Mối quan hệ giữa phong tục, tập quán và pháp luật trong điều chỉnh quan hệ xã hội

MỤC LỤC Bài 8 : Mối quan hệ giữa phong tục, tập quán và pháp luật trong điều chỉnh quan hệ xã hội.. Sự giống và khác nhau trong quan điểm về mối quan hệ giữa pháp luật và tập quán của t

MỤC LỤC Bài 8 : Mối quan hệ giữa phong tục, tập quán và pháp luật trong điều chỉnh quan

hệ xã hội.

I Tóm tắt nội dung bài viết “ Tập tục với pháp luật” – tác giả Nguyễn Minh Đoan 1

2 Những nội dung cơ bản của tập tục và áp dụng tập tục 2

II Sự giống nhau và khác nhau trong quan điểm về mối quan hệ giữa tập quán và pháp luật của hai tác giả Nguyễn Minh Đoan và Lê Vương Long qua hai bài viết

4

III Mối quan hệ giữa pháp luật với tập quán ở Việt Nam hiện nay 6

I Tóm tắt nội dung bài viết “ Tập tục với pháp luật” – tác giả Nguyễn Minh Đoan

1 Tập tục trong xã hội

Trong đời sống hiện nay, có rất nhiều thuật ngữ được dùng để chỉ các cách xử

sự được lặp đi, lặp lại Sau đây là một số cách hiểu các thuật ngữ phổ biến

“Tập quán” được hiểu là những thói quen được lặp đi, lặp lại nhiều lần, được

thừa nhận và tuân theo, cụ thể là: Tập quán được xem là thói quen ở nhiều lĩnh vực,

phạm vi điều chỉnh rộng nhưng tính bắt buộc không cao “Phong tục” được hiểu là

thói quen, tập quán, nếp sống có ý nghĩa từ lâu đời, ăn sâu vào đời sống Tuy nhiên chúng có sự khác biệt nhất định Phong tục là những khuôn mẫu ứng xử có tính bắt buộc, cần thiết cho lợi ích chung phạm vi là cả cộng đồng, chuẩn mực đạo đức, khoa học của xã hội đồng thời có tính bắt buộc nghiêm ngặt Phong tục được bắt nguồn từ tập quán, nhưng tính bắt buộc cao hơn

Luật tục là những quy ước có tính chất gần như pháp luật, nếu tất cả các quy tắc đặt ra để điều chỉnh hành vi của con người là “luật” thì tập quán, phong tục được gọi là “luật tục” theo dân gian, nó không được đặt ra bởi Nhà nước Tuy nhiên đó phải

là các quy ước chung của cộng đồng và được đảm bảo bởi các biện pháp nghiêm khắc, buộc các chủ thể liên quan phải tuân theo luật tục

Tập tục là tập quán và phong tục Bởi lẽ phong tục có nguồn gốc từ tập quán trong một số điều kiện phong tục sẽ biến thành tập quán, giữa chúng có sự chuyển hóa cho nhau, do đó để phân biệt là rất khó, nên luật tục được hiểu là phong tục, tập quán Tập tục ra đời như một tất yếu khách quan, điều chỉnh quan hệ của con người, giải quyết các mâu thuẫn, tranh chấp đồng thời bảo vệ lợi ích của các thành viên hay của cả cộng đồng Các quy tắc ấy có thể là do cá nhân hay cả cộng đồng xây dựng; Tập tục mang tính cục bộ, hình thức phổ biến là truyền miệng, có tính uyển chuyển nhưng tính xác định không cao, nhiều khi không thống nhất, dễ tùy tiện Hình thức đầu tiên của luật tục là hương ước Do vậy nó có vai trò vô cùng to lớn trong đời sống là những chuẩn mực hành vi và hình thức tổ chức xã hội Tuy nhiên vai trò của tập tục đang

ngày càng hẹp do các hoạt động đề ra tập tục, quy ước dần bị hạn chế bởi sự can thiệp của Nhà nước Một số tập tục đang dần bị lãng quên, một số còn bị ngăn cấm do lạc hậu

Tuy nhiên hiện nay nhiều tập tục, truyền thống văn hóa tốt đẹp đã được khôi phục và xây dựng, giúp phát huy vai trò tập tục trong đời sống, đặc biệt là ở vùng đồng bào dân tộc ít người, vùng sâu, vùng xa khi cách giải quyết chủ yếu vẫn dựa vào luật tục

