CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN
Cơ sở lý luận
Ngoại khóa là hoạt động giáo dục quan trọng, được tổ chức theo kế hoạch của nhà trường và diễn ra liên tục trong suốt năm học.
Hoạt động ngoại khóa là những hoạt động mà học sinh tham gia ngoài giờ học chính thức và không nằm trong chương trình giảng dạy Những hoạt động này được thiết kế để bổ sung và hỗ trợ cho giáo dục chính khóa, giúp học sinh phát triển toàn diện hơn.
Trong Kỷ yếu hội thảo "Hiệu quả của hoạt động ngoại khóa đối với việc nâng cao chất lượng dạy-học trong nhà trường phổ thông" của trường ĐHSP TP Hồ Chí Minh, khẳng định rằng ngoại khóa là một hoạt động giáo dục quan trọng trong trường phổ thông Hoạt động này không chỉ hỗ trợ giáo dục nội khóa mà còn góp phần phát triển nhân cách, bồi dưỡng năng khiếu và khuyến khích tài năng sáng tạo của học sinh.
Ngoại khóa là những hoạt động kết hợp giữa dạy học và vui chơi, tổ chức ngoài giờ học, giúp gắn lý thuyết với thực tiễn xã hội Chương trình ngoại khóa đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành kỹ năng, kinh nghiệm sống và phát triển nhân cách cho học sinh, giúp các em trở nên toàn diện hơn Hoạt động này cho phép người tham gia thể hiện bản thân qua nhiều hình thức như biểu diễn văn nghệ, trò chơi âm nhạc, và các hoạt động giao lưu, trao đổi kiến thức.
Giáo dục đóng vai trò quan trọng trong sự phát triển của con người Theo cuốn Đại từ điển tiếng Việt (1999) của tác giả Nguyễn Như Ý, giáo dục không chỉ là quá trình truyền đạt kiến thức mà còn là nền tảng hình thành nhân cách và kỹ năng sống.
Giáo dục là quá trình có hệ thống nhằm phát triển toàn diện con người về mặt tinh thần và thể chất, giúp họ đạt được những phẩm chất và năng lực cần thiết Nó bao gồm các biện pháp và cơ quan giảng dạy của một quốc gia, như ngành giáo dục và Bộ giáo dục, với mục tiêu nâng cao chất lượng giáo dục.
Khổng Tử từng nói: "Đi qua nhà nào nghe thấy tiếng nhạc, biết được nhà đó có hiền đức" Âm nhạc được xem là phương tiện hiệu quả để giáo dục đạo đức thẩm mỹ, góp phần vào việc hình thành nhân cách cho học sinh Theo trang wed ppe.htu.edu.vn, âm nhạc không chỉ là nghệ thuật mà còn là công cụ quan trọng trong giáo dục toàn diện Nhà văn Víc-to Huy-gô cũng nhấn mạnh giá trị của âm nhạc trong việc phát triển tâm hồn con người.
"Nghệ thuật làm cho một dân tộc nô lệ trở thành tự do, làm cho một dân tộc tự do trở thành vĩ đại "
Giáo dục âm nhạc đóng vai trò quan trọng trong việc phát triển nhân cách học sinh, đồng thời giúp các em tiếp cận văn hóa âm nhạc Mục tiêu của giáo dục âm nhạc trong trường phổ thông là trang bị cho học sinh kiến thức cơ bản, hình thành khả năng cảm thụ, hiểu và thể hiện nghệ thuật âm nhạc, từ đó khơi dậy sự sáng tạo trong hoạt động âm nhạc.
1.1.3 Dàn dựng chương trình âm nhạc tổng hợp
Theo tác giả Nguyễn Như Ý (chủ biên) cuốn Đại Từ điển tiếng Việt
Dàn dựng, theo Nxb Văn hóa - Thông tin (1999), là quá trình tập luyện và chuẩn bị toàn diện cho việc trình bày tác phẩm nghệ thuật sân khấu trước khi công diễn.
