Ý nghĩa khoa học
Trong những năm gần đây, Việt Nam và thế giới đã chứng kiến sự xuất hiện của nhiều kiến trúc mới, mỗi công trình đều mang trong mình câu chuyện về văn hóa, lịch sử và xã hội của thời đại Những kiến trúc này không chỉ thể hiện bản sắc mà còn phản ánh môi trường, con người và thời điểm cụ thể Từ đó, đã có nhiều báo cáo khoa học về tính đa ngôn ngữ và sự nhập nhằng trong kiến trúc Việt Nam được công bố.
Trong thời đại hiện nay, khi con người chủ yếu tập trung vào giá trị vật chất và sự tiến bộ, nhiều người đã vô tình quên đi giá trị tinh thần Tuy nhiên, vẫn có những tư duy sáng tạo ngược dòng, mang đến những yếu tố trừu tượng và giá trị tinh thần trở lại Những tư duy này ngày càng được thể hiện rõ nét qua các kiến trúc sáng tạo hiện nay.
Sự kiện này đã khôi phục tính tự sự trong kiến trúc, nhấn mạnh tư duy cá nhân và sự sáng tạo của mỗi người Nó tạo ra một yếu tố tự sự phong phú, thể hiện sự tương tác giữa con người và kiến trúc, không chỉ dừng lại ở thẩm mỹ hay công năng Điều này đòi hỏi con người phải có những cảm nhận sâu sắc về kiến trúc và văn hóa, vượt qua tính hiện đại và sự hào nhoáng của những câu chuyện chung chung trước đây Đề tài nghiên cứu này nhằm tìm hiểu và tổng hợp các biểu hiện tự sự trong kiến trúc, từ đó tìm kiếm khả năng ứng dụng vào tư duy và thực tiễn sáng tạo kiến trúc tại Việt Nam hiện nay.
Tổng quan về những nghiên cứu có liên quan đến đề tài
Các luận văn, luận án
Luận án "Hiện tượng cộng sinh văn hóa giữa tính truyền thống và tính hiện đại trong kiến trúc Việt Nam - Từ cuối thế kỷ XIX - giữa thế kỷ XX" của Lê Thanh Sơn (2000) cung cấp cơ sở khoa học quan trọng cho học viên trong việc tiếp thu kiến thức Nghiên cứu này giúp hình thành những luận điểm so sánh, từ đó đúc kết về tính tự sự trong kiến trúc Việt Nam.
Luận án của Phạm Phú Cường (2015) mang tên “Duy trì và chuyển tải các giá trị kiến trúc đô thị đặc trưng trong bối cảnh phát triển mở rộng khu vực trung tâm hiện hữu Thành phố Hồ Chí Minh” nhằm xác định và bảo tồn giá trị kiến trúc đô thị đặc trưng Luận án đề xuất các giải pháp bảo tồn, cải tạo thích ứng, chỉnh trang và xây dựng mới để duy trì và chuyển tải những giá trị này.
Luận văn “Về tính nhập nhằng trong kiến trúc” của tác giả Lê
Trần Xuân Trang (năm 2005) đã giới thiệu một nhận dạng mới về kiến trúc, từ đó đưa ra những nhận định quan trọng cho sự sáng tạo trong lĩnh vực này.
Và một số Luận văn khác như “Tính đa ngôn ngữ trong công trình công cộng ở Tp Hồ Chí Minh giai đoạn 2000-2010” của tác giả
Nguyễn Quốc Hưng (năm 2011); Luận văn “Kiến trúc phỏng sinh học và khả năng phát triển tại Việt Nam” của tác giả Trần Anh Khoa (năm
2013); Luận văn “Chủ nghĩa biểu hiện và xu hướng Hi-Tech trong kiến trúc của Santiago Calatrava” của tác giả Nguyễn Thị Hà Dung
(năm 2014); Luận văn “Ký hiệu học trong một số kiến trúc đương đại
Nhật Bản” của Vũ Minh Quang (năm 2017).
Các công trình khoa học
Quyển sách "Một số xu hướng kiến trúc đương đại nước ngoài" của tác giả Lê Thanh Sơn (2001) khám phá các xu hướng kiến trúc và quan điểm thời kỳ Hậu hiện đại, đồng thời nêu bật những đặc trưng nổi bật trong lĩnh vực này.
Quyển sách “Kiến trúc Hậu hiện đại” của tác giả Tôn Đại (năm
Quyển sách "Narrative Architecture - Kiến trúc tự sự" (2005) trình bày các lý luận và nghiên cứu về bối cảnh cụ thể cùng với các xu hướng kiến trúc toàn cầu trong giai đoạn Hậu hiện đại.
