CUỘC ĐỜI, SỰ NGHIỆP VÀ NHỮNG ĐIỀU KIỆN, TIỀN ĐỀ HÌNH THÀNH TRIẾT HỌC CHÍNH TRỊ MACHIAVELLI
Cuộc đời và sự nghiệp của Niccolò Machiavelli
1.1.1 Khái quát cuộc đời và sự nghiệp chính trị của Machiavelli
Niccolò di Bernardo Machiavelli, sinh ngày 3/5/1469 tại Florence, Italia, trong một gia đình trung lưu, đã trải qua tuổi thơ nghèo khó và học cách sống tằn tiện Dòng họ của ông có nhiều người giữ chức vụ quan trọng trong chính quyền Florence qua các thế hệ, cho thấy chính trị đã ăn sâu vào cuộc sống của ông Trong bức thư gửi Francesco Vettori vào ngày 9/4/1513, Machiavelli thừa nhận rằng ông chỉ quan tâm đến chính trị, điều này khẳng định sự đam mê và cam kết của ông với lĩnh vực này.
―Số phận đã quyết định rằng tôi phải nói về nhà nước – không biết nói về buôn vải hay kinh doanh len, những khoản lời hoặc lỗ‖ [149, tr.65]
Bernardo Machiavelli, cha của Niccolò Machiavelli, là một nhà nghiên cứu luật học và mất vào năm 1500 Di sản của ông để lại cho Niccolò bao gồm những bộ sách quý, nổi bật là mười quyển đầu của bộ Lịch sử Roma (La Storia Romana) của Tito Livio Từ việc nghiên cứu các tác phẩm của Tito Livio, Machiavelli đã viết nên tác phẩm quan trọng thể hiện tư tưởng chính trị của mình, mang tên Discorsi sopra la prima Deca di Tito Livio (Luận bàn về mười quyển sách đầu của Tito Livio) Cuộc đời và sự nghiệp chính trị của Machiavelli có thể được chia thành ba giai đoạn: giai đoạn học đường, giai đoạn quan trường và giai đoạn bị phế truất.
Giai đoạn đầu đời của Niccolò Machiavelli là một phần ít được biết đến, với thiếu hụt tài liệu đáng tin cậy về thời trẻ của ông Trong thời gian này, cha của Machiavelli đã chăm sóc và hướng dẫn việc học hành của ông một cách chu đáo Từ năm 7 tuổi, Machiavelli bắt đầu học tiếng Latin, và vào ngày 5/11/1481, cha của ông tự hào ghi trong nhật ký rằng Niccolò đã viết những tác phẩm Latin của riêng mình theo phương pháp nhân văn chuẩn mực, được mô phỏng theo phong cách cổ điển.
Machiavelli, với khả năng thông thạo tiếng Latin, đã dễ dàng tiếp cận triết học chính trị của Hy Lạp và La Mã cổ đại Vị trí công việc cao trong chính quyền Florence cho thấy ông có trình độ học vấn đáng nể Theo giáo sư Quentin Skinner, Machiavelli có thể đã hoàn tất việc học tại Đại học Florence.
Niccolò Machiavelli bắt đầu nổi bật từ năm 1498 khi ông tham gia vào bộ máy chính quyền của cộng hòa Florence, một chính quyền được coi là tốt nhất trong lịch sử thành phố này Vào ngày 28/5/1498, ông được đề cử làm Cancelliere và chính thức nhậm chức vào ngày 19/6/1498, thay thế Alessandro Braccesi, người đã bị loại khỏi chính quyền do bị xem là độc ác và là đồng minh của Girolamo Savonarola Machiavelli phục vụ trong nhiệm kỳ còn lại của 2 năm, góp phần quan trọng vào sự phát triển của chính quyền Florence.
Vào ngày 14/7/1498, Machiavelli được bầu làm lãnh đạo trong số 10 Cancelliere của cơ quan công quyền Florence, được gọi là "Secretary of the Ten" Theo giáo sư Quentin Skinner, các vị trí chủ chốt trong chính quyền Florence thường được giao cho những học giả nhân văn hàng đầu, và Machiavelli là một trong những trường hợp tiêu biểu.