Theo Hoàng Phê trong Từ điển Tiếng Việt, "dàn dựng" được định nghĩa là quá trình tổ chức, hướng dẫn và luyện tập cho diễn viên trước khi họ biểu diễn trên sân khấu.
Có một quan điểm cho rằng dàn dựng là trách nhiệm của người thực hiện, người này có vai trò quan trọng trong việc biến ý tưởng thành hiệu quả cho chương trình, đồng thời quyết định màu sắc riêng cho từng tiết mục.
Dàn dựng là một công việc chi tiết và cụ thể của người đứng đầu chương trình nghệ thuật, đòi hỏi kiến thức, tư duy sáng tạo và kỹ năng nhạy bén Quá trình này không chỉ nhằm nâng cao hiệu quả tổ chức mà còn mang đến trải nghiệm thú vị cho người tham gia, góp phần phát triển giá trị tinh thần cho đời sống.
Nghệ thuật là cụm từ quen thuộc đối với nhiều người, có rất nhiều cách tiếp cận khác nhau về khái niệm nghệ thuật
Theo Từ điển tiếng Việt của Hoàng Phê, nghệ thuật được định nghĩa là một hình thái ý thức xã hội đặc biệt, sử dụng hình tượng sinh động và gợi cảm để phản ánh hiện thực cũng như truyền đạt tư tưởng và tình cảm.
Trong giáo trình Mĩ học đại cương của Lê Ngọc Trà, nghệ thuật được định nghĩa là những hoạt động và sản phẩm mang tính hài hòa, đẹp mắt, tạo ra khoái cảm thẩm mỹ cho con người.
Nghệ thuật là một lĩnh vực đặc biệt trong đời sống xã hội, phản ánh tâm tư và mong muốn của con người thông qua các sản phẩm nghệ thuật Nó đáp ứng nhu cầu về giá trị văn hóa tinh thần, với những đặc trưng quan trọng như tính thẩm mỹ, hình tượng, tính động và tính tĩnh.
Cơ sở thực tiễn
1.2.1 Vai trò của âm nhạc
1.2.1.1 Vai trò của âm nhạc trong cuộc sống Âm nhạc có vai trò rất lớn trong đời sống của con người, là nghệ thuật âm thanh được sắp xếp là loại hình nghệ thuật của thời gian Mỗi bài hát, bản nhạc đều mang những nội dung khác nhau gợi bao điều mới lạ, dẫn dắt tư duy tới sự tưởng tượng và sự rung cảm phong phú trong sũy nghĩ của khán giả Nhờ có âm nhạc tâm hồn và trí tuệ của của con người đã trở nên phong phú và mang đầy màu sắc thông qua âm thanh, từ ngữ lời ca, cao độ (sự trầm bổng, cao, thấp), trường độ (là sự ngân nga, nhanh chậm), cường độ (là sự nhấn nhá, mạnh, nhẹ) đã tạo ra những nét giai điệu tinh tế, làm rung cảm bao trái tim người thưởng thức
Âm nhạc luôn đóng vai trò quan trọng trong cuộc sống, từ thời nguyên thủy cho đến nay Nó đã phát triển đa dạng với nhiều thể loại phù hợp cho mọi lứa tuổi Ngay từ khi còn nhỏ, chúng ta đã được nghe những câu hát ru ấm áp từ bà, mẹ, thể hiện tình cảm gia đình Hiện nay, âm nhạc không chỉ là nguồn giải trí phổ biến mà còn có ảnh hưởng lớn đến sự hình thành và phát triển toàn diện của con người.
Âm nhạc có ảnh hưởng sâu sắc đến tình cảm và tư tưởng con người, vì vậy nó đóng vai trò quan trọng trong giáo dục, đặc biệt là đối với giới trẻ Qua âm nhạc, người nghe có thể được giáo dục về đạo đức và tư tưởng Nhiều ca khúc mang tính giáo dục cao, truyền tải tinh thần yêu nước, tình yêu quê hương, cũng như tình cảm gia đình, tình bạn và tình thầy trò.