2 Những nội dung cơ bản của tập tục và áp dụng tập tục

Tập tục là những quy ước mang tính tổng hợp nhiều vấn đề, là các quy tắc ứng

xử, hình thức xác định, cách thức nghiêm minh Nội dung chủ yếu của tập tục là các lĩnh vực chính của đời sống xã hội trong lĩnh vực dân sự, hôn nhân, quan hệ gia đình

và một số quy định liên quan đến hành vi gây nguy hiểm cho xã hội, một số quy định

về lễ hội, hoạt động chung của cộng đồng và trách nhiệm của người đứng đầu Biện pháp xử lí gây bất lợi cho chủ thể vi phạm,thường rất khắc nghiệt, tính răn đe lớn nên rất ít người vi phạm.Tập tục được thực hiện bởi người đứng đầu và uy tín nhất, được mọi người ủng hộ Khi người đứng đầu không công tâm sẽ bị mất tín nhiệm Mục đích của tập tục là hướng thiện, vươn tới các giá trị tốt đẹp để buộc mỗi cá nhân phải hoàn thành nghĩa vụ với cộng đồng và Nhà nước.Tuy nhiên vẫn còn tồn tại những tập tục phản tiến bộ nên đôi khi nó cản trở việc thực hiện pháp luật Tập tục được truyền bá qua các dịp lễ hay hoạt động phân xử.Tập tục được xem như thứ cẩm nang mà tiền nhân để lại nên được mọi người tôn trọng, tự giác thực hiện, cả cộng đồng phải tuân theo.Trong cộng đồng dân cư nếu tranh chấp, tập tục là công cụ áp dụng đầu tiên; chỉ khi tập tục không giải quyết được và có liên quan đến pháp luật thì được giải quyết bằng pháp luật Đôi khi có những vụ việc pháp luật không giải quyết được thì sẽ giải quyết trên cơ sở tập tục Nghĩa vụ chấp hành thuộc về những người trực tiếp có liên quan, và những người xung quanh có nghĩa vụ tham gia thực hiện

3 Tập tục trong quan hệ với pháp luật

Bên cạnh pháp luật còn có các công cụ khác điều chỉnh quan hệ xã hội Tập tục đã hình thành và tồn tại trước pháp luật, xuất hiện từ nhu cầu thực tiễn Khi pháp

luật xuất hiện, tập tục không mất đi mà chỉ thay thế một phần Đồng thời pháp luật không phải công cụ vạn năng Do vậy nên kết hợp tập tục và pháp luật để giải quyết tranh chấp, nhất là với các dân tộc ít người Tập tục với pháp luật đều là công cụ điều chỉnh quan hệ xã hội, nên chúng có chức năng tương tự và hỗ trợ lẫn nhau.Tuy nhiên vẫn có khác biệt như: nguồn gốc, chủ thể ban hành, phạm vi điều chỉnh và biện pháp thực hiện Quan hệ của hai công cụ này: xây dựng pháp luật,thực hiện pháp luật và hoạt động xét xử

a) Trong xây dựng pháp luật một số tập tục được thừa nhận, khi pháp luật xuất hiện nhiều tập tục được luật hóa Khi tập tục đã trở thành pháp luật, một số quan

hệ chịu sự điều chỉnh của tập tục và pháp luật, một người nếu vi phạm luật tục cũng tức vi phạm pháp luật Pháp luật thực định phải ghi nhận, kế thừa và phát triển tập tục, tạo ra một trật tự xã hội Tập tục hỗ trợ đắc lực cho pháp luật và thường ít thay đổi

b) Trong thực hiện và áp dụng pháp luật có thể áp dụng một số tập tục để giải quyết, trong một số vụ việc phức tạp có thể trù liệu giải quyết theo tập tục của địa phương như các điều 135, điều 629 của bộ luật dân sự hiện hành Qua đó ta thấy một

số tập tục chưa được luật hóa nhưng được thừa nhận và có giá trị như pháp luật Hoặc khi pháp luật không quy định cụ thể, các chủ thể được phép áp dụng tập tục như điều