2012) của Nigel Coates bằng phân tích biểu hiện kiến trúc, tác giả đặt ra những lý luận về tính tự sự trong kiến trúc
Hai công trình tiêu biểu “La Condition postmoderne” (Hoàn cảnh hậu hiện đại) của Ngân Xuyên và “La Phénoménologie” (Hiện tượng luận) của Phan Quang Định là những nghiên cứu quan trọng của Jean-Francois Lyotard, có ảnh hưởng sâu sắc đến văn học, triết học và lý luận kiến trúc hiện đại Công trình “Hiện tượng học là gì?” của Merleau-Ponty cũng đóng góp vào việc tìm hiểu và áp dụng các khái niệm quan trọng như Đại tự sự và Tiểu tự sự trong nghiên cứu triết học.
Các nhận định
Các nghiên cứu từ luận văn, luận án và các công trình khoa học đã cung cấp kiến thức và cơ sở khoa học cần thiết cho học viên.
Việc phân tích và lý giải tính tự sự trong kiến trúc Việt Nam hiện nay cần được thực hiện một cách sâu sắc hơn, yêu cầu các nghiên cứu chi tiết và cập nhật phù hợp với các công trình kiến trúc đương đại.
Tính tự sự trong kiến trúc Việt Nam hiện nay là một đề tài có ý nghĩa đặc biệt, mang tính độc đáo và không trùng lặp với các nghiên cứu trước đây.
Mục tiêu nghiên cứu của đề tài
- Phân tích những chuyển biến từ tư duy đại tự sự sang tiểu tự sự trong kiến trúc Việt Nam hiện nay;
- Hệ thống hoá và nhận dạng các biểu hiện tự sự trong kiến trúc Việt Nam hiện nay.
Nội dung nghiên cứu
Nội dung nghiên cứu gồm các vấn đề chính:
Tính tự sự trong kiến trúc là một khái niệm quan trọng, phản ánh cách mà các công trình không chỉ phục vụ chức năng mà còn kể lại câu chuyện văn hóa, lịch sử và xã hội của con người Nhiều ví dụ thực tiễn, cả trong nước và quốc tế, cho thấy sự biểu hiện của tính tự sự qua thiết kế, hình thức và vật liệu xây dựng, tạo nên những không gian sống động và ý nghĩa Những công trình này không chỉ là nơi ở hay làm việc, mà còn là biểu tượng của bản sắc và giá trị văn hóa.
Tổng quan thực trạng kiến trúc Việt Nam hiện nay;
Phân tích những chuyển biến từ tư duy đại tự sự sang tiểu tự sự qua các công trình kiến trúc thực tiễn;
Hệ thống hoá và nhận dạng một số biểu hiện tự sự trong kiến trúc Việt Nam hiện nay.
Đối tượng và giới hạn nghiên cứu
The research focuses on the concept of narrative in architecture, exploring the distinctions between grand narratives and small narratives as discussed in Jean-Francois Lyotard's report.
Phạm vi nghiên cứu về không gian là các công trình kiến trúc tiêu biểu ở Việt Nam
Phạm vi nghiên cứu về thời gian giớn hạn từ thời kỳ mở cửa từ thập niên những năm 1990 đến nay.
Phương pháp nghiên cứu
Giải thích các khái niệm, thuật ngữ khoa học liên quan đến đề tài
1.1.1 Các thuật ngữ về “ngôn ngữ kiến trúc”
Các thuật ngữ trong đề tài xuất phát từ những khái niệm khoa học liên ngành như ngôn ngữ học, văn học, triết học, và nhiều lĩnh vực khác.
Trên lý luận và thực tiễn, có nhiều quan điểm khác nhau về khái niệm khoa học, do đó, bài viết không đưa ra định nghĩa cụ thể mà chỉ tổng hợp theo mô thức tư duy Từ đó, hai nhóm thuật ngữ chính được xác định: nhóm liên quan đến biểu hiện kiến trúc (ngôn ngữ kiến trúc) và nhóm liên quan đến đối tượng nghiên cứu (tự sự).
Ngôn ngữ hình thức trong kiến trúc là thuật ngữ diễn đạt những sáng tạo kiến trúc thông qua mô tả, tập trung vào vẻ đẹp của hình ảnh và tỉ lệ Nó không chỉ mang đến cảm nhận thị giác mà còn chứa đựng một tinh thần tự sự, cho phép chúng ta nhìn nhận kiến trúc như một câu chuyện.
Ngôn ngữ Cấu trúc là thuật ngữ học viên dùng để diễn đạt những
Kiến trúc sáng tạo kết hợp giữa hình thức và tính ẩn dụ, không chỉ mô tả vẻ đẹp bên ngoài mà còn truyền tải ý nghĩa sâu sắc và nội dung của công trình.
