinh những hiểu biết về phạm trù cơ bản của Đạo đức học và trách nhiệm của người công dân trong giai đoạn hiện nay Đây cũng là phần tổng kết, khái quát lại những nội dung đạo đức mà học sinh đã được học ở Tiểu học và Trung học cơ sở

Phần này gồm các bài sau:

Bài 10 Quan niệm về đạo đức Nội dung của bài bao gồm khái niệm đạo đức;

sự giống và khác nhau giữa đạo đức với pháp luật; vai trò của đạo đức trong đời sống

xã hội

Bài 11 Một số phạm trù cơ bản của đạo đức học Bài bao gồm các nội dung nói

về các phạm trù nghĩa vụ, lương tâm, nhân phẩm, danh dự và hạnh phúc

Bài 12 Công dân với tình yêu, hôn nhân và gia đình Nội dung của bài hcoj trực

tiếp trang bị cho học sinh có những hiểu biết cơ bản về tình yêu, tình yêu chân chính, hôn nhân và gia đình; các đặc trưng tốt đẹp, tiến bộ về chế độ hôn nhân và gia đình nước ta hiện nay và các chức năng của gia đình; trách nhiệm của công dân trong tình yêu, hôn nhân và gia đình

Bài 13.Công dân với cộng đồng Bài này gồm các nội dung về trách nhiệm đạo đức

của công dân trong mối quan hệ với cộng đồng nơi ở và tập thể lớp học, trường học

Bài 14 Công dân với sự nghiệp xây dựng và bảo vệ tổ quốc Bài học gồm các

nội dung về lòng yêu nước, truyền thống yêu nước của dân tộc Việt Nam và các biểu hiện cụ thể của lòng yêu nước Việt Nam; trách nhiệm của công dân đối với sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa

Bài 15 Công dân với một số vấn đề cấp thiết của nhân loại Bài học tập trung

phân tích làm rõ một số vấn đề cấp thiết của nhân loại hiện nay: Ô nhiễm môi trường, bùng nổ dân số, các dịch bệnh hiểm nghèo; Trang bị cho học sinh những hiểu biết cần thiết về trách nhiệm công dân, đặc biệt là trách nhiệm của học sinh trước những vấn

đề cấp thiết của nhân loại

Bài 16 Tự hoàn thiện bản thân Nội dung chủ yếu của bài học là làm rõ khái

niệm tự hoàn thiện bản thân, sự cần thiết và yêu cầu cần phải tự hoàn thiện bản thân theo chuẩn mực đạo đức xã hội

Những mục tiêu cụ thể về kiến thức, kỹ năng và thái độ mà học sinh cần đạt được sau khi học xong những phần này là:

Về kiến thức:

- Hiểu được các quan niệm về đạo đức, hiểu được thế nào là nghĩa vụ, lương tâm, nhân phẩm, danh dự và hiểu rõ những yêu cầu và nhiệm vụ mà đạo đức xã hội đặt ra cho công dân

- Hiểu được các quan niệm về tình yêu chân chính, về tự hoàn thiện bản thân, về lòng yêu nước, về những vấn đề cấp thiết mà nhân loại đặt ra

Về thái độ:

- Tin tưởng vào các giá trị đạo đức xã hội, có tình cảm, niềm tin đối với các quan điểm, thái độ hành vi đúng đắn

- Có thái độ phê phán đối với các quan điểm, thái độ hành vi lệch chuẩn xã hội

- Có thái độ yêu quý, gắn bó, trách nhiệm với tập thể, quê hương, đất nước

- Có thái độ và hành động đúng đắn, phù hợp với chuẩn mực đạo đức, tuân thủ luật pháp góp phần giải quyết những vấn đề cấp thiết mà nhân loại đặt ra

1.2.3 Vai trò của dạy học theo tình huống môn Giáo dục công dân chương trình lớp 10

Trong những năm gần đây, đổi mới giáo dục phổ thông là yêu cầu khách quan với yêu cầu phát huy năng lực người học, trong đó năng lực sáng tạo, giải quyết vấn

đề là năng lực cốt lõi được đặt ra từ đòi hỏi của thực tiễn Vì lẽ đó, nghiên cứu trình huống và dạy học theo tình huống được nhiều chủ thể giáo dục coi trọng Vai trò của dạy học theo tình huống môn GDCD chương trình lớp 10 có thể được nhìn nhận ở các góc độ dưới đây:

Một là, dạy học theo tình huống môn GDCD chương trình lớp 10 không chỉ góp phần hiện thực hóa mục tiêu của môn học mà còn đáp ứng yêu cầu đổi mới phương pháp dạy học

Với tư cách là môn học có vai trò quan trọng trong việc hình thành và phát triển ý thức công dân, chương trình GDCD lớp 10 trực tiếp định hướng và giúp học sinh hiểu và nhận thức đúng đắn những quy luật phát triển tất yếu khách quan của tự nhiên, xã hội và tư duy, định hướng hoạt động thực tiễn của học sinh theo nguyên tắc sống và làm việc theo hiến pháp và pháp luật, phù hợp với chuẩn mực đạo đức, phát huy tinh thần trách nhiệm đối với cộng đồng, đối với Tổ quốc, đối với nhân dân, với gia đình và đối với chính bản thân mình Đây cũng là môn học kích thích mạnh mẽ sự phát triển năng lực trí tuệ như tư duy trừu tượng, logic, biện chứng và rèn luyện các thao tác tư duy như phân tích, tổng hợp, so sánh Quan trọng hơn, chương trình GDCD lớp 10 còn trực tiếp góp phần hình thành và phát triển ở người học năng lực nhận diện và tư duy phản biện - vốn là những năng lực rất cần thiết của người công dân trong bối cảnh toàn cầu và hội nhập Những năng lực nêu trên không thể được hình thành càng không thể được phát triển ở học sinh nếu giáo viên không đưa học sinh vào tình huống, không khuyến khích học sinh vận dụng kiến thức đã học để giải quyết những tình huống nảy sinh trong thực tiễn Như vậy, dạy học theo tình huống môn GDCD chương trình lớp 10 không chỉ góp phần hiện thực hóa mục tiêu của môn học

