NGHIÊN CỨU CHỨC NĂNG TÁC ĐỘNG TRONG THƠ HÁNG CHIẾN 1945 – 1975 TỪ PHƢƠNG DIỆN TRUYỀN THÔNG LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÔN NGỮ

Do vậy, chúng tôi quyết định chọn đề tài ―Nghiên cứu chức năng tác động trong thơ kháng chiến 1945 – 1975 từ phương diện truyền thông xã hội‖ làm đề tài luận án tiến sĩ của... Luận án t

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC HOA HỌC HỘI VÀ NH N V N

-

LÊ THỊ PHƯỢNG

NGHIÊN CỨU CHỨC N NG TÁC ĐỘNG

TRONG THƠ HÁNG CHIẾN 1945 – 1975

TỪ PHƯƠNG DIỆN TRUYỀN THÔNG HỘI

LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÔN NGỮ HỌC

Hà Nội - 2016

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC HOA HỌC HỘI VÀ NH N V N

-

LÊ THỊ PHƯỢNG

NGHIÊN CỨU CHỨC N NG TÁC ĐỘNG

TRONG THƠ HÁNG CHIẾN 1945 – 1975

TỪ PHƯƠNG DIỆN TRUYỀN THÔNG HỘI

Chuyên ngành : Ngôn ngữ học

LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÔN NGỮ HỌC

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC GS.TS ĐINH V N ĐỨC

Hà Nội - 2016

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số liệu, kết quả nêu trong luận án là trung thực và chưa từng được công bố trong bất kì công trình nào khác

Tác giả luận án

Lê Thị Phƣợng

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin chân thành tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới GS.TS Đinh Văn Đức, thầy giáo trực tiếp hướng dẫn tôi, đã chỉ đạo, dìu dắt tôi trong từng giai đoạn nghiên cứu để tôi có thể hoàn thành luận án này

Tôi xin được gửi lời cảm ơn tới các thầy, cô giáo và cán bộ văn phòng khoa Ngôn ngữ học, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn – Đại học Quốc gia Hà Nội, những người đã tận tình chỉ bảo tôi qua các khóa học và đã giúp đỡ tôi những thủ tục hành chính cần thiết để tôi hoàn thành luận án

Tôi xin chân thành cảm ơn Ban giám hiệu, bạn bè, đồng nghiệp đang công tác tại Trường Quản lý Khoa học và Công nghệ - Bộ Khoa học và Công nghệ đã động viên, khích lệ và giúp đỡ tôi trong suốt quá trình thực hiện và hoàn thành luận án

Sau cùng, tôi xin cảm ơn gia đình đã tạo mọi điều kiện để tôi hoàn thành luận án này