Ngôn ngữ Hiện tượng là thuật ngữ mô tả các kiến trúc sáng tạo thông qua cách tiếp cận gợi mở, kết hợp nhiều yếu tố bên ngoài như không gian, thời gian, bối cảnh xã hội, văn hóa và tính địa phương.
1.1.2 Các thuật ngữ về “tự sự”
Tự sự trong kiến trúc không chỉ là một luận điểm mà còn là câu hỏi thường được đặt ra trong ngành Kiến trúc gắn bó mật thiết với con người, vì vậy sự quan tâm và yêu cầu về nó không ngừng gia tăng Từ những chiếc hang đá đầu tiên phục vụ nhu cầu trú ngụ đến những Kim tự tháp thể hiện quyền lực của các Pharaoh, kiến trúc đã phát triển vượt ra ngoài nhu cầu cơ bản Những công trình kiến trúc từ thời kỳ trước mang trong mình câu chuyện lịch sử, điều mà con người hiện đại luôn muốn khám phá và trân trọng hơn là vai trò phục vụ của chúng.
Kiến trúc và Tự sự không phải là hai khái niệm ngẫu nhiên; chúng liên kết chặt chẽ với nhau Thông thường, người ta tìm kiếm tính thẩm mỹ qua hình thức và ý nghĩa qua tạo hình, nhưng ít chú trọng đến việc khám phá và tạo ra câu chuyện từ kiến trúc.
Thuật ngữ "Kiến trúc tự sự" được hiểu như một giả thuyết từ nghiên cứu của Nigel Coates, không phải là một loại hình kiến trúc hay xu hướng cụ thể Thay vào đó, nó là một lăng kính giúp nhận dạng, đối chiếu, phân tích và tìm hiểu, nhằm mang lại một góc nhìn mới cho tác phẩm kiến trúc.
Tính tự sự trong kiến trúc được nhận diện qua lý luận và các biểu hiện kiến trúc toàn cầu, tạo nền tảng cho những luận điểm về sự sáng tạo trong kiến trúc Việt Nam gần đây Cụ thể, nhiều biểu hiện của tính tự sự đã xuất hiện trong các thiết kế kiến trúc trên thế giới.
Tự sự về ký ức, cội nguồn, sự kiện, lịch sử, bối cảnh xã hội;
Tự sự về bản sắc văn hoá, tính bản địa;
Tự sự về công nghệ hay sự phát triển, sự tiến bộ của khoa học kỹ thuật, về tái sáng chế, sự khám phá thiên nhiên;
Tự sự về tự nhiên, môi trường
1.1.2.2 Đại tự sự (Grand Narrative)
Tư duy Đại tự sự trong nghiên cứu được hiểu là những câu chuyện, huyền thoại và giá trị mà một nền văn hóa hoặc dân tộc tin tưởng Nó phản ánh niềm tin tập thể và quan niệm truyền thống Về mặt ngôn ngữ, tư duy đại tự sự chủ yếu sử dụng ngôn ngữ hình thức và cấu trúc để biểu đạt ý nghĩa.
1.1.2.3 Tiểu tự sự (Petit Narrative)
Tư duy Tiểu tự sự là khái niệm giúp học viên hiểu rõ các biểu hiện tự sự liên quan đến ký ức lịch sử, văn hóa, tự nhiên, môi trường và sự phát triển khoa học công nghệ Trong ngôn ngữ biểu hiện của tư duy tiểu tự sự, sự chú trọng chủ yếu nằm ở ngôn ngữ hiện tượng.
Tổng quan về thực trạng Kiến trúc Việt Nam hiện nay
Chương 1 cũng làm rõ một vài vấn đề với bề nổi liên quan đến không gian nghiên cứu Nhìn nhận về tình hình kiến trúc Việt Nam hiện nay được chia thành hai giai đoạn từ bước đầu thời kì hội nhập đến giai đoạn hiện nay Sau đó là một vài nhận định và phần còn hạn chế đúc rút sau khi bước qua khoảng lùi thời gian từ bài viết của các nghiên cứu chuyên ngành lẫn bài viết trên sách báo, tạp chí liên ngành a Sơ lược tình hình Kiến trúc đầu thời kì mở cửa
Giai đoạn 1945 đến 1975 đánh dấu nhiều thăng trầm, tiếp theo là những khó khăn và thách thức từ 1975 đến 1985, với nhiều hạn chế về kinh tế và quản lý Trong giai đoạn đầu chuẩn bị cho thời kỳ mở cửa, kiến trúc Việt Nam đã có những biểu hiện đáng chú ý, được nghiên cứu bởi tác giả Ngô Doãn Đức trong các công trình văn hóa Thời kỳ hội nhập và toàn cầu hóa đã tạo ra những thay đổi mạnh mẽ trong tình hình kiến trúc.