Chương trình Giáo dục công dân lớp 10 mang tính trừu tượng khái quát cao ở phần thứ nhất (Công dân với việc hình thành thế giới quan, phương pháp luận khoa học) nhưng cũng rất gần gũi, gắn với cuộc sống con người như ở phần thứ hai (Công dân với đạo đức) Để dạy được tri thức bộ môn này, “giáo viên không thể truyền tải

ngay cho học sinh những điều thầy muốn dạy mà cách làm tốt nhất là cài đặt tri thức

đó vào những tình huống tích cực để học sinh chiếm lĩnh nó thông qua hoạt động tự giác, tích cực, chủ động và sáng tạo của bản thân” [24, tr 2-3] Vì vậy, điều quan trọng là thiết lập những tình huống có dụng ý sư phạm để người học học tập trong hoạt động sáng tạo Qua đó, hình thành thói quen làm việc độc lập, làm việc nhóm, trình bày quan điểm cá nhân Kiến thức môn học sẽ được khái quát và dễ nhớ, dễ hiểu hơn trong quá trình học sinh tham gia giải quyết nhu cầu nhận thức bằng tình huống

và thông qua tình huống

Ở bình diện khác, dạy học theo tình huống là một trong những yêu cầu rất quan trọng của việc đổi mới nội dung và phương pháp dạy học, là một trong những

phương pháp dạy học hiện đại, thể hiện sự quán triệt nguyên tắc học đi đôi với hành,

lý luận gắn liền với thực tiễn vốn rất được coi trọng đối với giáo dục nói chung và

dạy học khoa học chính trị nói riêng Cả về lý luận và thực tiễn đều chỉ ra rằng, giáo dục là việc chuẩn bị cho người học vào việc giải quyết các tình huống của cuộc sống Con người bắt đầu suy nghĩ khi họ thấy xuất hiện nhu cầu hiểu biết một cái gì đó Tư duy luôn luôn bắt đầu từ một vấn đề hoặc một câu hỏi, từ sự ngạc nhiên hay nỗi băn khoăn thắc mắc Sự lôi cuốn cá nhân vào quá trình tư duy được xác định bởi tình huống thực tiễn xảy ra xung quanh họ Vì vậy, dạy học bằng tình huống là một trong những phương pháp dạy học tích cực góp phần thực hiện mục tiêu giáo dục toàn diện, được xem như khâu đột phá căn bản trong xu hướng đầu tư chiều sâu cho yêu cầu đổi mới phương pháp dạy học hiện nay Đây là phương pháp dạy học hữu hiệu nhằm mang lại niềm vui, hứng thú, kích thích học sinh say mê, tìm tòi chiếm lĩnh tri thức thuộc chương trình GDCD lớp 10; phát triển tư duy, năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề,

từ đó hình thành ở học sinh nhân cách của người lao động mới: tự chủ, sáng tạo, có khả năng giải quyết tốt các tình huống do cuộc sống đặt

Xét từ đặc thù môn học, có thể thấy, GDCD lớp 10 có hệ thống tri thức phong phú đa dạng, đặc biệt ở phần khối kiến thức Công dân với đạo đức, tri thức môn học không còn là những phạm trù, khái niệm trừu tượng mà là những khái niệm đạo đức rất gần gũi với cuộc sống Trong đó, những phẩm chất cơ bản như sống hoà nhập với cộng đồng, nhân nghĩa; những vấn đề liên quan đến nghĩa vụ, lương tâm, nhân phẩm, danh dự, trách nhiệm của công dân với việc xây dựng và bảo vệ tổ quốc, với các vấn

đề chung của nhân loại là những chuẩn mực đạo đức học sinh lớp 10 cần phải nhận thức đầy đủ, thấu hiểu sâu sắc để trau dồi, rèn luyện, tu dưỡng Những vấn đề đó mặc

dù không trừu tượng nhưng lại đòi hỏi sự liên hệ, vận dụng rất cao của người học vào những tình huống thực tế, qua đó hình thành và phát triển ở người học kỹ năng phân tích, đánh giá các quan điểm, các hành vi đạo đức trong đời sống hàng ngày ở trường

và ở ngoài xã hội; kỹ năng tự điều chỉnh, tự hoàn thiện bản thân theo các yêu cầu của đạo đức xã hội Điều này có thể được đáp ứng khi học sinh tích cực tham gia giải quyết

các tình huống mà giáo viên đưa ra Do đó dạy học theo tình huống là lựa chọn dạy học gắn lý luận với thực tiễn, học đi đôi với hành vốn được xem là nguyên tắc dạy học rất căn bản hiện nay

Hai là, dạy học theo tình huống môn GDCD chương trình lớp 10 giúp giáo viên phát huy tốt vai trò định hướng trong dạy học

Những năm gần đây, đổi mới phương pháp dạy học được quan tâm và diễn ra mạnh mẽ ở các trường học, trong đó việc vận dụng các phương pháp dạy học tích cực nhằm phát huy năng lực học sinh được áp dụng ở hầu hết các cấp học Dạy học theo tình huống là một trong những phương pháp dạy học góp phần phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh

Hiện nay, khuynh hướng chung của giáo dục hiện đại là xóa bỏ tính chất thụ động, lệ thuộc của người học Yêu cầu cấp thiết đặt ra là chuyển đổi mục tiêu đào tạo

từ chú trọng trang bị tri thức sang đào tạo kỹ năng của người học, “đặc biệt coi trọng giáo dục lý tưởng, đạo đức, lối sống, năng lực sáng tạo, kỹ năng thực hành, tác phong công nghiệp, ý thức trách nhiệm xã hội” [12, tr.216] và năng lực thích ứng của người học Theo đó, vai trò của giáo viên là định hướng, tổ chức, dẫn dắt để học sinh làm chủ quá trình chiếm lĩnh tri thức, hình thành và phát triển năng lực cá nhân Phù hợp với yêu cầu đó, vận dụng tình huống trong dạy học GDCD lớp sẽ đem lại những hiệu quả nhất định

Xét về thực chất, nhiều nhà khoa học thống nhất rằng, hiện đại hóa phương pháp dạy và học bao hàm trong bản thân nó hai nhiệm vụ: thanh toán tình trạng lạc hậu của các phương pháp giáo dục cũ; khoa học hóa, trí tuệ hóa phương pháp mới,

lấy học trò làm trung tâm, thầy là chủ đạo định hướng, dẫn dắt người học trong việc

tiếp nhận, tái tạo, xử lý tri thức, qua đó hình thành kỹ năng nghề nghiệp tương ứng Vai trò định hướng của giáo viên trong dạy học GDCD lớp 10 sẽ được hiện thực hóa nếu giáo viên biết thu hút, khuyến khích học sinh tích cực tham gia tình huống, từ việc xây dựng tình huống, phân tích, đánh giá tình huống đến việc giải quyết tình huống trong thực tiễn Không dạy học theo tình huống, giáo viên không thể được rèn luyện, phát huy vai trò trọng tài, cố vấn, càng không thể hình thành và phát triển năng lực giải quyết vấn đề ở người học Theo đó, những kiến thức vốn trừu tượng của môn GDCD ở lớp 10 sẽ trở nên khô khan, khó hiểu và hệ quả là tạo tâm lý chán nản, thờ ơ đối với phần lớn học sinh Bên cạnh đó, trong quá trình tham gia giải quyết tình huống, giảng viên cũng có thể học hỏi được những kinh nghiệm, thông tin, giải pháp mới từ sinh viên để làm giàu vốn tri thức và phong phú hơn bài giảng của mình Như vậy vận dụng tình huống trong dạy học GDCd ở lớp 10 không chỉ nâng cao hiệu quả bài giảng của giáo viên mà còn là giải pháp khắc phục tâm lý học thụ động vốn đã tồn tại khá phổ biến của học sinh khi tiếp cận môn học

Ba là, dạy học theo tình huống môn GDCD chương trình lớp 10 góp phần tạo hứng thú cho học sinh, phát huy tính tích cực của học sinh khi tiếp cận môn học

Dạy học theo tình huống được coi là trường học về tư duy logic, về cách đào sâu

và trau dồi kiến thức và rèn luyện kỹ năng hợp tác, kỹ năng giải quyết vấn đề cho học sinh Đó còn là cách thức đưa học sinh đi từ tri thức tới quan điểm, thái độ, niềm tin Mục đích của dạy học tình huống là làm tăng tối đa cơ hội để học sinh làm việc và thể hiện khả năng của mình, được chia sẻ kiến thức, kinh nghiệm, ý kiến để giải quyết một vấn đề có liên quan đến nội dung bài học.Khi tham gia vào tình huống, mỗi học sinh không những được giao tiếp mà còn xuất hiện những hứng khởi làm tăng hiệu suất của hoạt động học do học sinh được cá thể hóa, được thể hiện mình, được trải nghiệm và khẳng định năng lực cá nhân trước tập thể Đây chính là một trong những đặc trưng tâm lý rất nổi bật của lứa tuổi học sinh trung học phổ thông

Dạy học theo tình huống chương trình GDCD lớp 10 giúp người học tham gia vào các hoạt động học tập ở mức độ cao Người học không học thụ động, chỉ nghe thầy giảng và truyền đạt kiến thức, mà học tập tích cực bằng hành động của chính mình Thực tiễn đã chỉ ra rằng, khi vận dụng tình huống trong dạy học, tính tích cực, chủ động cùng với sự hứng thú khi tham gia hoạt động của người học sẽ có điều kiện để phát huy nhờ vai trò định hướng của giáo viên

Với việc vận dụng tình huống trong dạy học GDCD lớp 10, học sinh sẽ khắc phục được những nhược điểm của bản thân như sự rụt rè, lúng túng khi phát biểu hay trình bày quan điểm của mình, rèn luyện thói quen chủ động, tích cực, sáng tạo trong học tập, từ đó tạo hứng thú cho học sinh khi tiếp cận môn học Khi dạy học theo tình huốn dưới sự định hướng, giám sát, giao việc của giáo viên sẽ hạn chế rất nhiều những thói quen xấu như nói chuyện riêng, thiếu tập trung của một bộ phận học sinh

Việc vận dụng tình huống trong giảng dạy GDCD lớp 10 giúp cho học sinh gắn lý luận với thực tiễn và vận dụng tri thức vào xử lý các vấn đề nảy sinh trong thực tiễn nên việc giảng dạy lý luận đỡ nhàm chán, khô cứng và nhờ đó kích thích lòng ham mê học tập của học sinh, tránh lối học thụ động và góp phần khắc phục hiện trạng dạy học Giáo dục công dân thiếu gắn kết lý luận với thực tiễn cuộc sống, thầy đọc, trò ghi, thầy nói, trò nghe vốn tồn tại khá phổ biến ở các trường

trung học phổ thông hiện nay

Bốn là, dạy học theo tình huống môn GDCD chương trình lớp 10 góp phần phát triển năng lực của học sinh