Tác giả luận án

Lê Thị Phƣợng

MỤC LỤC

Lời cam đoan

Lời cảm ơn

MỤC LỤC

DANH MỤC CÁC BẢNG

DANH MỤC CÁC HÌNH VẼ, SƠ ĐỒ

BẢNG CÁC KÍ TỰ VIẾT TẮT

MỞ ĐẦU 1

1 Tính thời sự của đề tài 1

2 Đối tượng, phạm vi, mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 2

2.1 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu 2

2.2 Mục đích nghiên cứu 2

2.3 Nhiệm vụ nghiên cứu 2

3 Cái mới của đề tài 3

4 Phương pháp nghiên cứu 3

5 Tư liệu của luận án 4

6 Đóng góp của luận án 5

7 Bố cục của luận án 6

Chương 1 TỔNG QUAN Error! Bookmark not defined

1.1 Tổng quan tình hình nghiên cứu Error! Bookmark not defined

1.2 Cơ sở lí luận Error! Bookmark not defined.

1.2.1 Những khía cạnh lí thuyết về truyền thông và TTXHError! Bookmark not defined

1.2.1.1 Lí thuyết về truyền thông Error! Bookmark not defined

1.2.1.2 Truyền thông xã hội (TTXH) Error! Bookmark not defined

1.2.2 Những cơ sở lí luận ngôn ngữ học Error! Bookmark not defined

1.2.2.1 Lí luận của Jakobson về chức năng của ngôn ngữ thơ Error!

Bookmark not defined

1.2.2.2 Lí luận của Halliday về chức năng xã hộiError! Bookmark not

defined

1.2.2.3 Luận thuyết về hành động ngôn từ của các nhà ngữ học chức năng

Error! Bookmark not defined

1.2.2.4 Diễn ngôn (DN) và phân tích diễn ngôn (PTDN) Error!

Bookmark not defined

1.2.2.5 Tình thái trong ngôn ngữ thơ Error! Bookmark not defined

1.2.3 Những cơ sở lí luận văn học liên quan Error! Bookmark not defined

1.2.3.1 Thi pháp học Error! Bookmark not defined

1.2.3.2 Tính đối thoại trong thơ ca Error! Bookmark not defined

1.2.4 Tiêu chí xác định thơ kháng chiến 1945 – 1975 là sản phẩm TTXHError! Bookmark not defined

1.2.4.1 Bối cảnh ra đời của dòng thơ kháng chiến 1945 - 1975 Error!

Bookmark not defined

1.2.4.2 Một số đặc điểm cơ bản của dòng thơ kháng chiến 1945 - 1975

Error! Bookmark not defined

1.2.4.3 Thơ kháng chiến 1945 – 1975 là sản phẩm TTXHError! Bookmark

not defined

1.3 Tiểu kết Error! Bookmark not defined

TRÊN BÌNH DIỆN TỔ CHỨC THÔNG ĐIỆPError! Bookmark not defined

2.1 Tác động qua tiêu đề bài thơ Error! Bookmark not defined

2.1.1 Tiêu đề bài thơ nhìn từ bình diện cú pháp Error! Bookmark not defined

2.1.1.1 Dung lượng (độ dài) của tiêu đề.Error! Bookmark not defined

2.1.1.2 Dạng thức kết cấu cú pháp của tiêu đềError! Bookmark not

defined

2.1.2 Tiêu đề bài thơ nhìn từ bình diện nội dung Error! Bookmark not defined

2.2 Tác động qua kết cấu của bài thơ Error! Bookmark not defined

2.3 Tác động qua các hình thức thơ Error! Bookmark not defined

2.3.1 Thơ dân gian, dân tộc Error! Bookmark not defined

2.3.1.1 Thể thơ năm chữ Error! Bookmark not defined

2.3.1.2 Thể thơ lục bát Error! Bookmark not defined

2.3.2 Thơ tự do Error! Bookmark not defined

2.4 Tiểu kết Error! Bookmark not defined

TRÊN BÌNH DIỆN NGỮ NGHĨA VÀ LIÊN NH NError! Bookmark not defined

3.1 Chức năng tác động của thơ kháng chiến trên bình diện ngữ nghĩaError! Bookmark not defined

3.1.1 Tác động qua chủ đề của bài thơ Error! Bookmark not defined

3.1.1.1 Chủ đề về lòng yêu nước Error! Bookmark not defined

3.1.1.2 Chủ đề đấu tranh thống nhất đất nướcError! Bookmark not

defined

3.1.1.3 Chủ đề lao động, sản xuất, xây dựng chủ nghĩa xã hội (CNXH) ở

miền Bắc Error! Bookmark not defined

3.1.2 Tác động qua hình tượng nghệ thuật của bài thơError! Bookmark not defined

3.1.2.1 Hình tượng bác Hồ Error! Bookmark not defined

3.1.2.2 Hình tượng người lính Error! Bookmark not defined

3.1.2.3 Hình tượng đất nước Error! Bookmark not defined

3.1.2.4 Hình tượng mẹ và em Error! Bookmark not defined

3.1.2.5 Hình tượng làng quê Error! Bookmark not defined

