Mức độ phối hợp liên môn đã bước đầu được thực thi trong quá trình xây dựng nội dung chương trình cũng như kế hoạch dạy học của các môn học khoa học xã hội: Lịch sử, địa lí, giáo dục côn
Tích hợp trong định hướng giáo dục
Trong những năm gần đây xuất hiện thuật ngữ “tích hợp”-tương đương với các từ “intégration” (tiếng Pháp) hay “intergation” (tiếng Anh) Thuật ngữ
“tích hợp” mang những nội dung khác nhau trong các lĩnh vực khoa học (sinh, toán học, triết học, giáo dục học…) Từ điển bách khoa toàn thư Xô viết định nghĩa, “tích hợp là một khái niệm của lí thuyết hệ thống, chỉ trạng thái liên kết các phần tử riêng rẽ thành cái toàn thể, cũng như quá trình dẫn đến trạng thái này”
Dưới góc độ giáo dục học, tích hợp (Intergration) được hiểu là sự kết hợp một cách hữu cơ, có hệ thống các kiến thức trong một môn học hoặc giữa các môn học thành một nội dung thống nhất
Tư tưởng tích hợp giáo dục, thể hiện ở việc xây dựng chương trình dạy học của nhiều nước từ những năm 60 của thế kỉ XX và ngày càng được áp dụng rộng rãi Ở mức độ cao có thể tích hợp các môn học (vật lí, hóa học, sinh học) thành một môn chung-môn khoa học tự nhiên, hoặc tích hợp các môn lịch sử, văn học, địa lí thành môn khoa học xã hội nhân văn Những môn tích hợp này là môn mới chứ không phải là ghép các môn riêng rẽ với nhau, vẫn giữ vị trí độc lập trong một môn chung Ở mức độ vừa, các môn gần nhau, được ghép trong một môn chung nhưng vẫn giữ vị trí độc lập và chỉ tích hợp ở các phần trùng nhau Ví dụ, trong môn văn, sử, địa, việc nghiên cứu các nước cổ đại (Hi Lạp, La Mã, Ai Cập, Ấn Độ, Trung Quốc…) hoặc khi học về “sự phát triển khoa học-kĩ thuật, văn học, nghệ thuật thời cận đại”, “sự phát triển của cách mạng khoa học-kĩ thuật từ sau chiến tranh thế giới thứ II” giáo viên hướng dẫn học sinh tìm hiểu về các vấn đề này ở góc độ lịch sử với sự tích hợp kiến thức tổng hợp trên nhiều lĩnh vực tự nhiên và xã hội Điểm nổi bật của xu hướng giáo dục hiện đại trên thế giới là mọi hoạt động giáo dục đều hướng vào người học dưạ trên nền kiến thức được tích hợp từ nhiều môn khoa học liên ngành, những giá trị nhân văn được đặc biệt quan tâm Điều này đựơc thể hiện qua việc phân luồng học sinh theo sở thích cá nhân, lấy năng khiếu của học sinh làm cơ sở bồi dưỡng hứng thú, say mê, phát huy tính tích cực tự giác, nâng cao hiệu quả dạy học Với triết lí“giáo dục dành cho mọi người”, Mĩ và Ôxtrâylia là 2 quốc gia thực hiện việc dạy học theo hướng đa dạng hóa các phương pháp nhằm đáp ứng mọi đối tượng đến từ nhiều nơi trên thế giới, có nền văn khóa khác biệt và trình độ khác nhau trong cùng lớp học Đầu ra của sản phẩm đào tạo đạt chuẩn quốc tế có thể thích ứng với mọi thị trường lao động toàn cầu Các nước này tiến hành đào tạo theo tín chỉ từ trường trung học phổ thông Sau khi học xong chương trình giáo dục cơ bản (Khoảng 9 năm ), học sinh có thể học các tín chỉ theo sở thích, năng khiếu của riêng mình ngay từ cấp THPT để tạo cơ sở cho việc học tập tiếp theo ở bậc đại học Một số nước khác vẫn cho học sinh học chung chương trình ở các lớp đầu cấp THPT, chỉ tiến hành phân ban ở lớp cuối cấp Chẳng hạn, Cộng hoà Pháp tiến hành phân ban từ lớp 11, Trung quốc, Nga chỉ phân ban ở lớp cuối cấp sau khi đã hoàn tất chương trình chung ở lớp dưới
Khu vực Bắc Âu, nơi mà người dân được hưởng các phúc lợi xã hội ưu việt vào hàng bậc nhất thế giới, có mức sống cao và ổn định nhiều thập niên qua, đã duy trì một nền giáo dục thoáng đãng, cởi mở và linh hoạt Thuỵ Điển đã cho phép học sinh học các tín chỉ theo khả năng, trình độ mỗi người, không bị ràng buộc về thời gian Vì lẽ đó, có học sinh hoàn thành chương trình THPT trong 2 năm, có học sinh hoàn thành trong 4 năm, thậm chí học sinh còn có thể lựa chọn thời điểm thi thích hợp với mình Với cách đào tạo như vậy, việc thi cử không tạo ra áp lực nặng nề về tâm lý đối với học sinh,
