LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đề tài “ Giá trị và vấn đề tổ chức lựa chọn, lưu giữ, sử dụng tài l ệu thuộc sở hữu của các gia đình nông dân n” là công trình nghiên cứu khoa học của riên
Trang 1ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
VŨ THỊ VÂN
GIÁ TRỊ VÀ VẤN ĐỀ TỔ CHỨC
THUỘC SỞ HỮU CỦA CÁC GIA ĐÌNH NÔNG DÂN
LUẬN VĂN THẠC SĨ Chuyên ngành: Lưu trữ học
Hà Nội - 2015
Trang 2ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
VŨ THỊ VÂN
GIÁ TRỊ VÀ VẤN ĐỀ TỔ CHỨC
THUỘC SỞ HỮU CỦA CÁC GIA ĐÌNH NÔNG DÂN
Luận văn Thạc sĩ chuyên ngành: Lưu trữ học
Mã số: 60 32 03 01
Người hướng dẫn khoa học: GS.TSKH Nguyễn Văn Thâm
Hà Nội - 2015
Trang 3LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan đề tài “ Giá trị và vấn đề tổ chức lựa chọn, lưu giữ,
sử dụng tài l ệu thuộc sở hữu của các gia đình nông dân n” là công trình
nghiên cứu khoa học của riêng tôi Các tài liệu và kết quả nghiên cứu trong luận văn là chính xác và trung thực./
Hà Nội, ngày 31 tháng 12 năm 2015
Tác giả
Vũ Thị Vân
Trang 4MỤC LỤC
MỞ ĐẦU 3
1 Lý do chọn đề tài 3
2 Mục tiêu của đề tài 4
3 Nhiệm vụ nghiên cứu 4
4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 4
5 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 5
6 Nguồn tư liệu tham khảo Error! Bookmark not defined
7 Phương pháp nghiên cứu Error! Bookmark not defined
8 Đóng góp của đề tài Error! Bookmark not defined
9 Bố cục của Luận văn Error! Bookmark not defined
Chương 1: THÀNH PHẦN, NỘI DUNG VÀ GIÁ TRỊ CỦA TÀI LIỆU LƯU TRỮ THUỘC SỞ HỮU CÁC GIA ĐÌNH NÔNG DÂN Error! Bookmark not defined
1.1 Những khái niệm cơ bản được sử dụng trong luận văn Error! Bookmark not defined
1.2 Thành phần và nội dung tài liệu lưu trữ các gia đình nông dân
Error! Bookmark not defined
1.3 Đặc điểm (tính chất) và các giá trị tiêu biểu của tài liệu lưu trữ các gia đình nông dân Error! Bookmark not defined
1.3.1 Đặc điểm Error! Bookmark not defined 1.3.2 Giá trị tiêu biểu Error! Bookmark not defined Tiểu kết chương 1 Error! Bookmark not defined
Chương 2: TÌNH HÌNH LƯU GIỮ VÀ SỬ DỤNG TÀI LIỆU THUỘC
SỞ HỮU CỦA CÁC GIA ĐÌNH NÔNG DÂN Error! Bookmark not defined
2.1 Giới thiệu về địa bàn khảo sát Error! Bookmark not defined
2.2 Tình hình lưu giữ, bảo quản tài liệu Error! Bookmark not defined
Trang 52.2.1 Ý thức lưu giữ giấy tờ, tài liệu Error! Bookmark not defined
2.2.2 Thành phần, nội dung tài liệu trong các gia đình nông dân ở Việt Nam
Error! Bookmark not defined
2.2.3 Tình hình bảo quản tài liệu trong các gia đình nông dân Error!
Bookmark not defined
2.2.4 Tình trạng vật lý của tài liệu trong các gia đình nông dân Error!
Bookmark not defined
2.2.5 Sự mất mát tài liệu lưu trữ trong các gia đình nông dân Error!
Bookmark not defined
2.3 Tình hình sử dụng tài liệu lưu trữ trong các gia đình nông dân
Error! Bookmark not defined 2.4 Nhận xét Error! Bookmark not defined 2.4.1 Sự giống nhau Error! Bookmark not defined 2.4.2 Sự khác nhau Error! Bookmark not defined Tiểu kết chương 2 Error! Bookmark not defined
Chương 3: MỘT SỐ GIẢI PHÁP VỀ TỔ CHỨC LƯU TRỮ TÀI LIỆU TRONG CÁC GIA ĐÌNH NÔNG DÂN Error! Bookmark not defined 3.1 Tuyên truyền, giải thích cho người dân thấy rõ giá trị của tài liệu lưu trữ trong các gia đình nông dân Error! Bookmark not defined 3.2 Phổ biến, hướng dẫn phương pháp và kỹ thuật bảo quản tài liệu
Error! Bookmark not defined
3.3 Nghiên cứu xây dựng mô hình quản lý, sử dụng tài liệu lưu trữ các gia đình nông dân trong một địa bàn dân cư sinh sống Error!