3.1.3 Tác động qua cách tổ chức thời gian và không gian nghệ thuậtError! Bookmark not defined

3.2.1 Tác động trên bình diện các tiểu chức năng của ngôn ngữ thơ caError! Bookmark not defined

3.2.1.1 Biểu hiện Error! Bookmark not defined

3.2.1.2 Biểu cảm Error! Bookmark not defined

3.2.1.3 Chất thơ Error! Bookmark not defined

3.2.1.4 Duy trì sự tiếp xúc Error! Bookmark not defined

3.2.1.5 Kêu gọi Error! Bookmark not defined

3.2.1.6 Siêu ngữ Error! Bookmark not defined

3.2.2 Tác động trên bình diện các hành động ngôn từError! Bookmark not defined

3.2.2.1 Hành động bày tỏ Error! Bookmark not defined

3.2.2.2 Hành động miêu tả Error! Bookmark not defined

3.2.2.3 Hành động cảnh báo – đe dọa Error! Bookmark not defined

3.2.2.4 Hành động trấn an (giải tỏa) Error! Bookmark not defined

3.2.2.5 Hành động khen ngợi Error! Bookmark not defined

3.2.2.6 Hành động cam kết Error! Bookmark not defined

3.2.2.7 Hành động nguyện Error! Bookmark not defined

3.2.2.8 Hành động kể Error! Bookmark not defined

3.2.2.9 Hành động nhắc Error! Bookmark not defined

3.2.2.10 Hành động tiên đoán Error! Bookmark not defined

defined

3.2.2.12 Hành động đánh giá Error! Bookmark not defined

3.2.2.13 Hành động kêu gọi – cổ động Error! Bookmark not defined

defined

3.2.2.15 Hành động khuyên - chỉ định Error! Bookmark not defined

3.3 Tiểu kết Error! Bookmark not defined

KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined

DANH MỤC CÔNG TRÌNH HOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN

TÀI LIỆU THAM KHẢO

PHỤ LỤC

Bảng 3.1: Các HĐNT có tần số xuất hiện cao trong thơ kháng chiến 1945 - 1975

Error! Bookmark not defined

Hình 1.4: Mô hình tuần hoàn của Charles Egerton Osgood và Schramm

Error! Bookmark not defined

Hình 1.5: Sơ đồ 6 chức năng theo thứ tự tương ứng với các nhân tố trong sơ

đồ giao tiếp của Jakobson Error! Bookmark not defined

Hình 2.1: Mô hình vận động cơ bản về lô gích bố cục của hầu hết các bài thơ

kháng chiến giai đoạn 1945 - 1975 Error! Bookmark not defined

BẢNG CÁC Í TỰ VIẾT TẮT

1

MỞ ĐẦU

1 Tính thời sự của đề tài

Ngày nay, chúng ta đều biết những vấn đề của truyền thông xã hội (TTXH) đóng một vai trò to lớn trong việc định hướng, dẫn dắt và tổ chức xã hội Ở Việt Nam, trong thời gian gần đây cũng đã xuất hiện nhiều công trình nghiên cứu về truyền thông (TT), tuy nhiên, những công trình nghiên cứu đó mới chỉ dừng lại ở lĩnh vực TT báo chí Trên thực tế, lí luận TT cũng có thể

áp dụng để soi sáng một số lĩnh vực khác, trong đó có thơ văn nói chung và thơ kháng chiến nói riêng

Trong hai cuộc kháng chiến trường kì chống thực dân Pháp và đế quốc

Mĩ, để tập hợp đông đảo quần chúng nhân dân tham gia kháng chiến và kiến quốc, nền văn học cách mạng Việt Nam (trong đó có vai trò của thơ ca cách mạng thời kì 1945 – 1975) đã có những ảnh hưởng tích cực, góp phần đáng kể vào việc bồi dưỡng tình cảm và đạo đức cách mạng cho nhân dân ta, khuyến khích họ hăng hái tham gia chiến đấu và gia tăng sản xuất

Bàn về chức năng tác động của thơ ca nói chung và thơ kháng chiến

nói riêng, ở Việt Nam đã có không ít các công trình nghiên cứu từng bàn đến, tuy nhiên hầu hết đều được tiếp cận từ góc độ văn học, có thể kể đến một vài công

trình như: "Những thế giới nghệ thuật thơ‖ của Trần Đình Sử (1995, tái bản năm 1996, 2001); lí luận về thơ "Thơ và mấy vấn đề trong thơ Việt Nam hiện

đại" của Hà Minh Đức (1997); khảo luận "Tìm hiểu thơ" của Mã Giang Lân

(1997); "Ba mươi năm một nền thơ Cách mạng" của Trúc Chi (1999)

Nghiên cứu thơ kháng chiến quả có một bề dày đáng ghi nhận, nhưng

xưa nay ở Việt Nam chưa có một công trình nào áp dụng lí thuyết TTXH để nghiên cứu mảng thơ rất quan trọng này của dân tộc Do vậy, chúng tôi quyết

