(Luận văn thạc sĩ) Vấn đề xã hội trong Truyện Kiều từ những góc nhìn khác nhau

(Luận văn thạc sĩ) Vấn đề xã hội trong Truyện Kiều từ những góc nhìn khác nhau(Luận văn thạc sĩ) Vấn đề xã hội trong Truyện Kiều từ những góc nhìn khác nhau(Luận văn thạc sĩ) Vấn đề xã hội trong Truyện Kiều từ những góc nhìn khác nhau(Luận văn thạc sĩ) Vấn đề xã hội trong Truyện Kiều từ những góc nhìn khác nhau(Luận văn thạc sĩ) Vấn đề xã hội trong Truyện Kiều từ những góc nhìn khác nhau(Luận văn thạc sĩ) Vấn đề xã hội trong Truyện Kiều từ những góc nhìn khác nhau(Luận văn thạc sĩ) Vấn đề xã hội trong Truyện Kiều từ những góc nhìn khác nhau(Luận văn thạc sĩ) Vấn đề xã hội trong Truyện Kiều từ những góc nhìn khác nhau(Luận văn thạc sĩ) Vấn đề xã hội trong Truyện Kiều từ những góc nhìn khác nhau(Luận văn thạc sĩ) Vấn đề xã hội trong Truyện Kiều từ những góc nhìn khác nhau(Luận văn thạc sĩ) Vấn đề xã hội trong Truyện Kiều từ những góc nhìn khác nhau(Luận văn thạc sĩ) Vấn đề xã hội trong Truyện Kiều từ những góc nhìn khác nhau(Luận văn thạc sĩ) Vấn đề xã hội trong Truyện Kiều từ những góc nhìn khác nhau(Luận văn thạc sĩ) Vấn đề xã hội trong Truyện Kiều từ những góc nhìn khác nhau(Luận văn thạc sĩ) Vấn đề xã hội trong Truyện Kiều từ những góc nhìn khác nhau(Luận văn thạc sĩ) Vấn đề xã hội trong Truyện Kiều từ những góc nhìn khác nhau(Luận văn thạc sĩ) Vấn đề xã hội trong Truyện Kiều từ những góc nhìn khác nhau(Luận văn thạc sĩ) Vấn đề xã hội trong Truyện Kiều từ những góc nhìn khác nhau

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC

ĐOÀN THỊ TUYẾT NHUNG

VẤN ĐỀ XÃ HỘI TRONG TRUYỆN KIỀU

TỪ NHỮNG GÓC NHÌN KHÁC NHAU

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÔN NGỮ, VĂN HÓA VÀ VĂN HỌC VIỆT NAM

THÁI NGUYÊN - 2020

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC

ĐOÀN THỊ TUYẾT NHUNG

VẤN ĐỀ XÃ HỘI TRONG TRUYỆN KIỀU

TỪ NHỮNG GÓC NHÌN KHÁC NHAU

Chuyên ngành: Văn học Việt Nam

Mã ngành: 8220121

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÔN NGỮ, VĂN HÓA VÀ VĂN HỌC VIỆT NAM

Người hướng dẫn khoa học: GS.TS Trần Nho Thìn

THÁI NGUYÊN - 2020

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số liệu trích dẫn đều có nguồn gốc rõ ràng Các kết quả nghiên cứu trong luận văn đều trung thực và chưa từng được công bố ở bất kỳ công trình nào khác

Thái Nguyên, tháng 12 năm 2020

Tác giả luận văn

Đoàn Thị Tuyết Nhung

LỜI CẢM ƠN

Trong suốt thời gian theo học ở Trường Đại học Khoa học - Đại học Thái Nguyên và dặc biệt trong khoảng thời gian thực hiện luận văn tốt nghiệp, tôi đã nhận được sự giúp đỡ về mặt vật chất, tinh thần, kiến thức và những kinh nghiệm quý báu từ gia đình, thầy cô và bạn bè Qua đây, tôi xin trân trọng bày tỏ lòng biết

Đặc biệt, tôi cũng xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới gia đình, bạn bè và đồng nghiệp đã luôn ủng hộ, động viên, tạo điều kiện, quan tâm giúp đỡ để tôi có thể hoàn thành luận văn tốt nghiệp này

Thái Nguyên, tháng 12 năm 2020

Tác giả luận văn

Đoàn Thị Tuyết Nhung

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 2

3 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu 10

4 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu 10

5 Phương pháp nghiên cứu 11

6 Đóng góp mới của đề tài 12

7 Bố cục 12

PHẦN NỘI DUNG 13

Chương 1TIẾP CẬN VẤN ĐỀ XÃ HỘI TRONG TRUYỆN KIỀUTỪ GÓC NHÌN XÃ HỘI HỌC 13

1.1 Khái quát về cách tiếp cận vấn đề xã hội Truyện Kiều theo hướng xã hội học 13

1.2 Đặc điểm một số công trình tiêu biểu cho khuynh hướng tiếp cận vấn đề xã hội trong Truyện Kiều từ góc nhìn xã hội học 13

1.3 Một số nhận xét 43

Chương 2TIẾP CẬN VẤN ĐỀ XÃ HỘI TRONG TRUYỆN KIỀU 48

TỪ GÓC NHÌN THI PHÁP HỌC 48

2.1 Tổng quan về cách tiếp cận văn học theo khuynh hướng thi pháp học 48

2.2 Tiếp cận xã hội Truyện Kiều từ góc nhìn thi pháp học 50

2.2.1 Quan niệm nghệ thuật về không gian dưới góc nhìn thi pháp học 51

2.2.2 Quan niệm nghệ thuật về con người 57

2.2.3 Hệ thống biểu tượng dưới góc nhìn thi pháp học 61

2.3 Một số nhận xét 66

Chương 3TIẾP CẬN VẤN ĐỀ XÃ HỘI TRONGTRUYỆN KIỀU 70

TỪ GÓC NHÌN VĂN HÓA HỌC 70

3.1 Tổng quan về cách tiếp cận văn học từ góc nhìn văn hóa học 70

3.2 Cách tiếp cận nội dung xã hội theo quan điểm Phật giáo 72

3.3 Cách đọc theo quan điểm nhân học văn hóa 85

3.4 Một số nhận xét 101

KẾT LUẬN 104

TÀI LIỆU THAM KHẢO 108

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Truyện Kiều của Nguyễn Du được coi là một trong những tác phẩm kinh

điển của văn học Việt Nam Hơn 200 năm qua, lịch sử tiếp nhận của giới Kiều học đối với tác phẩm này cũng vô cùng phong phú Một vấn đề trung tâm của lịch sử tiếp nhận đó là phân tích, lý giải nội dung xã hội của tác phẩm

Trong lịch sử nghiên cứu Truyện Kiều, có những cách đọc, giải thích, phân

tích khác nhau đối với nội dung xã hội, hình ảnh xã hội trong tác phẩm Qua tìm hiểu chúng tôi nhận thấy trong một thời gian khá dài từ sau Cách mạng tháng Tám

1945, cách tiếp cận xã hội học Macxit chiếm vị trị thống trị trong nghiên cứu và

giảng dạy Truyện Kiều Như là để đối thoại lại cách tiếp cận xã hội này, đã xuất

hiện những cách tiếp cận khác mà nổi bật là cách tiếp cận vấn đề nội dung xã hội

trong Truyện Kiều, nổi bật là ba hướng tiếp cận: tiếp cận từ góc nhìn xã hội học,

tiếp cận từ góc nhìn thi pháp học và tiếp cận từ góc nhìn văn hóa học Nếu cách tiếp cận từ góc nhìn xã hội học coi trọng mặt nội dung của tác phẩm, chủ yếu phân tích nhân vật theo quan điểm giai cấp dựa trên lập trường chính trị của giai cấp thống trị, cách tiếp cận nội dung xã hội theo quan điểm thi pháp học lại có xu hướng chú trọng đến đặc điểm của thế giới nghệ thuật với tính chất tự trị của nó Cách tiếp cận theo góc nhìn văn hóa học lại xem xét và lý giải các vấn đề xã hội ấy dưới lăng kính của hệ hình văn hóa Việt Nam Đã đến lúc cần phải nhìn lại những ưu nhược điểm của các cách tiếp cận nói trên Hiện, chưa có một luận văn nào dành riêng cho việc khảo sát, nghiên cứu cách đọc, cách tiếp cận nội dung xã hội của Truyện Kiều một cách hệ thống Đây là lý do chúng tôi quyết định chọn đề tài này làm nội dung nghiên cứu của luận văn

Hơn nữa, là một giáo viên giảng dạy ở bậc Trung học phổ thông, tác giả luận văn cũng mong muốn nắm vững nội dung xã hội trong Truyện Kiều để làm phong phú thêm, đầy đủ thêm bài giảng, từ đó cung cấp cho học sinh những hướng tiếp cận mới và góc nhìn sâu sắc hơn về tác phẩm này Chúng tôi nhận thấy vấn đề xã hội có tầm quan trọng đặc biệt và chi phối đến việc tiếp nhận các khía cạnh nội

dung, nghệ thuật khác của tác phẩm này Vấn đề xã hội trong Truyện Kiều không

chỉ là kiến thức phông nền mà còn là chìa khóa giúp chúng ta giải mã nhiều giá trị khác của tác phẩm này

Căn cứ vào các lý do trên, chúng tôi lựa chọn đề tài Vấn đề xã hội trong

Truyện Kiều từ những góc nhìn khác nhau để làm luận văn tốt nghiệp cao học

chuyên ngành Văn học Việt Nam của mình với mong muốn có được những đóng

góp nho nhỏ vào kho tư liệu đồ sộ nghiên cứu về Truyện Kiều và đại thi hào

Nguyễn Du cũng như có thêm những tri thức mới mẻ để ứng dụng trong công việc giảng dạy Ngữ văn trong nhà trường

2 Lịch sử vấn đề

Tiếp cận nội dung xã hội trong Truyện Kiều từ góc nhìn xã hội học:

Hoài Thanh, trong Quyền sống của con người trong Truyện Kiều của

Nguyễn Du, (xuất bản lần đầu năm 1949) sau đó in lại trong Nguyễn Du về tác giả tác phẩm) [30] có lẽ lần đầu tiên đã phân tích các vấn đề xã hội trong Truyện Kiều dưới góc nhìn xã hội học Ông lý giải vì sao giữa lúc kháng chiến bề bộn lại viết về

Truyện Kiều: chính lúc này đây, chúng ta có thể mời Nguyễn Du vào Mặt trận Liên Việt Vì Truyện Kiều của Nguyễn Du đặt nhiều vấn đề xã hội phù hợp với cuộc

kháng chiến đang tiến hành Thúy Kiều là nạn nhân của chế độ phong kiến (nên tác phẩm có tính chất tố cáo) còn Từ Hải chống chế độ phong kiến dang dở, điều mà cuộc cách mạng phản đế phản phong sẽ tiếp tục Theo Hoài Thanh: Những nhà chứa

đĩ ghê tởm Những ông quan kì quái, những bà quan tai ác, những con buôn ngu

ngốc và hèn nhát, đó là những nét chính trong xã hội trong Truyện Kiều Thật là một

cái xã hội mục nát đến tận xương Cái điều mà Kiều gọi bằng vận mệnh, bằng số phận chính là cái xã hội bất lương ấy Từ đây về sau, các công trình nghiên cứu của giới nghiên cứu mác xít đều sử dụng khái niệm xã hội phong kiến, chế độ phong

kiến để mô tả Truyện Kiều Chế độ phong kiến dưới cái nhìn của các nhà nghiên

cứu hiện đại là một chế độ vô nhân đạo, đáng bị phê phán và đánh đổ Quan lại, nhà chứa và đồng tiền là những thế lực tác oai tác quái dưới mái vòm của chế độ xã hội

đó, được xã hội đó dung túng và làm ngơ Theo quan điểm này thì số phận con

người không phải là do trời, cũng không phải do tâm của mỗi cá nhân quyết định

mà do chính xã hội phong kiến gây ra Muốn chấm dứt số phận đau khổ của con người thì chỉ cần đánh đổ chế độ phong kiến là xong Hoài Thanh viết tiếp: “Đối với một kẻ sát nhân thì đạp đỏ nó đi Đối với một trật tự xã hội sát nhân thì đạp đỏ

nó đi Cái chân lí thật là đơn giản…Vậy thái độ Nguyễn Du như thế nào qua lối nhìn xã hội phong kiến của Nguyễn Du? Ấy là thái độ không minh bạch, không dứt khoát, rất lủng củng vì đầy những mâu thuẫn Nguyễn Du đã dựng lên cái hình ảnh

xã hội mục nát đến tận xương Nguyễn Du thông cảm với nỗi khổ vô cùng của con người bị chà đạp trong cái xã hội mục nát ấy Nguyễn Du mơ ước được sống mạnh

mẽ, sống phóng túng, được đập phá như thé rồi đi đến đâu… Nguyễn Du quy tội cho số mệnh, cho trời Cách đánh giá như vậy đã trở thành khuôn mẫu cho các công

trình viết về Truyện Kiều về sau, trong một thời gian dài Viết như thế là mặc nhận

rằng Nguyễn Du cũng có thao tác phân tích xã hội hiện đại như chúng ta ngày nay, cũng hiểu bản chất xã hội phong kiến như chúng ta nhưng lại không có được giải pháp đánh đổ xã hội đó như người cách mạng

Đào Duy Anh với bài Truyện Thúy Kiều, tác phẩm cổ điển của Văn học Việt Nam, in trong Tập san Đại học Sư phạm 1955 [1] bàn đến giá trị hiện thực và giá trị phản phong của Truyện Kiều