Truyền thông kiến trúc đóng vai trò quan trọng trong việc kể những câu chuyện và truyền tải tinh thần tự sự của kiến trúc tới công chúng Thông qua các phương tiện truyền thông, những quan điểm đa dạng góp phần vào sự phát triển phong phú, đồng thời chỉ ra những khoảng trống trong lĩnh vực Kiến trúc Việt Nam hiện nay.
Trong những năm gần đây, kiến trúc Việt Nam đã thể hiện sự đa dạng rõ nét, phản ánh sự giao thoa văn hóa với quốc tế Nhiều công trình kiến trúc mới đã xuất hiện, kết hợp hài hòa giữa các yếu tố Á - Âu, truyền thống và hiện đại, cũng như bản địa và quốc tế Tuy nhiên, vẫn còn tồn tại một số hạn chế trong việc phát triển và bảo tồn giá trị kiến trúc truyền thống.
Kiến trúc mới hiện nay đang có nhiều chuyển biến tích cực, nhưng cũng xuất hiện một số biểu hiện tiêu cực và các quan điểm khác nhau Ba điểm chính có thể thấy là sự phát triển đa dạng, những thách thức trong việc bảo tồn giá trị văn hóa và sự cần thiết phải cân bằng giữa sáng tạo và chức năng.
Kiến trúc có biểu hiện thiên về ngôn ngữ hình thức;
Kiến trúc có biểu hiện thiếu ngôn ngữ cấu trúc;
Một số kiến trúc bắt đầu có biểu hiện chuyển biến và xuất hiện ngôn ngữ hiện tượng.
CƠ SỞ KHOA HỌC
Cơ sở lý luận về tính tự sự trong Kiến trúc
Đề tài này nghiên cứu quá trình chuyển biến tư duy trong kiến trúc từ “đại tự sự” sang “tiểu tự sự”, phản ánh sự chuyển giao từ kiến trúc hiện đại sang hậu hiện đại Bài viết sẽ phân tích các lý luận tiêu biểu liên quan đến giai đoạn này, nhằm xây dựng cơ sở khoa học cho việc hiểu rõ hơn về những biến đổi trong tư duy kiến trúc hiện nay.
2.1.1 Sự chuyển biến của xu hướng, trường phái kiến trúc trong bối cảnh thời đại
2.1.1.1 Chuyển biến từ Hiện đại sang Hậu hiện đại
Bối cảnh xã hội hiện nay đã kết nối kiến trúc với yếu tố tự sự, thể hiện qua sự mâu thuẫn giữa đời sống con người và kiến trúc Một ví dụ điển hình là toà nhà trong quần thể Pruitt-Igoe ở Mỹ, bị phá huỷ do những xung đột trong "mã" kiến trúc với nhu cầu của cư dân Sự mâu thuẫn nội tại này cũng được phản ánh trong lý luận của xu hướng Kiến trúc hiện đại, từ chính những người sáng tạo ra nó.
Sự chuyển mình từ hiện đại sang hậu hiện đại đánh dấu một giai đoạn quan trọng trong kiến trúc, để lại nhiều câu chuyện phong phú Trong thời kỳ hậu hiện đại, các phong trào và xu hướng kiến trúc thường xuất hiện một cách rời rạc và thiếu sự ổn định Đặc biệt, lý thuyết của Charles Jencks đóng vai trò quan trọng, với ba công cụ phân tích kiến trúc: ngôn ngữ học, ký hiệu học (bao gồm tính ẩn dụ và mật mã) và ngữ nghĩa học (mã hóa kép).
2.1.1.3 Chuyển biến sau Hậu hiện đại
Vào những năm 70 của thế kỷ XX, phong trào phản đối từ quần chúng gia tăng do tình trạng thất nghiệp và đời sống khó khăn Trong bối cảnh xã hội phức tạp này, loại hình Phi kiến trúc nổi bật với sự xuất hiện của nhóm SITE, nhóm có ảnh hưởng lớn với các lý luận riêng qua những bài viết về nghệ thuật môi trường và kiến trúc.