định chọn đề tài ―Nghiên cứu chức năng tác động trong thơ kháng chiến 1945

– 1975 từ phương diện truyền thông xã hội‖ làm đề tài luận án tiến sĩ của

2

mình Đây là một hướng đi mới, riêng biệt, không trùng lặp với các công trình nghiên cứu trước và có tính thời sự trong xu hướng nghiên cứu ngôn ngữ truyền thông (NNTT) hiện nay

2 Đối tƣợng, phạm vi, mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

2.1 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu

Như đã trình bày ở trên, luận án lựa chọn“thơ kháng chiến giai đoạn

1945 – 1975‖ làm đối tượng nghiên cứu của mình

Luận án tập trung nghiên cứu đối tượng ở phạm vi ―chức năng tác

động‖ của các yếu tố ngôn ngữ có tính truyền thông trong thơ kháng chiến

giai đoạn 1945 – 1975

2.2 Mục đích nghiên cứu

Luận án là một công trình nghiên cứu ngôn ngữ học ứng dụng trong địa hạt NNTT nhằm hai mục đích cơ bản sau:

- Nghiên cứu vai trò, chức năng tác động của thơ kháng chiến đối với

xã hội dưới góc nhìn của truyền thông xã hội (TTXH) trên cơ sở các lí thuyết ngôn ngữ học Từ đó, luận án góp phần nhận diện các đặc trưng của NNTT

trên ba bình diện của kí hiệu học (kết học, nghĩa học, dụng học) trong mối

quan hệ với các bài thơ kháng chiến có tính TTXH cao

- Qua nhận diện và lí giải ―chức năng tác động” của các yếu tố ngôn

ngữ có tính truyền thông trên cứ liệu những bài thơ được khảo cứu (thơ kháng chiến giai đoạn 1945 – 1975), chúng ta hướng tới học tập kinh nghiệm, rút ra những bài học trong cách lựa chọn từ ngữ, cách thức vận dụng ngôn từ đúng lúc, đúng chỗ để có thể chuyển tải hiệu quả những cảm xúc thẩm mĩ, ý tứ riêng của mình trong hoạt động giao tiếp, hoạt động sáng tác thơ ca và đặc biệt là trong trong địa hạt TTXH tiếng Việt

2.3 Nhiệm vụ nghiên cứu

Để đạt được những mục đích nghiên cứu trên, luận án hướng đến giải quyết các nhiệm vụ sau:

3 Cái mới của đề tài

Việc lựa chọn ―thơ kháng chiến giai đoạn 1945 - 1975‖ làm đối tượng

nghiên cứu không phải là vấn đề mới mẻ, cái mới của luận án chính là:

- Thứ nhất, luận án vận dụng một số lí luận theo hướng liên ngành (lí

luận về TT và TTXH, lí luận ngôn ngữ học và một vài lí luận văn học liên quan) để làm mới một đối tượng nghiên cứu quen thuộc

- Thứ hai, ngôn ngữ thơ ca vốn thuộc đặc quyền nghiên cứu của phong

cách học, nhưng ở luận án này, văn bản thơ kháng chiến lại được xem xét, nhìn lại dưới góc độ của NNTT

Trên cơ sở các lí luận cơ bản về TT, diễn ngôn (DN) chức năng của ngôn ngữ và hành động ngôn từ (HĐNT), luận án sẽ đi sâu tìm hiểu, miêu tả,

lí giải bản chất và hình thức của các hiện tượng ngôn ngữ có tính truyền thông trong thơ kháng chiến giai đoạn 1945 – 1975 bằng phương pháp phân tích

diễn ngôn (PTDN) để thấy được “chức năng tác động” của chúng trong việc

tuyên truyền, giác ngộ, cổ động tập thể quần chúng trong chiến đấu, lao động

và sản xuất

4 Phương pháp nghiên cứu

Với đề tài ―Nghiên cứu chức năng tác động trong thơ kháng chiến 1945

– 1975 từ phương diện truyền thông xã hội‖, luận án tiến hành nghiên cứu đối

tượng dựa trên một số phương pháp thường gặp trong nghiên cứu ngôn ngữ học nói chung và ngôn ngữ học ứng dụng nói riêng, đó là:

Luận án lấy việc nhận diện, phân tích và bàn luận chức năng tác động

của các hiện tượng ngôn ngữ có tính truyền thông trong mảng thơ kháng

chiến làm trọng tâm, nên tác giả đã chọn phương pháp PTDN là phương pháp

nghiên cứu chính Phương pháp này tập trung vào phân tích các yếu tố ngôn ngữ có chức năng tác động xét từ bình diện TTXH trong phạm trù liên nhân