Trong bài viết Nội dung xã hội Truyện Kiều [31] Trần Đức Thảo đã bàn đến

ba vấn đề chính: Tài, Mệnh và Tình; tác hại của đồng tiền trong chế độ phong kiến suy đồi; Kiều tìm đường giải phóng trong phong trào nông dân khởi nghĩa Tác giả

đã rút ra nhận định tổng quát về nội dung xã hội trong Truyện Kiều như sau: “Với tất cả những giới hạn của thời đại và giai cấp tính của tác giả, là Truyện Kiều áng

văn kiệt tác diễn tả sâu sắc nhất, trong truyền thống văn học dân tộc, hiện thực xã hội dưới chế độ phong kiến suy đồi, từ những mâu thuẫn nội bộ trong giai cấp thống

trị đến cuộc đấu tranh anh dũng của quần chúng nhân dân Về phần lý luận, Truyện Kiều biện hộ chế độ thống trị, nhưng trong cảm hứng thi văn, Nguyễn Du lại chuyển

sang phản ánh thực tế xã hội đương thời với những nét thối nát và những lực lượng tiến bộ của nó, đề cao những giá trị nhân đạo chân chính: tự do, công lý, chính nghĩa…”

Minh Tranh trong bài viết: Tìm hiểu Truyện Kiều của Nguyễn Du [35] đã bàn đến các nội dung của Truyện Kiều như: xã hội Nguyễn Du và xã hội trong Truyện Kiều; tư tưởng của tác giả trong tác phẩm và giá trị Truyện Kiều của Nguyễn Du

Để làm rõ nội dung xã hội trong tác phẩm này, nhà nghiên cứu đã đặt tác phẩm vào bối cảnh lịch sử đương thời và liên hệ với những nội dung được phản ánh trong đó

để tìm ra mối dây liên hệ Từ đó đưa ra những lý giải về nội dung xã hội ấy từ mâu thuẫn các giai cấp

Trong cuốn Truyện Kiều và thời đại Nguyễn Du (1959) [36], Trương Tửu cũng đã dành chương 2 để làm rõ tính chất phong kiến của Truyện Kiều và phần nào

lý giải nó dưới lăng kính thời đại và tư tưởng của nhà văn Ông cho rằng “Truyện Kiều phản ánh khá trung thành lập trường chính trị của các tầng lớp xã hội có mặt trong giai đoạn Những quan niệm khác nhau về sáng tác văn học, về tác dụng của văn phẩm, về nhân sinh quan của Nguyễn Du, về giá trị luân lý của các nhân vật

Truyện Kiều, xét đến cùng chỉ là những lập trường và thái độ chính trị khác nhau của

những tầng lớp xã hội có những quyền lợi và nguyện vọng không giống nhau.” Ông

đã sử dụng duy vật biện chứng như một “phương pháp khoa học cao nhất, hiệu nghiệm nhất trong tư tưởng hiện đại” để phân tích và lý giải các nội dung xã hội trong tác phẩm này

Lê Đình Kỵ, qua Truyện Kiều và chủ nghĩa hiện thực của Nguyễn Du, [20]

đã đề cập đến các khía cạnh của vấn đề xã hội như: bức tranh đời sống; các mâu thuẫn trong xã hội; các thành phần xã hội; đạo đức xã hội; thế lực đồng tiền; thân phận con người…Ông không chỉ đưa ra những phân tích lý giải về nội dung xã hội

mà còn có nhiều phát hiện tinh tế về nội dung mỹ học của Truyện Kiều

Trong giai đoạn từ 1945 đến quãng 1986 (bắt đầu thời kỳ đổi mới) còn có khá nhiều nhà nghiên cứu khác cũng để cập đến nội dung này nhưng do giới hạn của luận văn nên chúng tôi chỉ điểm qua một số công trình tiêu biểu, một số tác giả

điển hình cho khuynh hướng tiếp nhận nội dung xã hội Truyện Kiều dưới góc nhìn

xã hội học Trong giai đoạn này, nghiên cứu và phê bình Truyện Kiều ở miền Bắc

chủ yếu vận động theo phê bình xã hội học với những vấn đề về đấu tranh giai cấp,

chống phong kiến; ở miền Nam, lý thuyết tiếp nhận được vận dụng ở nhiều mảng lý thuyết khác nhau

Tiếp cận nội dung xã hội trong Truyện Kiều từ góc nhìn thi pháp học:

Với công trình Văn chương Truyện Kiều [19], Nguyễn Bách Khoa cũng được

coi là nhà phê bình có cách tiếp cận nội dung xã hội trong tác phẩm này theo hướng thi pháp học Nếu Trần Đình Sử sau này gọi lý thuyết nghiên cứu của mình là thi pháp học thì Nguyễn Bách Khoa gọi là tìm kiếm “chất thơ” của tác phẩm Ví dụ,

theo ông, thống trị không gian Truyện Kiều là chiều tà và đêm trăng, thứ không gian buồn bã phù hợp với tâm lý thất bại “thua cuộc” của tất cả các nhân vật Truyện Kiều Tác giả đã “luận bàn về chất thơ, vật liệu và cái đẹp hình thức của áng thơ lục

bát ấy: chứng luận tuy ít, nghiên cứu tuy sơ lược, nhưng cũng đủ để “lột trần” ra trước mắt các bạn đọc “chân giá trị” của Truyện Kiều mà người ta thường ca tụng, chiêm bái “không dám mổ xẻ”, tin là “bất hủ” Phần thứ ba này có thể như là một thiên biểu chương (illustration) của những nguyên tắc phê bình nêu ra ở Phần thứ

hai vậy” Như vậy, có thể thấy, tuy bàn về nội dung xã hội trong Truyện Kiều dưới

góc nhìn thi pháp học nhưng đâu đó trong công trình của ông, các quan điểm phê bình vẫn bị chi phối bởi những tư tưởng xã hội theo quan điểm mác xít mà ông là một người tiên phong ở Việt Nam thời đó

Với công trình Thi pháp Truyện Kiều [28], Trần Đình Sử được coi là tác giả đầu tiên nghiên cứu về nội dung xã hội trong Truyện Kiều thông qua việc phân tích

“không gian nghệ thuật” của tác phẩm: “Không gian nghệ thuật là mô hình nghệ thuật về thế giới mà con người đang sống, đang cảm thấy vị trí, số phận của mình ở trong đó…Không gian nghệ thuật là hình thức tồn tại của sự sống con người, gắn liền với ý niệm về giá trị và sự cảm nhận về giới hạn giá trị của con người Không gian có thể xem là một “không quyển” tinh thần bao bọc cảm thức con người, là một hiện tượng tâm linh, nội cảm chứ không phải hiện tượng địa lí và vật lí” [28; tr 143] Không gọi xã hội đó là xã hội phong kiến như các nhà phê bình xã hội học Macxit, Trần Đình Sử đã miêu tả về không gian lưu lạc, không gian giam hãm và thân phận con người trong không gian lưu lạc, giam hãm ấy ấy từ đó soi rọi những

cách ứng xử của các tuyến nhân vật trong Truyện Kiều một cách hợp lý Những

nghiên cứu của ông từ góc nhìn thi pháp học về một khía cạnh trong Truyện Kiều đã

gợi mở thêm cho các nhà nghiên cứu và độc giả những góc nhìn mới về vấn đề nội dung xã hội trong thi phẩm này

Về tiếp cận nội dung xã hội trong Truyện Kiều từ góc nhìn thi pháp cần phải

kể đến một tác giả tiêu biểu nữa là Đỗ Đức Hiểu Trong cuốn Thi pháp hiện đại

[13], ông đưa ra hai bài phê bình về nội dung này đó là: Truyện Kiều của Nguyễn

Du và Từ Hải hay ước mơ biển cả Ở bài viết Truyện Kiều của Nguyễn Du, Đỗ Đức

Hiểu đã khảo sát nhân vật (Thúy Kiều) trong các môi trường sống và những mối quan hệ của Kiều với các nhân vật khác trong tác phẩm Ông cho rằng trong việc

“kiếm tìm” của Kiều, con đường là sự nối liền giữa hai biến cố, là gạch nối giữa hai không gian, một không gian đầy tai ương (trong nhà) và một không gian mơ ước (tình yêu, tự do, tượng trưng là biển hay là Từ Hải) Nhưng nhìn chung, không gian

trong Truyện Kiều là không gian đầy kinh hãi (những đoạn đường khuya vắng,

những con đường cụt, những ngôi nhà hoang vắng, những cảnh trời mù sương, xa ngái) Lý giải nội dung xã hội dưới góc nhìn thi pháp học, Đỗ Đức Hiểu còn chỉ ra

rằng về mặt thi pháp, Truyện Kiều cũng là truyện thơ: Các yếu tố nghệ thuật khi

miêu tả các con đường kia đều ẩn chứa những nội dung mang tính xã hội: “Ba con đường có những điệp trùng, những phạm trù tương đương, những vang vọng từ đường này đến con đường khác, từ đoạn thơ này đến đoạn thơ khác, những tiếng vọng khổ đau và da biết từ cuốc sống vào trái tim người, tức là vào nhịp thơ, âm điệ thơ, hình tượng thơ, tức là cấu trúc thơ Nhà thơ là tiếng vang đầy sáng tạo của cuộc sống.” [13; tr 88] Trong bài viết Từ Hải hay ước mơ biển cả, Đỗ Đức Hiểu phân tích nhân vật Từ Hải dưới góc nhìn thi pháp học (phong cách Nguyễn Du trong việc xây dựng nhân vật Từ Hải) để làm rõ thêm nội dung xã hội của tác phẩm này Theo nhà nghiên cứu, “Từ Hải là con người của không gian mở”, “Xây dựng nhân vật Từ Hải, Nguyễn Du sáng tạo những phương thức nghệ thuật riêng, để biểu đạt khát vọng của thời đại” [13; tr 94] Không có khái niệm xã hội phong kiến với những nhân vật đại diện cho các giai cấp được ông đề cập

Tác giả Trần Nho Thìn trong cuốn Văn học trung đại Việt Nam dưới góc nhìn văn hóa [33] đưa ra một số nhận xét về lưu ý khi áp dụng cách tiếp cận này: Đây là

một cách tiếp cận khoa học và có nhiều gợi ý quan trọng nhưng thiết nghĩ, bên cạnh việc miêu tả thi pháp của bản thân một tác phẩm, cần chú ý hơn nữa đến thi pháp học lịch sử, tức là phân tích sự vận động, thay đổi của thi pháp trong thời gian Thi pháp học ở nước ta hiện nay chủ yếu mới chỉ là miêu tả bản thân tác phẩm như một thế giới khép kín mà chưa so sánh hiện tượng thi pháp cùng loại trong các tác phẩm thuộc các thời đại khác nhau Từ góc nhìn này, tác giả Trần Nho Thìn đã phân tích

và nhận định rằng: Các biểu tượng nghệ thuật thể hiện thân phận con người của

Truyện Kiều khá phong phú và kết hợp cả những biểu tượng truyền thống (như

cánh bèo trôi dạt trên mặt nước, dây cát đằng) và những biểu tượng có tính sáng tạo (như con ong cái kiến, thân lươn) cho thấy nỗi đau trải nghiệm của con người

bé nhỏ Không gian nghệ thuật Truyện Kiều sẽ được hiểu đầy đủ hơn nếu như

không gắn nó với những đặc điểm của thời đại nơi tác phẩm ra đời, với thân thế và tâm sự của tác giả

Tiếp cận nội dung xã hội trong Truyện Kiều từ góc nhìn văn hóa học:

Công trình nghiên cứu Truyện Kiều dưới góc nhìn văn hóa có thể kể đến là luận án Triết lý nhân bản Nguyễn Du [37] của Vũ Đình Trác Trong công trình này,

tác giả đã cung cấp những thông tin bổ sung về các nguồn tài liệu khác nhau như chính sử, dã sử, văn tuyển viết về câu chuyện Vương Thúy Kiều làm cơ sở để lý giải về nguồn gốc cốt truyện và vấn đề nghiên cứu so sánh Truyện Kiều và Kim Vân Kiều Truyện Từ những nguồn cứ liệu trên, Vũ Đình Trác đã chỉ ra 17 điểm khác biệt cho chứng tỏ tư tưởng nhân bản của Nguyễn Du đã chi phối đến cách xử

lý những tình tiết cụ thể liên quan đến nhân vật, cốt truyện, cảm hứng chủ đạo xuất

hiện trong Truyện Kiều Ông đã có những góc nhìn mới thể hiện ở chỗ ông chỉ ra: Khác với nguyên tác, trong Truyện Kiều, Nguyễn Du đã viết về Kiều với bản tính

thanh cao của bậc giai nhân tài trí, viết về Kim Trọng với sự chủ động theo quan niệm Dương chinh phục Âm Vũ Đình Trác cũng có những nhận định khá sắc sảo

về dung xã hội trong Truyện Kiều như: “Những cảnh báo oán của Thúy Kiều trong

truyện Hán văn có vẻ nhuốm màu bạo dâm, biểu lộ hết ác tâm của kẻ báo thù và đường lối dã man của xã hội loài người Dưới ngòi bút Nguyễn Du, những cảnh đó cần phải có tối thiểu, để trọn ý nghĩa nhân quả và tâm lý thường tình của con người,

nhưng ông muốn tránh mọi cử chỉ và hành động vô nhân đạo.” [37; tr.271-273] Ông đọc các nhân vật theo quan niệm về con người nói chung, con người đạo đức, con người nhân bản muôn thưở chứ không phải là con người giai cấp