2.1.2 Các bài học lý luận tiêu biểu
2.1.2.1 Lý luận về sự chuyển biến từ ngôn ngữ hình thức sang ngôn ngữ cấu trúc Điển hình là tác giả Robert Venturi với lý luận về “Sự phức hợp và mâu thuẫn” trong kiến trúc năm 1966 với công trình Ngôi nhà Vanna Venturi KTS Aldo Rossi “The Architecture of the City” với lý luận từ Chủ nghĩa duy lý và các tư tưởng phục hưng đi cùng sự tiến hoá của kiến trúc Lý luận từ học thuyết Chuyển hoá luận của các KTS Nhật Bản và tam nguyên kiến trúc mới
2.1.2.2 Lý luận về sự chuyển biến từ ngôn ngữ cấu trúc sang ngôn ngữ hiện tượng
Nhóm SITE thể hiện triết lý về sự dang dở và đảo ngược qua cửa hàng BEST, kết hợp phản ứng và tuyên bố về môi trường cùng kiến trúc với các quan điểm triết học và “Phi kiến trúc” Những lý luận này khởi nguồn từ các luận điểm của A Husserl về phương pháp hiện tượng, nhấn mạnh việc treo lửng và giảm trừ nhằm hướng tới đối thoại, truyền tải và đánh giá bản chất của sự vật.
Cơ sở thực tiễn
Bài viết tổng hợp những bài học kinh nghiệm thực tiễn trong kiến trúc, khám phá các yếu tố tự sự như ký ức đô thị, sự kiện lịch sử, tính địa phương, sự đa dạng văn hóa và kiến trúc, cùng với ảnh hưởng của công nghệ và môi trường.
2.2.1 Các công trình kiến trúc với những biểu hiện tự sự về quá khứ 2.2.1.1 Tự sự về ký ức đô thị
Ký ức đô thị được thể hiện qua các công trình tiêu biểu như Toà nhà Scholastic ở Soho, New York, khách sạn Quartier Schützenstrasse tại Berlin, Đức, và nghĩa trang San Cataldo - một tác phẩm nổi bật của Aldo Rossi trong giai đoạn Hậu hiện đại Những công trình này không chỉ phản ánh kiến trúc độc đáo mà còn ghi lại dấu ấn văn hóa và lịch sử của từng địa phương.
2.2.1.2 Tự sự về sự kiện lịch sử
Diễn giải về “sự kiện” và ghi nhận một vài biểu hiệu qua các công trình tiêu biểu Như KTS Daniel Libeskind với công trình kiến trúc
Bảo tàng Do Thái Berlin, được xây dựng từ năm 1999, là một điểm đến quan trọng để tìm hiểu về lịch sử và văn hóa của người Do Thái Trong khi đó, Bảo tàng Chiến tranh Hoàng gia phía Bắc (IWMN) tại Manchester, Anh, cung cấp cái nhìn sâu sắc về các cuộc xung đột và tác động của chúng đối với xã hội Cả hai bảo tàng đều thể hiện tính địa phương và bản sắc văn hóa độc đáo của khu vực mà chúng tọa lạc.
Diễn giải về “tính địa phương”, “bản sắc văn hoá” và ghi nhận một vài biểu hiệu qua các công trình tiêu biểu Như Hiroshima House
(Nhà lưu niệm Hiroshima) ở Campuchia do Osamu Ishiyama thiết kế
Hay Elbphilharmonie Hamburg công trình của hãng kiến trúc
Herzog & de Meuron ở Thuỵ Sĩ
2.2.2 Các công trình kiến trúc với những biểu hiện tự sự về Hiện tại và Tương lai
2.2.2.1 Tự sự về sự đa dạng trong Văn hoá và Kiến trúc
Sự đa dạng trong văn hóa và kiến trúc thể hiện qua nhiều công trình tiêu biểu, đặc biệt là những tác phẩm theo thuyết Chuyển hóa luận của các kiến trúc sư Nhật Bản Một ví dụ điển hình là Công viên và Bảo tàng tưởng niệm Hiroshima, nơi ghi dấu ấn lịch sử và hòa bình Ngoài ra, toà nhà Nakagin Capsule của Kisho Kurokawa cũng là một biểu tượng của kiến trúc hiện đại Thêm vào đó, Đền thờ nước và Nhà thờ nước của Tadao Ando thể hiện sự kết hợp tinh tế giữa thiên nhiên và kiến trúc, góp phần làm phong phú thêm bức tranh văn hóa kiến trúc Nhật Bản.
2.2.2.2 Tự sự về Công nghệ
Công nghệ trong kiến trúc High-Tech thể hiện rõ qua các công trình tiêu biểu như Nhà ga đường sắt Lyon ở Satolas do KTS Santiago Calatrava thiết kế (1989-1994) và Bảo tàng nghệ thuật Milwaukee tại Mỹ (1996-2002) Những công trình này không chỉ mang tính thẩm mỹ cao mà còn ứng dụng công nghệ hiện đại, thể hiện sự kết hợp hài hòa giữa nghệ thuật và kỹ thuật trong thiết kế kiến trúc.