Trong quá trình nghiên cứu, trên cơ sở đã thu thập được các tư liệu

phục vụ cho việc khảo sát, bằng các thao tác tư duy lô gích (phân tích, phân

loại nội dung, trình bày theo lối kết hợp diễn dịch, quy nạp), chúng tôi sắp

xếp các nội dung của vấn đề nghiên cứu có cùng dấu hiệu bản chất, cùng hướng phát triển nội dung và rút ra được những kết luận mới, đầy đủ, có tính chính xác về đối tượng nghiên cứu

Ngoài ra, luận án còn vận dụng một số thủ pháp như: mô hình hóa,

thống kê,…có tính chất hỗ trợ để tìm ra những đặc điểm ngữ dụng, chức năng

tác động xã hội của NNTT trong thơ kháng chiến giai đoạn 1945 - 1975

5 Tƣ liệu của luận án

Do ảnh hưởng của tư tưởng và không khí thời cuộc, hầu hết những bài thơ ra đời trong giai đoạn lịch sử này đều thấm đẫm tinh thần kêu gọi, tập hợp

lực lượng chiến đấu, thúc giục, cổ động tập thể ―quyết tử cho tổ quốc quyết

sinh‖ Tuy nhiên, cũng có một bộ phận những bài thơ ra đời trong hoàn cảnh

này không nhằm mục đích kêu gọi chiến đấu mà chỉ là những bài thơ tả cảnh

bình thường Và đương nhiên, những bài thơ dạng này, chúng tôi không cho vào vùng khảo sát

5

Bởi những hạn chế về mặt thời gian và trong khuôn khổ một luận án, chúng tôi không thể khảo cứu, phân tích hết các bài thơ có chủ đích tác động, kêu gọi tinh thần chiến đấu của quần chúng, vì vậy, chúng tôi chỉ tập trung xem xét đối tượng nghiên cứu trong phạm vi 133 bài thơ nổi bật nhất ở cả hai giai đoạn chống Pháp và chống Mĩ (1945 – 1975) của hơn 40 nhà thơ có tên

tuổi, quen thuộc với các thế hệ công chúng như: Tố Hữu, Huy Cận, Chế Lan

Viên, Tế Hanh, Quang Dũng, Hồ Chí Minh, Nguyễn Đình Thi, Hoàng Trung Thông, Bằng Việt, Phạm Tiến Duật, Trần Mai Ninh, Hồng Nguyên, Nguyễn Khoa Điềm, Trần Đăng Khoa, Nguyễn Duy, Lê Anh Xuân, Thu Bồn, Lâm Thị Mĩ Dạ, Bùi Minh Quốc, Giang Nam, 133 bài thơ tiêu biểu này đã được liệt kê cụ thể

trong phần PHỤ LỤC của luận án

6 Đóng góp của luận án

Như đã nói, luận án là công trình nghiên cứu thử nghiệm đầu tiên áp

dụng lí thuyết truyền thông để nghiên cứu một đối tượng quen thuộc (thơ kháng

chiến) Với đề tài này, luận án sẽ có những đóng góp mới, hữu ích cả về mặt lí

luận và thực tiễn cho cả hai địa hạt ngôn ngữ học và truyền thông

a) Về mặt lí luận

- Với đề tài ―Nghiên cứu chức năng tác động trong thơ kháng chiến

1945 – 1975 từ phương diện truyền thông xã hội”, các kết quả của luận án sẽ

góp phần làm sáng rõ hơn những vấn đề ngôn ngữ của truyền thông trên ngữ

liệu đặc thù là thơ kháng chiến, hay nói cách khác giúp cho các nhà ngữ học

nhìn rõ hơn bản chất của thể loại truyền thông dùng thơ ca làm chất liệu

- Hơn nữa, luận án cũng góp phần làm rõ hơn lí thuyết thông tin, lí

thuyết PTDN, chức năng của ngôn ngữ thơ, HĐNT và tình thái khi ứng dụng

chúng vào việc nghiên cứu chức năng tác động của thơ ca nói chung và thơ kháng chiến giai đoạn 1945 - 1975 nói riêng