Một công trình cũng rất tiêu biểu cho cách tiếp cận nội dung xã hội trong

Truyện Kiều dưới góc nhìn văn hóa đó là công trình Thả một bè lau, Truyện Kiều dưới cái nhìn Thiền quán [12] Từ điểm nhìn của Phật học “Phật tại tâm” và Tâm

tạo nghiệp, Thích Nhất Hạnh phủ nhận quan điểm giải thích số phận Thúy Kiều do hiện thực xã hội khách quan gây ra và khẳng định bản thân Thúy Kiều đã tạo nên số phận cho mình vì nàng mê một bản đàn rất sầu đau (bạc mệnh oán) và nàng là người đa sầu, đa cảm, dễ động lòng trắc ẩn, hay hi sinh nên có những suy nghĩ và hành động dẫn đến số phận bất hạnh Thúy Vân sống vô tình, không có cảm xúc thì lại có được một gia đình êm ấm, con cái đề huề, giàu sang phú quí với Kim Trọng

Bên cạnh đó còn có công trình: Tiếp cận “Truyện Kiều” từ góc nhìn văn hóa, NXB Thông tin và Truyền thông, 2014 của tác giả Lê Nguyên Cẩn Trong

công trình này, tác giả đã khảo sát và đem đến một số góc nhìn thú vụ về một số khía cạnh trong Truyện Kiều dưới góc nhìn văn hóa

Trong các tác giả nghiên cứu về Truyện Kiều dưới góc nhìn văn hóa (trong

đó có nội dung xã hội trong Truyện Kiều) không thể không kể đến tác giả Trần Nho

Thìn Trong bài viết: Cảm nhận của Nguyễn Du về xã hội Trong Truyện Kiều, tác giả đã đề cập đến một số khía cạnh về xã hội trong Truyện Kiều dưới lăng kính văn

hóa như: cõi người, miền nhân gian, không tưởng xã hội, sự đối lập giữa không gian

gia đình và không gian xã hội…Ông không gọi xã hội Truyện Kiều là xã hội phong

kiến (vì nhiều lý lẽ như đây chỉ là khái niệm chúng ta ở thời hiện đại gán cho Nguyễn Du chứ không phải khái niệm Nguyễn Du dùng để suy nghĩ và Nguyễn Du cũng không quan niệm tất cả giai cấp thống trị là xấu, là ác như quan điểm giai cấp

của xã hội học macxit Trong Truyện Kiều có ông quan xấu, ác nhưng cũng có

những ông quan tốt

Trần Nho Thìn phân tích xã hội Truyện Kiều thông qua các cảm nhận của các nhân vật Truyện Kiều về xã hội Trong Truyện Kiều, xã hội được hình dung là “đất

khách quê người”, “chân trời góc bể”, là “miệng hùm nọc rắn”, “địa ngục ở miền nhân gian”… Con người trong tác phẩm sợ chia ly, ra khỏi nhà là bị lo âu ám ảnh Ông dựa vào văn hóa Việt Nam để chỉ ra nguyên nhân của các cảm nhận rùng rợn

về xã hội đó Có nguyên nhân thuộc về trình độ thấp của giao thông nên không gian địa lý với con người thưở xưa rất rộng lớn, con người thấy sợ hãi, lo lắng Có nguyên nhân thuộc về trinh độ của người xưa về tổ chức quản lý xã hội còn yếu kém nên tính mạng con người rất mong manh, nên bọn Ưng Khuyền mới dễ dàng tìm thấy một xác người sẵn thây vô chủ bên sông để thực hiện âm mưu của Hoạn Thư Có nguyên nhân thuộc về trình độ và xu hướng tổ chức xã hội thưở xưa, khi người ta chọn đức trị đã “đưa đến trước cửa công, ngoài thì là lý song trong là tình” chứ không phải pháp trị làm nguyên tắc tổ chức xã hội nên dẫn đến tình trạng oan sai tràn lan, xét xử tùy tiện…Nếu xã hội không được phát triển về giao thông thì con người vẫn cứ sợ đi xa, không tổ chức theo mô hình pháp trị thì số phận con người trước sau vẫn như số phận bi đát của Thúy Kiều

Trong lịch sử văn học Việt Nam, Truyện Kiều là tác phẩm có lịch sử tiếp

nhận phong phú và phức tạp nhất Tuy nhiên, trong giới hạn của luận văn này, chúng tôi chỉ điểm qua một số công trình tiêu biểu nghiên cứu về nội dung xã hội

trong Truyện Kiều từ các khuynh hướng tiếp cận ở những giai đoạn lịch sử khác

nhau Các khuynh hướng này tiêu biểu cho các giai đoạn khác nhau của quá trình

tiếp nhận và vận dụng các khung lí thuyết để tìm hiểu kiệt tác Truyện Kiều

Đây là những khơi gợi quý báu cho chúng tôi trong quá trình thực hiện luận văn này Kế thừa những thành tựu trên, luận văn của chúng tôi tiếp tục đi sâu làm rõ

vấn đề xã hội trong Truyện Kiều từ ba góc nhìn: xã hội học, thi pháp học và văn hóa

học dựa trên sự khảo sát đồng bộ trong toàn bộ tác phẩm Từ đó, luận văn Vấn đề

xã hội trong Truyện Kiều từ những góc nhìn khác nhau của chúng tôi sẽ đưa ra

những nhận xét, kiến giải về từng góc nhìn cũng như đánh giá ưu điểm và hạn chế của từng cách tiếp cận nói trên một cách hệ thống và toàn diện

3 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Vấn đề xã hội trong Truyện Kiều từ các góc nhìn khác nhau (xã hội học, thi

+ Chỉ ra và làm rõ từng khía cạnh của vấn đề xã hội trong Truyện Kiều từ mỗi

góc nhìn Đưa ra những đánh giá về ưu điểm và hạn chế của các cách tiếp cận này

- Phạm vi tư liệu:

Truyện Kiều, NxbVăn học, 2008

Các văn bản nghiên cứu về Truyện Kiều và vấn đề xã hội trong Truyện Kiều từ các hướng nghiên cứu kể trên

4 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu

4.1 Mục đích nghiên cứu

Luận văn tiến hành phân tích nhằm làm rõ sự khác nhau cũng như ý nghĩa của mỗi phương pháp tiếp cận/cách đọc (cách tiếp nhận) khác nhau đối với nội dung

xã hội trong Truyện Kiều: Cụ thể cách tiếp cận nội dung xã hội trong Truyện Kiều

dưới góc nhìn xã hội học, thi pháp học và văn hóa học Từ đó, luận văn chỉ ra những ưu điểm và hạn chế của từng cách tiếp cận và góp phần chứng minh, khẳng định sự sáng tạo của Nguyễn Du trong việc tiếp thu truyền thống văn hóa Việt cũng như tôn vinh ông với tư cách là một đại thi hào, một nhà văn hóa lớn của dân tộc

Luận văn sẽ góp thêm tiếng nói lí giải về sức sống lâu bền của kiệt tác Truyện Kiều trong lòng dân tộc

4.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

+ Tổng hợp tài liệu; thu thập các ngữ liệu để làm rõ các khía cạnh của vấn đề

xã hội trong Truyện Kiều từ ba hướng tiếp cận: thi pháp học, xã hội học, văn hóa học

+ Khảo sát và chỉ ra đặc điểm, lý giải nguyên nhân của các cách đọc (cách

tiếp nhận) khác nhau đối với nội dung xã hội trong Truyện Kiều

+ Phân tích, làm rõ ưu điểm và hạn chế của từng cách tiếp cận về nội dung

xã hội trong Truyện Kiều Đưa ra các căn cứ để đánh giá và lý giải vấn đề này ở

từng hướng tiếp cận

+ Khẳng định những giá trị mới mẻ của tác phẩm Truyện Kiều, cái nhìn tiến

bộ cũng như tài năng nhiều mặt của của Nguyễn Du thể hiện qua kiệt tác này

5 Phương pháp nghiên cứu

5.1 Phương pháp phân tích - tổng hợp: Phương pháp này giúp chúng tôi

tiếp cận và khảo sát trực tiếp văn bản tác phẩm cũng như các văn bản nghiên cứu về

Truyện Kiều, vấn đề xã hội trong Truyện Kiều và đưa ra những luận điểm khái quát

của luận văn

5.2 Phương pháp so sánh - đối chiếu: Là phương pháp nhằm làm nổi bật

các hướng khác nhau khi tiếp cận vấn đề xã hội trong Truyện Kiều Cụ thể là soi

chiếu vấn đề này từ lăng kính của thi pháp học, xã hội học và văn hóa học

5.3 Phương pháp lịch sử: Phương pháp này được chúng tôi áp dụng khi tìm

hiểu các quan điểm, các cách tiếp cận Truyện Kiều vào những thời điểm lịch sử

khác nhau

5.4 Phương pháp nghiên cứu liên ngành: Tìm hiểu mối quan hệ giữa văn

học - văn hóa – lịch sử - xã hội để có cơ sở đánh giá khách quan giá trị nhiều mặt

của tác phẩm Truyện Kiều trong dòng chảy văn học dân tộc Những phương pháp

này sẽ được chúng tôi vận dụng một cách linh hoạt trong quá trình nghiên cứu

6 Đóng góp mới của đề tài

Trên cơ sở tiến hành khảo sát, thống kê một cách hệ thống, luận văn giới thiệu, phân tích và lý giải về các cách đọc (cách tiếp nhận) khác nhau đối với nội dung xã hội trong Truyện Kiều bằng cách chỉ rõ các những ưu điểm và hạn chế của

ba góc nhìn tiêu biểu: xã hội học, thi pháp học và văn hóa học Đưa ra những đánh giá và lý giải về từng tiếp cận Từ đó, luận văn góp phần tôn vinh tài năng nhiều mặt của Nguyễn Du cũng như góp phần khẳng định sức sống bất diệt của kiệt tác

Truyện Kiều trong trong lịch sử văn học dân tộc

7 Bố cục

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo và Phụ lục, luận văn gồm

3 chương:

Chương 1: Tiếp cận vấn đề xã hội trong Truyện Kiều từ góc nhìn xã hội học

Chương 2: Tiếp cận vấn đề xã hội trong Truyện Kiều từ góc nhìn thi pháp học

Chương 3: Tiếp cận vấn đề xã hội trong Truyện Kiều từ góc nhìn văn hóa học

PHẦN NỘI DUNG Chương 1

TIẾP CẬN VẤN ĐỀ XÃ HỘI TRONG TRUYỆN KIỀU

TỪ GÓC NHÌN XÃ HỘI HỌC

1.1 Khái quát về cách tiếp cận vấn đề xã hội Truyện Kiều theo hướng xã hội học

Theo từ điển tiếng Việt: Thuật ngữ “xã hội” được hiểu theo ba nghĩa sau: (1) Hình thức sinh hoạt chung có tổ chức của loài người ở một trình độ phát triển nhất định của lịch sử, xây dựng trên cơ sở một phương thức sản xuất nhất định (2) Đông đảo những người sống cùng một thời (nói tổng quát): dư luận xã hội, làm công tác xã hội…(3) (kết hợp hạn chế) Tập hợp người có địa vị kinh tế - chính trị như nhau; tầng lớp VD: xã hội thượng lưu

Trong luận văn này, chúng tôi sử dụng khái niệm “xã hội” theo nghĩa thứ 2 trong định nghĩa trên: Những người cùng sống một thời tạo thành xã hội, họ có quan

hệ tương tác như thế nào đó, được tổ chức theo hình thức nào đó

Đối chiếu cơ sở lí luận nói trên vào Truyện Kiều chúng ta có thể điểm qua

các vấn đề hay nội dung xã hội được Nguyễn Du đề cập đến trong tác phẩm như:

đạo đức, tư tưởng xã hội, đấu tranh giai cấp, tệ nạn xã hội, bất bình đẳng giới, công bằng xã hội, hôn nhân – gia đình, thân phận phụ nữ, tôn giáo, cơ cấu xã hội,

vị thế các giai tầng… Đây cũng chính là những chỉ dẫn quan trọng để chúng tôi tiến hành khảo sát, phân tích một công trình tiêu biểu nghiên cứu về Truyện Kiều nói chung và nội dung xã hội trong Truyện Kiều nói riêng dưới góc nhìn xã hội học

1.2 Đặc điểm một số công trình tiêu biểu cho khuynh hướng tiếp cận vấn đề xã

hội trong Truyện Kiều từ góc nhìn xã hội học

Giới phê bình Macxit nhìn nhận xã hội chủ yếu theo lập trường giai

cấp, theo đó các thành viên xã hội được phân nhóm thành giai cấp, tầng lớp và quan

hệ giữa họ là quan hệ theo nguyên tắc đấu tranh giai cấp

Dưới góc nhìn xã hội học, các nhà nghiên cứu đã áp dụng những lý thuyết tiếp cận của phương Tây vào giải mã các khía cạnh trong nội dung xã hội của

Truyện Kiều Cách làm chung của các nhà phê bình là dựa trên ý thức hệ của quan

điểm Mác xít để đối chiếu nội dung xã hội với những mâu thuẫn của cuộc đấu tranh giai cấp trong hoàn cảnh thực tế của lịch sử đương thời, dùng những cứ liệu từ thân thế, cuộc đời tác giả và những dữ kiện xã hội lịch sử để giải mã và thẩm bình về các giá trị nhiều mặt của tác phẩm cũng như đóng góp của Nguyễn Du Qua khảo sát,

phân tích một số công trình tiêu biểu tiếp cận Truyện Kiều theo khuynh hướng này,

chúng tôi rút ra 5 nhận xét cơ bản sau:

1.2.1 Truyện Kiều phản ánh trung thành hiện thực xã hội phong kiến

Một trong những đặc trưng cơ bản nhất của quan điểm xã hội học macxit là

đề cao lý luận phản ánh hiện thực và đề cao đấu tranh giai cấp, coi đấu tranh giai cấp là động lực phát triển xã hội nên các nghiên cứu về nội dung xã hội trong