TÍCH HỢP TÀI LIỆU VĂN HỌC TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ 2.1 Vị trí, ý nghĩa của tài liệu văn học trong dạy học lịch sử
TÍCH HỢP TÀI LIỆU ĐỊA LÝ TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ 3.1 Sử dụng bản đồ tích hợp kiến thức địa lý để luận giải nội dung lịch sử
Sử dụng kiến thức địa lý trong dạy học lịch sử ở thực địa
Sự kiện lịch sử gắn liền với vị trí không gian nhất định Nhiều sự kiện kịch sử xảy ra bắt nguồn từ đặc điểm địa lí hoặc do điều kiện địa lí tác động, chi phối Do vậy kiến thức địa lí có ý nghĩa đặc biệt quan trong trong dạy học lịch sử Bài học lịch sử gắn với bản đồ và kiến thức địa lí luôn tạo ra sự hấp dẫn, giúp học sinh nắm chắc sự kiện, biết lí giải bản chất sự kiện qua sự chi phối của yếu tố địa lí
3.1 Sử dụng bản đồ tích hợp kiến thức địa lí để luận giải nội dung lịch sử
Việc so sánh, phân tích để rút ra những kết luận khái quát, giải đáp những vấn đề phức tạp của lịch sử phải dựa trên cơ sở nền tảng của hệ thống tư liệu phong phú, logic đủ sức thuyết phục Điều này rèn cho học sinh có phong cách tư duy mạnh dạn táo bạo nhưng cẩn trọng, không vội vã hồ đồ
Ví dụ, trình bày"Sự khủng hoảng chế độ phong kiến Việt Nam nửa đầu thế kỷ XIX và cuộc xâm lược Việt Nam của thực dân Pháp" Đây là chương trình đồng tâm với cấp phổ thông cơ sở nên yêu cầu về trình độ lý luận phải cao hơn Sách giáo khoa trình bày sự khủng hoảng của chế độ phong kiến Việt Nam (từ vừa sau thế kỷ XVIII đến giữa thế kỷ XIX) biểu hiện trên các mặt: kinh tế, chính trị, xã hội, cùng với những thách thức của Lịch sử và thái độ thủ cựu của nhà Nguyễn đương thời Vấn đề đặt ra là Việt Nam rơi vào tay Pháp là tất yếu hay không? Trách nhiệm của nhà Nguyễn trước hiện trạng đó thế nào? Có ý kiến cho rằng nếu thái độ ngoại giao khôn khéo Việt Nam vẫn có thể tránh được cuộc xâm lăng của thực dân Pháp (như Xiêm La)? Để hiểu được điều đó, các em cần được biết, kết quả của hoạt động ngoại giao khi chưa có chiến sự phụ thuộc vào thiện chí của cả hai bên, còn khi nổ ra chiến tranh thì thắng lợi trên mặt trận quân sự luôn đóng vai trò quyết định Hoạt động ngoại giao của triều Nguyễn đối với thực dân Pháp lúc bấy giờ hoàn toàn khác nhau về lập trường quan điểm Nhà Nguyễn cố tìm cách giữ độc
TÍCH HỢP TÀI LIỆU LỊCH SỬ ĐỊA PHƯƠNG TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ 4.1 Tích hợp tài liệu địa phương trong dạy học lịch sử
Tích hợp kiến thức địa phương trong thực hành lịch sử
Công tác thực hành trong dạy học lịch sử xuất phát từ nguyên lý giáo dục của Đảng: ''Học đi đôi với hành, giáo dục kết hợp với lao động sản xuất, lý luận gắn liền với thực tiễn, nhà trường gắn liền với xã hội'' (1)
Theo cố thủ tướng Phạm Văn Đồng, thực hành lịch sử góp phần làm cho
''Giáo dục phổ thông gắn liền với lịch sử thiên nhiên, xã hội, con người địa phương, làm cho việc giảng dạy và học tập ở nhà trường thấm đậm hơn cuộc đời thực Học sinh ngay từ lúc còn đi học đã sống với thực tế xã hội xung quanh''
Như vậy, công tác thực hành lịch sử là biện pháp tốt nhất để học sinh biết tớch hợp kiến thức từ nhiều nguồn tài liệu, tớch hợp những kiến thức tổng hợp với thực tiễn xã hội, biết vận dụng kiến thức đã học vào cuộc sống