Thực tiễn đổi mới GDPT trong những năm qua đã chỉ ra rằng, việc “phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo và vận dụng kiến thức, phát triển kỹ năng của người học; tập trung dạy cách học, cách nghĩ, khuyến khích tự học” [13] được xem là điểm cốt yếu của phương pháp sư phạm tích cực hiện nay Thực tiễn luôn đòi hỏi khắc quan rằng, trong quá trình học tập, người học cần được rèn luyện, phát triển tính chủ

động trong việc tự ra các quyết định; tính sáng tạo trong việc giải quyết các tình huống, các vấn đề nảy sinh trong cuộc sống

Đối với môn GDCD nói chung và chương trình GDCD lớp 10 nói riêng, dưới vai trò định hướng, tổ chức, dẫn dắt của giáo viên, người học phải được rèn luyện các năng lực, đức tính, phẩm chất của một công dân Trên thực tế, thói quen ngại tư duy lâu nay vốn tồn tại ở bộ phận lớn học sinh đã trở thành lực cản cho sự sáng tạo trong quá trình học tập Vận dụng tình huống trong dạy học GDCD lớp 10 với việc thu hút học sinh vào việc tìm kiếm, phân tích, nhận diện, đánh giá và giải quyết tình huống sẽ góp phần thay đổi cách học của học sinh từ thụ động sang chủ động, từ chủ yếu ghi nhớ kiến thức sang hình thành và phát triển năng lực

Luận giải về vai trò của dạy học theo tình huống, Giáo sư Vũ Văn Tảo khẳng định: “Lấy “vấn đề”, “chủ đề”, “tình huống có vấn đề” làm một hướng cải cách dạy học, lấy “bồi dưỡng năng lực giải quyết vấn đề” làm một yêu cầu mới của mục tiêu đào tạo” [26, tr.24] Ở hoạt động học, đối với chương trình GDCD lớp 10, sự sáng tạo

và năng lực của học sinh chính là khả năng biết đề xuất những phương án, những giải pháp để giải quyết một tình huống có vấn đề, trước hết là tình huống trong nhận thức cũng như tình huống trong hoạt động thực tiễn liên quan trực tiếp đến các phạm trù, khái niệm của môn học Trên bình diện này, dạy học theo tình huống là biện pháp có tính ưu việt để đáp ứng yêu cầu phát triển năng lực sáng tạo của học sinh Đó là con đường để học sinh tìm đến chân lý một cách chủ động, tự giác, chứ không áp đặt,

miễn cưỡng

Với tính hướng đích là giúp học sinh hình thành, phát triển các phẩm chất chủ yếu: yêu nước, nhân ái, chăm chỉ, trung thực gắn với vấn đề quyền, trách nhiệm và nghĩa vụ công dân, dạy học chương trình GDCD lớp 10 rất thích hợp để vận dụng tình huống Thông qua dạy học tình huống, giúp học sinh hình thành, phát triển các năng lực của người công dân Việt Nam Đó là năng lực phát triển bản thân; năng lực điều chỉnh hành

vi đạo đức, năng lực điều chỉnh hành vi pháp luật; năng lực giải quyết vấn đề nảy sinh trong thực tiễn Nếu thiếu hụt năng lực này, con người không thể phát huy tính chủ thể trong toàn bộ hoạt động sống Theo đó, dạy học GDCD lớp 10 gắn với tình huống cần được nhận thức như một phương pháp đào tạo và cao hơn nữa như một năng lực hình thành trong mục tiêu đào tạo con người hiện đại có năng lực thích ứng với xã hội, năng lực giải quyết những vấn đề mới nảy sinh để tồn tại được, để phát triển như

một nhân cách độc lập

Năm là, dạy học GDCD lớp 10 theo tình huống tạo ra các điều kiện, cơ hội để học sinh tự đánh giá trình độ, năng lực của bản thân và tăng cường học hỏi lẫn nhau trong học tập

Điều này sẽ không thể có được trong cách tiếp cận dạy học lấy người dạy làm trung tâm Hợp tác, học tập và giúp đỡ lẫn nhau cũng là một yêu cầu của đào tạo con

người mới toàn diện của môn GDCD nhất là chương trình lớp 10

Vận dụng tình huống trong dạy học GDCD lớp 10 còn giúp các thành viên trong nhóm chia sẻ các băn khoăn, kinh nghiệm của bản thân, cùng nhau xây dựng nhận thức mới bằng cách nói ra điều mình nghĩ, mỗi người có thể nhận rõ trình độ hiểu biết của mình

về chủ đề nêu ra, thấy minh cần học hỏi thêm những gì Theo đó, bài học trở thành quá trình học hỏi lẫn nhau chứ không phải là sự tiếp nhận thụ động từ giáo viên

Vận dụng tình huống trong dạy học GDCD lớp 10 một mặt chú trọng mục tiêu phát triển tri thức, thái độ, kĩ năng cho học sinh, mặt khác giúp học sinh tự biết đánh giá trình độ, năng lực của bản thân Điều này cần thiết để mỗi học sinh tự nhận thấy trách nhiệm của mình trong việc tích cực học tập để nâng cao trình độ và năng lực cho bản thân để khẳng định mình trước tập thể Điều này hoàn toàn phù hợp với đặc điểm trong cấu trúc nhân cách của học sinh lớp trung học phổ thông nói chung và học sinh lớp 10 nói riêng

1.3 Cơ sở thực tiễn của việc dạy học theo tình huống môn Giáo dục công dân chương trình lớp 10 ở các trường trung học phổ thông thành phố Bắc Kạn, tỉnh Bắc Kạn

1.3.1 Đặc điểm của các trường THPT ở thành phố Bắc Kạn, tỉnh Bắc Kạn

Ngày 11 tháng 3 năm 2015, Ủy ban Thường vụ Quốc hội đã ban hành Nghị quyết số 892/NQ-UBTVQH13 chuyển 2 xã Xuất Hóa, Huyền Tụng thuộc thị xã Bắc Kạn thành 2 phường có tên tương ứng và chuyển thị xã Bắc Kạn thành thành phố Bắc