14 Bộ luật dân sự 1997, hay điều 9 Bộ luật dân sự 1972 của Sài Gòn Việc áp dụng luật tục phải đảm bảo tính hợp lý, tiến bộ, vì lợi ích chung, không trái với đạo đức, hợp với pháp luật

c) Một số tập tục không liên quan đến lĩnh vực mà pháp luật điều chỉnh bởi phạm vi điều chỉnh của tập tục mang tính cục bộ, hoặc không phân định được đúng sai

d) Pháp luật ngăn cấm, loại bỏ những tập tục trái pháp luật Một số tập tục

đã quy định không khoa học, công bằng, hoặc quá tàn bạo, xâm phạm thô bạo đến danh dự nhân phẩm cá nhân,hoặc tập tục ra đời bởi sự lỗi thời và không kịp sửa đổi hoặc hủy bỏ của pháp luật ví như tục chôn chung; coi người là ma lai; cách xác định đúng sai lạc hậu, vô căn cứ; cho phép người thân trả thù; tục nối dây Với những tập tục xấu ấy sẽ bị kìm hãm, cấm đoán, loại trừ

4 Một số kiến nghị

Nhà nước cần tập hợp hóa các tập tục quan trọng có giá trị, từ đó chọn lọc gìn giữ, phát huy hay loại trừ; Đồng thời tác động tạo tập tục tốt đẹp trên các phạm vi khác nhau trên cả nước Điều này sẽ giúp các cơ quan xét xử thuận lợi hơn Bên cạnh đó cần chú trọng xây dựng hương ước, quy ước mới , quy định cụ thể hơn các vấn đề mang tính nguyên tắc; để hỗ trợ nhiều hơn cho pháp luật, nên đưa thêm các giá trị tốt đẹp vào hương ước nhưng không nên bó hẹp ở một số vấn đề Đồng thời củng cố vị trí của người đứng đầu, và phải chịu trách nhiệm trước cộng đồng và chính quyền; Đó phải là những người am hiểu tập tục, hiểu về chủ trương của Nhà nước, vừa giải quyết được tranh chấp vừa biết vận động nhân dân thực hiện hoạt động cộng đồng, tập tục và đường lối của Đảng và pháp luật

II Sự giống và khác nhau trong quan điểm về mối quan hệ giữa pháp luật và tập quán của tác giả Nguyễn Minh Đoan với tác giả Lê Vương Long trong bài viết “Pháp luật với tập quán trong điều chỉnh quan hệ xã hội” (tạp chí Luật học số 2/2001)

1 Sự giống nhau giữa hai tác giả

Qua việc nhìn nhận đánh giá về mối quan hệ giữa pháp luật với tập quán trong điều chỉnh quan hệ xã hội, giữa hai tác giả có nhiều quan điểm tương đồng như :

Thứ nhất, Cả hai tác giả đều có nhận định: Trong mối quan hệ giữa pháp luật

và tập quán có sự tương hợp, tương khắc nhất định trong điều chỉnh quan hệ xã hội, Đều nhận thấy những ưu điểm và hạn chế của loại công cụ này trong mối quan hệ với pháp luật Tập quán góp phần quan trọng vào quá trình xây dựng pháp luật, hỗ trợ thực hiện và áp dụng pháp luật Bên cạnh đó pháp luật còn tham gia điều chỉnh một số tập quán có hại cho xã hội

Thứ ba, trong mối quan hệ ấy tập quán được sử dụng vào việc giải quyết một

số tranh chấp, mâu thuẫn trong các trường hợp pháp luật không quy định cụ thể

Thứ tư, cả hai tác giả đều chung quan điểm trong hoạt động xây dựng pháp

luật thì một phần tập quán được luật hóa thành văn bản quy phạm pháp luật của Nhà nước

Thứ năm, trong mối quan hệ với pháp luật cả hai tác giả đều chỉ ra : cần bảo vệ

các tập quán tốt đẹp, đồng thời can thiệp nhằm kìm hãm và loại bỏ các tập quán không phù hợp

2 Sự khác nhau của hai tác giả

Tuy nhiên do cách tiếp cận, cũng như góc nhìn nhận, đánh giá vấn đề khác nhau nên giữa hai bài viết cũng tồn tại một số sự khác biệt sau :