Nguyên lý Giáo dục của Đảng được thể chế hoá trong Luật Giáo dục của nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam do Quốc hội khoá IX thông qua ngày 2/ 12/ 1998: ''Phương pháp giáo dục phổ thông phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động sáng tạo của học sinh; phù hợp với đặc điểm của từng lớp học, môn học; bồi dưỡng phương pháp tự học, rèn luyện kỹ năng vận
(1) (3) Luật Giáo dục Nxb Chính trị Quốc gia, HN, 1998, Tr 8- 9;19
Công tác thực hành lịch sử góp phần quan trọng vào việc thực hiện mục tiêu đào tạo ở trường phổ thông Hoạt động dạy học trong trường phổ thông nhằm đào tạo thế hệ trẻ phát triển thành những con người toàn diện, có trình độ kiến thức phổ thông cơ bản, có phẩm chất đạo đức tốt, có năng lực hành động, đáp ứng những yêu cầu của sự nghiệp cách mạng đòi hỏi Từ thực hành lịch sử địa phương, học sinh được bổ sung, hoàn thiện tri thức lịch sử dân tộc
- một bộ phận tri thức phổ thông trước khi các em bước vào cuộc sống tự lập Những nhận thức về tính quy luật trong sự phát triển của lịch sử, những bài học kinh nghiệm quý báu, việc vận dụng kiến thức lịch sử để giải thích những vấn đề thực tiễn đang đặt ra v.v đều được hình thành từ công tác thực hành bộ môn, trong đó có thực hành lịch sử địa phương ở trường học Từ hoạt động thực hành lịch sử địa phương, học sinh có những nhận thức sâu sắc về nơi mình sinh ra, lớn lên, ý thức rõ trách nhiệm của mình đối với miền quê giàu truyền thống lịch sử, văn hoá
- Công tác thực hành lịch sử địa phương có ý nghĩa giáo dưỡng sâu sắc đối với việc học tập lịch sử của học sinh trong trường phổ thông Thông qua hoạt động thực hành, học sinh biết cách vận dụng lý thuyết vào thực tiễn và cũng chính từ hoạt động thực tiễn, những tri thức lịch sử được củng cố khắc sâu Không chỉ vậy, hoạt động thực hành lịch sử địa phương được coi là một trong những nguồn nhận thức tri thức lịch sử Từ thực tiễn sinh động, đa dạng của hoạt động thực hành, học sinh có thể tự khám phá, lĩnh hội thêm những kiến thức mới, bổ sung, hoàn thiện, củng cố những kiến thức cơ bản được học trong nhà trường
Hoạt động thực hành lịch sử địa phương luôn hấp dẫn đối với học sinh phổ thông Đây là hoạt động học tập, nghiên cứu ngoài nhà trường, nếu được
Theo lý luận dạy học hiện đại, trong thời đại bùng nổ thông tin, học sinh có thể tiếp xúc với nhiều nguồn tài liệu khác nhau; vì vậy, giáo viên cần chú trọng thực hành, hướng dẫn học sinh tiếp cận, tìm hiểu tài liệu, tiếp nhận tri thức Thực hành giúp học sinh nắm vững sự kiện, hiện tượng lịch sử, bồi dưỡng hứng thú, say mê trong hoạt động nghiên cứu, sưu tầm tư liệu, chủ động vận dụng những kiến thức đã học vào lý giải những vấn đề của thực tiễn
Từ công tác thực hành, học sinh càng nhận thức rõ mối quan hệ chặt chẽ giữa lịch sử địa phương với lịch sử dân tộc, thấy được sự phát triển của lịch sử địa phương có những đặc điểm mang tính đặc thù, song luôn luôn tuân thủ theo sự phát triển chung của lịch sử dân tộc, lịch sử thế giới
Công tác thực hành lịch sử địa phương rèn luyện cho học sinh những kỹ năng sưu tầm, nghiên cứu tư liệu lịch sử Đặc biệt, từ việc sưu tầm, xử lý tư liệu, học sinh được rèn luyện các thao tác tư duy như phân tích, so sánh, tổng hợp, diễn dịch, quy nạp, cũng như những phán đoán, giả thuyết nêu ra và hướng giải quyết trong nghiên cứu Đó chính là cơ sở để rèn luyện khả năng phát triển năng lực tư duy, độc lập, sáng tạo, bồi dưỡng niềm say mê, hướng thú đối với hoạt động học tập nghiên cứu lịch sử địa phương cho học sinh trong trường phổ thông