độ dân số: 408 người/ km²; dân tộc: Tày, Nùng, Kinh, Dao, Hoa

Trên địa bàn thành phố Bắc Kạn hiện nay có ba trường THPT: Trường THPT Bắc Kạn, THPT Chuyên và trường PTDT Nội trú tỉnh, trong đó trường có bề dày lịch sử nhất là trường THPT Bắc Kạn với 59 năm xây dựng và phát triển (1959- 2018) Tiếp đến là trường PTDT nội trú tỉnh là trường được thành lập 27 năm và trường THPT Chuyên Bắc Kạn thành lập được 15 năm

Đội ngũ giáo viên dạy GDCD trên địa bàn thành phố gồm 04 giáo viên, trong

đó 03 giáo viên được đào tạo chính quy, 01 giáo viên được đào tạo tại chức Trong quá trình giảng dạy 04 giáo viên đều đã được công nhận là giáo viên dạy giỏi cấp tỉnh

và có nhiều thành tích cao trong dạy học

Tính chung trên toàn thành phố, tại thời điểm năm học 2017 - 2018, số học sinh THPT khá đông với khoảng hơn 1900 học sinh

Bảng 1.1 Quy mô học sinh ở các trường THPT trên địa bàn thành phố Bắc Kạn,

Những năm qua chất lượng giáo dục của các trường THPT trên địa bàn thành phố Bắc Kạn đã có những chuyển biến rõ rệt theo chiều hướng nâng cao chất lượng đào tạo và giáo dục toàn diện Kết quả đào tạo hàng năm cho thấy, tỷ lệ lên lớp hàng năm chiếm từ 98% đến 99% Riêng học sinh khối 10 có kết quả học tập kỳ I năm học

khi giải quyết công việc còn vội vàng, thiếu sự phân tích kỹ lưỡng, thiếu hụt những

kỹ năng cần thiết như kỹ năng lập kế hoạch, kỹ năng làm việc nhóm, kỹ năng phân tích, đánh giá, kỹ năng giải quyết vấn đề…Đây là đặc điểm cần thiết phải được lưu tâm khi vận dụng tình huống trong dạy học GDCD lớp 10

Là những chủ thể có xu hướng khẳng định tính độ lập trong tư duy, suy nghĩ và hành động, nhiều học sinh THPT bắt đầu quan tâm đến các vấn đề nảy sinh trong đời sống kinh tế, chính trị, văn hóa - xã hội Các em thích đánh giá, nhận xét, co nhu cầu được trao đổi, bàn luận và đánh giá về các vấn đề nảy sinh trong thực tiễn Đây là đặc điểm quan trọng qui định tính cần thiết phải vận dụng tình huống trong dạy học GDCD

Ở lứa tuổi THPT, học sinh đã bắt đầu ý thức được vị trí, vai trò của mình, các

em bắt đầu có định hướng về nghề nghiệp trong tương lai Điều này lý giải vì sao, hứng thú học tập đối với môn học cũng có sự thay đổi theo hướng chú trọng và tích cực học những môn học liên quan trực tiếp đến kỳ thi THPT quốc gia, đặc biệt là những môn mà các em cho là quan trọng đối với nghề mình sẽ chọn Trong năm học vừa qua, thực tiễn ở các trường đã chỉ ra rằng, số lượng học sinh đăng ký lựa chọn các môn thi tốt nghiệp THPT quốc gia thuộc khối kiến thức khoa học xã hội, đặc biệt

là môn GDCD có tỷ lệ rất cao, khoảng trên 70% Thực tế này đang đặt ra yêu cầu đổi mới phương pháp và hình thức tổ chức dạy học GDCD ở các trường THPT theo hướng nâng cao chất lượng và phát huy tính tích cực, sáng tạo của người học Trách nhiệm của giáo viên là bằng dạy học và chất lượng bài giảng phải khơi gợi được niềm hứng thú của học sinh khi các em tiếp cận môn GDCD ngay ở lớp 10 Điều này đã khách quan hóa tính cấp thiết cần vận dụng tình huống trong dạy học GDCD lớp 10 ở các trường THPT nói chung và trên địa bàn thành phố Bắc Kạn nói riêng

Phân tích, luận giải, đánh giá và có kỹ năng giải quyết tình huống trong cuộc sống có vai trò rất quan trọng trong sự hình thành nhân cách của học sinh THPT Thực tiễn này đòi hỏi giáo viên cần giúp học sinh phát triển nhận thức thông qua hoạt động dạy học, trong đó vận dụng tình huống trong dạy học có ưu thế để định hướng, hình thành và phát triển kỹ năng giải quyết vấn đề, kỹ năng tư duy phê phán đối với những vấn đề học sinh gặp phải trong cuộc sống hàng ngày

Hiện nay, nhu cầu và mong muốn được khẳng định mình, được thành đạt trong tương lai ngày càng được các em học sinh THPT, đặc biệt là con em dân tộc Tày ở tỉnh Bắc Kạn xem trọng Đây là một trong những yếu tố tác động mạnh mẽ đến mức

độ hứng thú, tích cực học tập và rèn luyện của học sinh THPT Nhiều học sinh miền núi mong muốn thoát nghèo nên các em bắt đầu tập trung, nỗ lực phấn đấu học tập để đạt được mục tiêu Tuy nhiên, một bộ phận học sinh chưa ý thức được tầm quan trọng của việc học tập nên thái độ học tập còn thơ ơ, thiếu động lực, thiếu chí hướng phấn đấu cho tương lai Trước những đặc điểm tâm lý ấy, các chủ thể giáo dục cần tiến hành những hình thức và lựa chọn phương pháp dạy học phù hợp nhằm phát huy tính tích cực, sáng tạo của học sinh Với yêu cầu này, vận dụng tình huống trong dạy học GDCD cần trở thành lựa chọn có tính hướng đích rất thực tiễn đối với giáo viên đang giảng dạy bộ môn này ở các trường THPT trên thành phố Bắc Kạn