Thứ nhất, trong bài viết của mình thầy Nguyễn Minh Đoan quan điểm rằng tập

tục là sự kết hợp giữa tập quán và phong tục, một số tập tục được luật hóa trong văn bản quy phạm pháp luật của Nhà nước Tác giả Lê Vương Long quan điểm tập quán được Nhà nước thừa nhận, nâng lên thành quy tắc xử sự mang tính bắt buộc chung, gọi

là tập quán pháp Như vậy ta thấy cùng một quan điểm về tập quán nhưng có hai kết quả khác nhau giữa hai tác giả, cùng chung một điểm xuất phát nhưng hai tác giả có cách đánh giá khác nhau, nhưng nhìn chung văn bản quy phạm pháp luật và tập quán pháp đều là nguồn của pháp luật

Thứ hai, trong mối quan hệ giữa tập quán với pháp luật tác giả Nguyễn Minh Đoan viết: “Một số tập tục không liên quan đến lĩnh vực mà pháp luật điều chỉnh” tức

là vấn đề liên quan tới nội bộ cộng đồng tự quản mà pháp luật không tham gia điều chỉnh, hoặc không thể điều chỉnh, theo quan điểm đó thì pháp luật không thừa nhận, không ngăn cấm hay nói cách khác pháp luật không có bất kì hoạt động gì tác động đến sự tồn tại của những tập quán ấy Tác giả Lê Vương Long thì quan điểm khác, ông

cho rằng với “những tập quán tốt đẹp phù hợp với truyền thống dân tộc được Nhà nước bảo vệ bằng việc tạo lập môi trường pháp lí cần thiết cho sự phát triển thuận lợi của chúng trong đời sống xã hội” Trong hai quan điểm trên ta đều nhận thấy mặt tích

cực từ việc xác định mức độ tham gia điều chỉnh của pháp luật với tập quán, tuy nhiên theo quan điểm cá nhân em thích cách giá của tác giả Lê Vương Long hơn Bởi lẽ, rõ ràng như ở trên hai tác giả có nêu đối với các tập quán tốt đẹp, phù hợp truyền thống

dân tộc thì cần sưu tầm, bảo bệ, một số trường hợp được luật hóa, nhưng tác giả Lê

Vương Long còn đánh giá thêm rằng với các “tập quán tốt đẹp cần được bảo vệ bằng việc tạo môi trường pháp lí cần thiết cho sự phát triển thuận lợi của chúng trong đời sống xã hội” Vì lẽ đó mà pháp luật sẽ có thể góp phần giữ gìn được những giá trị tốt

đẹp có trong tập quán, giữ nguyên giá trị cho bản sắc văn hóa dân tộc

Thứ ba, tập quán hỗ trợ pháp luật trong hoạt động điều chỉnh quan hệ xã hội cả

hai tác giả đều nhận ra khả năng tác động của tập quán đến pháp luật: hình thành pháp luật và áp dụng pháp luật để giải quyết các tranh chấp trong trường hợp pháp luật không có quy định cụ thể Cũng từ nội dung đó tác giả Lê Vương Long có những nội dung khác biệt khi đánh giá cả về khả năng tương khắc của pháp luật và tập quán Đồng thời tác giả còn chỉ rõ ba góc độ thường xảy ra sự tương hợp, tương khắc đó là:

“Giữa pháp luật quốc gia với tập quán dân tộc; Giữa các điều ước quốc tế mà Nhà nước ta tham gia kí kết hoặc pháp luật nước ngoài thừa nhận có liên quan đến nội dung điều chỉnh cụ thể với tập quán dân tộc; Giữa pháp luật quốc gia với tập quán quốc tế” Cách đánh giá như vậy giúp đọc giả vừa hiểu rõ lại vừa hình dung được bao

quát nhất và lí giải được một phần vấn đề

Thứ tư, cũng trong nội dung áp dụng tập quán để giải quyết một số vấn đề pháp luật chưa có quy định cụ thể tác giả Nguyễn Minh Đoan chỉ ra: “Trong một số trường hợp quy định về một vấn đề phức tạp đã và đang tồn tại nhiều cách giải quyết phù hợp ở địa phương, nhà làm luật có thể trù liệu, cho phép giải quyết theo mỗi địa phương” Tác giả Lê Vương Long lại quan điểm rằng: “nội dung, phạm vi của các vụ

việc được áp dụng tập quán ở đây hoàn toàn phụ thuộc vào nhận định đánh giá của Tòa

