TỔ CHỨC DẠY HỌC DỰ ÁN PHẦN DI TRUYỀN HỌC – SINH HỌC 12 – TRUNG HỌC PHỔ THÔNG LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM SINH HỌC

Khoản 2, điều 28, luật giáo dục năm 2005 qui định: “Phương pháp giáo dục phổ thông phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của học sinh HS; phù hợp với đặc điểm của từng

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

NGUYỄN THU HIỀN

TỔ CHỨC DẠY HỌC DỰ ÁN PHẦN DI TRUYỀN HỌC –

SINH HỌC 12 – TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM SINH HỌC

HÀ NỘI – 2016

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

NGUYỄN THU HIỀN

TỔ CHỨC DẠY HỌC DỰ ÁN PHẦN DI TRUYỀN HỌC –

SINH HỌC 12 –TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM SINH HỌC

CHUYÊN NGÀNH: LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC

(BỘ MÔN SINH HỌC)

Mã số: 60 14 0111

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS.Lê Đình Trung

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc và thành kính tới Thầy giáo PGS

TS Lê Đình Trung đã tận tình chỉ bảo, hướng dẫn và động viên tôi trong suốt quá trình thực hiện đề tài

Tôi xin trân trọng cảm ơn các Thầy, các Cô giáo trong khoa sau Đại học, trường Đại học Giáo dục, Đại học Quốc gia Hà Nội, cùng toàn thể các Thầy cô giáo đã tham gia giảng dạy, giúp đỡ tôi trưởng thành trong thời gian tôi học tập tại trường, đã tạo điều kiện và đóng góp ý kiến quý báu giúp tôi hoàn thành luận văn

Tôi xin gửi lời chân thành cảm ơn tới Ban Giám hiệu, các Thầy, Cô giáo giảng dạy bộ môn Sinh học tại trường PTTH Trần Hưng Đạo – Nam Định, cùng các Thầy Cô giáo tham gia cộng tác đã nhiệt tình tạo điều kiện, giúp đỡ tôi trong suốt thời gian thực nghiệm sư phạm

Cuối cùng, tôi xin gửi lời cảm ơn tới các đồng nghiệp, bạn bè và gia đình tôi đã luôn tạo điều kiện, động viên và giúp đỡ tôi trong suốt thời gian học tập

và thực hiện đề tài

Hà Nội, ngày tháng năm 2016

Tác giả luận văn

Nguyễn Thu Hiền

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

MỤC LỤC

Lời cảm ơn i

Danh mục các chữ viết tắt ii

Mục lục iii

Danh mục bảng v

Danh mục hình, đồ thị vi

MỞ ĐẦU 1

CHƯƠNG 1:CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 5

1.1 Lược sử nghiên cứu liên quan đến DHDA 5

1.1.1 Trên thế giới 5

1.1.2 Ở Việt Nam 5

1.2 Cơ sở lý luận của DHDA 7

1.2.1 Khái niệm dự án và dạy học dự án 7

1.2.2 Đặc điểm của dạy học dự án 9

1.2.3 Mục tiêu của DHDA 10

1.2.4 Các loại dự án học tập 11

1.2.5 Cấu trúc của dự án học tập 12

1.2.6 Các giai đoạn của DHDA 12

1.2.7 Ưu điểm và hạn chế của DHDA 16

1.2.8 Một số kỹ thuật dạy học tích cực được sử dụng trong DHDA 18

1.3 Cơ sở thực tiễn 20

1.3.1 Phương pháp xác định 20

1.3.2 Kết quả điều tra 20

Tiểu kết chương 1 27

CHƯƠNG 2:TỔ CHỨC DHDA PHẦN DI TRUYỀN HỌC - SINH HỌC 12 – THPT 28

2.1.Phân tích cấu trúc, nội dung phần Di truyền học (Sinh học 12) –THPT 28

2.1.1 Cấu trúc và nội dung chương trình Sinh học 12 - THPT 28

2.1.2 Phân tích cấu trúc, nội dung phần Di truyền học – Sinh học 12 làm cơ sở để xây dựng các DAHT 31

2.2 Nguyên tắc, quy trình xây dựng các dự án học tập 33

2.2.1 Nguyên tắc xây dựng các dự án học tập 33

2.2.2 Quy trình xây dựng các dự án học tập 35

2.3 Các dự án học tập được xây dựng 37

2.3.1 Dự án 1 37

2.3.1 Dự án 2 38

2.4 Tổ chức DHDA phần Di truyền học - Sinh học 12 - THPT 39

2.5 Xây dựng tiêu chí đánh giá năng lực thông qua sản phẩm của HS 69

2.6 Xây dựng bộ công cụ đánh giá năng lực của HS qua dạy học theo DAHT 73

2.7 Đánh giá các dự án đã thiết kế 73

Tiểu kết chương 2 75

CHƯƠNG 3: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 76

3.1 Mục đích thực nghiệm sư phạm 76

3.2 Nhiệm vụ của TNSP 76

3.3 Tổ chức thực nghiệm sư phạm 76

3.3.1 Đối tượng thực nghiệm 76

3.3.2 Bố trí thực nghiệm 77

3.3.3 Thời gian thực nghiệm 77

3.3.4 Phương pháp xử lí số liệu 77

3.4 Kết quả thực nghiệm 78

3.4.1 Phân tích định tính về kết quả dạy học theo DAHT 78

3.4.2 Phân tích định lượng kết quả dạy học theo DAHT qua các tiêu chí 83

3.4.3 So sánh kết quả học tập của HS 85

Tiểu kết chương 3 95

KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ 96

1 Kết luận 96

2 Khuyến nghị 97

TÀI LIỆU THAM KHẢO 98

PHỤ LỤC 101

DANH MỤC BẢNG

Bảng 1.1 Kết quả điều tra việc vận dụng phương pháp dạy học dự án trong dạy học

sinh học ở THPT ……… ………20

Bảng 1.2 Nhận thức của HS về dạy học theo dự án ………23

Bảng 2.1 Chuẩn kiến thức, kỹ năng phần Di truyền học – THPT 31

Bảng 2.1 Kết quả đánh giá các dự án đã thiết kế của GV 74

Bảng 3.1 Kết quả đánh giá sau khi thực hiện xong dự án 78

Bảng 3.2 Kết quả thực hiện dự án 1 của các nhóm 83

Bảng 3.3 Kết quả thực hiện dự án 2 của các nhóm .84

Bảng 3.4 Thống kê kết quả kiểm tra 86

Bảng 3.5 Xử lí kết quả để tính các tham số .86

Bảng 3.6 Các tham số đặc trưng 87

Bảng 3.7 Bảng phân phối 88

Bảng 3.8 Thống kê kết quả kiểm tra 90

Bảng 3.9 Xử lí kết quả để tính các tham số 90

Bảng 3.10 Các tham số đặc trưng .91

Bảng 3.11 Bảng phân phối … 92

DANH MỤC H NH Đ THỊ

Hình 1.1 Sơ đồ những đặc điểm của DHDA ………9 Hình 2.1 Sơ đồ nội dung phần Sinh thái học ……… 29 Hình 3.1 Giao diện forum online của 2 nhóm lớp 12A3 – trường THPT Trần Hưng Đạo ………82 Hình 3.2 Sơ đồ tư duy của nhóm 2 lớp 12A3 – trường THPT Trần Hưng Đạo … 83

Đồ thị 3.1 Đường phân bố tần suất ……… ………… 89

Đồ thị 3.2 Đường phân bố tần suất lũy tích - hội tụ lùi ……… 89

Đồ thị 3.3 Đường phân bố tần suất ……… …… 93

Đồ thị 3.4 Đường phân bố tần suất lũy tích - hội tụ lùi ……… ………… ……93

MỞ ĐẦU

1 L do chọn i:

1 1 Xuất phát từ mục tiêu giáo dục hiện nay của Bộ Giáo dục và Đào tạo

Trong chiến lược phát triển giáo dục 2011 – 2020, tại Hội nghị Trung ương 8 khóa XI, Ban chấp hành Trung ương đã ban hành Nghị quyết số 29-NQ/TW ngày 04/11/2013 về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo, đã đưa ra các quan điểm chỉ đạo, trong đó quan điểm hàng đầu là: “ Phát triển giáo dục và đào tạo là nâng cao dân trí, đào tạo nhân lực, bồi dưỡng nhân tài Chuyển mạnh quá trình giáo dục từ chủ yếu trang bị kiến thức sang phát triển toàn diện năng lực và phẩm chất người học Học đi đôi với hành; lý luận gắn với thực tiễn; giáo dục nhà trường kết hợp với giáo dục gia đình và giáo dục xã hội” Trong công cuộc đổi mới toàn diện nền giáo dục, đổi mới phương pháp dạy học (PPDH) ở trường phổ thông là một trong những vấn đề trọng tâm của nền giáo dục thế giới trong nhiều năm gần đây và cũng là một trong những chủ trương quan trọng của Đảng và Nhà nước ta Khoản 2, điều 28, luật giáo dục năm 2005 qui định: “Phương pháp giáo dục phổ thông phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của học sinh (HS); phù hợp với đặc điểm của từng lớp học, môn học; bồi dưỡng phương pháp tự học, khả năng làm việc theo nhóm; rèn luyện kỹ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn; tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui hứng thú học tập cho học sinh” [3]