Nhìn chung, chất lượng giáo dục ở các trường THPT thành phố Bắc Kạn, tỉnh Bắc Kạn đã và đang được nâng cao, ý thức của học sinh có chuyển biến tích cực, đa

số học sinh ngoan, có ý thức trong học tập và rèn luyện Bên cạnh đó vẫn còn một bộ phận nhỏ học sinh chưa nhận thức đúng tầm quan trọng của việc học môn GDCD nên còn sao nhãng, thiếu tích cực, chủ động trong tiếp thu tri thức cũng như trong quá trình tu dưỡng, rèn luyện và phát triển nhân cách Thực tế này cùng với những đặc trưng tâm lý, ý thức nêu trên của học sinh THPT thành phố Bắc Kạn là cơ sở, tiền đề cần thiết để vận dụng tình huống trong dạy học GDCD lớp 10

1.3.2 Thực trạng dạy học theo tình huống môn Giáo dục công dân chương trình lớp

10 ở các trường trung học phổ thông thành phố Bắc Kạn, tỉnh Bắc Kạn

Để tìm hiểu thực trạng việc vận dụng tình huống trong dạy học Giáo dục công dân chương trình lớp 10 ở các trường THPT thành phố Bắc Kạn, tỉnh Bắc Kạn, tôi đã tiến hành điều tra xã hội học đối với 150 học sinh khối 10 và 4 giáo viêntham gia giảng dạy GDCD lớp 10 ở các trường THPT Bắc Kạn, THPT Chuyên, PTDT Nội trú tỉnh trong năm học 2017- 2018, kết quả thu được như sau:

Đối với giáo viên

Một là, nhận thức của giáo viên về sự cần thiết vận dụng tình huống trong dạy học GDCD

Theo kết quả điều tra xã hội học của tác giả, có 4/4 ý kiến giáo viên (100%) cho rằng, vận dụng tình huống là cần thiết đã chứng tỏ phần lớn giáo viên đều nhận thức được ý nghĩa và vai trò vận dụng tình huống trong việc đổi mới phương pháp dạy học GDCD

Hai là, mức độ vận dụng tình huống trong dạy học GDCD lớp 10

Qua kết quả điều tra xã hội học đối với 4 giáo viên dạy GDCD lớp 10 ở các trường THPT thành phố Bắc Kạn cho thấy, vận dụng tình huống được giáo viên vận dụng trong dạy học GDCD ở mức độ thường xuyên chưa chiếm tỷ lệ cao so với phương pháp thuyết trình, đàm thoại, thảo luận nhóm Điều này được phản ánh khá rõ nét qua bảng dưới đây:

Bảng 1.3 Mức độ vận dụng tình huống và các phương pháp dạy học khác

Như vậy, có tới 50 % số giáo viên thừa nhận rằng, dạy học theo tình huống đôi khi được vận dụng và 50% ý kiến khẳng định dạy học theo tình huống được vận dụng một cách thường xuyên Khi so sánh với các phương pháp khác cho thấy, phần lớn giáo viên vẫn thường xuyên sử dụng phương pháp thuyết trình, đàm thoại và thảo luận nhóm với 100% ý kiến.

Trên thực tế, mặc dù 100% giáo viên ở các trường THPT Bắc Kạn đều nhận thấy tầm quan trọng và vị trí của việc vận dụng tình huống trong dạy học GDCD nhưng số giáo viên vận dụng phương pháp này một cách thường xuyên lại chưa chiếm tỷ lệ cao Điều này cũng được phản ánh qua đánh giá của học sinh về cách thức dạy học của giáo viên GDCD Theo số liệu điều tra xã hội học của tác giả, có tới 76/150 ý kiến học sinh (chiếm 63.33%) cho rằng, giáo viên giảng dạy chủ yếu thiên về lí thuyết,

ít vận dụng thực tiễn, vẫn còn 35/150 ý kiến (chiếm 29,16%) cho rằng, giáo viên dạy khô khan, đơn điệu và 56/150 ý kiến (chiếm 46,66%) giáo viên bộ môn chưa có hình thức, biện pháp khích lệ học sinh tích cực học tập

Qua tìm hiểu thực tế cho thấy, đa số giáo viên đều cho rằng, việc sử dụng tình

huống trong dạy học GDCD tốn nhiều thời gian và khó thực hiện trên lớp do số lượng học sinh đông Điều này cũng lý giải vì sao nhiều năm qua, thực tiễn đổi mới, nâng cao chất lượng dạy học GDCD ở các trường THPT trên địa bàn thành phố Bắc Kạn chưa tạo được sự thay đổi căn bản, toàn diện về ý thức, tính tích cực của học sinh khi tiếp cận môn học, về kỹ năng, nhất là kỹ năng giải quyết vấn đề nảy sinh trong thực tiễn Do đó, nhìn một cách tổng thể, thái độ học tập thụ động, thiếu tích cực đối với môn học Giáo dục công dân lớp 10 ở một bộ phận lớn học sinh còn tồn tại khá phổ biến Hạn chế này nếu không được khắc phục bằng việc đổi mới phương pháp dạy học thì mục tiêu đào tạo tiếp cận năng lực người học của các trường THPT trên địa bàn thành phố Bắc Kạn, tỉnh

Bắc Kạn không chỉ đứng trước nhiều thách thức mà còn khó có thể được hiện thực hóa