Chức danh và tên cơ quan làm việc của Machiavelli không được dịch ra tiếng Việt do không có từ tương đương chính xác Cấu trúc quyền lực của các thành quốc Italia xưa khác biệt với nhiều hệ thống chính quyền hiện đại, dẫn đến việc chuyển ngữ tên gọi chức vụ và cơ quan không đơn giản Ví dụ, chức vụ "Cancelliere" có thể dịch là "thủ tướng" hoặc "chánh án tòa công lý", trong khi "Cancelleria" có thể hiểu là "văn phòng đại sứ" hay "tòa công lý" Tuy nhiên, trong chính quyền cộng hòa Florence, có hai cơ quan mang tên "Cancelleria", là "Primo Cancelleria" và "Seconda Cancelleria", nơi Machiavelli làm việc Theo giáo sư Peter Bondanella và Mark Musa, dịch giả của The Portable Machiavelli, hai cơ quan này đều có vai trò quan trọng trong hệ thống chính trị thời bấy giờ.
Cancelleria phụ trách công việc đối nội và đối ngoại của thành phố Florence, bao gồm cả chiến tranh và quốc phòng, nhằm duy trì sự ổn định của chính quyền cộng hòa Giáo sư Felix Gilbert, chuyên gia về thời Phục hưng ở Italia, cho biết nhiệm vụ của cơ quan do Machiavelli đứng đầu là tiến hành đàm phán ngoại giao và quản lý hoạt động quân sự trong thời chiến Nhiều người Việt Nam hiểu nhầm chức danh "secretary" của Machiavelli là "thư ký", nhưng thực tế, "secretary" còn chỉ người đứng đầu một bộ trong chính phủ, như Bộ trưởng Bộ Ngoại giao hay Bộ trưởng Quốc phòng trong nội các Hoa Kỳ.
Theo nhiệm vụ và quyền hạn của Machiavelli, chức vụ "The Secretary" có thể được hiểu là tương đương với hai vị trí quan trọng trong chính phủ Hoa Kỳ hiện nay: Bộ trưởng Ngoại giao và Bộ trưởng Quốc phòng.
Với vai trò là Secretary of the Ten, Machiavelli không chỉ giải quyết các vấn đề quốc nội mà còn tham gia vào các chuyến công du nước ngoài, trong đó có chuyến đi đến Lyons, Pháp năm 1500 Tại đây, ông đã có cơ hội đàm phán chính trị với vua Louis XII, một trong những nhân vật quyền lực nhất châu Âu lúc bấy giờ, cùng với sự hỗ trợ của hai cố vấn quan trọng là Florimond Robertet và hồng y Georges d'Amboise Những trải nghiệm này đã giúp Machiavelli có được những hiểu biết sâu sắc về nghệ thuật giành giữ và thực thi quyền lực, mà ông đã ghi lại trong tác phẩm nổi tiếng Il Principe.
Khi Hồng y giáo chủ Rouen chia sẻ rằng người Italia không hiểu biết nhiều về chiến tranh, tôi đã phản bác rằng người Pháp cũng thiếu kiến thức về chính trị, vì nếu họ hiểu rõ, họ sẽ không để Nhà thờ nắm giữ quyền lực lớn đến vậy.
Machiavelli chủ trương tách biệt nhà nước khỏi ảnh hưởng của tôn giáo, đánh dấu một bước đột phá trong tư tưởng chính trị phương Tây Tuy nhiên, cuộc đàm phán của chính quyền Florence không đạt được kết quả mong đợi, vì theo Machiavelli, người Pháp chỉ coi trọng những ai có vũ khí hoặc tài sản, và họ cho rằng chính quyền Florence thiếu cả hai yếu tố này.
Vào ngày 5/10/1502, Machiavelli được cử đến Urbino để gặp Cesare Borgia, con trai của giáo hoàng Alexander VI Trong thời gian này, Machiavelli đã có nhiều cuộc trao đổi riêng với Borgia, bên cạnh những cuộc đàm phán công khai Những cuộc tiếp xúc này đã mang lại cho Machiavelli nhiều bài học chính trị quý giá Ông nhận định rằng Borgia là một người có lòng can đảm phi thường, có khả năng tự kiểm soát mọi việc, và xem Borgia như một tài năng mới nổi ở Italia.