án” Chính bởi vậy tác giả rất băn khoăn “liệu có thể xảy ra sự tùy tiện, chủ quan hay không trong việc áp dụng khi không được lượng hóa về mặt nội dung và mặt hình thức” Cùng một vấn đề nhưng hai tác giả đã có những đánh giá khác nhau, nhìn ra

khả nẳng và hạn chế của việc áp dụng tập quán vào giải quyết tranh chấp Từ đó ta thấy được góc nhìn của tác giả Nguyễn Minh Đoan mang tính chất tích cực hơn, ông nói đến khả năng trù liệu, sự tính toán, cân nhắc kĩ lưỡng của nhà làm luật trước khi giải quyết vấn đề, chọn ra các cách giải quyết tối ưu vừa tuân theo lẽ công bằng, vừa

đảm bảo phù hợp với ý chí của nhân dân mà không trái với pháp luật Trong khi đó tác giả Lê Vương Long nhìn ở góc độ hơi khác đi một chút, ông băn khoăn trong việc áp dụng tập quán có thể bị tùy tiện, chủ quan bởi trong một số vấn đề phức tạp Tòa án có quyền chấp nhận hoặc không chấp nhận, cách lập luận vấn đề như vậy mang một chút tiêu cực hay nói cách khác tác giả chỉ luôn ra một khía cạnh hạn chế trong áp dụng tập quan, nên sự tùy tiện, ý chí chủ quan ở đây mang nghĩa tiêu cực nhiều hơn trong cách đánh giá vấn đề

Trên đây là một số quan điểm giống nhau và khác nhau về mối quan hệ giữa pháp luật với tập quán của hai tác giả Nguyễn Minh Đoan và Lê Vương Long qua hai

bài viết “Tập tục và pháp luật” với bài viết “Pháp luật và tập quán trong điềuchỉnh quan hệ xã hội”

III Mối quan hệ giữa pháp luật với tập quán ở Việt Nam hiện nay

Trong toàn bộ hệ thống công cụ điều chỉnh quan hệ xã hội, tập quán và pháp luật có mối quan hệ chặt chẽ với nhau, chúng bổ sung, hoàn thiện, hỗ trợ nhau thiết lập trật tự xã hội thông qua hoạt động quản lý và điều chỉnh hành vi con người

Tập quán chính là bộ phận cấu thành một loại nguồn của pháp luật, do đo chúng có mối liên hệ chặt chẽ với nhau Đó cũng chính là cơ sở để đánh giá về mối quan hệ này từ hai chiều khác nhau

Trong quan hệ giữa pháp luật với tập quán: pháp luật ghi nhận, củng cố và bảo

vệ những phong tục tập quán tiến bộ phù hợp với truyền thống tốt đẹp của dân tộc, mang đậm dấu ấn bản sắc văn hóa dân tộc Pháp luật thực hiện chức năng điều hòa các mối quan hệ Tuy nhiên không phải trường hợp nào pháp luật cũng can thiệp, điều chỉnh hiệu quả được, khi đó tập quán trở thành công cụ đắc lực hỗ trợ giải quyết tranh chấp, điều hòa quan hệ xã hội Bên cạnh việc ghi nhận tập quán tốt đẹp thì pháp luật còn thực hiện chức năng hạn chế, loại bỏ các tập tục lạc hậu phông phù hợp với thuần phong mĩ tục của quốc gia, ảnh hưởng xấu đến xã hội

Trong mối quan hệ hai chiều giữa tập quán với pháp luật thì việc ghi nhận tập quán vào trong pháp luật chủ yếu thể hiện dưới dạng nguyên tắc Pháp luật là hình thức

thừa nhận ý chí của Nhà nước đến phong tục tập quán, giúp phong tục tập quán được tôn trọng, bảo vệ phát huy tác dụng trong cuộc sống Tuy nhiên pháp luật có thể hoặc chưa thể trực tiếp ghi nhận từng phong tục tập quán, từng cách ứng xử trong đời sống

xã hội mà chủ yếu tập quán vẫn được thừa nhận dưới dạng các nguyên tắc bảo vệ trong đời sống

Do con đường hình thành, phương thức tồn tại, giá trị phản ánh của các địa phương, tộc người là khác nhau cho nên trong quá trình hình thành và phát triển có những tập quán đã sai lệch so với chuẩn mực của toàn xã hội nên cần được pháp luật loại trừ ra khỏi xã hội Đồng thời có hoạt động bảo vệ, phát triển các tập quán tiến bộ, văn minh