Bookmark not defined
3.3.1 Mô hình của một số nước trên thế giới Error! Bookmark not
defined
3.3.2 Mô hình của Việt Nam Error! Bookmark not defined
Trang 63.3.3 Xây dựng mô hình quản lý, sử dụng tài liệu lưu trữ các gia đình
nông dân trong một địa bàn dân cư sinh sống Error! Bookmark not
defined
Tiểu kết chương 3 Error! Bookmark not defined
KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined TÀI LIỆU THAM KHẢO 8 PHỤ LỤC
Trang 7MỞ ĐẦU
1 Lý do chọn đề tài
Tài liệu lưu trữ là một trong những nguồn di sản văn hóa có giá trị đặc biệt của mỗi dân tộc, phản ánh lịch sử hình thành và phát triển của quốc gia một cách trung thực và sinh động Khi nói đến tài liệu lưu trữ chúng ta thường đề cập đến tài liệu chỉ sự sở hữu của nhà nước Tuy nhiên, một phần rất quan trọng và không thể thiếu, phản ánh đầy đủ và toàn diện lịch sử của một quốc gia nói chung và các lĩnh vực khác trong đời sống xã hội nói riêng,
đó là tài liệu lưu trữ nhân dân, trong đó có tài liệu thuộc sở hữu của các gia đình nông dân
Tài liệu gia đình nông dân hình thành trong hoạt động của cả gia đình
và các thành viên Chúng thường được lưu giữ nhằm xác nhận thông tin về nhân thân, làm kỷ niệm, số khác dùng làm cơ sở khi cần đề nghị áp dụng chính sách của Nhà nước cho cá nhân, giải quyết các vụ tranh chấp dân sự Tài liệu lưu trữ gia đình nông dân có giá trị không chỉ đối với các thành viên và toàn gia đình mà còn có giá trị rất lớn đối với xã hội Xuất phát từ nhu cầu tự thân, từng cá nhân, gia đình đã có ý thức lựa chọn, lưu giữ một số giấy
tờ, tài liệu
Theo Luật Lưu trữ năm 2011 khẳng định chính sách của Nhà nước
“Thừa nhận quyền sở hữu đối với tài liệu lưu trữ; khuyến khích tổ chức, cá
nhân hiến tặng, ký gửi, bán tài liệu lưu trữ của mình cho Nhà nước”
Xuất phát từ thực tế hình thành và giá trị của loại tài liệu này, đã có một vài khóa luận tốt nghiệp, đề tài nghiên cứu khoa học sinh viên, bài viết, bài nghiên cứu, hội thảo khoa học nghiên cứu về vấn đề này cả về lý luận và thực tiễn Tuy nhiên, vẫn chưa được nhìn nhận và quan tâm đúng mức Nhận thức của mọi người về loại tài liệu này còn ở mức độ nhất định, ý thức lưu giữ, bảo
Trang 8quản và sử dụng hiệu quả tài liệu trong các gia đình chưa cao Chính vì vậy,
chúng tôi lựa chọn đề tài “ Giá trị và vấn đề tổ chức lựa chọn, lưu giữ, sử dụng tài l ệu thuộc sở hữu của các gia đình nông dân n” làm đề tài luận văn của
mình, với mong muốn khẳng định giá trị của tài liệu lưu trữ gia đình nông dân, đồng thời góp phần nâng cao nhận thức của người dân, của xã hội đối với việc lưu giữ tài liệu phục vụ lợi ích của mỗi cá nhân, gia đình và xã hội
2 Mục tiêu của đề tài
Đề tài của chúng tôi được thực hiện với mong muốn:
Một là, khảo sát thực tế việc lưu giữ, bảo quản và sử dụng tài liệu của
các gia đình nông dân đã giới hạn ở phạm vi nghiên cứu
Hai là, đưa ra một số giải pháp về tổ chức lưu trữ tài liệu trong các gia
đình nông dân nhằm nâng cao chất lượng của việc lựa chọn, lưu giữ và sử dụng loại tài liệu này
3 Nhiệm vụ nghiên cứu
Để thực hiện được những mục tiêu trên, chúng tôi tập trung giải quyết một số nhiệm vụ chính sau:
Thứ nhất, nghiên cứu lý luận về tài liệu lưu trữ các gia đình nông dân
trên cơ sở các công trình đi trước và bổ sung thêm từ nghiên cứu của bản thân
Thứ hai, khảo sát điều tra, phân tích tình hình thực tế việc lưu giữ, sử
dụng tài liệu trong các gia đình nông dân, từ đó có những nhận xét cụ thể
Thứ ba, đề ra một số giải pháp về tổ chức lưu trữ tài liệu trong các gia đình nông dân nhằm phục vụ lợi ích của cá nhân, gia đình và toàn xã hội
4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
Đối tượng nghiên cứu: Với đề tài nêu trên, đối tượng nghiên cứu của
chúng tôi là những tài liệu hình thành từ các gia đình nông dân, không thuộc
Trang 9diện nhà nước quản lý, gồm cả tài liệu do các gia đình sưu tầm được hoặc các
bài viết về họ
Phạm vi nghiên cứu: do hạn chế về thời gian nên chúng tôi giới hạn
phạm vi nghiên cứu của đề tài ở việc lựa chọn, lưu giữ, sử dụng tài l ệu thuộc
sở hữu của 80 hộ gia đình nông dân tại thôn Mạn Đê, xã Nam Trung, huyện Nam Sách, tỉnh Hải Dương và 160 hộ gia đình nông dân tại thôn Trà Lâm, xã Trí Quả, huyện Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh
5 Lịch sử nghiên cứu vấn đề
Trên thế giới, một số nước đã quan tâm đến tài liệu lưu trữ nhân dân Qua khảo sát tài liệu, chúng tôi thấy Hàn Quốc và Thụy Sĩ là hai nước có thực tiễn về các mô hình tài liệu lưu trữ nhân dân
Tại Hàn Quốc, bên cạnh khu vực nhà nước, lưu trữ tư nhân hình thành rất nhiều như “Quỹ Lưu trữ Dân chủ (2001), Lưu trữ Văn hóa khiêu vũ Hàn Quốc (2009), Lưu trữ Nhạc truyền thống Hàn Quốc (2010), Lưu trữ Điện ảnh Hàn Quốc (1991), Lưu trữ tài liệu Nghệ thuật Quốc gia (2010), Lưu trữ dân gian Hàn Quốc tại bảo tàng dân tộc Hàn Quốc, Lưu trữ Lịch sử lao động Hanae (2010) đã thành lập và hoạt động Lưu trữ tại các cộng đồng địa phương hoặc khu vực đang trong quá trình xây dựng dần dần” [40,35]
Tại Thụy Sĩ “Việc xã hội hoá công tác lưu trữ được phát triển rất sớm
Vì vậy, số lượng tài liệu lưu trữ cá nhân, gia đình, dòng họ được quản lý trong các kho lưu trữ của Nhà nước là rất lớn Phải nói rằng, ở Thụy Sỹ, toàn dân có thể đến các kho lưu trữ để khai thác tài liệu lưu trữ phục vụ tìm thông tin quá khứ cho chính mình, như xác định tài sản, bất động sản; xác định thông tin về nguồn gốc cá nhân để viết gia phả, tộc phả Những tài liệu này đương nhiên
có giá trị phục vụ yêu cầu nghiên cứu của toàn xã hội” [19,270]
Trang 10Ở Việt Nam hiện nay, nếu so với các lĩnh vực khác của lưu trữ học nói chung thì vấn đề tài liệu lưu trữ nhân dân nói chung và tài liệu trong các gia đình nông dân nói riêng còn được nghiên cứu ít và có mức độ Chưa có một công trình nghiên cứu khoa học cấp nhà nước nào về vấn đề này, chỉ có số ít xuất bản phẩm, khóa luận tốt nghiệp, nghiên cứu khoa học sinh viên, bài viết, bài nghiên cứu, kỷ yếu, hội thảo, tọa đàm khoa học đề cập đến vấn đề này cả
về phương diện lý luận và thực tiễn
Về xuất bản phẩm: theo tìm hiểu của chúng tôi, đến nay chưa có sách
giáo khoa, giáo trình giảng dạy chuyên sâu về vấn đề này, chỉ có xuất bản phẩm của các tác giả PGS Vương Đình Quyền, PGS Nguyễn Văn Hàm,