Trong tác phẩm "Quân vương", Machiavelli đã chỉ ra Cesare Borgia như một hình mẫu lý tưởng cho vị tân vương, người sở hữu đầy đủ phẩm chất của một nhà lãnh đạo chính trị hiện đại Ông nhấn mạnh rằng một quân vương cần phải khiến dân chúng vừa kính trọng vừa sợ hãi, và nếu phải lựa chọn giữa hai điều này, thì việc để dân sợ hãi sẽ là ưu tiên hàng đầu.
Tháng 10 năm 1503, Machiavelli đƣợc cử đi Roma Mục đích chính của Machiavelli trong chuyến công tác này là tìm hiểu những diễn biến nghiêm trọng và bất thường trong Thánh đường La Mã sau cái chết của giáo hoàng Alexander
Những điều kiện và tiền đề hình thành triết học chính trị Machiavelli
1.2.1 Những điều kiện hình thành triết học chính trị Machiavelli
Triết học chính trị Machiavelli, một phần của hình thái ý thức – xã hội, phản ánh sâu sắc điều kiện lịch sử, kinh tế và chính trị – xã hội của Italia từ cuối thời kỳ Trung cổ đến đỉnh cao của thời kỳ Phục hưng Trong bối cảnh khủng hoảng chính trị tại các thành quốc như Florence vào thế kỷ XV – XVI, Italia trở thành mục tiêu cho các cuộc xâm lược từ bên ngoài Sự hỗn loạn chính trị – xã hội đã lên đến đỉnh điểm khi các quân đội Đức, Thụy Sĩ, Pháp và Tây Ban Nha giao tranh trên đất Italia Tuy nhiên, chính những điều kiện khắc nghiệt này đã tạo ra điểm khởi đầu cho một thời đại mới, không chỉ cho phương Tây mà cho toàn nhân loại Thời kỳ Phục hưng bắt đầu tại Italia, mang lại sự phát triển rực rỡ trong tư tưởng triết học chính trị cũng như trong các lĩnh vực khoa học, văn hóa và nghệ thuật Giáo sư Quentin Skinner nhấn mạnh rằng để hiểu nguồn gốc và sự phát triển của tư tưởng chính trị thời Phục hưng, chúng ta cần tập trung vào các thành quốc của Vương quốc Italia và những tài liệu chính trị đã góp phần vào sự trỗi dậy đó.
Italia, một bán đảo được bao quanh bởi Địa Trung Hải và dãy núi Alps ở phía bắc, có lợi thế lớn trong phát triển thương mại quốc tế nhờ vào hệ thống cảng biển dày đặc Hầu hết các địa phương tại Italia đều có khả năng thực hiện các hoạt động thương mại quốc tế trong thành phố của mình, điều này đã góp phần làm cho trong thời Trung cổ, bán đảo Italia, đặc biệt là nửa phía bắc, trở thành một trong những khu vực đô thị hóa hàng đầu châu Âu, với khoảng ba mươi phần trăm dân số sinh sống trong các thành phố.
Italia, một quốc gia Tây Âu, có hình dáng giống như một chiếc giày ống, kéo dài từ bờ biển bên này sang gần bờ bên kia của Địa Trung Hải Mũi của "chiếc giày ống Italia" gần với cực bắc của châu Phi, trong khi phần gót của nó lại gần với Albania.
Italia có lợi thế hơn các quốc gia Tây Âu khác trong việc phát triển nền văn minh châu lục và giao lưu với các nền văn minh khác Từ thời kỳ sơ trung đại, hàng hóa từ Italia không chỉ được vận chuyển đến các nước như Pháp, Đức, và Áo, mà còn đến Hy Lạp, Libya, Ai Cập, các quốc gia Tây Á, và xa hơn nữa là Ấn Độ và Trung Quốc Điều này dẫn đến việc hàng hóa, sản vật, vàng bạc và châu báu từ những nơi này cũng được đưa trở lại Italia qua các thương nhân.
Italia không chỉ nổi bật với dãy núi Alps ở phía bắc mà còn có dãy núi Apennines chạy dài khắp đất nước, tạo nên địa hình núi non khiến các địa phương trở nên tách biệt và hình thành các thành quốc độc lập Mặc dù người Italia thời Trung cổ và Phục hưng nhận thức được sự thống nhất về dân tộc, ngôn ngữ, văn hóa và lịch sử, họ vẫn không thể thiết lập một chính quyền thống nhất Mỗi địa phương đều có bộ máy chính quyền riêng, khiến mỗi thành phố trở thành một quốc gia độc lập Do đó, các tác giả của Bách khoa toàn thư về Lịch sử thế giới khẳng định rằng: "Lịch sử của Italia là lịch sử của những thành phố."