Truyện Kiều theo hướng xã hội học đều trình bày bối cảnh xã hội Việt Nam thế kỷ XVIII- nửa đầu thế kỷ XIX, để chỉ ra rằng Truyện Kiều đã phản ánh hiện thực đó

một cách trung thực

Từ năm 1940, Trương Tửu – Nguyễn Bách Khoa được coi là người tiên phong trong việc đã vận dụng phương pháp luận mác-xít với chút phân tâm học Freud để đưa vào phê bình Chỉ xét về phương diện chủ thuyết và viết thành hệ thống hẳn hòi thì phải nhận là Nguyễn Bách Khoa thành công hơn tất cả những nhà phê bình trước ông và hiện nay cũng khó tìm ra một Nguyễn Bách Khoa khác.” [48] Là một thành viên của nhóm Hàn Thuyên nên căn bản tư tưởng của Trương Tửu – Nguyễn Bách Khoa cũng được đánh giá là Tơ rốt kít khi nhìn lại lịch sử và văn học Việt Nam

trong đó có Truyện Kiều

Tiếp đến là công trình Nguyễn Du và Truyện Kiều của Nguyễn Bách Khoa

xuất bản năm 1943 với “mục đích khám phá giai cấp tính của tác giả và tác phẩm Hơn nữa, nó còn có tham vọng tìm đến nguồn gốc của giai cấp tính ấy trong bối cảnh lịch sử và xã hội đương thời của Nguyễn Du Vì thế nên Nguyễn Bách Khoa

đã để nhiều trang nói về giai cấp Nguyễn Du, thời đại Nguyễn Du, trạng thái xã hội

– đặc biệt là cuộc đấu tranh giai cấp – lúc bình sinh của Nguyễn Du.” [36; tr.30]

Nhà nghiên cứu cũng khẳng định rằng: “Sáng tác Truyện Kiều, Nguyễn Du chủ ý

phản ánh tình trạng thối nát của xã hội đương thời, giải quyết vấn đề chính trị của thời đại theo quan điểm giai cấp quý tộc.” [36; tr.30]

Với tác phẩm, Truyện Kiều và thời đại Nguyễn Du [36] Trương Tửu cũng đã

dành phần 1 của chương 3 để giới thiệu về bối cảnh thời đại Nguyễn Du từ đó liên

hệ, giải mã, cắt nghĩa các vấn đề của tác phẩm Chẳng hạn, tác giả viết: “Đứng về mặt lịch sử mà xét thì đến thời Nguyễn Du (từ 1785 trở đi), tập đoàn “thuần phong kiến” và họ Trịnh đã cấu kết chặt chẽ với nhau (mặc dầu vẫn xảy ra ít nhiều xung đột cá nhân) để đối phó với kiêu binh, với Tây Sơn, với Nguyễn Hữu Chỉnh đang uy hiếp chúng Đặc biệt vua Lê càng bám chặt lấy bọn tướng tá của chúa Trịnh làm phên dậu để nương tựa.” Bản thân là một nhà triết học, một nhà sử học, một nhà nghiên cứu văn học nên Trương Tửu có những hiểu biết sấu sắc về nhiều lĩnh vực

để soi chiếu và cắt nghĩa tác phẩm này Ông đã đưa ra nhiều tư liệu lịch sử về thời đại, thân thế Nguyễn Du như những căn cứ, lí lẽ để luận bàn các tầng ý nghĩa của

Truyện Kiều Ông cũng chỉ ra 4 điểm cơ bản cần lưu ý khi dùng những những hiểu biết về thời đại để nghiên cứu thấu đáo nội dung tư tưởng Truyện Kiều và ý thức

chủ quan của Nguyễn Du

Cũng như những công trình trước đó, Trương Tửu – Nguyễn Bách Khoa đều

khẳng định nội dung xã hội trong Truyện Kiều là sự tái hiện, phán ảnh trung thực

bối cảnh lịch sử đương thời nhưng qua lăng kính chủ quan mang đậm màu sắc giai cấp của tác giả Đó là những căn cứ vô cùng quan trọng mà nhà nghiên cứu khi tiếp

cận nội dung xã hội Truyện Kiều cũng như tìm hiểu tư tưởng của Nguyễn Du không

thể bỏ qua

Tác giả Minh Tranh trong bài viết Tìm hiểu Truyện Kiều và Nguyễn Du [35]

đã dành một phần lớn nội dung trong bài viết để nói về bối cảnh xã hội thời đại Nguyễn Du như một căn cứ quan trọng để soi chiếu và giải mã nội dung xã hội

được phản ánh trong Truyện Kiều Minh Tranh quan niệm rằng: “Giá trị một tác

phẩm văn học xuất sắc là ở chỗ nó phản ánh đúng được thời đại, phản ánh đúng được ý nghĩ tâm tình của đa số nhân dân trong thời đại hoặc về toàn diện, hoặc về

những phương diện điển hình nào đó.” [35; tr 19] Ngay phần đầu của công trình,

Minh Tranh cũng thể hiện rất rõ quan điểm xã hội học mác xít khi tiếp cận Truyện Kiều: “Chúng ta sẽ nhận xét các tác phẩm có giá trị xưa kia trong hoàn cảnh lịch sử

nhất định của nó và theo tính chất phức tạp của quan điểm giai cấp của tác giả Trong xã hội có giai cấp, những mâu thuẫn giai cấp, xung đột giai cấp là điều không sao tránh khỏi Những mâu thuẫn ấy phản ánh vào những tác phẩm xuất sắc, vào tư tưởng những tác giả của nó và hiện ra trong nội dung của tác phẩm, trong cách nhìn của tác giả và trong văn chương của tác giả nữa Đó là những tiêu chuẩn theo ý

chúng tôi có thể soi đường cho chúng ta tìm hiểu Truyện Kiều và Nguyễn Du và

chắc chắn chúng ta đi gần với chân lý hơn.” Minh Tranh không chỉ thể hiện rất rõ khuynh hướng và mục đích tiếp cận tác phẩm mà ông còn khẳng định một cách chủ quan rằng bối cảnh xã hội thời đại Nguyễn Du sống được thể hiện và phản ánh vào trong tác phẩm… như một lẽ đương nhiên Trong bài viết của mình, tác giả Minh Tranh đã chỉ ra thời đại mà Nguyễn Du sống chia làm ba thời kỳ, gồm:

“1 Thời kỳ thứ nhất là thời kỳ phong trào nông dân ở Bắc tạm lùi, hai bọn phong kiến Trịnh và Nguyễn gầm ghè nhau, mâu thuẫn giữa vua Lê chúa Trịnh nổi lên Trong lúc đó thì quân Mãn Thanh uy hiếp ngoài biên cương Ở Nam bọn chúa Nguyễn cũng đang phải đối phó với phong trào nông dân và quân của chúa Trịnh uy hiếp ở Thuận hóa Đó là thời kỳ 1789 trở về trước

2 Phong trào nông dân ở Bắc và Nam nổi lên như vũ báo dận chìm và quật đổ ngai vàng của vua Lê chúa Trịnh, của chúa Nguyễn, tiêu diệt cả quân Xiêm can thiệp và quân Mãn Thanh xâm lược Rồi nông dân đại thắng Thời kỳ này đáng chú

ý nhất từ 1789 đến 1802

3 Thời kỳ thứ ba là 1802 về sau tức là thời kỳ chúa Nguyễn tiêu biểu cho tầng lớp đại địa chủ trong nước đánh bại được Tây Sơn và phục hồi chế độ thống trị của bọn đại địa chủ phong kiến.” [35; tr 20-21]

Minh Tranh chỉ ra đặc điểm bối cảnh xã hội Việt Nam đương thời để soi chiếu vào tác phẩm của Nguyễn Du và đi đến khẳng định: Nguyễn Du sinh trưởng trong

ba thời kỳ ấy và đã ghi lại “những điều trông thấy mà đau đớn lòng”: “Những mâu

thuẫn chính của xã hội đương thời đã thể hiện ra trong cuộc bể dâu ấy, trong Truyện Kiều Đó là những mâu thuẫn phức tạp giữa các giai cấp chính của xã hội, giữa các

tầng lớp trong một giai cấp, trong nội bộ mỗi giai cấp.” [35; Tr 21]

Khác Minh Tranh, Trần Đức Thảo trong bài viết Nội dung xã hội Truyện Kiều

[31], không dành riêng một mục để giới thiệu về bối cảnh xã hội Việt Nam thế kỷ XVIII - nửa đầu thế kỷ XIX mà chỉ điểm xuyết những bối cảnh tiêu biểu, những sự kiện nổi bật, những mâu thuẫn điển hình của xã hội Việt Nam đương thời khi luận

bàn từng khía cạnh nội dung xã hội được Nguyễn Du truyền tải trong Truyện Kiều

Chẳng hạn: Trần Đức Thảo đã đưa ra nhận định “Kiều tìm đường giải phóng trong phong trào nông dân khởi nghĩa” và dựa vào bối cảnh xã hội để lý giải như sau:

“Vấn đề hưởng phú quý lúc bấy giờ là phụ Điểm chính là Kiều đã đứng về phe nhân dân chống chế độ thống trị” Từ quan điểm triết học mác xít, nặng tính giai cấp, nhà nghiên cứu cũng cho rằng: “Nguyễn Du khi tán thành những hành động tự

do của Kiều đi tìm Kim Trọng, đã chịu ảnh hưởng của những đòi hỏi mở rộng phong hóa, do đời sống thành thị gây ra – Rõ hơn nữa là việc tranh chấp giữa hai cha con

họ Thúc, trong ấy Nguyễn Du đã đứng hẳn về bên Thúc Sinh, chê trách Thúc Ông, người thương nhân lạc hậu…Giai cấp thương nhân Đông phương yếu ớt, phức tạp, dễ phong kiến hóa, không phải là lực lượng chính trong nhân dân.” [31, tr 38]

Đứng từ quan điểm triết học mác xít, tuy thẳng thắn và có phần “cảm tính” khi chỉ ra những điểm hạn chế của Nguyễn Du: “Truyện Kiều có nhiều nét điển hình đi sâu vào thực tế xã hội đương thời, bộc lộ những mâu thuẫn nội tại và biểu hiện nội dung tiến hóa của nó, lấy cái hiện thực khách quan mà kết án chế độ áp bức bóc lột,

đề cao những lực lượng hùng mạnh của nhân dân đầu tranh Nhưng Nguyễn Du không diễn tả được cái hiện thực tiến hóa ấy trong cuộc biến chuyển cách mạng của nó.” [31, tr 39] nhưng Trần Đức Thảo cũng phải thừa tính chất trung thực trong bức

tranh xã hội mà Truyện Kiều phản ánh cũng như vị trí, giá trị nổi bật của thi phẩm:

“Với tất cả những giới hạn của thời đại và giai cấp tính của tác giả, Truyện Kiều là

áng văn kiệt tác diễn tả sâu sắc nhất, trong truyền thống văn học dân tộc, hiện thực

xã hội dưới chế độ phong kiến suy đồi, từ những mâu thuẫn nội bộ trong giai cấp thống trị đến cuộc đấu tranh anh dũng của quần chúng nhân dân.” [31, tr 40]

Trần Đức Thảo đã soi chiếu 3 bình diện hiện thực khi tiếp cận Truyện Kiều,

bao gồm: hiện thực xã hội gắn với thời đại Nguyễn Du (thế kỷ XVIII - nửa đầu thế

kỷ XIX), hiện thực được phản ánh trong Truyện Kiều và hiện thực xã hội gắn với

thời đại mà chính nhà nghiên cứu đang sống (những năm 50, 60 của thế kỷ XX) Điều này giúp cho nhà nghiên cứu mở rộng biên độ bình luận, đưa ra được nhiều

kiến giải thú vị về nội dung xã hội của Truyện Kiều cũng như các bình diện khác

của tác phẩm

Như vậy, qua khảo sát, phân tích các công trình trên, chúng ta có thể dễ dàng

nhận thấy các nhà nghiên cứu khi tiếp cận Truyện Kiều nói chung, nội dung xã hội của Truyện Kiều nói riêng theo hướng tiếp cận xã hội học (cụ thể là xã hội học mác

xít) đều rất coi trọng vấn đề đối sánh bối cảnh lịch sử, bối cảnh thời đại với giá trị của tác phẩm và tư tưởng của nhà văn Đây được coi là khâu quan trọng trong phương pháp tiếp cận và giải mã để hiểu sâu sắc hơn những tầng nội dung “nằm ngoài văn bản” mà người nghiên cứu không thể bỏ qua Các công trình nghiên cứu

nội dung xã hội trong Truyện Kiều không chỉ giới thiệu về bối cảnh xã hội Việt

Nam đương thời (thế kỷ XVIII- nửa đầu thế kỷ XIX) mà còn phân tích, biện giải để

đi đến chứng minh và khẳng định rằng Truyện Kiều đã phản ánh một cách trung

thực hiện thực đương thời với đầy những biến động và phức tạp ấy

1.2.2 Truyện Kiều đã phản ánh thực trạng xã hội phong kiến giai đoạn suy tàn

Các nghiên cứu theo hướng xã hội học đều khẳng định Truyện Kiều phản ánh thực trạng xã hội phong kiến, xã hội Truyện Kiều là xã hội phong kiến giai đoạn

suy tàn, thối nát, mục ruỗng Xã hội ấy tồn tại hàng loạt những mâu thuẫn mà mâu thuẫn điển hình nhất là mẫu thuẫn giữa giai cấp thống trị và giai cấp bị trị