Âm nhạc có ảnh hưởng lớn đến năng suất lao động, từ xa xưa, những câu hò, câu ví đã giúp làm cho thời gian lao động trở nên vui tươi và giảm bớt mệt nhọc Trong các hoạt động như cấy cày, gặt hái hay giã gạo, âm nhạc đã giúp người dân quên đi khó khăn, tạo động lực làm việc hăng say hơn Ngày nay, vai trò của âm nhạc trong lao động hàng ngày vẫn rất quan trọng.
Âm nhạc dân gian đóng vai trò quan trọng trong các lễ hội và diễu hành, với sự hiện diện của các nhạc cụ cổ truyền như trống, mõ, cồng chiêng, và kèn sáo Những âm thanh này không chỉ mang đến không khí đặc sắc mà còn được bổ sung bởi tiếng reo hò, la hét và vỗ tay của khán giả, tạo nên một bầu không khí vui tươi và hấp dẫn.
Âm nhạc chỉ có con người mới có khả năng tận hưởng, và nghiên cứu cho thấy nhạc giao hưởng có tác dụng tích cực, kích thích sự phát triển trí não Trẻ em thường xuyên nghe nhạc sẽ phát triển trí tuệ, tâm hồn phong phú và nhân hậu hơn Tuy nhiên, cũng có những ca khúc có tác động tiêu cực, khiến con người cảm thấy buồn bã hoặc phấn khích quá mức Nhìn chung, âm nhạc đóng vai trò quan trọng trong cuộc sống, giúp con người yêu đời, gắn kết tình cảm và nâng cao hiệu quả lao động, giáo dục Nếu thiếu âm nhạc, cuộc sống sẽ trở nên tẻ nhạt và thiếu sức sống.
1.2.1.2 Âm nhạc trong trường THCS Đối với học sinh THCS, môn Âm nhạc là một trong những phương tiện hiệu quả để thực hiện nhiệm vụ giáo dục đạo đức, thẩm mĩ nhằm góp phần giáo dục toàn diện cho học sinh, tạo cơ sở hình thành nhân cách con người Âm nhạc trong trường THCS với tư cách là một môn học có mục đích giáo dục văn hoá âm nhạc cho học sinh nhằm trang bị cho các em những kiến thức cơ bản, bước đầu hình thành khả năng cảm thụ, hiểu và thể hiện nghệ thuật âm nhạc, khơi dậy ở các em những khả năng sáng tạo trong hoạt động âm nhạc, củng cố thêm về tình cảm đạo đức, về niềm tin thị hiếu nghệ thuật và nhu cầu âm nhạc
Dạy và học âm nhạc mang lại niềm vui và sự lạc quan cho học sinh, khuyến khích tham gia các hoạt động tập thể và xây dựng sự tự tin Âm nhạc giúp phát triển khả năng sáng tạo, thói quen ca hát và tình yêu với nghệ thuật Qua đó, học sinh hình thành những phẩm chất, đạo đức, kiến thức và kỹ năng cần thiết để tiếp tục học tập hoặc tham gia vào cuộc sống lao động.
Môn âm nhạc không chỉ giúp học sinh mở rộng kiến thức và tự hào về truyền thống văn hóa âm nhạc dân tộc mà còn giới thiệu những tinh hoa âm nhạc thế giới Ngoài ra, âm nhạc còn là liều thuốc tinh thần hữu ích giúp học sinh thư giãn sau những giờ học căng thẳng.
Môn âm nhạc tại trường THCS Đoàn Đào đóng vai trò quan trọng trong việc giáo dục và phát triển nhân cách học sinh Âm nhạc không chỉ là phương tiện giáo dục tư tưởng và tình cảm đạo đức mà còn giúp học sinh trang bị kiến thức và kỹ năng cần thiết Điều này tạo nền tảng cho sự phát triển tài năng âm nhạc của các em, khuyến khích các em theo đuổi sự nghiệp trong lĩnh vực này.