1.2 Xuất phát từ ưu điểm của dạy học dự án

Trong quá tình đổi mới PPDH, có nhiều PPDH tích cực đang được nghiên cứu

và sử dụng như: PPDH phát hiện và giải quyết vấn đề, dạy học theo góc, dạy học theo hợp đồng, bàn tay nặn bột, dạy học dự án (DHDA)… đã góp phần tích cực trong việc đổi mới giáo dục nước ta từ tiếp cận nội dung nghiêng về trang bị kiến thức sang chú trọng phát triển các năng lực cần thiết trong xã hội hiện đại cho HS, đặc biệt là năng lực giải quyết vấn đề, năng lực sáng tạo, năng lực hoạt động xã hội… Trong nhóm các PPDH tích cực thì PPDHDA là PPDH có khả năng phát triển được các năng lực chung, cần thiết để HS sống và phát triển trong thế giới hội nhập của xã hội hiện đại Cách học này giúp HS nắm vững kiến thức và kỹ năng đồng thời phát triển được các năng lực xã hội thông qua những hoạt động thực tiễn, đòi hỏi HS phải khảo sát và thể hiện một cách rõ ràng qua sản phẩm của dự án học

tập DHDA có những ưu điểm vượt trội so với các PPDH khác về khả năng phát triển năng lực sáng tạo, hợp tác, giải quyết vấn đề, nghiên cứu khoa học, rèn luyện tinh thần trách nhiệm

1.3 Xuất phát từ đặc điểm môn sinh học và đặc điểm nội dung phần Di truyền học – Sinh học 12 – THPT

Sinh học là một môn khoa học thực nghiệm và ngày này đang tiến dần lên sinh học lý thuyết, kiến thức sinh học xuất phát từ đời sống sản xuất và được ứng dụng mạnh mẽ vào sản xuất và đời sống Phần Di truyền học – Sinh học 12 theo chương trình cải cách được bổ sung rất nhiều kiến thức mới và hiện đại, có nhiều kiến thức liên quan đến thực tiễn Tuy nhiên, đây là phần kiến thức tương đối khó, học sinh thường khó tiếp thu và lưu giữ những kiến thức này.Vì vậy, khi dạy học phần này đòi hỏi phải lựa chọn phải lựa chọn phương pháp dạy học phù hợp để giúp học sinh hình thành, khắc sâu kiến thức một cách chủ động, nâng cao hiệu quả học tập

Với ba lý do trên, chúng tôi đã lựa chọn đề tài: “Tổ chức dạy học dự án phần Di truyền học – Sinh học 12 - THPT”

Gi hu khoa học

Nếu xây dựng được các dự án học tập phần Di truyền học Sinh học 12 – THPT

và tổ chức dạy học hợp lí thì sẽ góp phần nâng cao chất lượng nhận thức của học sinh

6 Nhiệ nghiên c u

6.1 Nghiên cứu cơ sở lý luận của DHDA

6.2 Tìm hiểu thực tế dạy học theo dự án nói chung và phần Di truyền học (Sinh học 12) nói riêng ở một số trường trên địa bàn tỉnh Nam Định

6.3 Phân tích nội dung phần Di truyền học - Sinh học 12 – THPT

6.4 Đề xuất nguyên tắc, quy trình xây dựng dự án học tập phần Di truyền học- Sinh học 12 – THPT

6.5 Tổ chức dạy học theo dự án phần Di truyền học - Sinh học 12 – THPT

6.6 Thực nghiệm sư phạm đánh giá hiệu quả dạy học theo dự án đã đề xuất

Phư ng h nghiên c u

1 hư ng pháp nghiên c u u n

- Nghiên cứu các tài liệu có liên quan làm cơ sở xây dựng lí luận cho đề tài

2 hư ng pháp nghiên c u thực ti n

- Xây dựng và sử dụng phiếu điều tra để tìm hiểu thực trạng việc xây dựng và

sử dụng DHDA trong phần Di truyền học (Sinh học 12) – THPT của giáo viên THPT

- Phỏng vấn trao đổi với giáo viên về nhận thức tầm quan trọng của các phương pháp dạy học tích cực, đặc biệt là phương pháp DHDA phần Di truyền học (Sinh học 12)

3 hư ng pháp nghiên c u thực nghiệm sư phạm

- Tiến hành thực nghiệm sư pham dựa trên các dự án học tập đã xây dựng phần

Di truyền học (Sinh học 12) Phân tích kết quả thu được trong quá trình thực nghiệm sư phạm, đối chiếu với mục tiêu nghiên cứu và rút ra kết luận của đề tài

4 hư ng pháp chuyên gia

- Trao đổi kinh nghiệm với các chuyên gia về vấn đề nghiên cứu, thống nhất các ý tưởng nghiên cứu

5 hư ng pháp th ng kê toán học

- Sử dụng các thuật toán thống kê để xử lý số liệu, xác định các tham số đặc trưng (sử dụng phần mềm Microsoft excel)

- Thực nghiệm sư phạm đã khẳng định được vai trò của DHDA nhằm nâng cao khả năng tự học, tự nghiên cứu, khả năng vận dụng lí thuyết vào giải quyết vấn đề thực tiễn

C u r c u n n

Ngoài phần mở đầu và kết luận, tài liệu tham khảo và phụ lục, luận văn chia làm 3 chương:

Chương 1: Cơ sở lí luận và thực tiễn của đề tài

Chương 2: Tổ chức dạy học dự án phần Di truyền học - Sinh học 12 - THPT Chương 3: Thực nghiệm sư phạm

CHƯƠNG 1

CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 1.1 Lư c sử nghiên c u iên quan n DHDA

1.1.1 Trên th giới

Dạy học DA là một trong những PPDH tiêu chuẩn ( Apel &Knoll) , được coi

là một phương tiện qua đó người học có thể phát triển khả năng tự lập và trách nhiệm, khả năng thực hành các hoạt động xã hội và dân chủ Được bắt nguồn từ châu Âu nhưng phương pháp DA là một sản phẩm chính hãng của phong trào giáo dục tiến bộ Mỹ Việc học tập thông qua các DA đã được bắt đầu từ 300 năm trước

và có những biến động, di chuyển qua lại từ định nghĩa, cách thức tiến hành, phương thức áp dụng, mức độ phổ biến, Từ lĩnh vực này sang lĩnh vực khác, từ quốc gia/ châu lục này cho đến quốc gia/châu lục khác Các nhà nghiên cứu và công trình tiêu biểu của họ đã góp phần quan trọng trong việc xây dựng cơ sở lí luận của DHDA là: Dewey, Richards, C.R, Kilpatrick, W.H, Collings, E, Alberty, H.B, Bleeke, M.H, Churh, R.L, Holmes, L.E [7], [25]

William Heard Kilpatrick là người đầu tiên đã mô tả chi tiết phương pháp này trong bài viết nổi tiếng thế giới “ Phương pháp dự án” (1918) Ông đề cập tới dạy học DA là “hành động có mục đích bằng cả trái tim” - đề cao ý nghĩa “mục đích” của dạy học DA: cho HS tự do hành động nhằm phát triển sự độc lập, tư duy phê phán và năng lực hành động

Từ đầu thế kỷ XX, ở Bắc Mỹ cũng như ở Châu Âu, DHDA đã tạo nên một chuyển động xã hội- giáo dục với thay đổi mạnh mẽ trong dạy học nhà trường Nền tảng của chuyển động này là đem đến cho HS sự hào hứng tiếp nhận kiến thức, sự thay đổi phương pháp học tập với sự tham gia một cách có ý thức nhất, tích cực nhất của học sinh vào việc tiếp thu tri thức

Ngày nay, DHDA còn mang tính toàn cầu và càng phát triển hơn với một định hướng quan trọng là sử dụng nó như một phương pháp dạy học tich cực nhằm phát triển năng lực học tập của HS

1.1.2 Trong nước

Một số năm gần đây, một số cơ sở đào tạo đã bước đầu quan tâm đến PPDH này Với những ưu điểm vượt trội, DHDA đã đang thu hút nhiều nhà nghiên cứu và

DHDA được đề cập nhiều hơn trong các tài liệu tiếng Việt Với sự tăng cường hợp tác quốc tế, DHDA đã được tăng cường giới thiệu và sử dụng ở Việt Nam thông qua các DA đào tạo bồi dưỡng GV như các chương trình : “Dạy học cho tương lai” của Intel (Intel Teach to the Future), “Đưa kĩ năng CNTT vào dạy học” (Partner in leaning) của Microsoft hoặc “Ứng dụng CNTT trong dạy học” (ICT in Education)

do UNESCO tổ chức đã đề ra mục đích chính là giúp GV biết sử dụng máy vi tính, tài liệu trên internet để phát triển trí tưởng tượng của HS, dẫn dắt HS tới phương pháp học tập hiệu quả trên cơ sở của DHDA

