THẠCH LAM DƢỚI GÓC NHÌN VĂN HÓA LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC NGỮ VĂN

Trong những năm gần đây xuất hiện nhiều công trình nghiên cứu văn chương theo hướng này như: nghiên cứu sáng tác của Nguyễn Tuân, Vũ Bằng, Hoàng Phủ Ngọc Tường, Sơn Nam … Thạch Lam là mộ

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

NGUYỄN THỊ XUÂN QUỲNH

VĂN XUÔI THẠCH LAM DƯỚI GÓC NHÌN VĂN HÓA

Chuyên ngành: Lí luận văn học

Mã số: 60 22 01 20

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC NGỮ VĂN

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Đoàn Đức Phương

HÀ NỘI, 2016

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 4

1 Lý do chọn đề tài 4

2 Lịch sử vấn đề nghiên cứu 5

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 7

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu: 7

5 Phương pháp nghiên cứu: 7

6 Cấu trúc luận văn 8

Chương 1: KHÁI LƯỢC VỀ TIẾP CẬN VĂN HÓA HỌC 10

VÀ VĂN XUÔI THẠCH LAM 10

1 1 Khái lược về tiếp cận văn hoá học 10

1.1.1 Một số khái niệm về văn hóa 10

1.1.2 Bản sắc văn hóa 12

1.1.3 Mối quan hệ giữa văn hóa và văn học 13

1.1.4 Phương pháp tiếp cận văn hóa học 19

1.2 Khái lược về văn xuôi Thạch Lam 21

1.2.1 Tiểu sử, con người nhà văn Thạch Lam 21

1.2.2 Đặc điểm nghệ thuật và quan điểm sáng tác của Thạch Lam 23

Chương 2: CÁC PHƯƠNG DIỆN BIỂU HIỆN VĂN HÓA CỦA VĂN XUÔI THẠCH LAM 28

2.1 Cảm quan văn hóa về thiên nhiên và cuộc sống 28

2.1.1 Cảm quan văn hóa về thiên nhiên 28

2.1.2 Cảm quan văn hóa về cuộc sống 33

2.2 Cảm quan văn hóa về xã hội và con người Error! Bookmark not defined

2.2.1 Cảm quan văn hóa về xã hội Error! Bookmark not defined 2.2.2 Cảm quan văn hóa về con người Error! Bookmark not defined

Chương 3: PHƯƠNG THỨC BIỂU HIỆN NHỮNG CẢM QUAN VĂN HÓA Error! Bookmark not defined TRONG VĂN XUÔI THẠCH LAM Error! Bookmark not defined 3.1 Nghệ thuật trần thuật Error! Bookmark not defined

3.1.1.Người kể chuyện Error! Bookmark not defined 3.1.2 Phương thức trần thuật Error! Bookmark not defined

3.1 Ngôn ngữ và giọng điệu Error! Bookmark not defined

3.1.1 Ngôn ngữ trần thuật Error! Bookmark not defined

3.2.2 Giọng điệu trần thuật Error! Bookmark not defined

3.2 Không gian và thời gian nghệ thuật Error! Bookmark not defined

3.2.1 Không gian nghệ thuật Error! Bookmark not defined 3.3.2 Thời gian nghệ thuật Error! Bookmark not defined

KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined TÀI LIỆU THAM KHẢO 94

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Văn học là một trong những bộ phận quan trọng nhất của văn hóa Nó tiêu biểu cho diện mạo và các giá trị văn hóa, nhất là văn hóa tinh thần Văn học là một sản phẩm mang tính đại diện cho văn hóa, có khả năng nhận thức, phản ánh, sáng tạo chuyển tải và giữ gìn các giá trị văn hóa Giữa văn hóa và văn học có mối quan

hệ rất sâu sắc, chặt chẽ Văn hóa không chỉ hiện diện trên bề mặt biểu hiện mà còn

có khả năng chi phối, tác động ở chiều sâu đối với văn học, đặc biệt trong tâm thức sáng tạo của nhà văn Tác phẩm văn chương vì thế chắc chắn đã thể hiện những dấu ấn văn hóa nhất định Nghiên cứu văn chương từ góc nhìn văn hoá đã và đang

là một hướng tiếp cận nghiên cứu hiệu quả vì trong bối cảnh hiện nay, việc giữ gìn bản sắc văn hoá dân tộc đã và đang đặt ra như một thách thức trước xu hướng toàn

cầu hoá

Trong những năm gần đây xuất hiện nhiều công trình nghiên cứu văn chương theo hướng này như: nghiên cứu sáng tác của Nguyễn Tuân, Vũ Bằng, Hoàng Phủ Ngọc Tường, Sơn Nam … Thạch Lam là một trong số không nhiều các nhà văn hiện đại Việt Nam đã để lại được dấu ấn đậm nét trong lòng người đọc bằng những tác phẩm mang đậm chất văn hóa Văn xuôi Thạch Lam chứa đựng

trong đó những giá trị văn hoá truyền thống và hiện đại ở “chốn nước non lặng lẽ này” (Hoài Thanh) Nghiên cứu văn xuôi Thạch Lam dưới góc nhìn văn hoá để

thấy được cảm xúc và thái độ của nhà văn trước thiên nhiên và cuộc sống con người Đồng thời thấy được những đóng góp của riêng nhà văn trong tiến trình vận động và phát triển của văn học dân tộc, cũng như thấy được những giá trị văn hoá dân tộc hoặc ảnh hưởng hoặc được thể hiện trong tác phẩm của ông như thế nào, từ

đó làm nổi bật ý nghĩa của mối quan hệ giữa nhà văn và quá trình sáng tạo nghệ

thuật

Nhà thơ Ấn Độ Rabindranath Tagor đã nói: “Có thể vượt qua thế giới lớn lao của loài người không phải bằng cách tự xóa mình đi, mà bằng cách mở rộng bản sắc của chính mình” Theo ý nghĩa ấy, Thạch Lam đã tạo được cho mình một

phong cách rất riêng không lẫn với ai Vì vậy, trong chương trình phổ thông và đại

học, Thạch Lam là một tên tuổi quen thuộc và quan trọng Sau nhiều lần thay đổi chương trình và chỉnh lí sách giáo khoa, vị trí của Thạch Lam vẫn được khẳng định Do đó, việc nghiên cứu Thạch Lam có ý nghĩa thiết thực và bổ ích trong công