Theo tác giả Minh Tranh: “Những mâu thuẫn của xã hội đương thời đã thể hiện ra trong cuộc bể dâu ấy, trong Truyện Kiều đó là những mâu thuẫn phức tạp giữa các giai cấp chính của xã hội giữa các tầng lớp trong một giai cấp, trong nội bộ mỗi giai cấp.” [35; Tr 20] Nhà nghiên cứu cũng lưu ý rằng: “Trong xã hội đương thời đã nổ ra những mâu thuẫn kịch liệt giữa giai cấp thống trị và những giai cấp bị trị và trong bản thân giai cấp thống trị lúc bấy giờ đã nảy ra mầm phân hóa giữa yếu

tố thuần phong kiến và yếu tố thị dân Đó là những mâu thuẫn phản ánh trong

Truyện Kiều mà ta cần chú ý.” [35; tr 21] Nhà nghiên cứu Minh Tranh đã lần theo

diễn biến trong cuộc đời Kiều để chỉ ra rằng những diễn biến trong cuộc đời nàng Kiều đều gắn với các biến động của xã hội Việt Nam đương thời Nhà nghiên cứu

đã dùng những cứ liệu lịch sử có thật trong đời sống đương thời để biện giải và chỉ

ra sự tương đồng trong cách phản ánh của Nguyễn Du, từ đó đi đến khẳng định:

“Xã hội Truyện Kiều chính là xã hội thời Nguyễn Du, xã hội nước ta hồi cuối thế kỷ

thứ 18 sang đầu thế kỷ thử 19 Hiện thực ấy là những mâu thuẫn quyết liệt giữa nông dân với phong kiến; những mâu thuẫn giữa phong kiến thuần túy với phong kiến đã chuyển sang kinh doanh theo nhà buôn Hiện thực ấy là phong trào nông dân đã thắng nhưng cuối cùng vì thiếu cảnh giác đã để kẻ thù trà trộn vào hàng ngũ của mình để đến nỗi “ngọn cờ ngơ ngác, trống canh trễ tràng” và cuối cùng thì

“trong hài hoài lũy tan hoang” Song mặc dầu vậy, khí thế của nông dân không phải

là bị rập tắt hẳn.” [35; tr 29]

Từ góc nhìn xã hội học, nhà nghiên cứu Minh Tranh cho rằng, Nguyễn Du đã thay nhân dân nói lên tiếng nói và suy nghĩ của mình về xã hội đương thời ấy: “Tác giả không những nói lên ý nghĩ của tầng lớp xã hội của mình mà còn nói lên ý nghĩ của toàn dân và bằng lời nói của dân… Chế độ phong kiến trong điều kiện kinh tế hàng hóa đang nảy nở đã đẻ ra bọn sai nha ăn tiền hối lộ; bọn thằng bán tơ, Tú Bà, bọn Mã Giám Sinh, Sở Khanh, Bạc Bà, Bạc Hạnh Đó là những nhân vật tiêu biểu cho chế độ thống trị đương thời và có những cử chỉ, hành động mà nghe Nguyễn Du

kể lại, ta sẽ thấy nhân dân ta lúc bấy giờ có ý nghĩ như thế nào.” [35; tr 32] Nhà nghiên cứu đã đánh giá rất cao thái độ của Nguyễn Du khi phản ánh hiện thực này trong tác phẩm: “Thực ra điều căn bản ở đây không phải là kỹ thuật mà chính là vấn

đề thái độ của tác giả đối với chế độ đương thời…Chính thái độ ấy đã khiến cho Nguyễn Du phác ra rất tài tình những con người hiện thực của thời đại cũng như những nét điển hình của ý nghĩ tâm tình của thời đại.” [35; tr 33]

Trần Đức Thảo, Trương Tửu và Lê Đình Kỵ trong các bài viết của mình cũng

đi sâu bàn bạc và lý giải về từng khía cạnh của nội dung xã hội trong Truyện Kiều

nhưng thông qua đó các tác giả đều hướng đến việc khẳng định: Truyện Kiều đã

phản ánh thực trạng xã hội phong kiến giai đoạn suy tàn, thối nát, mục ruỗng

Với tác phẩm, Truyện Kiều và thời đại Nguyễn Du [36], Trương Tửu đã dành

dung lượng chủ yếu để phê bình về vấn đề này Trong chương 2, Trương Tửu đặt ra

và giải đáp cho câu hỏi: “Tính chất chống phong kiến của Truyện Kiều được Nguyễn Du thể hiện như thế nào?” Ông đã dẫn ra các quan điểm trước đó của một

số nhà nghiên cứu như Hoài Thanh, Trần Đức Thảo, Đào Duy Anh, Minh Tranh, Đặng Thai Mai, Phan Khôi, Hoàng Xuân Nhị về vấn đề trên và cho rằng các quan điểm ấy chưa bao quát được hết các khía cạnh trong giá trị nhân đạo của Truyện

Kiều Từ đó, Trương Tửu chủ trương: “Ở Truyện Kiều, cái giá trị mà chúng ta cần

nhấn mạnh và đề cao hơn nữa là khía cạnh tích cực của tính chất chống phong kiến Chính nhân tố này mới là chân tướng ý thức của Nguyễn Du, chân tướng ý nghĩa của Truyện Kiều” [36, tr47] Ở phần sau của công trình nghiên cứu, Trương Tửu đã chỉ ra các dữ liệu lịch sử liên quan đến Nguyễn Du và chế độ phong kiến và chỉ ra

mối liên hệ thực tế đối với nội dung xã hội của Truyện Kiều Ông sử dụng cơ sở lý

luận văn nghệ mác xít để cắt nghĩa lại và đưa ra những giải thích mới mẻ hơn về

sức hấp dẫn của Truyện Kiều: “Tác giả Nguyễn Du đứng về phía các tầng lớp nhân

dân chống phong kiến ở đương thời, đã phản ảnh trung thành và ca tụng nhiệt liệt một cuộc khởi nghĩa vĩ đại nhất của nông dân Việt Nam trong lịch sử - cuộc khởi nghĩa Tây Sơn với tất cả ưu và nhược điểm của nó” Khác với cách tiếp cận phân tâm học như trước 1945, ở thời điểm viết công trình nghiên cứu này, Trương Tửu thấy rằng “phê bình văn học là một phương diện của đấu tranh giai cấp trên mặt trận

ý thức hệ” Cũng vì thế ông cho rằng, “toàn bộ đời sống ý thức của Nguyễn Du hình thành song song với toàn bộ quá trình thành bại của phong trào Tây Sơn”, Nguyễn

Du đã phản ánh vào tác phẩm một vài cục diện cốt yếu của phong trào này, - theo Trương Tửu - “nếu không nghiên cứu Nguyễn Du như một hiện tượng tâm lý phản

ánh phong trào Tây Sơn thì sự thành công bền bỉ của Truyện Kiều trong nông dân

Việt Nam là một điều bí ẩn không giải thích được” Được đánh giá là nhà phê bình tiên phong và tài hoa đã đưa phê bình Việt Nam vào thời hiện đại, xuất hiện cùng thời với Lê Thanh, Hải Triều và trước Hoài Thanh, Vũ Ngọc Phan nhưng Trương

Tửu, ngay từ 1935, đã tìm một hướng đi mới: coi phê bình là việc nghiên cứu tác phẩm chứ không phải chỉ là sự thuần túy cảm nhận cái đẹp như Hoài Thanh, hoặc

sự phê phán theo quy ước giáo khoa như Vũ Ngọc Phan” [48] Do đó, tuy còn những hạn chế và có phần cứng nhắc trong quan điểm tiếp cận nhưng những đóng

góp của Trương Tửu trong lĩnh vực nghiên cứu Truyện Kiều cả về mặt nội dung và phương pháp vẫn rất đáng ghi nhận Trong công trình Truyện Kiều và chủ nghĩa hiện thực của Nguyễn Du, trên cơ sở nội dung của phương pháp hiện hiện thực chủ

nghĩa đã được giới thuyết kĩ lưỡng cùng kinh nghiệm lịch sử về các bước ngoặt

văn học trên thế giới, soi chiếu vào Truyện Kiều, Lê Đình Kỵ cũng đưa ra những

kết luận đáng chú ý khi tìm hiểu nội dung xã hội của tác phẩm Từ góc nhìn xã hội

học, ông đã chứng minh và khẳng định: “Truyện Kiều là một sáng tạo của Nguyễn

Du, một sản phẩm của xã hội và của thời đại Nguyễn Du, tác phẩm phản ánh “con người Việt Nam” cảm nghĩ của người Việt Nam, xã hội Việt Nam” [20, tr.7]

Trần Đức Thảo, khi phân tích làm rõ nội dung giữa tài và mệnh cũng luôn

chú ý lý giải từ quan điểm xã hội học Mác xít Ông chỉ ra và khẳng định bức tranh

xã hội đương thời được phản ánh trong Truyện Kiều: “Đối với những tầng lớp trung

gian dưới chế độ phong kiến suy đồi từ thương nhân, chủ thủ công đến thừa lại, tiểu

địa chủ, mâu thuẫn giữa tài và mệnh xuất phát từ kinh nghiệm thực tế xã hội Họ có

phương tiện để rèn luyện cá nhân, xây dựng tài năng nhưng lại không được sử dụng cái tài năng ấy một cách xứng đáng, vì bị bọn quý tộc, quan liêu đàn áp, có khi biến cái tài năng ấy thành một cái tai vạ.” [31, tr.13] Tác giả bài viết đã dẫn ra các trường hợp trong thực tế lịch sử liên quan đến những người thợ thủ công giỏi nhưng giấu nghề vì không muốn đi làm cho nhà nước phong kiến với chế độ bán nô lệ, những nhà Nho (Nguyễn Tuyển, Nguyễn Hữu Cầu, Nguyễn Danh Phương, Nguyễn Nhạc…) bất mãn với thời thế đã đứng ra lãnh đạo phong trào nông dân khởi nghĩa nhưng bị thành phần thống trị, quý tộc quan liêu đàn áp Tác giả Trần Đức Thảo miêu tả nội dung xã hội Truyện Kiều từ tầng sâu của bản chất giai cấp bởi ông có

vốn kiến thức uyên thâm về triết học, lịch sử và xã hội Ông đã đặt Truyện Kiều vào

bối cảnh lịch sử mà nó ra đời để đưa ra những nhận định về giá trị phản ánh hiện thực của tác phẩm Ông gọi tên, chứng minh bản chất của xã hội đương thời và xã

hội được phán ánh trong Truyện Kiều bằng lăng kính của nhà triết học thấm nhuần

quan điểm giai cấp luận: “Mâu thuẫn giữa tiểu phong kiến và phong kiến thống trị

là mâu thuẫn nội bộ trong giai cấp phong kiến, đồng thời cũng là nơi phản ánh toàn

bộ mâu thuẫn của xã hội phong kiến, nơi phân hóa giai cấp phong kiến Cái bạc mệnh của những phần tử tiểu phong kiến bị đàn áp, bắt nguồn từ hoàn cảnh giai cấp Đối với họ, nó xuất hiện như là một quy luật chung.” [31, tr 13]

Trên cơ sở chỉ ra tính chất mâu thuẫn phức tạp trong thế giới quan Nguyễn

Du, nhà phê bình Lê Đình Kỵ đã đưa ra những đánh giá về khía cạnh nội dung xã hội của tác phẩm này, chỉ ra thực tại xã hội thối nát, mục ruỗng được phản ánh

trong tác phẩm Truyện Kiều Ông không những chỉ ra bức tranh về thực tại tế xã hội

mà còn chỉ ra cả những hạn chế của thời đại và tư tưởng của Nguyễn Du Theo ông,

trong quan niệm của Nguyễn Du, chủ nghĩa định mệnh của Truyện Kiều bắt nguồn

từ tư tưởng thiên mệnh của đạo Nho, đồng thời cũng bắt nguồn từ tư tưởng luân hồi nhân quả của nhà Phật Đạo Nho chủ trương thiên mệnh nhưng lại đề cao hành động; đạo Phật thừa nhận tác dụng của tu tâm, tức là hành động và ý thức con người nhưng lại thừa nhận tác động của những lực lược huyền bí siêu hình, giải thích họa

phúc của con người hoàn toàn thần bí Chữ mệnh ở Truyện Kiều dù hiểu theo nghĩa

nào cũng là một triết lý tiêu cực “Tư tưởng thiên mệnh và nghiệp báo là sản phẩm tất yếu của xã hội phong kiến và nhằm duy trì trật tự phong kiến Xã hội phong kiến nước ta là xã hội nông nghiệp lạc hậu” [20, tr.107], con người nông nghiệp quanh năm làm ăn theo sự tuần hoàn của thời tiết, theo một định luật bất di bất dịch như xã hội xung quanh, điều này đưa đến tư tưởng định mệnh; khi chiến tranh thiên tai bệnh tật xảy ra, con người nông nghiệp đều bất lực như nhau và không lý giải được,

họ tin vào số mệnh, định mệnh Lê Đình Kỵ nhấn mạnh: thời đại Nguyễn Du là thời đại có nhiều biến cố xã hội dữ dội, “nếu có thời nào dễ đẻ ra tư tưởng nghiệp báo thì đúng đó là thời Nguyễn Du” [20, tr.108] Đóng góp của Lê Đình Kỵ không chỉ ở chỗ ông đã xác định đúng mức vị trí và tác dụng của tư tưởng định mệnh trong

Truyện Kiều, tìm hiểu thái độ phức tạp của Nguyễn Du đối với tư tưởng định mệnh

ấy Đi sâu vào biểu hiện cụ thể của tư tưởng định mệnh, Lê Đình Kỵ cũng đưa ra những bàn luận về chữ tài, chữ mệnh và chữ tâm được thể hiện trong tác phẩm này

Chẳng hạn, khi bình luận về chữ tài, Lê Đình Kỵ cho rằng Truyện Kiều viết ra để

chứng minh cho thuyết “tài mệnh tương đố”, cho thuyết “hồng nhan bạc mệnh”