Gần đây nhất, cuối năm 2013, trong đề án “Đổi mới căn bản, toàn diện Giáo dục và Đào tạo” của Bộ Giáo dục và Đào tạo đã nêu rõ cần xây dựng chương trình Giáo dục phổ thông theo hướng tiếp cận năng lực, tức là tập trung vào các năng lực cần có của mỗi người học Chương trình tiếp cận theo hướng này chủ trương giúp

HS không chỉ biết học thuộc, ghi nhớ mà còn phải biết làm thông qua các hoạt động

cụ thể, sử dụng những tri thức học được để giải quyết các tình huống do cuộc sống đặt ra Để đạt được mục tiêu này, GV phải đổi mới phương pháp dạy học, tăng cường sử dụng các phương pháp dạy học tích cực, trong đó có DHDA

Bên cạnh đó, rất nhiều tác giả có các bài báo, công trình liên quan đến DHDA Hai tác giả TS Nguyễn Văn Cường và TS Nguyễn Thị Diệu Thảo có bài viết: “Dạy học dự án- một phương pháp có chức năng kép trong đào tạo giáo viên ”

đã tiếp cận phương pháp DHDA từ góc độ lý luận và đã nêu được vai trò của phương pháp này đối với việc nâng cao hiệu quả dạy học của GV [20,tr 17-18] Tại hội nghị khoa học nữ lần thứ 9, hai tác giả PGS TS Nguyễn Thị Phương Hoa và

Võ Thị Bảo Ngọc đã có bài trình bày về “Tình hình vận dụng phương pháp projecttrong dạy học ở trường Đại học Ngoại ngữ- Đại học Quốc gia Hà Nội ” nêu lên được tình hình vận dụng phương pháp này trong dạy học ở khoa Anh - Đại học Ngoại ngữ- ĐHQG Hà Nội cũng như đề xuất một số biện pháp nâng cao chất lượng dạy và học theo phương pháp dạy học dự án.[10] Trên tạp chí Giáo dục số 157 (kì 1-3/2007), PGS.TS Đỗ Hương Trà có bài viết : “Dạy học dự án và tiến trình thực hiện" đã đưa ra cơ sở tiếp cận dự án và nêu lên tiến trình chi tiết thực hiện DHDA [22] Đặc biệt, trong tài liệu Dự án Việt Bỉ “Dạy và học tích cực - Một số phương

pháp và kĩ thuật dạy học” đã giới thiệu rất chi tiết về DHDA, bao gồm các bước thực hiện, tiêu chí đánh giá, [1, tr 125]

Ngoài ra, cũng có nhiều công trình luận văn thạc sỹ nghiên cứu về vấn đềnày:

- Nguyễn Thị Hường (2012), Tổ chức dạy học theo dự án phần sinh thái học sinh học lớp 12 - THPT Luận văn thạc sỹ, Đại học Giáo dục - ĐHQG Hà Nội[16]

- Nguyễn Thị Hương (2013), Vận dụng phương pháp dạy học dự án để dạy học chuyên đề về giáo dục môi trường cho sinh viên ngành giáo dục Tiểu học,Luận văn thạc sĩ khoa học giáo dục, ĐHSP Hà Nội, Hà Nội [14]

- Hà Thị Thúy (2015), Tổ chức dạy học theo dự án sinh học 10 THPT góp phần nâng cao năng lực tự học cho học sinh Luận án tiến sĩ khoa học giáo dục, ĐHSP Hà Nội, Hà Nội [21]

Như vậy, DHDA không phải là một vấn đề mới mẻ đối với ngành Giáo dục ở trong nước cũng như thế giới Tuy nhiên, chưa có công trình nào đi sâu nghiên cứu

cơ sở lý thuyết cũng như các biện pháp phát triển năng lực học tập phần Di truyền học, Sinh học 12 thông qua phương pháp DHDA Do đó, việc tìm hiểu về cơ sở lý luận về tổ chức DHDA phần Di truyền học nhằm phát triển năng lực học tập cho

Thuật ngữ “Dự án” trong tiếng Việt nghĩa là “một quá trình gồm các công tác, nhiệm vụ có liên quan với nhau, được thực hiện nhằm đạt được mục tiêu đã đề

ra trong điều kiện rằng buộc về thời gian, nguồn lực và ngân sách”

Khái niệm dự án được sử dụng phổ biến trong thực tiễn sản xuất, kinh tế, xã hội, đặc trưng của nó về cơ bản là tính không lặp lại của các điều kiện thực hiện dự

án Khái niệm Dự án trong các lĩnh vực khác nhau lại được định nghĩa khác nhau phù hợp với các hoạt động điễn ra trong dự án.Khi vận dụng khái niệm “dự án” vào

môi trường giáo dục thì cần có sự bổ sung vào định nghĩa để mang tính đặc thù Trong tài liệu của dự án Việt- Bỉ có nêu: Dự án là một bài tập tình huống mà người học phải giải quyết bằng các kiến thức theo nội dung bài học [1, tr 125].

Quan niệm này đã chuyển dự án theo quan niệm chung thành dự án dạy học hay dự án học tập Điểm nổi bật của quan niệm này là chuyển nội dung học thành bài tập tình huống, mà khi giải quyết tình huống này phải sử dụng kiến thức theo nội dung học tập Như vậy, nội dung học thành vốn kiến thức của chủ thể để giải bài tập tình huống

1.2.1.2 Khái niệm dạy học dự án

Theo K.Frey, học giả người Đức, thì: Dạy học theo dự án (Project Based Learning) là một hình thức của hoạt động học tập trong đó, nhóm người học xác định một chủ đề làm việc, thống nhất về một nội dung làm việc, tự lập kế hoạch và tiến hành công việc để dẫn đến một sự kết thúc có ý nghĩa, thường xuất hiện một sản phẩm có thể trình ra được [2]

Theo Thomas, Mergendoller, Michaelson (Mỹ) thì “DHDA là một mô hình

tổ chức học tập xung quanh DA Các DA có nhiệm vụ phức tạp, dựa trên các câu hỏi hay vấn đề đầy thử thách, đòi hỏi HS phải thiết kế, giải quyết vấn đề, hoặc tiến hành các hoạt động điều tra; nó cung cấp cho học cơ hội để làm việc tương đối tự động trong một khoảng thời gian mở và kết quả cuối cùng là tạo ra các sản phẩm thực tế hoặc các bài thuyết trình trước lớp học’" [14]

Theo Chương trình dạy học của Intel Việt Nam : DHDA là một mô hình dạy

học lấy HS làm trung tâm Nó giúp phát triển kiến thức và các kỹ năng liên quan thông qua những nhiệm vụ mang tính mở, khuyến khích HS tìm tòi, hiện thực hoá những kiến thức đã học trong quá trình thực hiện và tạo ra những sản phẩm của chính mình Dạy học theo dự án là một phương pháp dạy học tích cực trong đó GV hướng dẫn HS thực hiện một nhiệm vụ học tập phức hợp, gắn với thực tiễn, kết hợp

lí thuyết và thực hành, tự lực lập kế hoạch, thực hiện và đánh giá kết quả [9]

Như vậy, có nhiều quan niệm và định nghĩa khác nhau về DHDA Từ đó, ta

có thể hiểu: DHDA là một hình thức dạy học, trong đó người học thực hiện một nhiệm vụ học tập phức hợp, có sự kết hợp giữa lý thuyết và thực hành, có tạo ra các sản phẩm có thể giới thiệu Nhiệm vụ này được người học thực hiện với tính tự lực

Đ nh hướng

h ng h

Đ nh hướng hực iễn

Cộng c iệc

Đ nh hướng

s n hẩ

T nh ự ực cao c a HS

cao trong toàn bộ quá trình học tập, từ việc xác định mục đích, lập kế hoạch, đến việc thực hiện DA, kiểm tra, điều chỉnh, đánh giá quá trình và kết quả thực hiện Kết quả DA là những sản phẩm có thể trình bày, giới thiệu, chuyển giao được

1.2.2 Đặc điểm của dạy học dự án

Theo Chương trình dạy học của Intel Việt Nam, trong các tài liệu về DHDA,

có rất nhiều đặc điểm được đưa ra

Các nhà sư phạm Mĩ đầu thế kỉ XX khi xác lập cơ sở lí thuyết cho PPDH này

đã nêu ra ba đặc điểm cốt lõi của DHDA: định hướng người học, định hướng thực tiễn và định hướng sản phẩm Đến nay các đặc điểm của DHDA được cụ thể hóa và

mô tả bằng sơ đồ như sau:

Hình 1.1 Sơ đồ những đặc điểm của DHDA

- Định hướng thực tiễn: Chủ đề của DA xuất phát từ những tình huống của thực tiễn xã hội, nghề nghiệp và đời sống Nhiệm vụ của DA cần chứa đựng những vấn đề phù hợp với trình độ và khả năng của người học

- Định hướng hứng thú người học: HS được tham gia đề xuất và chọn đề tài, nội dung học tập phù hợp với khả năng và hứng thú cá nhân Ngoài ra, hứng thú của

HS cần được phát triển trong quá trình thực hiện DA

- Định hướng hành động: Trong quá trình thực hiện DA có sự kết hợp giữa nghiên cứu lý thuyết và vận dụng lý thuyết vào hoạt dộng thực tiễn, thực hành