tác giảng dạy

Một lí do không thể thiếu nữa đó là lòng yêu mến và ngưỡng mộ của tác giả

luận văn đối với sáng tác của nhà văn Thạch Lam

Từ những lí do trên, nên tôi đã chọn đề tài: Văn xuôi Thạch Lam dưới góc

nhìn văn hóa với hi vọng sẽ đóng góp thêm một vài ý kiến để tiến tới có một cái

nhìn tổng thể, toàn diện về sáng tác của Thạch Lam

2 Lịch sử vấn đề nghiên cứu

Thạch Lam là một cây bút tiêu biểu của Tự lực văn đoàn và là một trong những gương mặt lớn của văn học Việt Nam giai đoạn 1930 - 1945 Những sáng tạo và đóng góp của ông rất có ý nghĩa đối với quá trình hiện đại hóa nền văn học nước ta giai đoạn này Vì vậy, Thạch Lam là một hiện tượng văn học được nghiên cứu sớm và rất nhiều Các ý kiến đều đánh giá cao tài năng và giá trị văn chương

của ông Nhà phê bình văn học Vũ Ngọc Phan đã phát biểu: “Thạch Lam có một ngòi bút lặng lẽ, điềm tĩnh vô cùng, ngòi bút tả tỉ mỉ những cái rất nhỏ và rất đẹp, những cảm tình, cảm giác con con nảy nở và biểu lộ ở đủ các hạng người mà ông

tả một cách thật tinh vi” [57; tr570] Còn Thế Lữ trong bài viết “Tính cách tạo tác

của Thạch Lam” in trên tờ Thanh Nghị số 39 ra ngày 16/6/1943 đã nhận xét “cái kho tàng cuộc sống bên trong rất châu báu” [51; tr820] Tác giả Nhớ rừng đã

bằng sự tinh tế và nhạy cảm của một thi sĩ mà hiểu người bạn văn của mình Ông nhìn thấy trong những tác phẩm của Thạch Lam có ánh sáng của một sự thực khác,

đó là sự thực tâm hồn Hay trong lời giới thiệu cuốn Thạch Lam truyện ngắn và tiểu luận , nhà văn Nguyễn Tuân đã khẳng định: “Nói đến Thạch Lam người ta nhớ đến truyện ngắn nhiều hơn truyện dài”

Tác giả Bùi Việt Thắng trong bài viết Người chắt chiu cái đẹp khẳng định:

“Thạch Lam là người có ý thức chắt chiu và bảo tồn cái đẹp có giá trị văn hóa của cộng đồng dân tộc” [71; tr170] Lê Dục Tú trong Quan niệm con người trong sáng

tác của Thạch Lam (Tạp chí Văn nghệ quân đội, số 4, 1993) một lần nữa khẳng

định chiều sâu nhân bản trong ngòi bút miêu tả nhân vật của Thạch Lam: “Dù trong cảnh ngộ nào con người trong sự miêu tả của Thạch Lam vẫn luôn hướng về một thế giới tinh thần đẹp đẽ, trong sáng và giàu tính nhân bản” [89; tr16-22] Trong bài Thạch Lam hương thơm và nỗi u hoài, Nguyễn Nhật Duật chỉ ra rằng:

“Bằng một giọng văn nhẹ nhàng, đơn giản và trong sáng, Thạch Lam đã gợi cho chúng ta cả một bối cảnh Việt Nam không còn nữa với ngày nay cả một bầu không khí thanh bình, thơ mộng và nghèo khốn” [25; tr12-16] Nhà văn Hồ Dzếnh nhớ

tới Thạch Lam như nhớ người đã gọi tên trìu mến và tha thiết với món ăn Hà Nội

“Tôi nhớ anh những hôm đi qua phố Hàng Đào, Hàng Ngang, tưởng chừng như phong vị một Hà Nội ba sáu phố phường vẫn còn phảng phất đâu đây Trước Thạch Lam, chưa mấy ai phát hiện đầy đủ cái thi vị, tinh hoa của những món quà thổ ngơi Hà Nội, khoan nói đến nghệ thuật thưởng thức như anh, với tấm lòng nâng niu trân trọng” [24] Nhà văn Vũ Bằng lại viết: “Anh quí từ chén nước chè tươi nóng, trang trọng đưa lên miệng một cách gần như thành kính, tiếc từ một cái kẹo vừng rơi xuống đất, nhặt lên phủi bụi rồi cầm lấy ăn một cách chậm rãi như thể vừa nhai vừa suy nghĩ, vừa cảm ơn trời đã cho mình sống để thưởng thức một món ăn ngon lành như vậy, anh cẩn thận từng câu nói với cô bán hàng vì sợ lỡ lời

có câu gì không chu đáo để cho người ta tủi thân mà buồn …” [12] Rồi các luận văn, luận án đề cập đến nghiên cứu văn chương từ góc nhìn văn hoá: Cảm quan đô thị trong sáng tác của Thạch Lam của tác giả Trần Thị Thu Hà trường Đại học sư phạm Hà Nội, năm 2011; Sáng tác của Nguyễn Ngọc Tư dưới cái nhìn văn hóa của tác giả Hoàng Thị Hà trường ĐH sư phạm Hà Nội, năm 2011; Văn chương Vũ Bằng dưới góc nhìn văn hóa của Đỗ Thị Ngọc Chi, Học viện Khoa học Xã hội, năm 2013; Văn xuôi Nguyễn Tuân và Hoàng Phủ Ngọc Tường từ góc nhìn văn hóa của Ngô Minh Hiển …

Nhìn chung các bài nghiên cứu, đánh giá, nhận xét về sáng tác của Thạch Lam tương đối nhiều và phong phú các ý kiến Song chưa có công trình riêng biệt nghiên cứu về văn xuôi Thạch Lam từ hướng tiếp cận văn hóa học Chính vì vậy, chúng tôi mạnh dạn lựa chọn đề tài này với mong muốn sẽ cố gắng đi sâu, tìm hiểu

những giá trị mới trong tác phẩm của ông cũng như những đóng góp riêng của nhà văn Thạch Lam đối với văn xuôi Việt Nam hiện đại

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

Luận văn chỉ ra tầng sâu các giá trị văn hóa trong văn xuôi của Thạch Lam, làm rõ căn nguyên tồn tại chất văn hóa trong sáng tác của nhà văn, qua đó cũng khẳng định nét độc đáo và đóng góp của Thạch Lam trong nền văn học Việt Nam hiện đại

* Nhiệm vụ nghiên cứu

Tìm hiểu khái lược về tiếp cận văn hóa học và văn xuôi Thạch Lam

Tìm hiểu về các phương diện biểu hiện văn hóa trong văn xuôi Thạch Lam Tìm hiểu về các phương thức biểu hiện những cảm quan văn hóa trong văn xuôi Thạch Lam

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Triển khai luận văn Văn xuôi Thạch lam dưới góc nhìn văn hóa, chúng tôi

khảo sát toàn bộ sáng tác văn xuôi của Thạch Lam, trong đó tập trung vào một số tác phẩm sau:

Truyện ngắn

- Tập: Gió đầu mùa - NXB Đời nay, Hà Nội 1937

- Tập: Nắng trong vườn - NXB Đời nay, Hà Nội 1938

Bút kí

- Hà Nội băm sáu phố phường - NXB Đời nay, Hà Nội 1940

5 Phương pháp nghiên cứu

Với đề tài Văn xuôi Thạch lam dưới góc nhìn văn hóa chúng tôi sử dụng

một số phương pháp nghiên cứu cơ bản sau:

- Phương pháp liên ngành: Chúng tôi xác định đây là phương pháp quan

trọng của luận văn này, trong đó phương pháp nghiên cứu văn học là chủ đạo, đồng thời phối hợp vận dụng, phối hợp một số tri thức liên ngành văn hóa học, sử học, triết học, tôn giáo học, ngôn ngữ học, liên văn bản cắt nghĩa văn học bằng truyền thống văn hóa, hoạt động văn hóa, góc nhìn văn hóa

- Phương pháp phân tích, tổng hợp: Phương pháp này giúp chúng tôi cắt nghĩa, phát hiện các giá trị văn hóa kết tinh trong văn xuôi Thạch Lam

- Phương pháp tiếp cận thi pháp học: Phương pháp này giúp chúng tôi cắt nghĩa được các hình thức nghệ thuật trong tác phẩm và mối quan hệ với nội dung

để chỉ ra những đặc trưng nghệ thuật của tác phẩm, của quá trình văn học trong tác phẩm của Thạch Lam

- Phương pháp tiếp cận văn hóa học: Phương pháp này thiên về giải mã các

hình tượng nghệ thuật, tìm ra nét mới của tác phẩm, trên cơ sở tìm hiểu sự chi phối các quan niệm triết học, tôn giáo, đạo đức, chính trị, thẩm mỹ, quan niệm về con người … từng tồn tại trong một không gian văn hóa xác định đối với tác phẩm về mặt xây dựng nhân vật, mô tuýp, hình tượng, ngôn ngữ

- Phương pháp so sánh: Đây cũng là một phương pháp cần thiết giúp chúng tôi đối chiếu các vấn đề ở cả hai bình diện đồng đại và lịch đại; so sánh ở nội bộ tác phẩm của một nhà văn, so sánh giữa tác phẩm của các nhà văn trong nhóm Tự lực văn đoàn với nhau nhằm khám phá một cách hiệu quả thế giới văn xuôi Thạch Lam, làm nổi bật nét văn hóa sâu đậm, rất riêng của nhà văn Thạch Lam

- Phương pháp hệ thống: Chúng tôi xem văn xuôi Thạch Lam là một hệ thống bao gồm nhiều thành tố và có mối quan hệ chặt chẽ với các hệ thống khác như văn hóa, lịch sử, nghệ thuật, triết học …

6 Cấu trúc luận văn

Ngoài phần Mở đầu và Kết luận, phần nội dung luận văn gồm ba chương:

Chương 1: Khái lược về tiếp cận văn hóa học và văn xuôi Thạch Lam

Chương 2: Các phương diện biểu hiện văn hóa của văn xuôi Thạch Lam

Chương 3: Phương thức biểu hiện những cảm quan văn hóa trong văn xuôi

Thạch Lam

Chương 1 KHÁI LƯỢC VỀ TIẾP CẬN VĂN HÓA HỌC

VÀ VĂN XUÔI THẠCH LAM

1 1 Khái lược về tiếp cận văn hoá học

1.1.1 Một số khái niệm về văn hóa

Văn hóa là một khái niệm đã có từ lâu đời và có nội hàm rất rộng Theo

A.L.Kroeber và C.L.Kluckhohn trong cuốn Văn hóa: Cái nhìn phân tích về Khái niệm và Định nghĩa có khoảng hơn 200 định nghĩa về văn hóa Sở dĩ số lượng định

nghĩa văn hóa phong phú như vậy vì một phần văn hóa là một phạm trù hết sức rộng Phần khác, mỗi nhà nghiên cứu xuất phát từ mục đích và phương pháp của mình đều có quyền đưa ra một định nghĩa thích hợp Sau đây, tôi xin điểm qua một

số định nghĩa về văn hóa tiêu biểu Cụ thể như:

Theo Từ điển tiếng Việt, Hoàng Phê (chủ biên) định nghĩa:

1 Văn hóa là tổng thể nói chung những giá trị vật chất và tinh thần do con người

sáng tạo ra trong quá trình lịch sử (Kho tàng văn hóa dân tộc Văn hóa Phương Đông Nền văn hóa cổ)

2 Những hoạt động của con người nhằm thỏa mãn nhu cầu của đời sống tinh thần (Phát triển văn hóa Công tác văn hóa)

3 Tri thức, kiến thức khoa học (Học văn hóa Trình độ văn hóa)

4 Trình độ cao trong sinh hoạt xã hội, biểu hiện của văn minh: (Sống có văn hóa

Ăn nói thiếu văn hóa)

5 Nền văn hóa của một thời kì lịch sử cổ xưa, được xác định trên cơ sở một tổng

thể những di vật tìm thấy được có những đặc điểm giống nhau (Văn hóa rìu hai vai Văn hóa Đông Sơn)

Trong cuốn Tìm về bản sắc văn hóa Việt Nam, Nxb TP HCM,1997, Trần Ngọc Thêm đã định nghĩa “Văn hóa là một hệ thống hữu cơ các giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng tạo và tích lũy qua quá trình hoạt động thực tiễn, trong sự tương tác giữa con người với môi trường tự nhiên và xã hội của mình”

Theo Đỗ Lai Thúy trong Văn hóa Việt Nam nhìn từ mẫu người văn hóa thì

"Văn hóa là tất cả những gì phi tự nhiên" [85; tr 16 -17] Tác giả cũng cho rằng,

đây là định nghĩa khái quát nhất, rộng lớn nhất

Định nghĩa về văn hóa có tính chất cấu trúc luận, tác giả Phan Ngọc cho rằng:

"Văn hóa là quan hệ Nó là mối quan hệ giữa thế giới biểu tượng và thế giới thực tại Quan hệ ấy biểu hiện thành một kiểu lựa chọn riêng của một tộc người, một cá nhân so với một tộc người khác, một cá nhân khác Nét khác biệt giữa các kiểu lựa chọn làm cho chúng khác nhau, tạo thành những nền văn hóa khác nhau là độ

khúc xạ" [85; tr 16 -17]