Norman Foster với công trình Renault Building và Hearst Tower
2.2.2.3 Tự sự về Môi trường
Môi trường kiến trúc được thể hiện rõ qua các công trình tiêu biểu như Nhà trên thác của Frank Lloyd Wright và Bảo tàng Solomon R Guggenheim Những thiết kế này không chỉ phản ánh sự hòa quyện giữa thiên nhiên và kiến trúc mà còn thể hiện tầm nhìn sáng tạo và triết lý thiết kế độc đáo của Wright Nhà trên thác nổi bật với việc sử dụng các vật liệu tự nhiên và bố trí hài hòa với cảnh quan xung quanh, trong khi Bảo tàng Solomon R Guggenheim mang đến một trải nghiệm nghệ thuật độc đáo với hình thức kiến trúc xoắn ốc, góp phần làm phong phú thêm môi trường văn hóa đô thị.
Kiến trúc sinh thái của Neri Oxman không chỉ tập trung vào thiết kế kiến trúc mà còn nghiên cứu và phát triển các vật liệu mới Một trong những sản phẩm tiêu biểu của bà là Fiberbots (Robot quay tơ) và tác phẩm Aguahoja, thể hiện sự đổi mới trong cách tiếp cận thiết kế bền vững.
Cơ sở hiện trạng
Tiếp nối các quan sát từ nội dung tổng quan, bài viết này sẽ làm rõ một số biểu hiện trong kiến trúc Việt Nam phản ánh tinh thần tự do trong sáng tác.
2.3.1 Một số kiến trúc Việt Nam mang tính tự sự những năm gần đây
Cơ sở hiện trạng trong thiết kế kiến trúc thể hiện sự đa dạng và đặc tính tự sự rõ nét, đặc biệt qua các đồ án tốt nghiệp xuất sắc của sinh viên kiến trúc và những công trình đạt giải thưởng trong và ngoài nước.
2.3.2 Các bài học về kiến trúc tự sự từ quá khứ
Trong quá khứ, một số công trình dân dụng do người Pháp xây dựng như toà nhà Trụ sở Cục Hải quan TPHCM (năm 1872), Bến Nhà
Dinh Độc Lập, được thiết kế bởi kiến trúc sư Ngô Viết Thụ vào năm 1862, là một ví dụ tiêu biểu cho sự kết hợp giữa màu sắc Đông và Tây trong kiến trúc Tác phẩm này thể hiện những phép ẩn dụ thông qua các chi tiết mặt đứng và mặt bằng Bên cạnh đó, kiến trúc sư Nguyễn Hữu Thiện trong thiết kế Thư viện Khoa học tổng hợp đã khéo léo tổ hợp hình khối và kết hợp phù điêu mang yếu tố văn hóa bản địa, tạo nên một không gian kiến trúc độc đáo và hiệu quả.
CÁC BIỂU HIỆN TỰ SỰ TRONG KIẾN TRÚC VIỆT NAM HIỆN NAY
Sự chuyển biến từ tư duy đại tự sự sang tư duy tiểu tự sự
3.1.1 Các biểu hiện tư duy đại tự sự
Tinh thần và nguyên tắc của kiến trúc chủ nghĩa công năng đã xuất hiện trong thiết kế của các kiến trúc sư tiền bối từ năm 1975, thể hiện sự tiếp thu và sáng tạo của tư duy đại tự sự toàn cầu Điển hình là kiến trúc sư Ngô Viết Thụ với các công trình như Đại học Sư phạm Huế, Đại học Y Dược TPHCM, và Dinh Độc Lập Những bài học từ quá khứ mang đến các tổ hợp kiến trúc với hình khối lập thể đơn giản và đường nét hình học kỷ hà, tạo nên mặt bằng tinh gọn có sự phân cách theo tính logic Điều này đã thể hiện ảnh hưởng rõ rệt trong lối tổ hợp kiến trúc công năng, phản ánh "niềm tin tập thể" trong tư duy đại tự sự.
3.1.2 Những chuyển biến của biểu hiện đại tự sự sang tiểu tự sự
Nhìn lại quá khứ, một số thiết kế của các kiến trúc sư tiền bối vẫn thể hiện những dấu ấn vượt ra ngoài nguyên tắc cơ bản của kiến trúc hiện đại Nhiều công trình, như Dinh Độc Lập và Thư viện Khoa học Tổng hợp TP.HCM, đã sáng tạo kết hợp hài hòa giữa yếu tố văn hóa phương Đông và nguyên lý kiến trúc hiện đại Sự học hỏi và cải tiến của các kiến trúc sư Việt Nam phản ánh tinh thần tiểu tự sự, cho thấy sự phát triển và đổi mới trong lĩnh vực kiến trúc.