- Định hướng sản phẩm: Trong quá trình thực hiện DA, các sản phẩm được tạo ra Sản phẩm của DA bao gồm những thu hoạch lý thuyết, những sản phẩm vật chất của hoạt động thực tiễn, thực hành

- Định hướng kĩ năng mềm: Làm việc theo DA sẽ hỗ trợ phát triển cả kĩ năng

tư duy siêu nhận thức lẫn tư duy nhận thức như hợp tác, tự giám sát, tìm kiếm, phân tích dữ liệu và đánh giá thông tin Trong suốt quá trình thực hiện DA, các câu hỏi định hướng sẽ kích thích HS tư duy và liên hệ với các khái niệm mang ý nghĩa thực tiễn cao Đồng thời, HS còn có cơ hội hình thành và rèn luyện các kĩ năng mềm cần

có của con người trong thế kỉ XXI như : kĩ năng học tập và thích ứng, kĩ năng thu thập và xử lí thông tin, kĩ năng sống và hoạt động nghề nghiệp,

- Tính phức hợp có ý nghĩa xã hội, thực tiễn: nội dung DA có sự kết hợp tri thức của nhiều lĩnh vực hoặc môn học khác nhau nhằm giải quyết một vấn đề mang tính phức hợp (liên môn) Các DA học tập góp phần gắn việc học tập trong nhà trường với việc giải quyết các vấn đề của thực tiễn đời sống xã hội

- Tính tự lực cao của người học: trong DHDA, người học cần tham gia tích cực và tự lực vào các giai đoạn của quá trình dạy học Điều này cũng đòi hỏi và khuyến khích người học nâng cao tính trách nhiệm và sự sáng tạo GV chủ yếu đóng vai trò tư vấn, hướng dẫn, giúp đỡ HS

- Cộng tác làm việc: các DA học tập thường được thực hiện theo nhóm, trong

đó có sự công tác làm việc vả sự phân công công việc giữa các thành viên trong nhóm DHDA đòi hỏi và rèn luyện tính sẵn sàng, kĩ năng cộng tác làm việc giữa các thành viên tham gia, giữa HS và GV cũng như với các lực lượng xã hội khác có tham gia trong DA Đặc điểm này còn gọi là học tập mang tính xã hội

1.2.3 Mục tiêu của DHDA

Dạy học theo dự án nhằm vào các mục tiêu sau đây:

- Hướng tới các vấn đề của thực tiễn, gắn kết nội dung học với cuộc sống thực; tạo ra một sản phẩm (Ví dụ: Tổ chức giới thiệu một sản phẩm phục vụ du lịch sinh thái; Tổ chức cuộc thi “ Hành trình sinh học” trong trường )

- Thực hành nghiên cứu (Ví dụ: Động vật và phân loại; Dự án nghiên cứu về

rác và cách giảm bớt rác trong nhà trường; Nghiên cứu và so sánh cây phả hệ )

- Giải quyết một vấn đề (Ví dụ: Tại sao loài khủng long lại biến mất; Video trong dạy học sinh học)

- Rèn luyện, phát triển nhiều kĩ năng: kĩ năng phát hiện và giải quyết vấn đề,

kĩ năng tổ chức kiến thức, kĩ năng sống, làm việc theo nhóm, kĩ năng sử dụng công nghệ thông tin vào quá trình học tập và tạo ra sản phẩm [29]

- DA ngoài chuyên môn

Ví dụ : DA chuẩn bị cho các lễ hội trong trường

b Phân loại theo quỹ thời gian: K Frey phân chia như sau:

- DA nhỏ: thực hiện trong một số giờ học, có thể từ 2 - 6 giờ

- DA trung bình: thực hiện trong một số ngày nhưng giới hạn là một tuần hay 40 giờ học

- DA lớn: DA thực hiện với quỹ thời gian lớn, tối thiểu là một tuần (hay trong 40 giờ học), có thể kéo dài nhiều tuần

Cách phân chia theo thời gian này thường áp dụng ở trường phổ thông, trong đào tạo ĐH, quỹ thời gian lớn hơn

c Phân loại theo nhiệm vụ:

- DA tìm hiểu: là DA khảo sát thực trạng đối tượng

- DA nghiên cứu: nhằm giải quyết các vấn đề, giải thích các hiện tượng, quá trình

- DA thực hành: có trọng tâm là việc tạo ra các sản phẩm vật chất hoặc thực hiện những nhiệm vụ như trang trí, trưng bày, biểu diễn, sáng tác

- DA hành động: tiến hành các hoạt động thực tiễn xã hội

- DA hỗn hợp: là các DA có nội dung kết hợp các dạng nêu trên

d Phân loại theo sự tham gia của người học:

DA cá nhân, DA cho nhóm người học, DA cho một lớp, DA cho một khối lớp, DA toàn trường

Các loại DA theo sự phân loại trên không hoàn toàn tách biệt với nhau, trong từng lĩnh vực chuyên môn có thể phân loại các dạng DA theo đặc thù riêng Trong

DH sinh học ở trường THPT thường áp dụng các DA theo chuyên môn (trong môn hóa học, liên môn); theo thời gian (DA nhỏ, DA trung bình) và theo nhiệm vụ (tìm hiểu, nghiên cứu, thực hành)

- Nội dung cần thực hiện trong mỗi dự án nhỏ

- Kế hoạch thực hiện mỗi dự án nhỏ

+ Tên thành viên thực hiện ( tên học sinh trong nhóm)

+ Nhiệm vụ mỗi thành viên ( công việc phải làm trong dự án nhỏ)

+ Phương tiện hoạt động cho mỗi thành viên ( giấy, bút, máy ảnh )

+ Thời gian hoàn thành mỗi nhiệm vụ

+ Dự kiến sản phẩm: kết quả và hình thức diễn đạt kết quả như bài viết, hình

vẽ, mẫu vật

- Kế hoạch tổng kết, đánh giá dự án

+ Hình thức tổng kết: trưng bầy, báo cáo

+ Phân công: mỗi dự án báo cáo nội dung gì, thời gian báo cáo

+ Đánh giá: các ưu điểm về nội dung, về quá trình thực hiện

1.2.6 Các giai đoạn của DHDA

Có một số nhà nghiên cứu đưa ra các tiến trình của DHDA nhưng đều thực hiện các bước chính : chọn đề tài, xây dựng kế hoạch, thực hiện DA và trình bày sản phẩm [2], [7], [21] Chúng tôi lựa chọn thực hiện DHDA theo tiến trình sau:

- Xây dựng ý tưởng về dự án

- Thiết kế dự án

- Thực hiện dự án

- Thu thập kết quả và công bố sản phẩm học sinh

- Đánh giá kết quả dự án

Giai o n 1: Xâ dựng ưởng dự n

Trên cơ sở phân tích cấu trúc, nội dung chương trình môn học, người dạy lựa chọn ra những vấn đề có thể tiến hành dự án Người dạy và người học cũng có thể cùng nhau thảo luận, đề xuất, xác định đề tài và mục đích của dự án Cần tạo ra một tình huống xuất phát, chứa đựng một vấn đề, hoặc đặt một nhiệm vụ cần giải quyết, trong đó chú ý đến việc liên hệ với hoàn cảnh thực tiễn xã hội và đời sống Cần chú

ý đến hứng thú của người học, cũng như ý nghĩa xã hội của đề tài Ví dụ: Trước thực trạng xấu về thiên tai ở nơi cư trú, người dạy có thể tổ chức dạy học một trong

số các dự án ở địa phương: “Nghiên cứu khả năng chống xói mòn của các kiểu thảm thực vật”,“Đánh giá hiệu quả của công tác phủ xanh đất trống đồi núi trọc”

Từ chủ đề lớn, GV hướng dẫn cho HS phát triển tìm các chủ đề nhỏ, còn gọi

là tiểu chủ đề, là các vấn đề nghiên cứu cụ thể trong dự án lớn

Dùng sơ đồ tư duy làm công cụ để xác định, lựa chọn ý tưởng cũng như các vấn đề cần giải quyết thông qua dự án

Giai o n 2: Thi k dự n

Bước 1: L hồ s b i d

Xây dựng kế hoạch bài dạy Kế hoạch bài dạy thể hiện mục tiêu bài dạy theo chuẩn của Bộ Giáo dục và Đào tạo, chứa đựng thông tin về người soạn bài, tổng quan về bài dạy, các phương tiện, thời gian cần thiết, những môn học có liên quan đến bài dạy, đối tượng bài dạy hướng tới, các bước tiến hành bài dạy, đánh giá học sinh Đây là phần rất quan trọng trong hồ sơ bài dạy và thể hiện nội dung quan trọng nhất của dự án Phần này thể hiện ý tưởng dự án, nhiệm vụ cụ thể của từng nhóm người học và kiến thức cơ bản của bài dạy [11]

Xây dựng bộ câu hỏi khung định hướng.Bộ câu hỏi khung chương trình bao gồm các loại câu hỏi: Câu hỏi khái quát, Câu hỏi bài học và Câu hỏi nội dung [28]