UNESCO - Tổ chức khoa học và giáo dục Liên hợp quốc đã đƣa ra 200 định

nghĩa về văn hóa và rồi đi đến một thống nhất chung nhƣ sau: “Trong ý nghĩa rộng nhất, văn hóa hôm nay có thể coi là tổng thể những nét riêng biệt tinh thần và vật chất, trí tuệ và xúc cảm, quyết định tính cách của một xã hội hay một nhóm người trong xã hội Văn hóa bao gồm cả nghệ thuật và văn chương, những lối sống, những quyền cơ bản của con người, những hệ thống các giá trị, những tập tục và những tín ngưỡng Văn hóa đem lại cho con người khả năng soi xét về bản thân Chính văn hóa đã làm cho chúng ta trở thành những sinh vật đặc biệt nhân bản, có

lý tính, có óc phê phán và dấn thân một cách đạo lý Chính nhờ văn hóa mà con người tự thể hiện, tự ý thức được bản thân, tìm tòi không biết mệt những giá trị văn hóa mới mẻ và sáng tạo ra những công trình vượt trội lên bản thân” [ 85; Tr18]

Theo quan điểm chỉ đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam thì: "Văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội, vừa là mục tiêu vừa là động lực thúc đẩy sự phát triển kinh tế - xã hội; Nền văn hóa mà chúng ta xây dựng là nền văn hóa tiên tiến, đậm

đà bản sắc dân tộc; Nền văn hóa Việt Nam là nền văn hóa thống nhất mà đa dạng trong cộng đồng các dân tộc Việt Nam; Xây dựng và phát triển văn hóa là sự nghiệp của toàn dân do Đảng lãnh đạo, trong đó đội ngũ trí thức giữ vai trò quan trọng; Văn hóa là một mặt trận; Xây dựng và phát triển văn hóa là một sự nghiệp

cách mạng lâu dài, đòi hỏi phải có ý chí cách mạng và sự kiên trì, thận trọng.”

Tóm lại, dù có nhiều khái niệm khác nhau về văn hóa, nhƣng tựu chung lại, văn hóa có những đặc điểm cơ bản sau: Văn hóa là một hoạt động sáng tạo, mang

tính lịch sử chỉ riêng con người mới có Hoạt động sáng tạo đó bao gồm mọi ứng

xử của con người với nhau và con người với tự nhiên - xã hội, thể hiện trong mọi lĩnh vực của đời sống: đời sống vật chất, đời sống tinh thần, đời sống xã hội Những hoạt động sáng tạo đó đã đạt được thành tựu của các giá trị văn hóa, được bảo tồn và khai thác phát huy từ thế hệ này sang thế hệ khác bằng con đường giáo

dục (theo nghĩa rộng) Văn hóa là thể hiện của mối quan hệ giữa thế giới biểu

tượng với thế giới thực tại, tạo ra một kiểu lựa chọn riêng của tộc người, một cá nhân so với một tộc khác, một cá nhân khác tạo thành những nhân cách văn hóa

(cá nhân), những nền văn hóa khác nhau (cộng đồng)

Dù hiểu theo cách nào thì văn hóa cũng đều là sản phẩm độc đáo của quá trình lịch sử do cá nhân và cộng đồng người tạo nên Trong phạm vi của đề tài, chúng tôi nghiêng về cách hiểu văn hóa gắn liền với bản sắc văn hóa theo định nghĩa của Phan Ngọc và của UNESCO

1.1.2 Bản sắc văn hóa

Văn hóa là sản phẩm, là diện mạo của cá nhân và cộng đồng Vì thế nói tới

văn hóa không thể không nhắc đến vấn đề bản sắc văn hóa, tức là cái “tinh túy”, cái

cốt lõi của văn hóa trong quá trình phát triển của lịch sử

Bản sắc văn hóa, theo Ngô Đức Thịnh là “một tổng thể các đặc trưng của văn hóa được hình thành, tồn tại và phát triển suốt quá trình lịch sử của dân tộc, các đặc trưng văn hóa ấy mang tính bền vững, trường tồn, trừu tượng và tiềm ẩn,

do vậy muốn nhận biết nó phải thông qua vô vàn các sắc thái văn hóa, với tư cách

là sự biểu hiện của bản sắc văn hóa ấy Nếu bản sắc văn hóa là cái trừu tượng, tiềm ẩn, bền vững thì các sắc thái biểu hiện của nó tương đối cụ thể, bộc lộ và khả biến hơn” [79] Theo Dương Phú Hiệp thì: “Bản sắc riêng của mỗi nền/ dạng/ kiểu văn hóa thường được biểu hiện là những nét đặc thù và độc đáo thể hiện trong hiện tượng văn hóa hoặc các sản phẩm của văn hóa, quy định bộ mặt của mỗi nền văn hóa” [47; tr40] Ngoài ra, phần đáng kể của nó lại được thể hiện trong cuộc

sống thường ngày của cộng đồng người Tuy nhiên, trong quá trình hội nhập, giao lưu, tiếp biến giữa các nền văn hóa, bản sắc đó luôn có thêm những giá trị mới được hình thành và tiếp tục được bồi tụ để định hình và lộ diện, phù hợp với sự

tiến hóa của lịch sử Các giá trị mang bản sắc văn hóa của từng tộc người, không phải ngẫu nhiên được hình thành mà đó là sản phẩm tất yếu của hoàn cảnh địa lí, lịch sử và chính trị

Như vậy, bản sắc văn hóa được hiểu là những gì tinh hoa, bền vững của một nền văn hóa Nó mang ý nghĩa chỉ cái cốt lõi, chỉ những đặc trưng riêng của một cộng đồng văn hóa và là yếu tố cơ bản để phân biệt giữa một nền văn hóa này với một nền văn hóa khác Vì vậy, dấu ấn bản sắc văn hóa của mỗi dân tộc, mỗi vùng miền sẽ được thể hiện trong mọi sinh hoạt văn hóa của cộng đồng, trong đó có văn học

1.1.3 Mối quan hệ giữa văn hóa và văn học

1.1.3.1 Văn học là sản phẩm và hiện thân của văn hóa

“Văn học là nhân học” (Macxim Gorki), văn học lấy con người làm đối

tượng trung tâm để phản ánh và khắc họa Mà bản chất của văn hóa là hướng đến tinh thần nhân văn, nhân bản và mục tiêu duy nhất là xây dựng con người Và cả

văn hóa lẫn văn học đều lấy chân - thiện - mỹ làm thước đo cho trình độ phát triển

Văn học là một bộ phận của văn hóa Nhờ có văn học, những sắc màu văn

hóa được tái hiện một cách sinh động và sắc nét “Khi thì hiện diện trên bề mặt của hiện thực đời sống với những phong tục, tập quán, hội hè đình đám, những nghi lễ,

có khi được thể hiện ở chiều sâu, trong sâu thẳm tâm thức văn hóa cộng đồng”

[64; tr161] hay tính cách, ứng xử của con người với con người và con người trước thiên nhiên Văn học, cùng với triết học, chính trị, tôn giáo, đạo đức, phong tục tập quán…là những thành tố hợp thành cấu trúc tổng thể bao trùm lên tất cả là văn hóa Vì vậy, cũng như các thành tố khác, văn học luôn chịu sự chi phối trực tiếp