Hoạt động thực hành lịch sử địa phương còn có ý nghĩa giáo dục sâu sắc Được trực tiếp tham gia hoạt động sưu tầm, nghiên cứu lịch sử địa phương, học sinh có những nhận thức đúng đắn về giá trị lịch sử văn hoá của địa phương mình Càng tự hào về truyền thống của quê hương các em càng có
Công tác thực hành lịch sử địa phương giúp các em học sinh biết gắn kết quả sưu tầm nghiên cứu vơí những mục tiêu kinh tế xã hội của địa phương Nguồn tài liệu phong phú trên các lĩnh vực kinh tế, lịch sử, văn hoá v.v là những cứ liệu quan trọng giúp cho các cấp chính quyền địa phương có những đề án quy hoạch mang tính chiến lược để khai thác hiệu quả, sử dụng hợp lý tiềm năng kinh tế xã hội ở các địa phương Điều đó còn góp phần bồi dưỡng niềm tự hào chân chính cho nhân dân địa phương về những giá trị truyền thống văn hoá của quê hương mình
Như vậy, hoạt động thực hành là nhiệm vụ không thể thiếu trong công tác nghiên cứu, dạy học lịch sử địa phương Việc tổ chức, triển khai hiệu quả hoạt động thực hành là trực tiếp góp phần nâng cao chất lượng công tác nghiên cứu và dạy học lịch sử địa phương trong trường phổ thông hiện nay Để làm tốt công tác thực hành lịch sử địa phương, chúng ta cần nắm vững nội dung, hình thức tiến hành, phương pháp thực hiện trên tất cả các công việc chủ yếu của hoạt động nghiên cứu lịch sử địa phương
Ví d ụ : Th ự c hành tìm hi ể u Đị a danh l ị ch s ử
Nghiên cứu lịch sử địa phương ta bắt gặp nhiều tên gọi xóm làng, núi, sông, đồng, ruộng, biển, hồ v.v Những cái tên đó đều có nguồn gốc của nó Tìm hiểu địa danh giúp ta hiểu được nguồn gốc của xóm làng, đặc điểm nghề nghiệp truyền thống, điều kiện tự nhiên, xã hội liên quan đến địa phương Hướng dẫn tìm hiểu về địa danh luôn tạo ra sự hấp dẫn, hứng thú đối với học sinh trong nhà trường Ta có thể hướng dẫn học sinh tìm hiểu địa danh gần gũi nhất là tên làng, tên phố
- Tên làng gắn với đặc điểm địa lý tự nhiên
Tích hợp các tài liệu lịch sử địa phương, tài liệu văn học, tài liệu địa lí
TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ 5.1 Khái quát về tích hợp giáo dục môi trường trong dạy học lịch sử Điều 3, Luật Bảo vệ Môi trường 2005 định nghĩa: Môi trường bao gồm các yếu tố tự nhiên và vật chất nhân tạo bao quanh con người, có ảnh hưởng đến đời sống, sản xuất, sự tồn tại, phát triển của con người và sinh vật
Như vậy, môi trường sống của con người gồm hai yếu tố tự nhiên và xã hội:
- Môi trường tự nhiên: Bao gồm các nhân tố thiên nhiên như vật lý, hoá học, sinh học (ánh sáng, núi, sông, biển cả, khí hậu, động và thực vật, tài nguyên ) tồn tại ngoài ý muốn của con người nhưng luôn chịu tác động của con người
- Môi trường xã hội: Là tổng thể các mối quan hệ giữa con người với con người thông qua các quy ước xã hội, định chế luật pháp, ứng xử, hành vi )
Lịch sử xã hội là một bộ phận của thế giới tự nhiên Con người và xã hội loài người gắn bó một cách một cách mật thiết, hữu cơ với môi trường sinh sống: chịu ảnh hưởng của môi trường và tác động trở lại môi trường Môi trường đã có những ảnh hưởng vô cùng to lớn đối với sự hình thành và phát triển xã hội loài người, quá trình hình thành và đặc điểm văn hoá, văn minh của từng cộng đồng xã hội Mặt khác, tiến trình phát triển của lịch sử xã hội cũng đồng thời là tiến trình con người tác động, cải tạo môi trường tự nhiên
Vì vậy, tìm hiểu lịch sử xã hội loài người không thể không tìm hiểu những điều kiện tự nhiên mà con người tồn tại và phát triển Môn Lịch sử trang bị cho HS những kiến thức về sự phát triển của xã hội loài người Quá trình phát triển của xã hội loài người là quá trình con người, xã hội loài người chịu ảnh hưởng tác động của môi trường, đồng thời là quá trình con