Câu hỏi khái quát: là những câu hỏi mở, có vai trò khơi dậy tính hứng thú, sự quan tâm của người học; có phạm vi rất rộng, bao quát toàn diện nhiều lĩnh vực, có thể liên quan đến nhiều bài học và nhiều môn học; là những câu hỏi không có những câu trả lời cụ thể

Câu hỏi bài hoc: Cũng là câu hỏi mở nhưng bó hẹp trong một chủ đề hoặc bài học cụ thể, gắn với nội dung bài học cụ thể, vì vậy sẽ dễ tiếp cận hơn đối với người học Câu hỏi bài học hỗ trợ và phát triển câu hỏi khái quát Nhiều câu hỏi bài học trong một khóa học có thể khám phá ra nhiều khía cạnh khác nhau của các câu hỏi khái quát

Câu hỏi nôi dung: là các câu hỏi về từng nội dung trong bài dạy Nó trực tiếp

hỗ trợ những chuẩn kiến thức, mục tiêu học tập và có những câu trả lời “đúng” cụ thể Là những câu hỏi trợ giúp quan trọng cho câu hỏi khái quát và câu hỏi bài học

Nó yêu cầu người học trả lời dựa trên nội dung bài học cụ thể Và câu trả lời ở đây phải rõ ràng, cụ thể, thường là mệnh đề đơn Các câu hỏi này được xếp vào loại các câu hỏi “đóng”, kiểm tra khả năng ghi nhớ của người học, yêu cầu người học phải xác định: ai, cái gì, ở đâu, khi nào và chúng được sắp xếp theo tiêu chuẩn về mục tiêu dạy học Vì thế, trong dạy học theo dự án, người dạy cần tổ chức việc hướng dẫn của mình xoay quanh hệ thống câu hỏi nhằm kết nối những điều người học quan tâm với các chuẩn kiến thức trong chương trình để đảm bảo người học được học những nội dung và kĩ năng thích hợp

Bước 2: Phân công nhiệ c h cho ừng h nh iên hực hiện DA

Sau khi hoàn thiện hồ sơ bài dạy, giáo viên phân công rõ ràng nhiệm vụ cho học sinh Mỗi nhóm thực hiện một phần hoặc nhiều phần cụ thể của dự án Việc phân công và giao nhiệm vụ chi tiết của các dự án là cơ sở để kiểm tra quá trình học tập của người học Người dạy phân công nhiệm vụ càng khoa học, dễ hiểu thì người học càng dễ hình dung cấu trúc của dự án

Trong bước này, người dạy cần định hướng cho học sinh bộ công cụ hỗ trợ

dự án để học sinh có thể tiến hành thực hiện dự án Bộ công cụ hỗ trợ thực hiện dự

án sẽ là hướng dẫn chi tiết để người học có cơ sở hoàn thành các nhiệm vụ Về cơ bản, công cụ hỗ trợ dự án mà người dạy cần cung cấp bao gồm: nguồn học liệu hỗ trợ cho người học và bộ tiêu chí đánh giá các sản phẩm của người học Người học

sẽ được biết về các tiêu chí đánh giá trước khi bắt tay vào thiết kế các dự án

Một việc quan trọng nữa của người dạy là có thể xây dựng giáo án giới thiệu

dự án Giáo án cho phép người dạy hình dung cụ thể nhất về tiến trình thực hiện bài học trên lớp theo phương pháp dạy học theo dự án Nói cách khác, giáo án là một

bước cụ thể hóa nữa của quy trình dạy học theo dự án đã đưa ra [29]

Giai o n 3: Thực hiện dự n

Về phía người học Với sự giúp đỡ của người dạy, người học nghiên cứu, biến đổi hoặc tạo ra thông tin mới trong sự hợp tác để đi đến kết quả chung Các thành viên thực hiện công việc theo kế hoạch đã đề ra cho nhóm và cá nhân Trong giai đoạn này, người học thực hiện các hoạt động trí tuệ và hoạt động thực tiễn, các hoạt động này xen kẽ và tác động qua lại lẫn nhau Người học thu thập dữ liệu, tiến hành các thí nghiệm, trao đổi và hợp tác với các bạn cùng lớp để phân tích, so sánh, tính toán, tranh luận Trong quá trình đó, sản phẩm của dự án và thông tin mới được tạo ra

Về phía người dạy Trong quá trình này, người dạy theo dõi quá trình thực hiện kế hoạch đã xây dựng và sự hợp tác giữa các học sinh nhằm tạo ra một cộng đồng với việc học tập là trung tâm Do vậy, người dạy cần tạo thuận lợi cho sự trao đổi thường xuyên và mở giữa các người học, tạo sự tìm kiếm thông tin từ các nguồn tài liệu hỗ trợ, sự chịu trách nhiệm về nhiệm vụ học tập; tạo điều kiện để các nhóm thường xuyên đánh giá sự tiến triển của công việc và thường xuyên hướng dẫn, hỗ trợ, động viên, kích thích và điều chỉnh để cùng đạt đến đích [29]

Giai o n 4: Thu h k qu công bố s n hẩ học sinh

Kết quả thực hiện dự án có thể được viết dưới dạng thu hoạch, báo cáo Trong nhiều dự án, các sản phẩm vật chất được tạo ra qua hoạt động thực hành Sản phẩm của dự án cũng có thể là những hành động phi vật chất, chẳng hạn việc biểu diễn một vở kịch, việc tổ chức một sinh hoạt nhằm tạo ra các tác động xã hội Sản phẩm của dự án có thể được trình bày giữa các nhóm học sinh trong lớp, có thể được giới thiệu trong nhà trường, hay ngoài xã hội Thông thường, sản phẩm học sinh phải hoàn thành gồm:

- Bài mẫu trình bày đa phương tiện học sinh (power point)

- Bài mẫu ấn phẩm học sinh (tờ rơi, áp phích, sản phẩm thật)

- Mẫu trang web học sinh (dạng tệp Publisher hoặc dạng html)

Về phía người dạy, cần tạo mọi điều kiện thuận lợi về thời gian, phương tiện

để người học báo cáo sản phẩm Trong buổi báo cáo, người dạy vừa đóng vai trò là quan sát viên, giám khảo và đặc biệt người dạy phải tôn trọng ý kiến người học

Mặt khác, kết thúc buổi báo cáo của người học, người dạy nhận xét và tổng hợp định hướng kiến thức bài học từ các sản phẩm của người học

Về phía người học, các nhóm báo cáo phải chuấn bị sẵn sàng từ phân công nhiệm vụ báo cáo đến việc thực hiện sao cho người học phải thể hiện được :

- Ý tưởng đã sử dụng để thực hiện dự án

- Tất cả các nhiệm vụ được giao đã được hoàn thành

- Các thành viên trong nhóm đã tham gia vào quá trình học tập và phải trên nguyên tắc khoa học và đảm bảo về mặt thời gian Đồng thời các nhóm sẽ có sự chất vấn chéo, đánh giá chéo và tranh luận bảo vệ ý kiến [29]

Giai o n : Đ nh gi k qu dự n

Người dạy và người học đánh giá quá trình thực hiện và kết quả cũng như kinh nghiệm đạt được Việc đánh giá các sản phẩm của người học cần căn cứ vào các tiêu chí đã công bố từ trước bao gồm: công cụ đánh giá Power Point, công cụ đánh giá ấn phẩm, công cụ đánh giá trang web

Việc phân chia các giai đoạn trên đây chỉ mang tính chất tương đối Trong thực tế, chúng có thể xen kẽ và thâm nhập lẫn nhau Với những dạng dự án khác nhau, có thể xây dựng cấu trúc chi tiết riêng phù hợp với nhiệm vụ dự án [16]

1.2.7 Ưu điểm và hạn ch của DHDA

1.2.7.1.Ưu điểm

* Với HS: có được những lợi ích từ DHDA như:

- Có sự gắn kết lý thuyết với thực tiễn trong hoạt động học tập

- Kích thích động cơ hứng thú học tập của HS

- Phát huy tính tự lực, tính trách nhiệm, sáng tạo của HS

- Phát triển năng lực giải quyết những vấn đề phức hợp mang tính tích hợp

- Phát triển năng lực cộng tác làm việc và kỹ năng giao tiếp ở HS

- Phát triển năng lực đánh giá đồng đẳng và tự đánh giá của HS

- Phát triển kĩ năng sử dụng công nghệ thông tin trong hoạt động bên cạnh việc phát triển các kĩ năng mềm khác

- Thông qua quá trình thực hiện DHDA, HS củng cố mối quan hệ (tình bạn) với nhau trong nhóm, với lớp và với GV bộ môn

* Với GV cũng có được những lợi ích sau:

- Phát triển được các kĩ năng đánh giá (quan sát, vấn đáp) của GV cả về kiến thức và năng lực của HS (theo chiều rộng và theo chiều sâu) Việc đánh giá HS sẽ toàn diện hơn so với các PPDH khác: đánh giá vì việc học (đánh giá quá trình), trong việc học (đánh giá đồng đẳng) và về việc học của HS (đánh giá kết quả)