“từ môi trường văn hóa của một thời đại và truyền thống văn hóa độc đáo của một dân tộc, đồng thời thể hiện cả nội hàm tâm lý văn hóa độc đáo của một thời đại và một cộng đồng dân tộc” [11; tr5] Bàn về mối quan hệ giữa văn hóa và văn học,

Đỗ Thị Minh Thúy chỉ ra rằng: “Đặt văn học trong văn hóa tức là nhấn mạnh sự tác động tổng thể của văn hóa tới văn học, như vậy các nhân tố xã hội, kinh tế, chính trị tác động tới toàn bộ văn hóa nói chung, thông qua văn hóa mới tác

động đến văn học, ở quan hệ đặc biệt này, văn học trở thành một trong những tiêu điểm của văn hóa, đóng vai trò nhân tố đại diện cho văn hóa [86; tr239]” Như

vậy, văn học là một trong những bộ phận quan trọng của văn hóa, là tấm gương phản chiếu đời sống xã hội và văn hóa dân tộc Đồng thời văn học cũng là phương tiện lưu giữ và bảo lưu văn hóa thời đại cũng như truyền thống độc đáo của dân tộc Song nhà văn - chủ thể sáng tạo cũng là con đẻ của một cộng đồng Muốn hay không, nhà văn đó cũng tiếp nhận những thành tố văn hóa của cộng đồng mình, những lối tư duy, những mô thức ứng xử trong đó chứa đựng nội hàm văn hóa của thời đại

Sau nữa, nếu văn hóa là những gì còn đọng lại trong chiều sâu tâm trí con người sau khi thời gian đã sàng lọc tất cả thì cái hình ảnh hiển hiện ngày một lắng sâu của diện mạo, bản sắc văn hóa Việt Nam lại được hiện hình rõ nét qua văn học Không phải ngẫu nhiên mà tìm hiểu về văn hóa Việt Nam nhiều người lại tìm về văn học Việt Nam Nói cách khác, văn học là hiện thân của văn hóa Bằng sức mạnh của ngôn từ, văn học đã diễn đạt được khá đầy đủ và trực tiếp lớp vỏ của tư duy và tầng sâu của cảm xúc trong hệ thống tinh thần và đời sống văn hóa dân tộc Việt Nam không có nền văn hóa lộ thiên đồ sộ như nhiều quốc gia trong khu vực nhưng chúng ta lại có bề dày văn hóa của người Việt Nam với những đức tính cao đẹp như yêu nước, cần cù, đoàn kết, giàu lòng yêu thương, trọng tình trọng nghĩa, giữ chữ tín … Khi được tổ chức UNESCO phong tặng danh hiệu danh nhân văn hóa thế giới cho Nguyễn Trãi, Nguyễn Du, Hồ Chí Minh nghĩa là thế giới đã công nhận nét đặc sắc văn hóa trong giá trị tinh thần của người Việt Nam chúng ta ở cả quá khứ và hiện tại Nếu không có cái bề thế của nền văn hóa - văn học cách mạng

biết nâng niu kiệt tác Truyện Kiều, biết khai thác tư tưởng nhân nghĩa của Nguyễn

Trãi và chủ nghĩa nhân văn Hồ Chí Minh hòa quyện trong thơ văn vì đại nghĩa dân tộc thì có lẽ trong văn học của chúng ta không có tiếng vang như thế Là hiện thân của văn hóa, văn học đã mang trong mình hình hài của bề sâu văn hóa nơi mà từng

bị che lấp bởi nét dáng tân kỳ của văn hóa phương Tây hoặc bởi cái nhìn mơ hồ của những quan niệm văn chương lỗi thời Văn học bao giờ cũng là lực lượng xung kích trên mặt trận văn hóa Chính lịch sử văn hóa - văn học dân tộc đã cho chúng ta

một nhận thức đúng đắn rằng: người cầm bút chỉ trở thành một nhà văn lớn khi nào đạt đến tầm vóc của một nhà văn hóa tư tưởng

Là một bộ phận của văn hóa, hiện thân cho nền văn hóa, văn học đương nhiên là một sản phẩm đặc biệt của văn hóa Chính điều này đã đặt ra những yêu cầu đối với người đọc và người nghiên cứu tác phẩm đó là:

1/ Phải đặt văn học trong bối cảnh rộng lớn của văn hóa xã hội hoặc trong ảnh hưởng qua lại của văn học đối với các hiện tượng văn hóa khác

2/ Xem văn học là bộ phận của văn hóa thì văn bản văn học cũng là một sản phẩm văn hóa vì thế cần giải mã nó trong ngữ cảnh văn hóa

3/ Văn học là một trong những loại hình nghệ thuật có khả năng bao quát, chạm tới

cả mạch ngầm sâu thẳm của đời sống văn hóa cũng như chiều sâu tư tưởng của người nghệ sỹ

1.1.3.2 Văn học kết tinh giá trị văn hóa

Chúng ta biết rằng, giá trị (value) là “cốt lõi” của văn hóa, là “thước đo”

nhân bản của xã hội loài người Vì vậy nghiên cứu các vấn đề văn hóa, chúng ta không thể bỏ qua giá trị và giá trị văn hóa bởi đó chính là hình thái của đời sống tinh thần Nó phản ánh và kết tinh đời sống văn hóa vật chất và văn hóa tinh thần

của con người Nói như Ngô Đức Thịnh, giá trị là “những đánh giá mang tính chủ quan của con người về tự nhiên, xã hội và tư duy theo những gì là cần, là tốt, là hay, là đẹp Nói cách khác, đó chính là những cái được con người cho là Chân - Thiện - Mĩ, giúp khẳng định và nâng cao bản chất con người” [79; tr38] Như vậy,

giá trị văn hóa còn gọi là giá trị xã hội, nó gắn bó với sự tồn tại và phát triển của

mỗi xã hội GS Trần Văn Giàu rất có lý khi gọi tên những “giá trị tinh thần truyền thống của dân tộc Việt Nam là yêu nước, cần cù, anh hùng, sáng tạo, lạc quan, thương người” Đó là những sắc màu khác nhau trong “bảng màu” tạo nên giá trị

truyền thống đáng tự hào của dân tộc Việt Nam Giá trị còn là một phạm trù tinh thần được con người nhận thức, đúc kết những kinh nghiệm, những va chạm với

thực tiễn, dùng để phân biệt với những gì "phi giá trị” Giá trị con người được nhận thức, sàng lọc, kết đọng qua “bộ lọc" của tâm thức văn hóa Chỉ những gì là

hợp lý, hợp chuẩn mực, nhân đạo, nhân văn mới được gìn giữ, bảo lưu, bảo tồn qua nhiều thế hệ, góp phần làm giàu thêm cho truyền thống văn hóa của dân tộc