PGS TS Vũ Thị Phụng với cuốn “Tổ chức và phát huy giá trị tài liệu lưu trữ nhân dân”, Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội, 2013 Cuốn sách được biên soạn sau Hội thảo quốc tế “Tổ chức và phát huy giá trị tài liệu lưu trữ nhân dân”
do ba trường đại học phối hợp đồng tổ chức, gồm Trường Đại học Khoa học
Xã hội và Nhân văn thuộc Đại học Quốc gia Hà Nội (Việt Nam), Trường Đại học Gakushuin (Nhật Bản) và Trường Đại học Myongji (Hàn Quốc) tại Hà Nội, ngày 14 tháng 12 năm 2012 Hội thảo được các nhà khoa học đề cập chủ yếu về tổ chức lưu trữ và phát huy giá trị tài liệu thuộc sở hữu của các cá nhân, gia đình, dòng họ và các làng xã, các tổ chức xã hội
Về khóa luận tốt nghiệp, báo cáo khoa học sinh viên chuyên ngành Lưu trữ học và Quản trị văn phòng, Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội: thời gian qua có khá nhiều công trình nghiên cứu về
mảng đề tài này
Có hai khóa luận tốt nghiệp, năm 2008 của cử nhân Trung Ngọc Châu
(2008, KL287) về “Bảo tồn, bảo quản, quản lý và khai thác sử dụng tài liệu lưu trữ cá nhân, gia đình, dòng họ và các làng xã - Thực trạng và giải pháp”
và khóa luận của Phạm Thị Huyền Trang (2010, KL349) về “Tìm hiểu ý thức
Trang 11và việc lưu giữ tài liệu trong các gia đình Việt Nam hiện nay” Nội dung hai
khóa luận giải quyết các nhiệm vụ như: tìm hiểu về tài liệu lưu trữ cá nhân, gia đình, dòng họ và các làng xã để thấy được ý nghĩa, giá trị to lớn của loại tài liệu này; nêu được thực trạng tình hình lưu giữ, bảo quản, quản lý và khai thác sử dụng tài liệu trong nhân dân, từ đó đề ra các giải pháp
Có một số công trình nghiên cứu khoa học sinh viên xung quanh vấn đề tài liệu các cá nhân, gia đình, dòng họ, làng xã như: Trung Ngọc Châu,
Nguyễn Thị Thùy Linh (2007, KH331), “Bước đầu tìm hiểu về lưu trữ nhân dân”; Thân Thị Mỹ Lan (2009, KH439), “Công tác lưu trữ tài liệu gia đình, thực trạng và giải pháp”; Đỗ Thị Lan Anh, Nguyễn Thị Thơm (2009, KH449), “Khảo sát ý thức của các gia đình trong việc lưu giữ các tài liệu thuộc sở hữu cá nhân”; Trần Thị Dịu, Nguyễn Thị Thu Lan (2009, KH456),
“Khảo sát ý thức của sinh viên trong việc lưu giữ và sử dụng tài liệu thuộc sở hữu cá nhân”; Ngô Thị Thuyên (2010, KH521), “Khảo sát ý thức của một số dòng họ tại huyện Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh trong việc lưu trữ các tài liệu thuộc sở hữu cá nhân”; nhóm nghiên cứu Hoàng Thị Phương Anh, Nguyễn
Thị Khánh Hòa, Trịnh Thị Kiều, Nguyễn Thị Mai, Nguyễn Thị Phương
(2015), “Tìm hiểu thực trạng quản lý và bảo quản tài liệu trong gia đình”…
Các nghiên cứu trên đã đề cập đến một vài vấn đề có liên quan đến tài liệu lưu trữ phi nhà nước
Về các bài viết đăng trên các tạp chí có: Trần Hoàng, Đã đến lúc cần
có các kho lưu trữ nhân dân, Tạp chí Lưu trữ Việt Nam, số 5/2003; Trần Hoàng, Bàn về khái niệm xã hội hóa công tác lưu trữ trong dự thảo Luật Lưu trữ, Tạp chí Văn thư Lưu trữ Việt Nam, số 5/2011; Trần Việt Hà, Bàn về một
số giải pháp xã hội hóa công tác lưu trữ ở nước ta, Tạp chí Văn thư Lưu trữ Việt Nam, số 7/2011; Hoàng Bá Thịnh, Giá trị và phương pháp khai thác tư
Trang 12TÀI LIỆU THAM KHẢO
1 Đỗ Thị Lan Anh, Nguyễn Thị Thơm, Khảo sát ý thức của các gia đình trong việc lưu giữ các tài liệu thuộc sở hữu cá nhân, Nghiên cứu khoa