- Quan tâm đến tiềm năng của HS và gắn kết hơn với HS trong DH học, từ

đó GV thấy yêu nghề hơn

- Tự bồi dưỡng kĩ năng sử dụng CNTT và các phương tiện kĩ thuật hiện đại trong DH

- Luôn có ý thức tìm hiểu và gắn kết kiến thức lí thuyết với thực tiễn, từ đó

sẽ tạo được bộ tư liệu dạy học ngày càng phong phú, đa dạng, sâu sắc hơn [15]

1.2.7.2 Hạn chế

Tuy nhiên , DHDA cũng có những hạn chế và thách thức nhất định:

- Không phải bất kì bài học nào cũng áp dụng được DHDA DHDA không phù hợp trong việc truyền thụ tri thức mang tính hệ thống cũng như rèn luyện hệ thống kĩ năng cơ bản

- DHDA là hình thức bố sung cho các PPDH truyền thống, không thay thế cho PP thuyết trình và luyện tập

- Học theo DA đòi hỏi có thời gian để HS nghiên cứu tìm hiểu và còn mất thời gian của cả GV Đây là hạn chế lớn nhất của DHDA Do vậy đòi hỏi GV phải xác định cụ thể mục tiêu và giới hạn được phạm vi nội dung của DA Thực hiện điều này lại hạn chế những ý tưởng, tính sáng tạo của HS Đây cũng là một trong những nguyên nhân lí giải vì sao GV ít sử dụng PPDH này ở trường THPT Việt Nam

- Học theo DA đòi hỏi phương tiện vật chất và tài chính phù hợp, đặc biệt cần sự trợ giúp của CNTT, các phầm mềm ứng dụng và mạng internet, các phương tiện kĩ thuật hiện đại (đa phương tiện)

- GV gặp khó khăn trong thiết kế bộ công cụ đánh giá khách quan và chính xác nhất những mục tiêu học tập và giáo dục

- Cần phải thay đối thói quen, lối mòn của PPDH cũ của GV và HS

- Yêu cầu GV có trình độ chuyên môn và nghiệp vụ sư phạm, yêu nghề

1.2.8 Một s kỹ thu t dạy học t ch cực đư c sử dụng trong DHDA

Kĩ thuật dạy học là những biện pháp, cách thức hành động của GV và HS trong các tình huống nhằm giải quyết một nhiệm vụ cụ thể Từ các giai đoạn của dạy học dự án, chúng tôi lựa chọn các kĩ thuật dạy học tích cực hỗ trợ cho DHDA như sau:

1.2.8.1.Kĩ thuật khăn phủ bàn

Kĩ thuật khăn phủ bàn là kĩ thuật tổ chức hoạt động học tập mang tính hợp tác kết hợp giữa hoạt động các nhân và nhóm Kĩ thuật này có tác dụng: kích thích, thúc đẩy sự tham gia tích cực của HS và tăng cường tính độc lập, trách nhiệm của

cá nhân HS; phát triển mô hình có sự tương tác HS - HS trong học tập

Kĩ thuật khăn phủ bàn được tiến hành như sau:

- Chia HS thành các nhóm và phát cho mỗi nhóm một tờ giấy A0 Trên giấy

A0 chia thành các phần, gồm phần chính giữa và phần xung quanh Phần xung quanh được chia theo số thành viên của nhóm, mỗi người ngồi vào vị trí tương ứng với từng phần xung quanh

- Mỗi cá nhân làm việc độc lập trong khoảng vài phút, tập trung suy nghĩ trả lời câu hỏi/ nhiệm vụ theo cách nghĩ, cách hiểu riêng của mỗi cá nhân và viết vào phần giấy của mình trên tờ A0

Từ ý kiến của mỗi cá nhân, HS thảo luận nhóm, thống nhất ý kiến và viết vào phần chính giữa của tờ A0 “khăn phủ bàn”

Kĩ thuật khăn phủ bàn được sử dụng khi hướng dẫn HS thảo luận nhóm để thống nhất chọn chủ đề DA, xác định nội dung DA hoặc lập kế hoạch cho các DA học tập [1]

1.2.8.2 Sơ đồ tư duy (SĐTD)

Khái niệm sơ đồ tư duy:

SĐTD (Lược đồ tư duy - Bản đồ tư duy - Mindmap) là phương tiện ghi chép đầy sáng tạo và rất hiệu quả theo đúng ý nghĩa của nó là sắp xếp ý nghĩ

Cách thiết lập sơ đồ tư duy: Việc thiết lập SĐTD được tiến hành như sau: Bước 1: Ở vị trí trung tâm sơ đồ là một bức tranh, hình ảnh hay từ khóa phảnánh chủ đề lớn/ khái niệm chủ đạo/ nội dung chính (central topic)

Bước 2: Từ chủ đề lớn, tìm ra các chủ đề cấp 1 liên quan (Main topic) - nối

bằng các nhánh chính (thường tô đậm nét) Từ các nhánh chính tiếp tục phát triển phân nhánh đến các hình ảnh hay từ khóa/ tiểu chủ đề cấp 2 (Sub topic)có liên quan đến nhánh chính (trên các nhánh có thể them các hình ảnh hay kí hiệu cần thiết)

Bước 3: Sự phân nhánh cứ tiếp tục tạo thành nhánh cấp 3, cấp 4, (Parent topic) và các khái niệm, nội dung luôn được kết nối với nhau Sự liên kết này sẽ tạo

ra một “bức tranh tổng thể” mô tả về chủ đề lớn một cách đầy đủ và rõ ràng

Bước 4: Nối các nhánh chính (cấp l) đến hình ảnh trung tâm, nối các nhánh cấp 2 đến các nhánh cấp 1, nối các nhánh cấp 3 đến các nhánh cấp 2, bằng các đường kẻ Các đường kẻ càng gần hình ảnh trung tâm thì càng được tô đậm

Sử dụng sơ đồ tư duy trong dạy học theo dự án

Trong DHDA, SĐTD là một sản phẩm của hoạt động nhóm để xác định và định hướng nội dung tìm kiếm và xử lí thông tin liên quan đến DA học tập của nhóm mình phụ trách Đây là hoạt động không thể thiếu được trong quá trình thảo luận nhóm để xác định nội dung và lập kế hoạch thực hiện DA Thông qua SĐTD

mô tả nhiệm vụ, nội dung của DA, mà GV và các nhóm HS khác “đọc” được thông tin cơ bản và tổng quát nhất về DA Từ đó mà GV có thể góp ý, định hướng cho HS

bổ sung và hình dung được phần lớn nội dung mà sản phẩm của DA phải thể hiện (với DA trung bình hoặc lớn) Với các DA nhỏ thì SĐTD có thể coi là sản phẩm

DA kèm lời giới thiệu , dẫn dắt theo logic của của bài trình bày Do vậy, SĐTD cần thể hiện chi tiết nội dung của DA [23, 24]

1.2.8.3 Kĩ thuật 5W1H

Khi tiến hành xây dựng kế hoạch DA, GV có thể sử dụng kĩ thuật đặt câu hỏi 5W1H để phát triển ý tưởng của HS Nhóm HS phải nêu ra và trả lời các câu hỏi: Who (ai)? What (cái gì)? Where (ở đâu)? When ( khi nào)? Why (tại sao)? How (như thế nào)? Trong đó câu hỏi “ tại sao?” “ như thế nào?” là quan trọng nhất

Như vậy, khi lên kế hoạch nhóm phải xác định được các câu trả lời cho các câu hỏi : Ai thực hiện nhiệm vụ này? Thực hiện những việc gì? Làm ở đâu? Khi nào hoàn thành? Tại sao cần thực hiện nhiệm vụ này? Thực hiện như thế nào?

Kĩ thuật 5W1H còn được sử dụng khi HS khi đóng vai nhà báo tiến hành phỏng vấn, điều tra để giải quyết vấn đề học tập [17, 18]

1.2 C sở hực iễn

1.2.1 hư ng pháp xác định:

Điều tra bằng phiếu hỏi (Xin xem phần phụ lục), phỏng vấn trực tiếp

1.2.2 t quả điều tra

1.2.2.1 Thực trạng việc vận dụng phương pháp DHDA trong dạy học sinh học ở một số trường THPT

Chúng tôi thực hiện khảo sát việc vận dụng phương pháp DHDA trong dạy học sinh học ở một số trường THPT Kết quả được trình bày ở bảng 1.1

B ng 1.1 K qu i u ra iệc n d ng hư ng h d học dự n rong

6% a Chưa biết đến phương pháp này

15% b Đã nghĩ tới việc áp dụng nhưng tìm ra đề tài đúng tiêu chuẩn của

DHDA trong môn học quá khó

47% c Phương pháp không phù hợp với chương trình môn học hiện hành 22% d Quá mất thời gian khi tiến hành DHDA