Ngược lại, những gì “phi giá trị", “kém giá trị” tất yếu sẽ bị đào thải không có sức

sống bền lâu với thời gian Do không phải là một phạm trù đơn lẻ, những giá trị hướng đến Chân - Thiện - Mĩ sẽ tạo nên một hệ giá trị Hệ giá trị này có vai trò

quan trọng trong đời sống văn hóa tinh thần của xã hội Nó giống như một "mao mạch” giúp con người không ngừng phấn đấu vươn lên để hoàn thiện chính mình

Trên cơ sở đó, mỗi cá nhân sẽ góp thêm một tiếng nói vào sự tiến bộ chung của cộng đồng

Soi chiếu vào văn học, chúng ta nhận thấy văn học là bộ phận của văn hóa, chịu ảnh hưởng trực tiếp từ môi trường văn hóa thời đại thì nhà văn - chủ thể sáng tạo lại là con đẻ của cộng đồng Muốn hay không thì nhà văn cũng phải tiếp cận những thành tố của văn hóa cộng đồng Cho nên, những sáng tác của họ sẽ luôn được tắm mình trong hệ giá trị Đó chính là lí do để giải thích vì sao người tiếp nhận luôn hướng đến những giá trị thẩm mỹ - một phạm trù mỹ học gắn với sự tự biểu hiện độc đáo của chủ thể sáng tạo Đặc biệt những giá trị này luôn luôn được đặt trên phông nền của giá trị truyền thống Nói như nhà phê bình Trương Đăng

Dung thì giá trị thẩm mĩ chính là “tấm hộ chiếu” quyết định tác phẩm của thời đại

này bước sang thời đại khác và tiếp tục sự đào thải, lựa chọn thông qua hệ thống thẩm mĩ Theo đó giá trị thẩm mĩ đích thực trong sáng tác văn học sẽ hướng con người tới Chân - Thiện - Mĩ, gắn liền với sáng tạo, xây dựng hình tượng con người theo cái đẹp và xác định một tiêu chuẩn đánh giá cái đẹp Những sáng tác văn học vừa gắn liền với bản chất đặc thù nghệ thuật vừa mang đến cho đối tượng thưởng

thức một cảm nhận đúng hướng sẽ luôn tạo ra một “hiệu ứng” mỹ cảm nhất định

trong lòng người đọc Giá trị thẩm mĩ của tác phẩm văn học sẽ được thế hệ sau nuôi dưỡng, bồi đắp theo thời gian Tuy nhiên, giá trị không phải là phạm trù tĩnh tại Trong cuộc giao lưu tiếp biến, bên cạnh những yếu tố nội sinh được cấy trồng

và giữ lại, có những yếu tố chưa phù hợp sẽ được cải biến cho phù hợp với thực tiễn hơn nữa, văn học còn nâng đỡ cho con người bằng một niềm tin, một tinh thần lạc quan về những giá trị vĩnh hằng có sức sống vượt thời gian, vượt qua sự băng

hoại Bên cạnh đó, văn học còn viết về cái xấu, cái ác, “phản văn hóa”, “phản giá trị” Do đó, sáng tác văn học còn có khả năng tác động, điều chỉnh các hành vi của

con người trong mối quan hệ với môi trường tự nhiên, xã hội và với chính mình

Soi chiếu phạm trù giá trị vào tác phẩm văn học sẽ giúp người nghiên cứu tránh được cái nhìn thiển cận trong việc bình giá những mô hình phản ánh Bằng

bảng màu giá trị sẽ ngấm sâu, “khúc xạ” trong sự rung động mãnh liệt của nhà văn, vào từng “mao mạch” trong quá trình sáng tạo của người nghệ sĩ Ngược lại với

con đường nhà văn đã đi, người thưởng thức sẽ thụ cảm, tri nhận giá trị văn hóa ngôn ngữ, phong tục tập quán, lối sống, thói quen, tâm thức dân tộc, tâm lý cộng đồng Điều đặc biệt, bảng màu giá trị không lung linh hiện hình một cách sắc nét như màu hữu hình của hiện thực đời sống Nhiều khi nó ngầm ẩn trong mạch ngầm sâu thẳm của tâm thức cho nên người tiếp nhận phải biết phát hiện, nhận ra nó

Trong tổng thể chung của định hướng xã hội, văn hóa - văn học bao giờ cũng có mối quan hệ hữu cơ với các lĩnh vực khác của đời sống Mặt khác, nếu coi

văn hóa là “bộ chỉnh” bên trong của xã hội thì mọi động thái, mọi biến thiên, mọi

rối loạn trong văn hóa đều để lại những hậu quả trực tiếp trong chính trị, kinh tế,

đạo đức… từ đó rất có thể sẽ làm chệch hướng văn hóa Nguy cơ "chệch hướng"

trong văn hóa có thể hủy hoại sức sống một dân tộc, biến văn hóa dân tộc thành

“bản sao” của dân tộc khác Nói đúng hơn, nếu giá trị văn hóa không được định hướng đúng khiến văn hóa có nguy cơ “thay máu” thì cũng sẽ đẩy đến sự thay máu của cả hệ thống chính trị Lúc đó, văn học đóng vai trò như một “bộ lọc” tin cậy để thẩm định giá trị văn hóa Văn học còn biết đào thải những gì là “phi văn hóa”,

“phản giá trị” Nói cách khác, văn học có khả năng phê phán về văn hóa Chúng ta

đều biết văn hóa là một hiện tượng lịch sử, là một cấu trúc đa tầng Bản thân văn hóa có những yếu tố bất biến, kết đọng thành dạng thức bên cạnh đó văn hóa cũng

có mặt động, không ngừng nghỉ theo đà tiến hóa của văn minh Vì thế nó không chấp nhận sự ngưng đọng Những cái gì thuộc giá trị văn hóa tích cực của ngày hôm qua ở một mặt nào đó rất có thể sẽ là cái chưa phù hợp, phản văn hóa của

ngày hôm nay Ví dụ như: "trung, hiếu, tiết, nghĩa" là phạm trù văn hóa lâu đời nhưng "ngu trung, ngu hiếu" là phản văn hóa Như vậy, văn học có thể phát huy

vai trò thẩm định phê phán Trong hiện trạng có nhiều biểu hiện văn hóa xuống cấp như hiện nay, nhất là những nguy cơ băng hoại giá trị đạo đức thì ngòi bút phê phán của văn học càng nên được mài sắc hơn bao giờ hết