Giai đoạn mở cửa kinh tế thị trường và toàn cầu hóa đã tác động mạnh mẽ đến sự phát triển kiến trúc tại Việt Nam Hiện nay, diện mạo đô thị trở nên đa dạng với sự xuất hiện của nhiều phong cách kiến trúc khác nhau Các trào lưu kiến trúc toàn cầu như kiến trúc bản địa, kiến trúc giải kết cấu, kiến trúc xanh và kiến trúc bền vững đang dần được áp dụng và phát triển trong các đô thị Việt Nam.
Các công trình giành giải thưởng của kiến trúc sư Võ Trọng Nghĩa thường đi kèm với nhiều câu chuyện tranh cãi về thiết kế Một ví dụ điển hình là công trình House for Trees, mở ra một góc nhìn mới về tiểu tự sự trong kiến trúc.
Gần đây, kiến trúc độc đáo của KTS Nguyễn Hoà Hiệp (a21 Studio) đã thu hút sự chú ý, với The template là công trình tiêu biểu Các thiết kế của ông không chỉ đơn thuần dẫn dắt người xem bằng hình ảnh mà còn khơi gợi cảm xúc và ý nghĩa sâu sắc trong phương thức thiết kế.
Kiến trúc nổi bật với tinh thần tự sự phản ánh sự phát triển không ngừng của thời đại, nơi hai mô thức đại tự sự và tiểu tự sự có sự chuyển biến và tác động lẫn nhau Sự chuyển biến tư duy này là một yếu tố quan trọng cần được ghi nhận và ứng dụng trong kiến trúc đương đại Tiểu tự sự tập trung vào những chi tiết nhỏ, trong khi đại tự sự hướng tới cái chung, tạo ra một kiến trúc vừa biểu đạt cái chung vừa truyền tải những đặc điểm riêng của người cảm nhận Điều này đáp ứng mong muốn về sự tổng thể trong kiến trúc hiện nay.
Nhận dạng các biểu hiện tự sự trong kiến trúc Việt Nam hiện
3.2.1 Biểu hiện tiếp diễn của tư duy đại tự sự
Việt Nam vẫn đang theo sau sự phát triển của kiến trúc thế giới do ảnh hưởng từ những khoảng lùi trong lịch sử và cần nhiều giai đoạn cải thiện Mặc dù hiện nay có sự đa dạng về xu hướng và biểu hiện trong kiến trúc, tư duy đại tự sự trong lĩnh vực này vẫn đang tiếp tục phát triển, phù hợp với các điều kiện hiện tại.
Quan sát các tuyến đường ở một số khu đô thị tại TP.HCM, ta nhận thấy sự đa dạng và sáng tạo trong thiết kế kiến trúc Khu đô thị Phú Mỹ Hưng nổi bật với các kiến trúc nhà phố, bên cạnh đó còn có nhiều công trình khác như Nhà hàng Hoàng Yến, Tòa nhà ICP, Tòa nhà Mapletree, Tòa nhà Etown Central, Tòa nhà Pullman, Tony Office và Luci Coffee Sự phong phú trong các loại hình kiến trúc này thể hiện rõ nét sự tiếp nối của các giá trị văn hóa trong quá trình phát triển đô thị, đặc biệt là ở những công trình như Tòa nhà UBND Tỉnh Cà Mau và Tòa nhà VNPT.
Cà Mau, Phu Cuong group, Toà nhà BIDV, v.v là một số công trình mới hoàn thành những năm gần đây tại thành phố cực Nam tổ quốc
3.2.2 Biểu hiện tự sự về ký ức đô thị
Tính tự sự trong sáng tạo kiến trúc từ ký ức đô thị là sự kết hợp của các biểu hiện nhắc lại sự kiện và ký ức, bao gồm cả ký ức tập thể và ký ức cá nhân Các sự kiện trong bối cảnh này không chỉ là những mốc lịch sử mà còn là các sự kiện xã hội Một ví dụ tiêu biểu là Đài tưởng niệm anh hùng liệt sĩ tại đường Bắc Sơn, do kiến trúc sư Lê thiết kế.
Hiệp với phép ẩn dụ độc đáo mang hình ảnh Khuê Văn Các Hay trong
Toà nhà The Mysth tại Quận 1, TPHCM là một công trình kết hợp giữa khách sạn và nhà hàng, được thiết kế bởi KTS Nguyễn Hoàng Hiệp cùng đội ngũ Không gian nội thất của công trình sử dụng vật liệu và phế liệu thu gom từ khu di tích Ba Son cũ, tạo nên sự độc đáo và ấn tượng.
3.2.3 Biểu hiện tự sự về tính địa phương
Nhiều kiến trúc hiện nay thể hiện rõ sự kết hợp giữa chất liệu thiết kế mang đặc trưng văn hóa địa phương và các nguyên lý tổ hợp hình khối Sự giao thoa này không chỉ phản ánh bản sắc văn hóa mà còn kết hợp những yếu tố hiện đại từ phương Tây, tạo nên không gian độc đáo và phong phú.