Trong mối quan hệ giữa tập tục và pháp luật hiện nay Tập tục đóng vai trò là công cụ hỗ trợ, thay thế pháp luật trong một số quan hệ mà pháp luật chưa có cách thức truyền bá thích hợp, tác động đến quần chúng nhân dân Trong các hoàn cảnh đó tập tục phát huy tối đa vai trò điều chỉnh hành vi của mình Hơn nữa, tập quán là những quy tắc, quy định có từ lâu đời đã ăn sâu vào trong thực tiễn cuộc sống nên khi đưa tập quán thành pháp luật thì sẽ dễ thực hiện, dễ đi vào cuộc sống hơn Đồng thời, khi pháp luật thừa nhận tập quán, sẽ ghi nhận được những nội dung cơ bản của bản sắc dân tộc,

mà từ đó là cơ sở mang đến bản sắc riêng của pháp luật Việt Nam, nhất là trong điều kiện hội nhập như hiện nay Ngoài ra tập tục còn được coi là công cụ bổ sung, hỗ trợ pháp luật

Việt Nam là quốc gia đang trong giai đoạn xây dựng Nhà nước pháp quyền, quản lý xã hội bằng pháp luật, do vậy mà vai trò của pháp luật càng cần phải được đề cao Nhưng pháp luật không thể tham gia điều chỉnh tất cả các quan hệ xã hội, nên cần nhận thức được vị trí, vai trò của pháp luật cũng như các nguồn của pháp luật từ đó có thể phát huy vai trò, thế mạnh của từng loại công cụ Bởi dù kín kẽ đến mấy thì luật pháp không thể dự liệu trước mọi tình huống cụ thể trong đời sống Khi đó tập quán sẽ

là công cụ vô cùng hữu hiệu để điều chỉnh quan hệ xã hội phù hợp với tinh thần của pháp luật, thậm chí còn làm chi tiết hóa thêm cho nội dung của pháp luật

Trong việc điều chỉnh quan hệ xã hội pháp luật không thể tự mình độc lập riêng rẽ điều chỉnh các quan hệ xã hội, mà phải có sự tham gia điều chỉnh của các công

cụ khác Tập quán đã có sự hỗ trợ đắc lực cho pháp luật: Đôi khi tập quán còn có thể thay thế một phần cho pháp luật, hoặc trở thành một nguồn bổ sung , tham gia hỗ trợ cho pháp luật

sự tồn tại của pháp luật với tập quán trong điều chỉnh quan hệ xã hội thể hiện một số trạng thái sau Pháp luật thừa nhận tập quán, đưa nó trở thành hình thức của pháp luật với tên gọi là tập quán pháp Đối với những tập quán tốt đẹp cần tạo ra các môi trường thích hợp nhằm giữ gìn và phát triển hơn nữa những tập quán đó Tập quán chính là một sự lựa chọn hữu ích trong việc giải quyết tranh chấp khi pháp luật không

có những quy định cụ thể để giải quyết

Nhìn chung trong hệ thống công cụ điều chỉnh quan hệ xã hội thì pháp luật và tập quán có mối quan hệ tương hỗ cho nhau, không loại trừ nhau, đồng hành cùng nhau điều chỉnh quan hệ xã hội Đến khi cơ sở kinh tế - xã hội cho sự tồn tại của pháp luật không còn thì bản thân nó cũng sẽ biến mất Nhưng tập quán thì khác, những tập quán tốt đẹp sẽ mãi được duy trì và tiếp nối, trường tồn với con người Pháp luật chỉ ngăn cấm và loại bỏ các tập quán xấu, ảnh hưởng tiêu cực đến sự phát triển của xã hội, đi ngược lại với tiến bộ nhân loại

Qua đây ta nhận rõ mối quan hệ khăng khít, nâng đỡ nhau giữa pháp luật và tập quán Khẳng định được vị trí, tầm quan trọng của tập quán – pháp luật trong điều chỉnh quan hệ xã hội Việt Nam hiện nay Mọi tập quán để tồn tại và phát triển lâu dài phải tuân theo nguyên tắc của pháp luật, không trái với quy định của pháp luật

Trên đây là một số đánh giá của em về mối quan hệ nâng đỡ, bổ sung cho nhau giữa pháp luật với phong tục tập quán ở Việt Nam hiện nay