Trong thời đại Nguyễn Du, thuyết này có nguồn gốc hiện thực của nó, tuy nhiên Nguyễn Du đã gán cho nó một ý nghĩa duy tâm siêu hình, vĩnh viễn hóa một sự thực chỉ phổ biến trong xã hội có áp bức bóc lột giai cấp, do đó trong tư tưởng chủ quan Nguyễn Du có mâu thuẫn, đưa đến mâu thuẫn với ý nghĩa khách quan của

hình tượng, tác phẩm Lê Đình Kỵ nhấn mạnh: “Vấn đề tài trong Truyện Kiều là vấn đề tài hoa, tài tình Thực chất chữ tài trong Truyện Kiều là chữ tình Thúy Kiều

chịu oan khổ đầu đuôi cũng là do muốn sống cho ra sống, do chữ tình đối với đời, đối với người khác và đối với chính mình” [20, tr.121-122]

Lê Đình Kỵ đi đến những kết luận trên đây là dựa trên cơ sở phân tích ý nghĩa khách quan của hình tượng và của tác phẩm Cũng dựa vào đó, ông cho rằng, nếu bỏ qua cái vỏ siêu hình, thuyết tài mệnh tương đố cũng có cơ sở khách quan và

có giá trị tố cáo Nhà nghiên cứu đã chỉ ra và khẳng định: Xã hội phong kiến thời Nguyễn Du vốn không dung nạp tài năng, vua Gia Long bãi bỏ chức trạng nguyên

vì sợ kẻ có tài, nhiều người tài năng, nhiều bậc khai quốc công thần bị hãm hại,

trong xã hội cũ đa tài thường đa nạn Chủ đề Tài - Mệnh trong Truyện Kiều có nội

dung xã hội còn bởi vì, Nguyễn Du không lạc hướng quá lâu vào ý nghĩa siêu hình, đại thi hào đã “quan niệm được rằng, chuyện tài hoa của mình với chuyện tình người, tình đời là một Mâu thuẫn chuyển sang giữa tình và mệnh, nghĩa là giữa quyển sống của con người với chế độ xã hội Xuyên qua và rũ sạch được gấm vóc lụa là của chuyện tài hoa, vấn đề xã hội đặt ra trở thành cháy bỏng, không ai có thể lẩn tránh được” [20, tr.124]

Tác giả Minh Tranh cũng gián tiếp chỉ ra rằng Truyện Kiều đã phản ánh bức

tranh xã hội phong kiến thối nát khi ông luận bàn về phạm trù của chữ Tài và chữ

Mệnh Ông cho rằng: “Dưới một chế độ thống trị mà Tài với Mệnh chống lại nhau,

trời xanh với má hồng ghen nhau kịch liệt thì nỗi bất bình trong nhân dân nổi lên như thế nào chúng ta cũng dễ dàng nhận thấy Đây không phải là ý nghĩa riêng của Nguyễn Du, của tầng lớp mà Nguyễn Du, đại biểu của những dòng dõi thế phiệt trâm anh bị đuổi ra khỏi địa vị đệ nhất mà đây cũng là một phản ánh ý nghĩ của toàn

dân đương thời Và chính vì hòa hợp với sức mạnh của toàn dân cho nên tiếng nói của Nguyễn Du mới đượm được sức truyền cảm mạnh mẽ rộng lớn.” [35, tr.31- 32] Từ góc độ lịch sử xã hội, ông đã đánh giá rằng đây là một trong những khía

cạnh quan trọng trong nội dung xã hội của Truyện Kiều và nó cũng là yếu tố góp

phần tạo nên thành công của Nguyễn Du cũng như ý nghĩa thời đại của tác phẩm,

nó thể hiện được cảm quan nhạy bén, lập trường, quan điểm của Nguyễn Du trước thời cuộc

Tác giả Lê Đình Kỵ khẳng định: “Động lực sáng tác của Nguyễn Du là mối xúc cảm trước thời cuộc, trước những điều trông thấy”, cái mà Nguyễn Du gọi là chuyện bể dâu là những biến động cụ thể mà bản thân Nguyễn Du đã chứng kiến [20, tr.127] Trong cuộc tranh chấp giữa tài tình và mệnh, “Nguyễn Du đã rất mực

đề cao tài tình”, “trong thái độ của Nguyễn Du đối với định mệnh, có phần cam chịu, nhưng cái phần nhiều hơn là xót xa, căm giận, phẫn uất Mỗi lần Kiều nói đến trời là mỗi lần ta được nghe tiếng kêu thương đứt ruột… trong thái độ của Nguyễn

Du đối với định mệnh, bên cạnh mặt tiêu cực, còn có ý nghĩa tố cáo nhất định Nguyễn Du đã vô tình hay cố ý đã tuyên truyền cho định mệnh, nhưng Nguyễn Du cũng đã buộc tội định mệnh Mâu thuẫn này vẫn có mặt thống nhất của nó: Nguyễn

Du xót xa cho thân phận con người, căm ghét những lực lượng giày xéo lên con người, nhưng lại không giải thích nổi vì sao mà các lực lượng này cứ ngự trị trong cuộc sống, Nguyễn Du không biết làm thế nào để đánh đổ cái lực lượng ấy và lấy cái gì để thay thế vào Đó là tấn bi kịch của Nguyễn Du và cũng là hạn chế chung của thời trước.”

Nhà triết học Trần Đức Thảo trong bài phê bình cũng phân định rất rõ giữa cái gọi là hiện tượng và cái là bản chất, quy luật của xã hội lúc bấy giờ qua đó khẳng

định thêm rằng: Truyện Kiều đã phản ánh một cách chân thực bức tranh xã hội

phong kiến với đầy rẫy những mâu thuẫn, biến động, bất công và tội ác: “Cái bạc mệnh này không phải là trường hợp cá biệt mà là điển hình cho cả một số phần thành quan trọng trong xã hội phong kiến…Tư tưởng tài mệnh tương đố phản ánh trong chủ quan cá nhân tình trạng thực tế của những tầng lớp trung gian bị bọn thống trị đe dọa, đàn áp, người nào có phần đặc sắc thì bị lợi dụng một cách vô nhân

đạo Vì chính cái số phận bội bạc của những thành phần trung gian chỉ là phản ánh trong phạm vi cục bộ mâu thuẫn chung giữa nhân dân và giai cấp thống trị Cuộc đấu tranh giữa nhân dân và giai cấp thống trị có tính cách cụ thể, trực tiếp và quyết liệt chứ không chỉ là mâu thuẫn xa xôi giữa tài và mệnh.” [31; tr.14] Như vậy, thông qua việc lý giải mối quan hệ Tài – Mệnh, nhà nghiên cứu đã chỉ ra những tầng sâu trong quan hệ nội tại của những mâu thuẫn, xung đột giai cấp mang tính phổ quát của xã hội và thời đại chứ không chỉ đơn thuần là mối quan hệ ở một phạm

vi nhỏ hẹp của những cá nhân cụ thể, trong nội hàm của một một tác phẩm cụ thể Đặt tác phẩm trong bối cảnh thập niên 50 - 60 của thế kỷ XIX, Lê Đình Kỵ cũng có những đánh giá sâu sắc: “Đối với chúng ta ngày nay, thì rõ ràng, cái mà Nguyễn Du gọi là mệnh không gì khác hơn là cái trật tự vô nhân đạo của chế độ phong kiến, nó

là chính danh thủ phạm đã gây nên kiếp sống oan khổ của Kiều Nhưng Nguyễn Du

và những người đương thời của ông thì không hiểu được thế nào là chế độ xã hội… mọi việc đòi hỏi phải được truy tìm nguyên nhân, cuộc sống đòi hỏi được giải thích Nguyễn Du giải thích nó bằng số mệnh” [20, tr.132- 133] Như vậy, về khía cạnh này, Lê Đình Kỵ đã chỉ ra những ràng buộc của Nguyễn Du với hệ ý thức đương thời, những hạn chế trong tư tưởng triết lý của tác phẩm, song ông cũng ghi nhận Nguyễn Du đã vượt lên những giới hạn thông thường để truyền tải được nhiều nhất, chân thực và sống động nhất những nội dung xã hội sâu sắc trong tác phẩm của mình Cũng là tư tưởng định mệnh nhưng ở Nguyễn Du màu sắc siêu hình giảm đi rất nhiều, thay vào đó là hiện thực khách quan và nội dung xã hội Cũng là nói về chữ mệnh nhưng ở Nguyễn Du là một sự hỗn hợp cả Nho giáo, Phật giáo, Đạo giáo Cũng là giải thích chiều hướng số phận nhân vật bằng thuyết định mệnh nhưng cái mệnh này gần với trật tự vô nhân đạo của xã hội cũ

Các tác giả đã chỉ ra nội dung xã hội quan trọng nhất trong Truyện Kiều đó

chính là mâu thuẫn phức tạp giữa các giai cấp chính của xã hội, giữa các tầng lớp trong một giai cấp và trong nội bộ mỗi giai cấp Nhà phê bình Minh Tranh lần lượt chỉ ra đặc điểm, địa vị và mối quan hệ giữa các giai cấp, các tầng lớp và liên hệ nó đến bối cảnh lịch sử đương thời Chẳng hạn: địa vị của giai cấp đại phong kiến thống trị lúc bấy giờ (gia đình họ Hoạn trong tác phẩm và chúa Trịnh trong lịch sử

Việt Nam đương thời) Đặc biệt, trong bài viết của mình, Minh Tranh đã đi sâu phân tích và mổ xẻ để làm rõ một hiện tượng mang tính bản chất, chi phối toàn bộ

nhân vật cũng như xã hội trong Truyện Kiều và đời sống xã hội lúc bấy giờ đó chính

là nền kinh tế hàng hóa gắn với sức mạnh và giá trị của đồng tiền “Kinh tế hàng

hóa được phát triển từ thời Trần rồi thời Hồ Quý Ly, đẻ ra bọn địa chủ cho vay lãi nặng đầu đời Lê, lớn lên trong thời chúa trịnh và đã tạo ra được những thị trường nổi tiếng là Kinh kỳ, Phố Hiến trong thế kỷ XVII và XVIII” [35, tr 21] Từ suy luận chủ quan dựa trên cứ liệu lịch sử và bản chất giai cấp, Minh Tranh cho rằng nhờ có sức mạnh đồng tiền cộng thêm mánh khóe mà bọn nhà buôn, nền kinh tế thị dân, đạo đức thị trường đã thắng một keo lớn trước sự đầu hàng và yếu thế của tầng lớp thuần phong kiến Sức mạnh đồng tiền cũng được các nhà nghiên cứu theo khuynh hướng xã hội học dành những trang viết để mổ xẻ kỹ càng và sâu sắc

Các nhà nghiên cứu còn chỉ ra và khẳng định Truyện Kiều đã phản ánh bản

chất, tác hại của đồng tiền trong chế độ phong kiến suy đồi Tuy nhiên, từ góc nhìn

xã hội học, các tác giả chỉ ra cả mặt ưu điểm và hạn chế của Nguyễn Du cũng như

kiệt tác Truyện Kiều: “Nguyễn Du, nói chung, không thấy phần tích cực của kinh tế

hàng hóa, và chỉ chú trọng lên án lòng tham vô đáy của bọn sai nha, của những

phường buôn thịt bán người Về phần này, nhiều câu phản kháng của Truyện Kiều

phù hợp với lòng căm thù của nhân dân Nhưng cũng phải thừa nhận rằng Nguyễn

Du chưa phải là đã đứng trên lập trường của giai cấp tiến bộ trong nhân dân mà đấu tranh Thực tế thì Nguyễn Du đã coi giai cấp thương nhân với tất cả những thành kiến và lòng khinh miệt của con người phong kiến, và tuy có kết án cái tập quán hối

lộ của bọn quan lại, nhưng vẫn coi trọng giai cấp phong kiến, vẫn bảo vệ lý tưởng phong kiến…” [31, tr22] Tuy có ưu điểm nhưng từ khuynh hướng tiếp cận xã hội học, các nhà phê bình cũng không tránh khỏi những ý kiến chủ quan và có phần cực đoan khi khẳng định về tính chất ứng chiếu giữa nội dung xã hội trong tác phẩm với hiện thực đời sống, giữa cuộc đời, cá tính, lập trường của Nguyễn Du với những chiều sâu tư tưởng mà ông gửi gắm trong tác phẩm Chẳng hạn, Trần Đức Thảo đã khẳng định rằng: “Chúng ta có thể dứt khoát: lập trường Nguyễn Du căn bản là phong kiến, và việc tố cáo tác hại của đồng tiền là thực hiện trên lập trường phong

kiến Nhưng phải chăng đó là lập trường phong kiến phản động nhất “thuần phong kiến”, đả phá bọn phong kiến quan liêu vì chúng cấu kết với thương nhân? Trong

suốt Truyện Kiều chúng ta không thấy đoạn nào tỏ lòng ao ước trở lại một chế độ

phong kiến “thuần” hơn là chế độ quan liêu, tức là chế độ quý tộc lãnh chúa Mà thực ra thì đến đời phong kiến suy đồi, cũng không còn mâu thuẫn đáng kể giữa quý tộc và quan liêu Chính bọn quý tộc cũng không ngần ngại gì mà câu kết với bọn lái buôn (họ Hoạn danh giá với họ Thúc) Nhà nghiên cứu Minh Tranh, Trương Tửu cũng chung quan điểm với Trần Đức Thảo khi rất thẳng thắn chỉ ra và chứng minh

về sức mạnh của đồng tiền nhưng ông lại đi sâu làm rõ vai trò của đồng tiền trong mối quan hệ với nền kinh tế hàng hóa, kinh tế thị dân “Kinh tế phong kiến, địa chủ kết hợp chặt chẽ với kinh tế hàng hóa, kinh tế tiền tệ và đẻ ra một chế độ mà địa vị của đồng tiền nổi hẳn lên, chỉ phối mọi hành động của xã hội…Từng lớp địa chủ phong kiến kiêm nhà buôn đã hoành hành rất dữ trong xã hội và cho đến cả vua chúa cũng nằm dưới sự chi phối của chúng.” [35, tr.21] Trần Đức Thảo cũng dẫn ra những quan điểm về giá trị của đồng tiền theo quan điểm của Các Mác và đi đến

khẳng định: “Truyện Kiều của Nguyễn Du đã diễn ta thực chất của đồng tiền, đúng

như Các Mác đã định nghĩa.” và chứng minh nó bằng hàng loạt bằng chứng thuyết phục được Nguyễn Du dẫn ra trong tác phẩm Tuy nhiên, trong điều kiện lịch sử của

xã hội bấy giờ, tác hại của kinh tế hàng hóa, dù là căn bản, nhưng vẫn phải coi là phụ đối với tác dụng tiến bộ đương thời của nó.”