Hơn nữa, nếu văn hóa là toàn bộ những gì do con người tạo ra thì văn hóa cũng chính là thước đo của trình độ phát triển Văn học đã mang trong mình một năng lực đặc biệt - năng lực sáng tạo văn hóa Văn học sáng tạo văn hóa, không phải vì văn học có khả năng lưu trữ những dữ liệu văn hóa của đời sống Cao hơn, văn học góp phần quan trọng trong việc tạo nên giá trị văn hóa mà nổi lên hàng đầu là những giá trị nghệ thuật trong ngôn ngữ dân tộc và những giá trị nhân văn trong phẩm chất con người

Văn học xét theo một góc độ nhất định là ngệ thuật ngôn ngữ, mà ngôn ngữ lại là sản phẩm của một tiến trình văn hóa lâu dài của xã hội loài người, vừa là công cụ của sự phát triển văn hóa, vừa là một giá trị văn hóa hàng đầu Văn hóa càng vươn lên trình độ cao thì ngôn ngữ càng trở nên phong phú, tinh tế hơn Do

đó, văn học đã phát triển diện mạo của văn hóa dân tộc qua ngôn ngữ Trong sự cạnh tranh quyết liệt của các phương tiện nghe, nhìn hiện đại, quỹ thời gian của con người rất eo hẹp song văn học vẫn có chân trời riêng của nghệ thuật ngôn từ

Nói như GS Trần Đình Sử “ngôn từ là phương tiện giao tiếp không gì cạnh tranh được” Bản thân nghệ thuật ngôn từ đổi mới và phát triển sẽ kéo theo sự phát triển

của văn hóa, tạo điều kiện cho văn học phát triển là bước đột phá cho sự phát triển của đời sống văn hóa

Tuy nhiên, văn học là nhân học, do đó văn học còn hun đúc tạo nên giá trị

văn hóa hàng đầu khác: đó là phẩm giá con người Đây chính là phương tiện khẳng

định tác dụng chiều sâu của văn học trong quá trình xây dựng, phát triển nhân cách văn hóa Văn học có tác dụng to lớn và sâu sắc giúp con người hiểu được người khác và hiểu được chính mình Nếu như khoa học khai hóa nhận thức về tự nhiên,

xã hội, về con người…thì văn học có thể cắt nghĩa những lí lẽ riêng của trái tim mà khoa học khó nắm bắt Đời sống tâm hồn và tâm lý con người ngày càng trở lên phức tạp và nghệ thuật mới có thể soi thấu để chuẩn bị cho sự tự ý thức Có những tác phẩm đọc xong ta thấy bàng hoàng vì nó giúp ta nhận ra chính mình Văn học

có khả năng tác động tới sự tự ý thức của con người, cả về những mặt mạnh, mặt yếu, những tiềm lực lớn lao nhiều khi không ngờ tới, qua đó giúp con người hoàn thiện và phát triển chính mình Văn học đã tạo ra những cuộc hành trình bên trong

có ý nghĩa quyết định với sự cải tạo, hoàn thiện, phát triển bản thân Nói cách khác

nó có vai trò quan trọng để phát triển nhân cách văn hóa

1.1.4 Phương pháp tiếp cận văn hóa học

Xu hướng vận dụng các quan điểm và thành tựu văn hóa để lý giải văn học mới xuất hiện vào khoảng giữa thế kỷ XX mà người khởi xướng là M.Bakhatin,

giáo sư văn học người Nga thuộc Đại học Saransk.Bakhtin quan niệm: “Trước hết, khoa học nghiên cứu văn học cần phải gắn bó chặt chẽ với lịch sử văn học Văn học là một bộ phận không thể tách rời của văn hóa Không thể hiểu nó ngoài cái bối cảnh nguyên vẹn của toàn bộ văn hóa một thời đại trong đó nó tồn tại” [10]

Phương pháp tiếp cận văn học từ quan điểm văn hóa học ưu tiên cho việc phục nguyên không gian văn hóa, trong đó tác phẩm văn học đã ra đời, xác lập sự chi phối của các quan niệm triết học, tôn giáo, đạo đức, chính trị, luật pháp, thẩm mỹ, quan niệm về con người…từng tồn tại trong một không gian văn hóa xác định đối với tác phẩm về các mặt xây dựng nhân vật, kết cấu, mô tuýp, hình tượng, ngôn ngữ … Phương pháp này thiên về giải mã các hình tượng nghệ thuật, tìm ra nét thời đại của tác phẩm

Lịch sử nghiên cứu văn học đã chỉ ra rằng: Có nhiều con đường, nhiều cách thức khác nhau để tiếp cận một tác phẩm văn học như: nghệ thuật học, phân tâm học, xã hội học, thi pháp học, văn hóa học …Trong mỗi lĩnh vực nghiên cứu chuyên biệt, mỗi góc nhìn đều có giá trị bình đẳng, cần thiết, bổ sung cho nhau và không loại trừ nhau Tính hiệu quả, tính ưu việt của mỗi cách tiếp cận được quy định bởi người nghiên cứu có xác định đúng đối tượng, phạm vi nghiên cứu thích hợp và vận dụng, xử lý mối quan hệ giữa chúng với mục tiêu đặt ra Do vậy cần có một cái nhìn toàn diện về góc nhìn văn hóa xuất phát từ yêu cầu của thời đại, đáp ứng và thừa nhận tác phẩm văn học như một bộ phận của văn hóa

Tiếp cận văn học từ góc nhìn văn hóa là phương pháp đã xuất hiện khá lâu trong nghiên cứu văn học ở trong và ngoài nước Những thành tựu nghiên cứu đạt được từ phương pháp này gần đây mới thực sự được chú ý ở Việt Nam

Phương pháp tiếp cận tác phẩm văn học dưới góc nhìn văn hóa không đơn thuần là việc dùng văn hóa để giải thích văn học mà quan trọng hơn là việc các nhà

nghiên cứu văn học “vận dụng những tri thức về văn hóa để nhận diện và giải mã các yếu tố thi pháp của tác phẩm” và “đặt văn học vào bối cảnh rộng lớn của văn hóa - xã hội, hoặc trong ảnh hưởng qua lại của văn học đối với những hiện tượng văn hóa xã hội khác, từ đó làm nổi bật những sắc thái văn hóa phong phú được thể hiện trong tác phẩm văn học: hoặc giải mã khám phá những phù hiệu, biểu tượng hàm ẩn muôn vàn lớp nghĩa trầm tích của văn hóa trong văn bản văn học cụ thể "

[11; tr7] Cùng với thời gian, sự ra đời của các công trình nghiên cứu văn học Việt Nam trên cơ sở tìm hiểu những tác động và chi phối của văn hóa đã cho thấy tính

ưu việt của nó so với các cách tiếp cận tác phẩm văn học khác

Tiêu biểu như:

Trần Đình Hượu (1999), Nho giáo và văn học Việt Nam trung cận đại, Nxb

Văn hóa, Hà Nội

Đỗ Lai Thúy (1999), Từ cái nhìn văn hóa, Nxb Văn hóa dân tộc, Hà Nội Trần Nho Thìn (2007), Văn học trung đại Việt Nam dưới góc nhìn văn hóa, Nxb Giáo dục, Hà Nội

Trần Lê Bảo (2011), Giải mã văn học từ mã văn hóa, Nxb ĐHQG Hà Nội

Nói như tác giả Trần Nho Thìn, trong cuốn Văn học trung đại Việt Nam dưới

góc nhìn văn hóa: “Phương pháp tiếp cận tác phẩm văn học dưới góc nhìn văn hóa

ưu tiên cho việc giải mã các hình tượng nghệ thuật, tìm ra nền tảng văn hóa lịch sử của chúng, đồng thời cũng nhấn mạnh đến sự liên tục, tính chất mở của chúng

trong không gian và thời gian” [75; tr10]

Như vậy, có thể tóm lược nghiên cứu văn học dưới góc nhìn văn hóa là đặt tác phẩm văn học đó gắn với thời đại văn hóa mà nó ra đời để từ đó giải mã những chi phối của văn hóa thời đại đến việc xây dựng tác phẩm văn học

1.2 Khái lược về văn xuôi Thạch Lam

1.2.1 Tiểu sử, con người nhà văn Thạch Lam

Thạch Lam là một cây bút tiêu biểu của Tự lực văn đoàn và là một trong những gương mặt lớn của văn học Việt Nam giai đoạn 1930 - 1945 Những sáng tạo và đóng góp của ông rất có ý nghĩa đối với quá trình hiện đại hóa nền văn học

nước ta giai đoạn này

Thạch Lam tên khai sinh là Nguyễn Tường Vinh, sinh ngày 7 tháng

7 năm 1910 tại Hà Nội, nhưng nguyên quán ở làng Cẩm Giàng, tỉnh Hải Dương Sau này khi làm lại giấy khai sinh để thi nhảy Tú Tài, ông mới đổi tên là Nguyễn Tường Lân Thi đỗ Tú Tài phần thứ nhất, vừa lúc hai anh mở báo, Thạch Lam liền thôi học, chuyển sang viết báo với anh Bắt đầu cầm bút từ năm 1931, Thạch Lam

viết cho hai tờ báo của nhóm Tự lực văn đoàn là Phong hóa, Ngày nay, ngoài ra

còn viết cho một tờ báo khác Tuy vậy mãi đến năm 1936 Thạch Lam mới viết

truyện ngắn, được tuyển thành ba tập: Gió đầu mùa (1937), Nắng trong vườn (1938), Sợi tóc (1942); Tiểu thuyết Ngày mới (1939); Tập tiểu luận Theo

dòng (1941); Tập ký Hà Nội băm sáu phố phường (1943) Và hai quyển truyện

viết cho thiếu nhi: Quyển sách, Hạt ngọc Cả hai đều do Nhà xuất bản Đời Nay ấn

hành năm 1940 Thạch Lam còn được xem như là một trong số những người đầu

tiên “giới thiệu tác phẩm Đi tìm thời gian đã mất của Marcel Proust”

Trước khi qua đời năm 1942, Thạch Lam còn dự định viết cuốn Thập niên

đăng hỏa, “Một thiên hồi ký kể lại thời kỳ suốt mười năm anh dan díu với ả phù

dung” theo lời kể của Đinh Hùng - trong đó tác giả muốn kể lại “tấn bi kịch mà cũng là huyền thoại của những kẻ ít nhất cũng phải trải qua mười năm từ cả thiên đường lẫn địa ngục” Tiếc rằng cái chết đến quá sớm đã không cho Thạch Lam

hoàn thành được hồi kí đó Thạch Lam ra đi ở cái tuổi quá trẻ nhưng ông đã để lại cho nền văn học Việt Nam những trang văn lấp lánh cái tài, cái tâm của người cầm

bút “ Thạch Lam mất đi không những là làng Việt nam thiệt một anh tài mà quốc dân ta cũng mất một phần tử tâm huyết và trung thành vậy.”( Huyền Kiêu)

Trong kí ức của người thân và bạn bè, Thạch Lam luôn luôn hiện lên bóng dáng một con người từ tốn khiêm nhường, với lối sống phong nhã, tài hoa, một con

người “cao hơn một thước bảy mươi Mắt sâu và buồn Người chỉ cần cái phẩm hơn cái lượng…người yêu hoa cẩm chướng,… thích thơ Nguyễn Nhược Pháp, yêu văn Nguyễn Tuân" [95]

Nhà văn Thế Uyên (con trai bà Nguyễn Thị Thế, cháu gọi Thạch Lam là

cậu), trong bài Tìm kiếm Thạch Lam, có đoạn: "Mẹ tôi bảo chú Thạch Lam mơ

mộng, tế nhị, đa cảm, thì thủa nhỏ đã thế Và chính ở đây (trại Cẩm Giàng) những người đàn ông ngồi uống trà, hút thuốc, nói chuyện tâm đắc Có khi bàn chuyện văn chương, báo chí, có thể là chuyện cải cách dân tộc Thường trong lúc

ấy, Thạch Lam ngồi trong đám bạn văn thơ, bởi tính cách Thạch Lam chỉ có thế "

[95; tr43]

Nhà văn Vũ Bằng kể lại: "Thạch Lam yêu sự sống hơn bất kỳ ai Anh quý từ cốc nước chè tươi nóng, trang trọng đưa lên miệng uống một cách gần như thành kính như thể cảm ơn trời đất đã cho mình sống để thưởng thức ngon lành như vậy Anh cẩn thận từng câu nói với cô bán hàng vì sợ lỡ lời khiến người ta tủi thân mà buồn Thạch Lam đi đứng nhẹ nhàng… Anh là một người độc đáo có tài lại khiêm nhường, người nhỏ mà nhân cách lớn " [12]

Có lần Thạch Lam nói: "Xét cho cùng, ở đời ai cũng khổ Người khổ cách này, người cách khác Bí quyết là biết tìm cái vui trong cái khổ Vì chỉ sống thôi cũng đã quý lắm rồi Người ta không bao giờ nên phí phạm cái sống, coi thường

sự sống"

Có lẽ ít thấy tác giả nào, văn với người lại có một sự thống nhất như ở Thạch Lam Dù viết tiểu thuyết, truyện ngắn hay tùy bút, bao giờ văn chương Thạch Lam cũng tinh tế, nhẹ nhàng, sâu sắc như chính cuộc đời ông vậy Đặc biệt truyện ngắn

: “Nói đến nghệ thuật của Thạch Lam tức là nói đến nghệ thuật viết truyện ngắn của Thạch Lam… một số truyện ngắn Thạch Lam có thể coi như là mẫu mực