Italia có vị trí chiến lược quan trọng so với các quốc gia Tây Âu khác Trong thời kỳ Trung cổ, mặc dù kinh tế thương mại Tây Âu bị suy giảm do các cuộc Thập tự chinh, các thương gia Italia vẫn duy trì giao thương với thương nhân Byzantine và Do Thái Italia không những không bị thiệt hại mà còn hưởng lợi từ các cuộc Thập tự chinh nhờ vị trí địa lý đặc biệt trên một trong những lộ trình của đoàn quân Thập tự Với vị trí giữa Tây Âu và Levant, người Italia đã tích cực tham gia vào việc vận chuyển quân Thập tự đến vùng Đất Thánh và trở về với hàng hóa phương Đông.
Đoàn quân Thập tự năm 1204 phải nhờ vào đoàn thuyền của Venice để vượt qua Địa Trung Hải, theo thỏa thuận, họ phải trả cho Venice 85 ngàn Eid Mar và một nửa đất đai cùng chiến lợi phẩm Tuy chỉ có khả năng thanh toán 51 ngàn Eid Mar, họ đã phải chiếm thành phố Zadar theo yêu cầu của Venice, nhằm hoàn trả số tiền và tiêu diệt đối thủ thương mại Các quốc gia châu Âu như Pháp, Đức, Áo, Hà Lan, và Hungary tham gia các cuộc viễn chinh Thập tự đã chịu thiệt hại nặng nề, trong khi Italia cũng tham gia nhưng không phải gánh chịu hậu quả tương tự.
Thời đại Phục hưng ở Tây Âu đánh dấu sự chuyển mình từ phương thức sản xuất phong kiến sang tư bản chủ nghĩa, khi mà xã hội trước đó bị kìm hãm bởi những tư tưởng thần học Thiên chúa giáo sai lầm Sự ra đời của các thành phố đã làm cho nền kinh tế tự nhiên, tự cấp tự túc dần bị thay thế bởi nền kinh tế hàng hóa, dẫn đến sự gia tăng phồn vinh trong đời sống vật chất và sự thăng hoa của đời sống văn hóa tinh thần.
Italia là quê hương của nhiều thành phố được hình thành từ thế kỷ thứ X, đánh dấu sự khởi đầu của các thành phố đầu tiên ở châu Âu Sự phát triển mạnh mẽ của ngành thủ công nghiệp đã giúp Italia sớm đạt được sự độc lập khỏi nông nghiệp Dân số tại các thành phố Italia vượt trội hơn hẳn so với các thành phố châu Âu khác; ví dụ, vào khoảng năm 1200, London chỉ có khoảng ba mươi ngàn người, trong khi các thành phố như Venice, Florence, Genoa, Milan và Naples có dân số gần một trăm ngàn người.
Vào thế kỷ thứ X, các phường hội của thợ thủ công tại Italia đã được thành lập, sớm hơn so với các quốc gia châu Âu khác như Pháp, Anh và Đức, nơi phường hội chỉ xuất hiện vào thế kỷ XI và XII do sự ra đời muộn hơn của các thành phố Sau một thời gian, các phường hội này đã trở thành lực lượng xã hội mạnh mẽ và có tổ chức chặt chẽ Để bảo vệ quyền lợi chính đáng, từ đầu thế kỷ XI, họ đã đấu tranh đòi quyền tự trị cho thành phố của mình, với hình thức đấu tranh bạo lực diễn ra đầu tiên ở Milan Năm 1037, lực lượng vũ trang của Milan đã đánh đuổi quân đội của tổng giám mục và các chúa phong kiến, dẫn đến việc thành lập chính quyền tự trị cho thành phố này.