3 Thầy, cô biết đến phương pháp dạy học theo dự án từ nguồn nào?

20 % a Từ tập huấn chuyên môn

51 % b Từ tài liệu hướng dẫn thực hiện chương trình, SGK

62 % c Từ Internet, sách, báo, tài liệu tham khảo

59 % d Từ đồng nghiệp

4 Mức độ quan tâm của thầy ( cô) đối với phương pháp dạy học theo dự án:

5 Dự định của thầy cô trong vận dụng phương pháp dự án vào trong dạy học:

6 Trong quá trình vận dụng DHDA, có những khó khăn thuận lợi như thế nào?

Thuận lợi Ít thuận lợi Khó khăn Lựa chọn được DA phù hợp với

hình thức thi cử và phát triển kỹ

năng

Ít thuận lợi Khó khăn Không áp dụng

được

Sinh học tế bào 27 % 27 % 46 % 0 % Sinh học vi sinh

8 Theo thầy cô, để nâng cao chất lượng của DHDA trong dạy học, cần phải

71 % a tập huấn chương trình DHDA cho giáo viên

46 % b phố biến tài liệu về DHDA cho giáo viên

54 % c tố chức cho giáo viên tham quan, học tập các mô

hình DHDA

Kết quả khảo sát cho thấy, GV vẫn chủ yếu sử dụng các phương pháp dạy học truyền thống là thuyết trình và vấn đáp, các phương pháp dạy học tích cực vẫn chưa được áp dụng nhiều.Nguyên nhân các giáo viên không áp dụng phương pháp dạy học tích cực nói chung và DHDA nói riêng là rất nhiều tuy nhiên nếu các phương pháp dạy học, đặc biệt là các phương pháp phải thực hiện trong một khoảng thời gian, được thiết kế một cách cẩn thận và có một qui trình rõ ràng để

GV và HS thực hiện thì vẫn khả thi

Hai nguyên nhân chính khiến GV không vận dụng phương pháp DHDA đó là nguyên nhân về thi cử và nguyên nhân về thời gian Với nguyên nhân thứ nhât, việc thi cử đang đè nặng lên không chỉ HS mà cả GV, do chất lượng giảng dạy của GV hiện nay được đánh giá qua việc điểm số của HS khi tham gia các kì thi mà các kì thi của Việt Nam vẫn thuần tuý là kiểm tra kiến thức và kĩ năng môn học nên buộc các GV phải dạy theo hình thức “ôn luyện” Các phương pháp giảng dạy không phục vụ cho việc thi cử đều không được quan tâm đến Với nguyên nhân thứ hai, khi được hỏi kĩ hơn bằng phỏng vấn, tác giả nhận được các câu trả lời: “Muốn thực hiện một DAHT thực sự hiệu quả cần có nhiều thời gian và công sức, tuy nhiên khối lượng kiến thức của năm học cuối cấp rất nhiều Nếu không tổ chức và sắp xếp hợp lí thì chỉ cần vài môn học dạy theo phương pháp này sẽ biến thành gánh nặng

cho HS Nếu yêu cầu các em làm sẽ dễ dẫn tới tâm lý làm đối phó, làm cho có, không hiệu quả” – Cô Vũ Hương Giang– GV trường THPT Trần Hưng Đạo chia sẻ

Phương pháp DHDA mới chỉ có một số giáo viên được trực tiếp tập huấn chuyên môn (20%) Đây là những giáo viên “cốt cán”, sau đó những GV này sẽ triển khai những điều học được cho những giáo viên còn lại trong tổ, nhóm chuyên môn Các thầy cô giáo biết đến phương pháp này chủ yếu thông qua các nguồn tài liệu tham khảo và đồng nghiệp Chính vì vậy đa số GV mong muốn được tập huấn giảng dạy theo phương pháp này một cách bài bản để có thể áp dụng nhuần nhuyễn vào quá trình dạy học Và với mức độ quan tâm khá cao (100%), hầu hết các GV đều có kế hoạch vận dụng phương pháp này trong dạy học (93%)

Phần Di truyền học – Sinh học 12 theo chương trình cải cách được bổ sung rất nhiều kiến thức mới và hiện đại, có nhiều kiến thức liên quan đến thực tiễnnên

GV đánh giá khá cao (30%) khả năng vận dụng DHDA Hơn nữa, đây là phần kiến thức tương đối khó, học sinh thường khó tiếp thu và lưu giữ những kiến thức này.Vì vậy, khi dạy học phần này đòi hỏi phải lựa chọn phải lựa chọn phương pháp dạy học phù hợp để giúp học sinh hình thành, khắc sâu kiến thức một cách chủ động, nâng cao hiệu quả học tập

Để nâng cao chất lượng của DHDA trong dạy học, cần phải: Tập huấn chương trình DHDA cho GV, phổ biến tài liệu về DHDA cho GV, tổ chức cho giáo viên tham quan, học tập các mô hình DHDA

1.2.2.2 Thực trạng về năng lực học tập của học sinh ở một số trường THPT của Nam Định hiện nay

Chúng tôi đã tìm hiểu thực trạng về năng lực học tập của học sinhbằng phương pháp điều tra bảng hỏibằng các phiếu điều tra Kết quả được trình bày ở bảng 1.2

xuyên

Thỉnh thoảng

Hiếm khi Không bao giờ

Tự học ở nhà 35% 30% 25% 10%

Hệ thống hóa kiến thức sau

Trao đổi về bài học với GV,

2 Em đã được các Thầy cô hướng dẫn học theo dự án chưa?

Kết quả lựa chọn Phương án lựa chọn

3 Nếu học rồi em có cảm nhận thế nào?

Kết quả lựa chọn Phương án lựa chọn

5 Cảm hứng của em về môn Sinh học là

Kết quả lựa chọn Phương án lựa chọn

Kết quả lựa chọn Phương án lựa chọn

65% Nghe giảng lý thuyết và làm bài tập

23% Thảo luận và làm việc nhóm 10% Thuyết trình và trả lời các câu hỏi 12% Thực hành vận dụng kiến thức đã học vào thực tiễn

7 Em thấy việc học môn Sinh học như hiện nay em giúp em phát triển những kĩ năng học tâp nào?

Kết quả lựa chọn Phương án lựa chọn

43% Kĩ năng hình thành khái niệm 33% Kĩ năng tư duy tích cực và sáng tạo 12% Kĩ năng lập kế hoạch học tập 23% Kĩ năng thu thập và xử lí thông tin 10% Kĩ năng giao tiếp xã hội

32% Kĩ năng giải quyết vấn đề 25% Kĩ năng suy nghĩ phán đoán

8 Khi tự học, lượng kiến thức môn Sinh em tiếp thu được như thế nào?

Kết quả lựa chọn Phương án lựa chọn

Qua kết quả tổng hợp được có thể nhận thấy:

- Hiện nay môn Sinh học chưa thực sự được HS yêu thích (tỉ lệ phần trăm

HS thích và rất thích môn học này là 23%) Điều này có thể một phần do các hoạt động dạy học của GV chưa thực sự lôi cuốn HS Các em chủ yếu được tham gia vào việc lên lớp nghe giảng lý thuyết và làm bài tập (67%), các hoạt động thực hành, liên hệ kiến thức đã học với thực tế còn hạn chế (8%) Điều này cho thấy việc thay đổi các hoạt động học tập trên lớp là một điều cần thiết để lôi cuốn sự chú ý của HS vào môn học này

- Trong quá trình học môn Sinh, thời lượng các em dành cho môn học này còn ít, có tới 10% HS không bao giờ học bộ môn này, năng lực tự học bộ môn còn

hạn chế (35%), kĩ năng hệ thống hóa kiến thức cũng như việc lập kế hoạch học tập còn ít

- Năng lực học tập của HS còn nhiều hạn chế Đa số các em chỉ nhận thấy mình được phát triển một số kĩ năng học tập như: Tự học (47%), hình thành khái niệm (48%) Trong khi đó rất nhiều kĩ năng quan trọng khác như: Kĩ năng tư duy tích cực và sáng tạo (32%), kĩ năng lập kế hoạch học tập (21%), kĩ năng thu thập và

xử lí thông tin (22%), kĩ năng trình bày (chỉ có 8% HS được hỏi cảm thấy dễ dàng khi trình bày một vấn đề trước đám đông) lại chưa thực sự được chú ý phát triển Dựa vào kết quả khảo sát, phần lớn các em học sinh đều có cảm nhận chung là việc học trên lớp phục vụ rất nhiều cho việc phát triển các kĩ năng tư duy nhưng lại thiếu đi một phần quan trọng là các kĩ năng xã hội và kĩ năng làm việc, những kĩ năng sẽ giúp ích các em rất nhiều trong công việc sau này Từ các số liệu này, GV cần phải tăng thêm các hoạt động trong lớp học để giúp các em hình thành và phát triển kĩ năng làm việc nhóm hay kĩ năng giao tiếp xã hội hơn nữa, giúp các em phát triển toàn diện

Điều này có thể do nhiều GV hiện nay chỉ chú trọng đến dạy kiến thức mà chưa quan tâm đến việc phát triển năng lực học tập cho HS Như vậy, cần có những phương pháp học tập để các em được làm việc nhiều hơn, suy nghĩ nhiều hơn và trình bày quan điểm Các em có thể ghi nhớ kiến thức ngay trên lớp và biết vận dụng kiến thức vào cuộc sống Từ đó các năng lực học tập sẽ được phát triển một cách toàn diện