học sinh viên ngành Lưu trữ học và Quản trị văn phòng, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân Văn, Đại học Quốc gia Hà Nội, KH449, 2009
2 Hoàng Thị Phương Anh, Nguyễn Thị Khánh Hòa, Trịnh Thị Kiều,
Nguyễn Thị Mai, Nguyễn Thị Phương, Tìm hiểu thực trạng quản lý và bảo quản tài liệu trong gia đình, Nghiên cứu khoa học sinh viên ngành Lưu trữ
học và Quản trị văn phòng, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân Văn, Đại học Quốc gia Hà Nội, 2015
3 Trung Ngọc Châu, Nguyễn Thị Thùy Linh, Bước đầu tìm hiểu về lưu trữ nhân dân, Nghiên cứu khoa học sinh viên ngành Lưu trữ học và Quản trị
văn phòng, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân Văn, Đại học Quốc gia
Hà Nội, KH331, 2007
4 Trung Thị Châu, Bảo tồn, quản lý và khai thác sử dụng tài liệu lưu trữ cá nhân, gia đình, dòng họ và làng xã - Những giải pháp cần thực thi,
Khóa luận tốt nghiệp cử nhân ngành Lưu trữ học và Quản trị văn phòng, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân Văn, Đại học Quốc gia Hà Nội, KL287, 2008
5 Nguyễn Thị Chinh - Trung tâm Khoa học và Công nghệ văn thư,
lưu trữ, Vai trò của tài liệu lưu trữ thuộc sở hữu cá nhân từ thực tế các triển lãm tài liệu lưu trữ, Báo cáo khoa học tham gia Hội thảo “Khai thác và phát
huy giá trị của tài liệu lưu trữ trong nghiên cứu khoa học xã hội và nhân văn”
do Trường Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội
tổ chức tháng 12 năm 2009, http://www.archives.gov.vn
Trang 136 PGS TS Đào Xuân Chúc (2013), Ảnh lưu trữ cá nhân, gia đình - nguồn tư liệu quý trong nhân dân cần được bảo tồn và phát huy giá trị, Tổ
chức và phát huy giá trị tài liệu lưu trữ nhân dân, Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội, tr131-144
7 Cục Lưu trữ Nhà nước (1992), Từ điển Lưu trữ Việt Nam, Nxb Hà Nội
8 Trần Thị Dịu, Nguyễn Thị Thu Lan, Khảo sát ý thức của sinh viên trong việc lưu giữ và sử dụng tài liệu thuộc sở hữu cá nhân, Nghiên cứu khoa
học sinh viên ngành Lưu trữ học và Quản trị văn phòng, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân Văn, Đại học Quốc gia Hà Nội, KH456, 2009
9 TS Nguyễn Cảnh Đương (2013), Tài liệu lưu trữ tư - Kinh nghiệm quản lý ở một số quốc gia trên thế giới, Tạp chí Dấu ấn thời gian, số 3&4, tr3-10
10 Ths Phạm Thị Bích Hải (2008), Nghiên cứu xác định tiêu chuẩn tài liệu lưu trữ cá nhân, gia đình, dòng họ được nhà nước bảo hộ, Cục Văn thư
và Lưu trữ Nhà nước
11 TS Đoàn Thị Hòa (2011), Một số nét đặc thù và giá trị riêng biệt của tài liệu lưu trữ có xuất xứ cá nhân, Tạp chí Văn thư Lưu trữ Việt Nam, số
2, tr14-16
12 TS Đoàn Thị Hòa, Một số kinh nghiệm xác định quyền sở hữu tài liệu lưu trữ trong Luật Lưu trữ Pháp và Nga, Tọa đàm khoa học “Quy định về
sở hữu tài liệu lưu trữ trong Luật Lưu trữ”, Đại học Nội vụ Hà Nội, 2015
13 Trần Hoàng (2003), Đã đến lúc cần có các kho lưu trữ nhân dân,
Tạp chí Lưu trữ Việt Nam, số 5, tr13-14
14 TS Trần Hoàng, Xử lý vi phạm quyền sở hữu tài liệu lưu trữ cá nhân, Tọa đàm khoa học “Quy định về sở hữu tài liệu lưu trữ trong Luật Lưu
trữ”, Đại học Nội vụ Hà Nội, 2015