Lam Café và Nhà hàng The cloud ở Nha Trang là hai công trình tiêu biểu của Nguyễn Hoà Hiệp thiết kế sử dụng từ địa phương
Vegan House, một công trình độc đáo tại TPHCM do Block Architects thiết kế, nổi bật với mặt đứng chính đầy màu sắc Ngôi nhà được tạo điểm nhấn bởi hệ khung gắn ghép các cánh cửa lá sách theo hai phương ngang và dọc, trải dài qua ba tầng, mang đến sự hài hòa và ấn tượng cho tổng thể kiến trúc.
Công trình Khe House ở Quảng Nam của K.A.N Studio (năm
2019) hay Khánh House ở Hội An của 6717 Studio (năm 2018) là hai biểu hiện đáng ghi nhận
3.2.4 Biểu hiện tự sự về sự đa dạng văn hoá
Trong thiết kế kiến trúc Trung tâm Văn hóa Kinh Bắc ở Bắc Ninh, KTS Nguyễn Thế Thảo và KTS Nguyễn Việt đã khéo léo kết hợp yếu tố hiện đại với các yếu tố truyền thống, tạo nên một không gian văn hóa độc đáo và hài hòa Xu hướng này không chỉ thể hiện sự tôn trọng di sản văn hóa mà còn đáp ứng nhu cầu phát triển hiện đại, góp phần nâng cao giá trị nghệ thuật và văn hóa địa phương.
Sự đa dạng trong kiến trúc được thể hiện qua các công trình mang ảnh hưởng của kiến trúc Địa Trung Hải và Nhật Bản, với những đặc điểm hình thái và chất liệu màu sắc độc đáo Chẳng hạn, Nhà quê của kiến trúc sư Nguyễn Hoà Hiệp gần gũi với phong cách Địa Trung Hải, trong khi thiết kế Huy House - Nhà phễu của AHL Architects là sự kết hợp tinh tế giữa kiến trúc Nhật Bản và cấu trúc nhà ở Bắc Bộ.
3.2.5 Biểu hiện tự sự về công nghệ Ở yếu tố công nghệ, các biểu hiện kiến trúc ở nước ta hiện nay đa phần là những biểu hiện khó nhận dạng rõ ràng nếu chỉ qua quan sát hình thái Bởi sự phô diễn thẩm mỹ kiến trúc bằng ứng dụng kỹ thuật công nghệ còn chưa bộc lộ được nhiều sự không tưởng, sự ngạc nhiên hay chức năng tiên tiến như những toà nhà lớn có mặt đứng động được thiết kế theo xu hướng High-tech trên thế giới
Bảo tàng Hà Nội do KTS M von Gerkan và N Goetze thiết kế
Một toà nhà được đặt trên mặt nước, sử dụng kết cấu như hình kim tự tháp đảo ngược
Bitexco Financial Tower (Toà nhà Bitexco) của KTS Carlos
Zapata là một tòa tháp với cấu trúc độc đáo, mang lại sự khác biệt cho đô thị nhờ vào cách sử dụng hình khối táo bạo.
Landmark 81 toà nhà cao nhất Việt Nam thời điểm hiện tại, được thiết kế bởi công ty Atkins, sự hoành tráng được tạo ra bởi lối tổ hợp kết cấu mạnh mẽ, được lấy cảm hứng từ bó tre truyền thống của Việt
3.2.6 Biểu hiện tự sự về môi trường và tự nhiên
Khi nói đến môi trường và tự nhiên trong kiến trúc, ta có thể hiểu đơn giản là sự kết hợp giữa cảnh quan và không gian kiến trúc Tuy nhiên, nếu xem xét từ góc độ môi trường hơn là các vấn đề toàn cầu, môi trường được hiểu là mối quan hệ giữa hệ sinh thái tự nhiên và các yếu tố vật chất do con người tạo ra.
Nhà trẻ Farming Kindergarten ở Đồng Nai của KTS Võ Trọng
Nghĩa là một hướng đi từ môi trường tự nhiên với các giải pháp xanh, Nguyễn Hoà Hiệp cùng một số nhà thiết kế khác đã lựa chọn khắc phục từ phía môi trường nhân tạo bằng cách tận dụng vật liệu cũ và phế liệu Điều này thể hiện rõ trong một số công trình như The Myst và Nhà triển lãm Scaffolds.
Nhà hàng The cloud
Nhà Hoa Phong của Huni Architectes tại Đà Nẵng là một ví dụ điển hình cho sự hòa quyện giữa vật liệu tự nhiên và hình khối hiện đại, tạo nên một không gian sống thân thiện với thiên nhiên.