- HS có những biểu hiện khá tích cực với phương pháp Dạy học dự án (60%

HS đã được học theo phương pháp DHDA cảm thấy rất hứng thú khi học theo phương pháp này) Tuy nhiên, mức độ hiệu quả của các giờ học còn hạn chế (36%

HS cảm thấy vất vả khi học theo dự án, 16% HS cảm thấy học theo dự án khó tiếp thu) Điều này có thể là do phương pháp này chưa được áp dụng rộng rãi và chưa được sử dụng thường xuyên

Ti u k chư ng 1

Trong chương này, chúng tôi đã tập trung làm sáng tỏ các vấn đề sau: phân tích cơ sở lý luận về dạy học theo dự án Trong đó, chúng tôi đã đưa ra một số khái niệm được dùng trong luận văn, hệ thống các luận điểm khoa học chuyên môn làm căn cứ khoa học cho đề tài

Bên cạnh đó, trong chương 1 cũng thể hiện rõ thực trạng về năng lực học tập của HS ở một số trường THPT hiện nay, thực trạng vận dụng DHDA của GV Sinh học ở một số trường THPT hiện nay Các kết luận thu được khẳng định rằng việc phát triển toàn diện các năng lực học tập cho HS là một yêu cầu cấp bách, và việc

sử dụng DHDA làm công cụ là có khả thi

Dựa trên cơ sở lý luận và thực tiễn trên giúp chúng tôi nghiên cứu và sử dụng các DAHT để tổ chức dạy học phần Di truyền học – Sinh học 12 với định hướng phát triển năng lực học tập cho HS

CHƯƠNG 2:

TỔ CHỨC DHDA PHẦN DI TRUYỀN HỌC - SINH HỌC 12 – THPT 2.1.Phân tích c u r c nội dung hần Di ru n học - Sinh học 12 –

THPT

2.1.1 Cấu trúc và nội dung chư ng trình Sinh học 12 - THPT

Chương trình Sinh học 12 được xây dựng trên quan điểm hệ thống, quan điểm kế thừa theo hướng đồng tâm mở rộng Theo hệ thống, Sinh học 10 nghiên cứu sự sống ở cấp độ tế bào, Sinh học 11 nghiên cứu sự sống ở cấp độ cơ thể, Sinh học 12 tiếp tục nghiên cứu thế giới sống ở cấp độ cao hơn: cấp quần thể, quần xã,

hệ sinh thái Kế thừa chương trình sinh học 9- THPT theo hướng đồng tâm mở rộng, Sinh học 12 nhắc lại toàn bộ kiến thức của Sinh học 9 ( Di truyền, sinh thái) nhưng nâng cao, khái quát hóa, đi sâu vào bản chất, cơ chế của các hiện tượng di truyền, tiến hóa, sinh thái Cụ thể:

Chương trình thể hiện sự tiếp cận hệ thống

Các kiến thức sinh học trong chương trình THPT được trình bày theo các cấp

tổ chức sống, từ các hệ nhỏ, đến các hệ trung, lên các hệ lớn: tế bào - cơ thể - quần thể - quần xã - sinh quyển, vì vậy chương trình sinh học 12 là lớp cuối cấp, chủ yếu

đề cập đến cấp độ cơ thể trở lên Điều này phù hợp với một đặc điểm của sinh học hiện đại là dựa trên lý thuyết các cấp độ tổ chức của sự sống, xem giới hữu cơ như những hệ thống có cấu trúc, gồm những thành phần tương tác với nhau và với môi trường, tạo nên khả năng tự thân vận động, phát triển của hệ thống Mỗi hệ lớn gồm những hệ nhỏ, mỗi hệ nhỏ lại gồm những hệ nhỏ hơn Giữa các hệ nhỏ với nhau, giữa các hệ nhỏ với hệ lớn, cũng như giữa các hệ lớn với môi trường đều có những mối quan hệ tương tác phức tạp, tạo nên những đặc trưng của mỗi cấp tổ chức [12]

Chương trình thể hiện theo mạch nội dung

- Các phần trong chương trình được thể hiện theo trật tự: Di truyền học  Tiến hoá  Sinh thái học Trật tự này phù hợp với lôgic nội dung Những kiến thức

di truyền là cơ sở để nhận thức cơ chế tiến hoá Những kiến thức tiến hoá là nền tảng để gải thích các vấn đề của Sinh thái học

- Trong từng phần, các mạch nội dung thể hiện ở các mức độ khác nhau: + Phần di truyền học: Các mạch nội dung cụ thể đi theo các hướng sau:

• Sự vận động của vật chất di truyền  Quy luật vận động của vật chất

di truyền  Ứng dụng thực tiễn

• ADN (gen)  NST  Tế bào  Cơ thể  Quần thể

+ Phần tiến hoá: Mạch nội dung trong được thể hiện:

• Bằng chứng tiến hoá  Nguyên nhân và cơ chế tiến hoá  Sự phát sinh và phát triển của sự sống trên Trái Đất

• Chất vô cơ Chất hữu cơ Tế bào nguyên thuỷ Thể đơn bào nhân

sơ Thể đơn bào nhân thực Thể đa bào Con người

• Các quy luật vô cơ Các quy luật sinh học Các quy luật xã hội + Phần Sinh thái học: Mạch nội dung được thể hiện trong sơ đồ sau:

Hình 2.1 Sơ đồ nội dung phần Sinh thái học

So với Sinh học lớp 9 thì các phần Di truyền học và Sinh thái học ở Sinh học

12 mang tính đồng tâm mở rộng và nâng cao

Ví dụ, phần Di truyền học Sinh học 12 không chỉ phủ lên Sinh học 9 mà còn

mở rộng, nâng cao ở các nội dung:

- Trình bày cụ thể các cơ chế di truyền phân tử, đặc biệt là co chế hoạt động của gen là nội dung mới hoàn toàn Trình bày sâu về cơ chế đột biến gen

- Mô tả cấu trúc siêu hiển vi của NST và trình bày các cơ chế đột biến NST

- Giải thích cơ sở tế bào học của các quy luật Menđen Đề cập tới hàng loạt quy luật Di truyền mới: tương tác gen không alen, hoán vị gen, Di truyền liên kết giới tính

- Di truyền học quần thể là phần mới hoàn toàn

Ví dụ, phần Sinh thái học Sinh học 12 không chỉ phủ lên Sinh học 9 mà còn

mở rộng, nâng cao ở các nội dung:

- Sự phân bố cá thể của quần thể, kích thước và sự tăng trưởng quần thể,

- Các đặc trưng cơ bản của quần xã, diễn thế sinh thái,

- Các kiểu hệ sinh thái,

Cấu trúc chương trình, sách giáo khoa Sinh học 12 bao gồm 3 phần, 10 chương, 48 bài như sau:

Phần năm: Di truyền học

- Cơ chế của hiện tượng di truyền và biến dị

- Tính quy luật của hiện tượng di truyền

- Nguyên nhân và cơ chế tiến hoá

- Sự phát sinh và phát triển của sự sống trên Trái Đất

Phần bảy: Sinh thái học

- Trình bày được những diễn biến chính của cơ chế sao chép ADN ở

tế bào nhân sơ

- Trình bày được những diễn biến chính của cơ chế phiên mã và dịch mã

- Trình bày được cơ chế điều hoà hoạt động của gen ở sinh vật nhân

sơ (theo mô hình Mônô và Jacôp)

- Nêu được nguyên nhân, cơ chế chung của các dạng đột biến gen

- Mô tả được cấu trúc siêu hiển vi của NST Nêu được sự biến đổi hình thái NST qua các kì phân bào và cấu trúc NST được duy trì liên tục qua các chu kì tế bào

- Kể tên các dạng đột biến cấu trúc NST (mất đoạn, lặp đoạn, đảo đoạn và chuyển đoạn) và đột biến số lượng NST (thể dị bội và đa bội)

- Nêu được nguyên nhân và cơ chế chung của các dạng đột biến NST

- Nêu được hậu quả và vai trò của các dạng đột biến cấu trúc và số lượng NST

dạng được một vài đột biến số lượng NST dưới kính hiển vi quang học

- Nêu được một số đặc điểm cơ bản của di truyền liên kết hoàn toàn

- Nêu được thí nghiệm của Moocgan về di truyền liên kết không hoàn toàn và giải thích được cở sở tế bào học của hoán vị gen Định nghĩa hoán vị gen

- Nêu được ý nghĩa của di truyền liên kết hoàn toàn và không hoàn toàn

- Trình bày được các thí nghiệm và cơ sở tế bào học của di truyền liên kết với giới tính

- Nêu được ý nghĩa của di truyền liên kết với giới tính

- Trình bày được đặc điểm của di truyền ngoài NST (di truyền ở ti thể và lục lạp)

- Nêu được những ảnh hưởng của điều kiện môi trường trong và ngoài đến sự biểu hiện của gen và mối quan hệ giữa kiểu gen, môi trường và kiểu hình thông qua một ví dụ

- Nêu khái niệm mức phản ứng

Kĩ năng :

- Viết được các sơ đồ lai từ P  F1 F2

- Có kĩ năng giải một vài dạng bài tập về quy luật di truyền (chủ yếu

để hiểu được lí thuyết về các quy luật di truyền trong bài học)