Ba là, về mục đích dạy học theo tình huống

Về cơ bản, giáo viên đã nhận thức đúng đắn mục đích dạy học theo tình huống hướng đến các giá trị: Lĩnh hội tri thức mới với 3/4 ý kiến (75%); Ôn tập, củng cố kiến thức và khái quát, hệ thống hóa kiến thức với 2/4 ý kiến (50%); Vận dụng kiến thức vào thực tiễn với 4/4 ý kiến (100%).Có thể thấy, phần lớn ý kiến đánh giá mục đích dạy học

theo tình huống đối với chương trình GDCD lớp 10 đều tập trung nhấn mạnh đến khả năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn 4/4 ý kiến (100%) Điều này chứng tỏ, nếu giáo viên có kỹ năng vận dụng tình huống trong dạy học GDCD ở lớp 10 sẽ đáp ứng được yêu cầu đổi mới phương pháp dạy học tạo chuyển biến căn bản trong nhận thức và trong việc hình thành, phát triển năng lực của người học

Bốn là, những khó khăn khi giáo viên dạy học theo tình huống.:

Qua khảo sát có thể thấy có những khó khăn chủ yếu ảnh hưởng đến việc dạy học theo tình huống, đó là khó khăn mang tính chủ quan và khó khăn mang tính khách

quan Mức độ đánh giá của giáo viên về những khó khăn nêu trên có sự khác nhau, biểu hiện cụ thể qua bảng dưới đây:

Bảng 1.4 Kết quả tìm hiểu những khó khăn khi dạy học theo tình huống môn

1 Thói quen sử dụng các phương pháp dạy học truyền thống 4 100

5 Do năng lực vận dụng tình huống và giải quyết tình huống của

6 Chưa có quy trình vận dụng tình huống khoa học, hợp lí 1 25

Nguồn: Kết quả điều tra xã hội học của tác giả

Như vậy, những khó khăn chủ quan có thể kể đến như: Thói quen sử dụng phương pháp dạy học truyền thống; kĩ năng giải quyết vấn đề của học sinh và do năng lực vận dụng tình huống và giải quyết tình huống của giáo viên còn hạn chế

Những khó khăn khách quan được giáo viên xác định: Chưa có quy trình vận dụng tình huống khoa học, cơ sở vật chất chưa đảm bảo, thiếu tài liệu giáo dục, thiết bị dạy học hiện đại

Năm là, kỹ năng vận dụng tình huống

Qua nghiên cứu thực tế, trao đổi với các giáo viên chuyên môn ở trường THPT Bắc Kạn, THPT Chuyên, PTDT Nội trú trực tiếp dạy học GDCD bằng vận dụng tình huống, có thể khái quát một số hạn chế trong kỹ năng tổ chức vận dụng tình huống như sau:

Thao tác lựa chọn tình huống: Việc lựa chọn tình huống đôi khi chưa mang tính điển hình, có những tình huống chưa chứa đựng tính kịch tính để kích thích tư duy, tạo hứng thú cho người học; có những tình huống gắn với thực tế nhưng lại quá đơn điệu, không đòi hỏi tất yếu phải tranh luận, tìm tòi cách thức giải quyết nên hiệu quả khơi gợi tính tích cực của học sinh chưa cao Việc lựa chọn tình huống là khâu then chốt quyết định sự thành bại của phương pháp này Nếu tình huống đưa ra không hay, quá dễ hoặc quá khó không phù hợp với trình độ học sinh sẽ không huy động, thu hút được học sinh tập trung thảo luận, nếu có thì cũng chỉ mang tính chất đối phó, hình thức

Phân tích tình huống: Từ các vấn đề nêu ra trong tình huống, giáo viên vẫn gặp khó khăn trong xây dựng các câu hỏi cụ thể về các vấn đề cần giải quyết, cần quan tâm, cách thức giải quyết vấn đề trong tình huống đôi khi chưa thật sự hợp lý

Định hướng thảo luận tình huống: Vai trò định hướng của giáo viên chưa rõ ràng, còn mờ nhạt, kỹ thuật gợi ý các giải pháp để giải quyết các vấn đề gắn với nội

dung môn học chưa khoa học Thông thường, các lớp đều có số lượng học sinh khá đông (trên 40 em) Một số giáo viên sau khi nêu vấn đề thảo luận thường không quan sát, bao quát hết được học sinh trong lớp dẫn tới tình trạng có học sinh làm việc riêng, nói chuyện trong thời gian thảo luận đồng thời nhiều giáo viên cũng không nắm bắt được những khó khăn, lúng túng của học sinh trong quá trình thảo luân để có sự gợi ý, hỗ trợ kịp thời

Phân công cá nhân hoặc các nhóm giải quyết tình huống: Chủ yếu giáo viên thường phân công theo nhóm, tuy nhiên có trường hợp chia nhóm quá lớn hoặc quá nhỏ, không phù hợp với vấn đề cần thảo luận để giải quyết tình huống và chưa phù hợp với đặc điểm của lớp học Việc phân công cá nhân hoặc các nhóm giải quyết tình huống còn đơn điệu, chủ yếu chia theo bàn

Báo cáo cách thức giải quyết tình huống: Nhìn chung cách thức giải quyết tình huống của học sinh còn khá đơn điệu Hầu hết theo một quy trình cố định: Sau khi học sinh viết phương án trả lời ra bảng hoặc ra giấy, nhóm trưởng thay mặt nhóm đọc kết quả trước lớp hoặc viết lên bảng Giáo viên gọi học sinh khác nhận xét, bổ sung

và kết luận Thao tác này được lặp đi lặp lại khá đơn điệu và nhàm chán và theo đó, phương pháp sắm vai trong giải quyết tình huống cũng chưa được giáo viên định hướng trong cách thức báo cáo giải quyết tình huống của học sinh