Còn trong bài nghiên cứu của mình, Minh Tranh không đề cập vào tất cả các nhân vật chính, các tầng lớp và giai cấp mà ông đi sâu vào làm rõ bản chất và mối quan hệ của giai cấp thuần phong kiến và phong trào nông dân được phản ánh trong tác phẩm Ông coi gia đình Thúy Kiều và gia đình Kim Trọng đều thuộc về cùng một tầng lớp đó là tầng lớp thuần phong kiến Trong quá trình phân tích ông cũng

đề cập đến các tầng lớp khác nhưng mục đích vẫn là để làm rõ bản chất và mối quan

hệ của 2 giai cấp trên Trong bài viết của mình, Minh Tranh cũng có những phát hiện khá sắc sảo nhưng mang tính chủ quan khi đánh giá bản chất của giai cấp thuần phong kiến dù biến đổi qua những thăng trầm nhưng cuối cùng vẫn trở về với bản chất gốc cố hữu nên nó không thể đi chung một con đường với phong trào nông

dân Hay bằng cách lý giải về cuộc hôn nhân giữa Hoạn Thư và Thúc Sinh ông đã khái quát lên mối quan hệ giữa giai cấp đại phong kiến và giai cấp thương nhân trong xã hội phong kiến được thể hiện trong Truyện Kiều, Trần Đức Thảo đã đi đến nhận định: Đến lúc kinh tế hàng hóa phát triển, nhân dân đã có cơ sở để xây dựng một số tự do nhân quyền Bọn phong kiến bắt buộc phải công nhận một hình thức pháp lý nào đấy, đồng thời dùng đạo đức giả mạo để mê hoặc nhân tâm Cấu kết với lái buôn, chúng lại lấy thái độ cao thượng để bóc lột họ Vì thế mà nó làm thinh rồi dùng âm mưu thâm độc để trả thù và đàn áp

Liên hệ nội dung xã hội trong Truyện Kiều với trong bối cảnh lịch sử đương thời (thập niên 50-60 của thế kỷ XIX), các nhà nghiên cứu còn đưa ra một số kết luận đáng lưu ý: “Ngày nay, chủ nghĩa tư bản đã hết vai trò tiến bộ trên thế giới, trong những khu vực mà đồng tiền còn thống trị, quá trình tha hóa đã đạt những mức ghê ghớm Dưới chế độ Mỹ - Diệm ở Miền Nam, tập hợp bọn đế quốc, phong kiến và mại bản phản động nhất trong cùng một chủ nghĩa sùng bái đồng tiền Nó

là mục đích trắng trợn của toàn bộ tổ chức thống trị.” [31, tr 26]; “Ở Đông phương, kinh tế hàng hóa lại phát triển kém, trước cuộc xâm lăng của bọn thực dân thì không đạt được mức độ cần thiết để chuyển lên chủ nghĩa tư bản, vậy giai cấp thương nhân

có tính chất yếu ớt, không có tinh thần cách mạng cương quyết như giai cấp tư sản

Âu Tây trong giai đoạn đương lên của nó Sức mạnh của đồng tiền đã có tác dụng tiến bộ, giải phóng cá nhân một phần nào khỏi cái khuôn khổ hẹp hòi của lễ giáo phong kiến Nhưng thực tế thì tác dụng ấy rất là hạn chế, vì chính bọn lái buôn còn mong chui vào giai cấp phong kiến để leo lên địa vị thống trị” [31, tr 27] Trên tập

san Đại học Sư phạm năm 1955, Trương Tửu công bố bài Tính chất và mức độ chống phong kiến của Truyện Kiều, trong đó ông có những trao đổi lại với một số

nhà nghiên cứu (như Hoàng Xuân Nhị, Trần Đức Thảo) về những khía cạnh chưa đồng tình, những nhận xét chưa bao quát đồng thời nhấn mạnh tính chất chống

phong kiến của Truyện Kiều thể hiện qua việc ông đề cao ý chí đấu tranh mạnh bạo

của con người, đó chính là sự tán thành của Nguyễn Du với tư tưởng chống lại lễ giáo, luân lí, pháp luật phong kiến như tự do yêu đương luyến ái, treo ấn từ quan vì tình và ông cũng cho rằng chỉ khi nào con người chống lại những yếu tố phong kiến

thì mới có hạnh phúc Trương Tửu nhiều lần chỉ ra chiến thắng của những người chống phong kiến nhưng cũng chỉ ra nguyên nhân thất bại trong cuộc chiến này là

do con người còn vướng vào ý thức hệ phong kiến, rõ nhất là sự thất bại của Từ Hải Vấn đề bức tranh phức tạp, thối nát, mục ruỗng của xã hội đương thời với tư tưởng chống phong kiến của Nguyễn Du đã trở thành vấn đề trung tâm được các nhà nghiên cứu vấn đề xã hội trong Truyện Kiều dưới góc nhìn xã hội học đặc biệt quan tâm phân tích, lý giải Đây cũng là điểm gặp gỡ trong những phát hiện của Trương Tửu - Nguyễn Bách Khoa, Minh Tranh, Trần Đức Thảo và Lê Đình Kỵ như chúng tôi đã phân tích ở trên

1.2.3 Phân tích các nhân vật theo tính chất giai cấp

Như đã giới thuyết ở phần trên, do tiếp cận tác phẩm từ lăng kính của

xã hội học mác xít nên các nhà nghiên cứu không chỉ đề cao tầm quan trọng đặc biệt của việc phản ánh hiện thực và đấu tranh giai cấp được thể hiện trong tác phẩm

mà còn soi chiếu, giải mã các góc cạnh của nhân vật theo tính chất giai cấp Các nhân vật và tuyến nhân vật đều được biện giải gắn với đặc trưng của các giai cấp trong xã hội phong kiến đương thời: nhân vật thuộc giai cấp thống trị, độc ác, đàn

áp người dân, là thủ phạm gây ra nỗi đau khổ của người dân (mà Thúy Kiều được

coi là điển hình) Từ góc nhìn giai cấp, các nhân vật trong Truyện Kiều đã được các

nhà nghiên cứu phân tích, chỉ ra với những nét đặc trưng cơ bản sau:

Kim Trọng – thành phần phong kiến thống trị Tác giả Trần Đức Thảo đã

đưa ra nhận định trên dựa vào những suy luận từ hình dong, tính cách, lối ứng xử và những mô tả về thân thế của chàng Tác giả bài viết cũng cho rằng đức tính nho nhã của chàng xuất phát từ cương vị giai cấp cao sang “Chúng ta hiểu rõ “bậc” là cấp bậc ngôi thứ, quy định cái “tài danh” được công nhận trong xã hội phong kiến Chứ

“đất” trong ý thức chủ quan nhằm chỗ đặt mồ mả, nhưng thực ra thì muốn chọn được chỗ tốt, cũng phải có sẵn nhiều ruộng đất Cái linh quyền của đất mồ mả tượng trưng cho thực quyền phong kiến chiếm đoạt ruộng đất Mà cũng vì thế những “nhà trâm anh” mới có phương tiện thực tế để rèn luyện cái “nết văn chương” Còn “tính trời” là cái truyền thống thống trị, do đất mà con cái nhà quan

từ thuở nhỏ đã thầm nhuần cái lý tính của chế độ phong kiến Đó là những điều kiện

cơ bản đã tạo nên một anh chàng Phong tư tài mạo tót vời/ Vào trong phong nhã, ra ngoài hào hoa.” Theo Trần Đức Thảo, hình tượng Kim Trọng là một biểu tượng lý

tưởng nhưng đó là hình thức lý tưởng thuần túy chỉ để đáp lại yêu cầu tình cảm của Kiều còn cái tính chất thống trị của con người lý tưởng đó thì chỉ là một mối đe dọa cho tương lai Đó là lý do dù Kim Trọng có lấy cá tính anh hùng mà chống chọi với quy luật xã hội “Xưa nay nhân định thắng thiên cũng nhiều” thì thành phần giai cấp của chàng sẽ không cho phép chàng thực hiện hạnh phúc với người yêu

Nếu tác giả Trần Đức Thảo dựa trên nền tảng lý thuyết về bản chất giai cấp nặng về tư tưởng triết học Mác -xít thì tác giả Minh Tranh lại lấy bối cảnh lịch sử đương thời làm khung tham chiếu để định giá những nội dung hiện thực được phản ánh trong tác phẩm cũng như rút ra nội dung cụ thể của vấn đề xã hội được phản ánh trong kiệt tác này Theo Minh Tranh, Kim Trọng thuộc về tầng lớp địa chủ phong kiến hạng trung chứ không phải tầng lớp trung nông vì “trong thời kỳ

xã hội như vậy thì có một tầng lớp trong giai cấp phong kiến vẫn giữ nếp nho phong, nếp phong kiến thuần túy, bị chèn ép, và đang trong đà thất thế Đó là Triều Lê, đó là tầng lớp thuộc vào loại gia đình Vương viên ngoại hoặc gia đình Kim Trọng tức là tầng lớp “gia tư nghĩ cũng thường thường bậc trung” [35, tr.22]

Về điểm này, Minh Tranh hơi khác Trần Đức Thảo vì Trần Đức Thảo còn căn cứ vào các yếu tố như chúng tôi nêu ở trên để nhận định rằng Kim Trọng ở tầng lớp cao hơn Thúy Kiều

Thúc Sinh và gia đình họ Thúc – thành phần phú thương Việc Thúc Sinh

bỏ tiền ra ra và cả gan đưa Kiều về nhà làm vợ lẽ trong khi cha đi vắng chứng tỏ tầng lớp gia đình họ Thúc khá được đề cao trong xã hội phong kiến Thúc Sinh có

tiền và sử dụng tiền một cách tự do để thỏa mãn những thú vui của mình: “Trăm nghìn đổ một trận cười như không!” Thúc Sinh bướng bỉnh và hành xử một cách tự

do bởi có lẽ anh ta ý thức rõ về cái vị thế thương nhân của gia đình mình Cha nổi trận lôi đình trước việc làm của Thúc Sinh nhưng anh ta vẫn cương quyết làm theo

ý mình Tuy nhiên, khi đặt trong sự đối sánh với vị thế của gia đình đại quý tộc nhà

họ Hoạn thì Thúc Sinh lại tỏ ra nhu nhược một cách đớn hèn Anh chàng họ Thúc

chỉ dám bướng bỉnh với cha chứ không thể bảo vệ, bênh vực Kiều trước sự nham hiểm và thủ đoạn của Hoạn Thư Không đi từ góc độ tâm lý thuần túy mà đứng từ quan điểm giai cấp luận, Trần Đức Thảo lý giải tính cách nhu nhược này của Thúc Sinh là do tính chất giai cấp của tâm lý cá nhân được bộc lộ một cách đặc biệt rõ rệt Tâm trạng và tính tình của mỗi vai trò chỉ là hình thức chủ quan phản ánh quan

hệ giai cấp khách quan trong xã hội Sở dĩ Thúc Sinh sợ vợ, không phải vì bản thân

có tính nhu nhược mà cũng không phải là vì lễ giáo Cái mà Thúc sinh sợ, là cương

vị chính trị và xã hội của họ Hoạn Mà vì chính anh ta cũng muốn leo lên cái cương

vị ấy, anh ta lại càng nhu nhược Tác giả bài viết cũng suy luận thêm rằng: Thúc Sinh là tầng lớp lái buôn nhưng nếu anh ta có con với Hoạn Thư thì đời con anh sẽ thuộc về tầng lớp đại phong kiến Chính điều này khiến anh ta nhu nhược trước gia đình họ Hoạn và mất hết ý chí phản kháng trước những âm mưu, thủ đoạn nham

hiểm mà Hoạn Thư đã bày ra để trả thù

Hoạn Thư và gia đình họ Hoạn – thành phần đại phong kiến Tác giả Trần

Đức Thảo chỉ ra phẩm chất và tính cách của Hoạn Thư thông qua cách hành xử của

ả với Thúc Sinh, với Kiều và những người có liên quan (Vãi Giác Duyên) Có thể nói, việc lý giải cái ghen và cái ác của Hoạn Thư từ góc nhìn xã hội học (theo quan điểm giai cấp luận) đã giúp Trần Đức Thảo đưa ra một góc nhìn rất mới mẻ và đầy thú vị so với những quan niệm trước đó về nhân vật này Tác giả bài viết khẳng định chắc chắn rằng: Hoạn Thư không ghen cái ghen tầm thường như bao phụ nữ khác (ghen vì yêu, ghen vì muốn được sở hữu người yêu) Bởi rõ ràng, Hoạn Thư không yêu Thúc Sinh, trái lại ả còn rất coi thường chồng, khinh chồng và khinh ghét người vợ lẽ - nàng Kiều Hoạn Thư ghen vì Thúc Sinh đã động chạm đến trật tự ngôi thứ trong xã hội phong kiến Ngay cả cái ác của Hoạn Thư cũng là cái ác “điển hình và mang tầm” của giai cấp đại quý tộc Trần Đức Thảo khẳng định, cái mưu cao mà Hoạn Thư bàn với mẹ ả là một thủ đoạn giặc cướp đúng theo bản chất của chế độ áp bức phong kiến Cách áp bức của Hoạn Thư tiêu biểu cho tập quán áp bức bóc lột của giai cấp phong kiến, thực chất cướp bóc của chế độ phong kiến từ đời lãnh chúa quý tộc…Tính ác nham hiểm của Hoạn Thư đã đạt một mức quái gở nhưng cái quái gở ấy lại rất hiện thực Nó là cái quái gở của bọn phong kiến thống

trị cấu kết với lái buôn nhưng đồng thời vẫn khinh miệt họ, làm ra vẻ cao thượng

mà thực tế thì vẫn dùng những thủ đoạn áp bức tàn nhẫn Bằng những lập luận như vậy, Trần Đức Thảo cho rằng Hoạn Thư chính là một kẻ quỷ quái tinh ma, điển hình hiện thực của chế độ hiện thực phong kiến thống trị