Trong các thế kỷ XII và XIII, nhiều phong trào vũ trang của thị dân ở Italia, như Florence, Venice, Pisa và Genoa, đã đạt được thành công lớn, trở thành những thành phố độc lập Sau khi giành được quyền tự trị, các thành phố này đã nỗ lực mở rộng lãnh thổ và thành lập các thành quốc theo mô hình chính quyền cộng hòa La Mã cổ đại, với các cơ quan như viện nguyên lão, luật pháp, tòa án và quân đội riêng Đặc biệt, tại Florence, giới quý tộc phải chia sẻ quyền lực với những người thợ thủ công trong các phường hội, nhờ vào áp lực từ các phong trào đấu tranh nhằm đạt được sự cân bằng xã hội Giáo sư John M Najemy từ Đại học Cornell đã nhận định về sự chuyển giao quyền lực này trong chính quyền thành phố Florence.
Sự đấu tranh của các thành phần đối lập trong mô hình cộng hòa ở Florence bắt nguồn từ xung đột giai cấp kéo dài từ thế kỷ XIII đến những năm 1370 và 1380 Các cộng đồng phường hội đã nổi lên như một sự thay thế cho chính quyền được hỗ trợ bởi các gia đình lớn Chế độ cộng hòa này, được hình thành từ các phường hội, cho phép đại diện của họ tham gia vào các cơ quan và hội đồng địa phương Nó được hiểu như một xã hội đa thành phần, nơi sự khác biệt và phân nhóm được công nhận là hợp pháp, và chính quyền được thành lập từ những người đại diện cho các nhóm cạnh tranh theo quy định của hiến pháp Do đó, nền cộng hòa phường hội là một chính phủ liên hiệp của các thành phần độc lập, mỗi thành phần có tiếng nói riêng.
Từ thế kỷ XIV và XV, chủ nghĩa tư bản bắt đầu hình thành ở Italia, nơi có hoạt động thương mại và đô thị hóa phát triển mạnh mẽ Sự xuất hiện của kinh tế hàng hóa đã kéo theo sự ra đời của giai cấp tư sản, buộc quan hệ sản xuất phong kiến lạc hậu phải nhường chỗ cho quan hệ sản xuất tư bản chủ nghĩa Mặc dù các lãnh chúa phong kiến và giới tăng lữ không dễ dàng từ bỏ quyền lực, nhưng cuộc đấu tranh tư tưởng giữa hai phong trào Văn hóa Phục hưng và Cải cách tôn giáo đã làm thay đổi hệ thống tư tưởng của Giáo hội Thiên chúa giáo Giai cấp tư sản, mặc dù mới nổi, đã chiếm ưu thế về kinh tế nhờ thúc đẩy cải tiến kỹ thuật và mở rộng sản xuất, trong khi phương thức sản xuất phong kiến trở nên trì trệ và nặng nề đối với nông dân Sự áp bức của các lãnh chúa đã khiến nông dân đứng lên chống lại, tạo ra một lực lượng hậu thuẫn quan trọng cho giai cấp tư sản trong nỗ lực thay đổi quyền lực.
Phục hưng đánh dấu sự khởi đầu của một thời đại lịch sử mới, được thúc đẩy bởi một lực lượng xã hội tiến bộ, đặc biệt là sự hỗ trợ từ giai cấp nông dân Đây là lực lượng lao động chính nuôi sống xã hội phong kiến, nhưng lại bị bóc lột nghiêm trọng Sự chuyển mình này diễn ra khi các điều kiện lịch sử đã chín muồi, khi phương thức sản xuất phong kiến trở nên lỗi thời trước nền kinh tế hàng hóa năng động Giai cấp địa chủ, lãnh chúa và tăng lữ không còn đủ quyền uy để tiếp tục điều khiển và mê hoặc người nông dân, những người đã phải dầm mưa dãi nắng để phục vụ cho những kẻ được xem là cao sang trong các cung điện và nhà thờ lộng lẫy.
Điều kiện lịch sử của Italia đã tạo ra những yếu tố thuận lợi, giúp quốc gia này trở thành người dẫn đầu trong tiến trình chuyển đổi từ chế độ phong kiến sang tư bản chủ nghĩa ở Tây Âu Các quốc gia khác ở châu Âu không có những điều kiện tương tự, vì vậy không thể đạt được những bước tiến lịch sử như Italia Quy luật lịch sử đã chọn Italia để xây dựng thời đại Phục hưng tại Tây Âu, và người Italia đã nhanh chóng nắm bắt và tận dụng cơ hội quý giá này một cách xuất sắc.