Giảng viên nhận xét, đánh giá và tổng kết: Khâu này tuy đã được giáo viên chú trọng nhưng hiệu quả chưa cao, do phần lớn giáo viên chưa có tư duy mở khi đưa

ra những kết luận có tính khái quát và định hướng nên nhiều khi giáo viên đưa ra kết luận giải quyết tình huống còn mang tính khiên cưỡng

Đối với học sinh

Nhận thức của phần lớn học sinh về môn học GDCD là đúng đắn với 103/150 học sinh (chiếm 68,7%) cho rằng, môn học này liên quan đến nhiều lĩnh vực của đời sống xã hội; 122/150 học sinh chiếm 81,3% cho rằng môn GDCD góp phần trang bị thế giới quan, phương pháp luận cho người học để học tập các môn học khác tốt hơn và có thái độ, hành vi đúng đắn trong cuộc sống; 76/150 học sinh (chiếm 50,7 %) nhận định môn học này là môn học thiết thực Tuy nhiên, vẫn có 118/150 ý kiến (chiếm 78,7%) cho rằng, môn học nặng về lý luận, trừu tượng, khó hiểu, khó học, khó nhớ và 34/150 học sinh (chiếm 22,7%) xác định môn GDCD là môn học phụ; ý kiến xác nhận môn GDCD là môn học không cần thiết, không thiết thực với 56/150 ý kiến (chiếm 37,3%)

Xét về hứng thú học tập môn GDCD thì trên thực tế niềm yêu thích của học sinh đối với môn học chưa nhiều, một bộ phận học sinh có thái độ thờ ơ đối với việc học, thậm chí có học sinh chưa xác định được nhiệm vụ học tập đúng đắn đối với môn học Thực trạng này được biểu hiện qua bảng số liệu dưới đây:

Bảng 1.5 Thái độ học tập môn GDCD của học sinh

Nguồn: Kết quả điều tra xã hội học của tác giả

Qua bảng trên cho thấy, mức độ hứng thú của học sinh đối với môn GDCD chưa cao, chỉ có 32/150 chiếm 21,3 % ý kiến sinh viên cho rằng rất hứng thú với môn học, trong khi đó vẫn còn 25/150 (chiếm 16%) ý kiến học sinh thừa nhận là ít hứng thú và 19/150 (chiếm 12,7%) khẳng định không hứng thú với môn học Do thái độ học tập chưa đúng đắn nên phần lớn học sinh chưa dành thời gian thỏa đáng cho môn học, tình trạng học nặng về lý thuyết, thiếu tính chủ động tìm tòi, nghiên cứu xuất hiện ở một bộ phận lớn học sinh Điều này cũng lý giải tại sao kỹ năng giải quyết tình huống của học sinh lớp 10 ở các trường THPT Bắc Kạn lại chưa được phát huy ở mức độ cao Đa số học sinh giải quyết tình huống chỉ mới ở mức độ hình thức, chưa thật sự đi sâu, chưa thật

sự trở thành một phần quan trọng trong hoạt động học của các em Do đó, học sinh tham gia giải quyết tình huống chưa thật sự tích cực, hơn nữa, câu trả lời của học sinh thường lặp lại những kiến thức trong sách giáo khoa, thiếu sức sáng tạo

Khi giải quyết tình huống chỉ có số ít học sinh làm việc thật sự còn lại không ít học sinh thường ngồi chơi, nói chuyện, làm việc riêng

Dạy học theo tình huống thường được vận dụng chủ yếu trong các giờ thao giảng Mặt khác, dạy học theo tình huống mất nhiều thời gian mà quỹ thời gian dành cho giờ dạy lại hạn chế và số lượng học sinh trong lớp quá đông cũng là nguyên nhân dẫn đến việc giáo viên ít vận dụng tình huống trong dạy học

Thực tế dạy học môn GDCD hiện nay cho thấy: Phương pháp dạy học chủ yếu vẫn là truyền thụ một chiều, chưa phát huy được tính tích cực, chủ động và sáng tạo của người học Với phương pháp dạy học như vậy sẽ không đáp ứng được nhu cầu, nhiệm vụ của môn học và làm giảm sút vị trí môn học, không đáp ứng đòi hỏi về đào tạo con người lao động mới phát triển toàn diện, phù hợp với yêu cầu của xã hội và thời đại Đây là vấn đề cần được quan tâm và khắc phục thỏa đáng bằng việc đổi mới hình thức tổ chức và phương pháp dạy học theo tình huống một cách phù hợp, hiệu quả

Kết luận chương 1

Yêu cầu đảm bảo chất lượng đầu ra của việc dạy học, thực hiện mục tiêu phát triển toàn diện các phẩm chất nhân cách, chú trọng năng lực vận dụng tri thức trong những tình huống thực tiễn nhằm chuẩn bị cho học sinh năng lực giải quyết các tình huống của cuộc sống và nghề nghiệp đã trở thành đòi hỏi cấp thiết để đổi mới phương pháp dạy học theo hướng tiếp cận năng lực người học

Chương trình GDCD ở trường trung học phổ thông nói chung và ở lớp 10 nói riêng có vai trò quan trọng đặc biệt trong việc hình thành và phát triển năng lực, nhân cách của người công dân Việt Nam trước yêu cầu hội nhập Qua thực tế trải nghiệm và nghiên cứu, bản thân nhận thấy việc vận dụng tình huống trong dạy học GDCD lớp 10 ở trường trung học phổ thông nói chung và trên địa bàn thành phố Bắc Kạn, tỉnh Bắc Kạn nói riêng có khả năng đem lại hiệu quả cao Tuy nhiên, để vận dụng thành công và đáp ứng được mục tiêu môn học, dạy học theo tình huống cần được xây dựng thành quy trình mang tính chặt chẽ và đảm bảo tính khoa học