Từ Hải – điển hình anh hùng nhân dân đời phong kiến/phong trào nông dân Vẫn từ góc nhìn giai cấp luận kết hợp với hiện thực lịch sử, khi phân tích nhân

vật Từ Hải trong mối tương quan với nhân vật Thúy Kiều và Hồ Tôn Hiến, Trần Đức Thảo cho rằng: “Từ Hải muốn hình ảnh của mình trước con mắt người yêu hoàn toàn là hình ảnh lý tưởng của một vị anh hùng chiến thắng… Trong giới hạn

hệ thống tư tưởng thống trị, Từ Hải chưa thể đấu tranh vì nhân dân, với ý thức phục

vụ nhân dân Tư tưởng Từ Hải là chủ nghĩa anh hùng cá nhân, ý chí cường quyền lãng mạn Với Từ Hải, Nguyễn Du không đưa ra những chi tiết cụ thể nói về thân thế của chàng vì theo tác giả bài viết là bởi Nguyễn Du muốn xây dựng Từ Hải như một đại diện cho quần chúng nhân dân, sức mạnh của Từ Hải là ở cơ sở quần chúng Hành động Từ Hải báo ân, báo oán cho Kiều đã chứng tỏ quân đội Từ Hải là một đội quân khởi nghĩa, có căm thù chân chính, quen bênh lẽ phải, phạt kẻ gian ác Việc Từ cũng xưng bá, xưng vương chứng tỏ khát vọng muốn được lập lên một chế

độ mới chống lại bọn cường quyền, ác bá nhưng nó chỉ là hình thức đại diện cho lực lượng của nhân dân, chủ yếu là nông dân đấu tranh Xét trong quan hệ với Hồ Tôn Hiến, Trần Đức Thảo lý giải rằng Từ đã thể hiện rõ tư tưởng kiêu hãnh biểu hiện cho tinh thần chiến đấu anh dũng của nông dân vùng dậy nhưng nó lại bộc lộ một số hạn chế ở tư tưởng lãng mạn anh hùng cá nhân chủ nghĩa, còn mang tính hình thức của chế độ phong kiến nói chung Từ lại thiếu tỉnh táo và còn bị quyến rũ, vướng vít với những hình thức duy tâm của tư tưởng phong kiến thống trị nên Từ đã thất bại Tuy nhiên, góc nhìn sắc sảo của nhà phê bình Trần Đức Thảo từ quan điểm này cũng giúp ông nhận đưa ra nhận định mang tính ca ngợi về vẻ đẹp của Từ Hải Ông cho rằng Từ Hải là biểu tượng cho vẻ đẹp và sức mạnh của nhân dân: “Tuy Nguyễn Du chỉ quan niệm Từ Hải như một anh hùng cá nhân lãng mạn nhưng sức mạnh của câu thơ chỉ có thể bắt nguồn từ những lời ca ngợi tự phát của nhân dân

đề cao những người phi thường đã đứng dậy lãnh đạo quần chúng khởi nghĩa” [31, tr.39]

Thằng bán tơ, Mã Giám Sinh, Tú Bà, Bạc Hạnh, Bạc Bà, Sở Khanh – Những kẻ lọc lừa, phường buôn thịt bán người, những kẻ làm đảo lộn giá trị xã hội – sản phẩm của nền kinh tế hàng hóa, kinh tế thị dân: Trần Đức Thảo và đặc

biệt là Minh Tranh đã chỉ ra rằng những kẻ này chính là sản phẩm được nảy nở và dung dưỡng khi xã hội phong kiến đã phát triển đến trình độ cao hơn đó là kinh tế hàng hóa và kinh tế tiền tệ Minh Tranh còn dẫn ra các cứ liệu lịch sử gắn với nền kinh tế ở Phố Hiến và Kinh Kỳ như một sự minh họa, liên hệ từ thực tiễn cho nhận định của mình “Bọn đại địa chủ thống trị, bọn quan lại tham nhũng, bọn nhà buôn muốn phát tài, bọn lưu manh như Tú Bà, Sở Khanh đều nhè vào tầng lớp này tấn công ráo riết và coi đó là những mồi béo bở.” [35, tr22] Ông cho rằng những nhân vật nói trên cho thấy Nguyễn Du đã nhìn thấy những cái bỉ ổi của chế độ sai nha, một phần nào đó của chế độ phong kiến Khi nhìn từ góc độ xã hội học, Minh Tranh

đã phát hiện ra một ưu điểm khác Nguyễn Du khi khắc họa các nhân vật này Ông cho rằng việc miêu tả các nhân vật trên không chỉ thể hiện kỹ thuật tả người của Nguyễn Du như một số nhà nghiên cứu đã khẳng định mà cái chính là vấn đề thái

độ của Nguyễn Du với chế độ đương thời Thái độ ấy theo Minh Tranh là thái độ của dân ta đối với nền kinh tế thị dân mới nảy nở vì kinh tế thị dân ấy lại gắn bó chặt chẽ với kinh tế phong kiến cho nên đã có nhiều thối nát trong điều kiện thống trị của chúa Trịnh Chính thái độ ấy đã khiến cho Nguyễn Du phác ra rất tài tình những con người hiện thực của thời đại cũng như những nét điển hình của ý nghĩa tâm tình của thời đại

Trong công trình Truyện Kiều và chủ nghĩa hiện thực của Nguyễn Du [20],

Lê Đình Kỵ cũng đã chỉ ra cơ sở giai cấp của hệ thống nhân vật Tú Bà, Mã Giám Sinh, Sở Khanh thuộc phường buôn phấn bán hương; Hồ Tôn Hiến là đại biểu của lực lượng thoái hóa, đối kháng trực tiếp với lực lượng tiến bộ nhất trong xã hội

Truyện Kiều mà Từ Hải và Thúy Kiều là đại diện “Sự đánh gen của Hoạn Thư là

một sự phản ánh giai cấp hết sức độc đáo” [20, tr.321], chuyện ghen tuông thường tình dưới ngòi bút Nguyễn Du mang nội dung xã hội cụ thể, nếu đem tách rời nó

khỏi bản chất giai cấp của Hoạn Thư thì không sao giải thích nổi diễn biến của sự việc, thái độ lép vế của Thúc Sinh và sự khuất phục tuyệt đối của Thúy Kiều Thúc Sinh xuất thân từ gia đình phú thương, có tâm lý cơ hội chủ nghĩa, là đại biểu cho lực lượng trung gian, chơi vơi giữa phía bên này là Từ Hải, Kim Trọng và phía bên kia là bọn đầu trâu mặt ngựa Đồng thời Lê Đình Kỵ cũng cho thấy, Nguyễn Du không gò ép lời nói, hành động của nhân vật vào các tiêu chuẩn đạo đức có sẵn mà

“luôn đặt lên hàng đầu việc soi sáng hoạt động bên trong của nhân vật” [20, tr.325]

Qua so sánh với cách xây dựng nhân vật của Thanh Tâm Tài Nhân trong Kim Vân Kiều truyện và với phương thức biểu đạt của một số thể loại khác như ngâm khúc,

Lê Đình Kỵ khẳng định Nguyễn Du đã có bước tiến và thành công khi đi sâu miêu

tả, soi rọi thế giới nội tâm của nhân vật Nguyễn Du khai thác thế giới tâm tình của

nhân vật theo hướng soi sáng tính cách nhân vật: “tính cách các nhân vật Truyện Kiều đều được xác định và có tính thống nhất chặt chẽ Nguyễn Du đã lấy lại hầu hết các nhân vật của Kim Vân Kiều truyện, lược bỏ một chi tiết này, nhấn mạnh mặt

kia, sáng tạo thêm những nét khác cốt soi sáng nhân vật từ bên trong” [20, tr.335]

Ví dụ, so với Thanh Tâm Tài Nhân, Nguyễn Du đã lược bỏ rất nhiều tình tiết miêu

tả Kim Trọng một cách chủ nghĩa tự nhiên như nguyên tác để điển hình hóa Kim Trọng như một người tình chung thủy và phong nhã, phù hợp với Kiều; cũng như vậy đối với Từ Hải, Nguyễn Du thay vì tô đậm Từ Hải như một tên giặc cỏ, nổi dậy

chống lại triều đình vì vàng lụa, vì mĩ nhân như Kim Vân Kiều truyện đã làm, đã

xây dựng Từ Hải thành một kẻ trượng phu có khí phách, có tấm lòng hào hiệp Theo

nhà nghiên cứu Lê Đình Kỵ, nhân vật trong Truyện Kiều, dưới ngòi bút của Nguyễn

Du, có mối quan hệ tác động qua lại, quy định lẫn nhau, qua nhân vật này có thể hiểu các nhân vật khác, và ngược lại, các nhân vật hiện ra trong thế động nội tại biện chứng…Nguyễn Du lựa chọn và sử dụng đắc địa nhiều chi tiết hiện thực: “Ở

Truyện Kiều, chân lý nghệ thuật không chỉ dừng lại ở cái đại thể, mà đã đi vào tiểu

tiết và cả chi tiết” [20, tr.366], lần đầu tiên trong lịch sử văn học Nguyễn Du đã biết

“thông qua những chi tiết ngoại hình để đào sâu vào tâm lý bên trong của nhân vật”, khó có thể hình dung được đầy đủ về Mã Giám Sinh nếu thiếu đi chi tiết “mày râu nhẵn nhụi áo quần bảnh bao”, hay Tú Bà với cái vẻ “lờn lợt màu da”, Sở Khanh

“chải chuốt dịu dàng”… Đấy là một vài minh chứng cho thấy đóng góp quan trọng của Nguyễn Du đối với truyền thống hiện thực chủ nghĩa của nền văn học dân tộc Như vậy, có thể nói, các tác giả trên đã nghiên cứu về nội dung xã hội trong

Truyện Kiều từ góc nhìn xã hội học Mác xít một cách khá triệt để Điểm nổi bật của

hướng tiếp cận này chính là lý giải các vấn đề dựa trên quan điểm giai cấp và đấu tranh giai cấp Do đó, các nhà nhà phê bình đã phân chia nhân vật trong tác phẩm thành hai tuyến đối lập mang đặc trưng và bản chất của các giai cấp đương thời đó là: giai cấp thống trị và giai cấp bị trị Nhân vật thuộc giai cấp thống trị tuy có diện mạo, hoàn cảnh xuất thân khác nhau nhưng giống nhau ở bản chất xấu xa, tàn ác, quen thói áp bức bóc lột, chà đạp lên thân thể, thân phẩm, quyền sống và số phận con người Còn nhân vật thuộc giai cấp bị thống trị tuy có phẩm chất tốt đẹp nhưng luôn là nạn nhân đau khổ giữa cuộc đời đầy bất công, nhiễu loạn Từ quan điểm xã hội học Mác xít, các nhà nghiên cứu cũng đã nghiên cứu và chỉ ra rằng: chính giai cấp thống trị là kẻ đã chà đạp và tạo nên những đau khổ của giai cấp bị trị Trong quá trình nghiên cứu, các tác giả cũng thể hiện rõ thái độ thương xót, cảm thương, ngợi ca và bênh vực người bị trị, lên án nhân vật thống trị với thái độ nhiệt tình mãnh liệt

1.2.4 Thúy Kiều là nạn nhân của chế độ phong kiến xấu xa, tàn bạo

Từ góc nhìn xã hội học, tác giả Minh Tranh trong bài viết đăng trước đó Tìm hiểu Truyện Kiều và Nguyễn Du [35] cũng đã dành phần lớn nội dung trong bài viết

để làm rõ 3 nội dung chính đó là: xã hội thời Nguyễn Du và xã hội trong Truyện

Kiều, tư tưởng của tác giả và giá trị của Truyện Kiều Trong công trình này, nhà phê

bình đã đưa ra những tiêu chuẩn mang tính soi đường để đi gần tới những giá trị

mang tính chân lí được thể hiện trong Truyện Kiều đó là phải đặt “giá trị của tác

phẩm trong hoàn cảnh lịch sử nhất định của nó và theo tính chất phức tạp của quan điểm giai cấp của tác giả” bởi ông cho rằng: “Trong xã hội có giai cấp, những mâu thuẫn ấy phản ánh vào những tác phẩm xuất sắc, vào tư tưởng những tác giả của nó

và hiện ra trong nội dung của tác phẩm, trong cách nhìn của tác giả và trong văn chương của tác giả nữa.” [35, tr 20] Với chỉ dẫn này, tác giả Minh Tranh đã ngầm nhận định thủ phạm gây ra nỗi đau khổ của người dân (cụ thể là Thúy Kiều) chính