1.2.1.3 Vai trò của hoạt động ngoại khóa trong giáo dục âm nhạc ở trường THCS
Hoạt động ngoại khóa là yếu tố quan trọng trong trường THCS, ngày càng được phát triển với nội dung phong phú Các hoạt động âm nhạc góp phần hình thành và phát triển nhân cách, trí tuệ, thể chất và tính thẩm mỹ của học sinh Chúng giúp học sinh có tinh thần vui tươi, phấn khởi, đồng thời giảm bớt căng thẳng trong học tập và cuộc sống.
Hoạt động âm nhạc ngoại khóa trong trường THCS được tổ chức theo nhóm và câu lạc bộ nhằm tạo ra trải nghiệm thực hành và rèn luyện hiểu biết về văn hóa âm nhạc cho học sinh Đây không chỉ là môi trường để học sinh thực hành kỹ năng âm nhạc, mà còn xây dựng sự gắn bó và tình cảm cộng đồng, tôn trọng giá trị nghệ thuật Hoạt động này cũng hình thành và rèn luyện kỹ năng mềm trong giao tiếp, ứng xử, đồng thời giúp học sinh quan tâm, chia sẻ và hỗ trợ nhau trong quá trình học tập và phát triển.
Hoạt động ngoại khóa âm nhạc không chỉ là nơi thể hiện kết quả học tập và niềm đam mê của học sinh, mà còn đóng vai trò quan trọng trong giáo dục và phát triển toàn diện, đặc biệt đối với học sinh THCS Các em có cơ hội cảm nhận, hiểu biết và điều chỉnh hành vi, từ đó tạo nên tính thích ứng trong môi trường học tập, giao tiếp và sinh hoạt trong gia đình cũng như cộng đồng.
1.2.1.4 Vai trò của dàn dựng chương trình nghệ thuật âm nhạc trong trường THCS
Nghệ thuật dàn dựng chương trình âm nhạc tại trường THCS đóng vai trò quan trọng trong hoạt động giáo dục Âm nhạc không chỉ mang lại niềm vui và nghị lực cho học sinh mà còn giúp hoàn thiện nhân cách, hướng tới sự phát triển toàn diện và đánh thức những cảm xúc tinh tế trong con người.
Chương trình nghệ thuật giúp các em tiếp xúc và trải nghiệm kỹ năng âm nhạc, phát huy khả năng tiềm ẩn, đồng thời nâng cao sự tự tin trong cuộc sống và học tập Việc phát triển tri thức và kỹ năng mềm là rất cần thiết, đặc biệt cho học sinh trung học cơ sở Thông qua các buổi biểu diễn, các em sẽ rèn luyện kỹ năng trên sân khấu, hình thành thị hiếu âm nhạc đúng đắn và định hướng nghề nghiệp tương lai.
PHƯƠNG PHÁP DÀN DỰNG CHƯƠNG TRÌNH BIỂU DIỄN NGHỆ THUẬT ÂM NHẠC TẠI TRƯỜNG THCS ĐOÀN ĐÀO
Những nguyên tắc chung của dàn dựng
2.1.1 Đảm bảo nội dung tư tưởng
Mỗi chương trình nghệ thuật cần xác định rõ nội dung tư tưởng và lựa chọn chủ đề phù hợp Người dàn dựng phải chọn ca khúc và tiết mục thể hiện sao cho phù hợp với chủ đề, mang đậm bản sắc văn hóa và ca ngợi vẻ đẹp tình yêu quê hương, gia đình và bạn bè Đối với chương trình dành cho học sinh THCS, cần lựa chọn ca khúc có giai điệu vui tươi và ca từ phù hợp với lứa tuổi Trong các cuộc thi, thầy cô nên hướng dẫn học sinh chọn ca khúc phù hợp với chủ đề và giọng hát của các em Các hoạt động ngoại khóa nên có những ca khúc sôi động để gắn kết tình cảm bạn bè.
Lựa chọn trang phục cho các tiết mục biểu diễn đóng vai trò quan trọng trong thành công của chương trình Trang phục cần phù hợp với chủ đề và nội dung bài hát, đồng thời phải thích hợp với lứa tuổi học sinh, tránh những thiết kế hở hang gây phản cảm Đối với các tiết mục nhạc cụ truyền thống hoặc phương Tây, việc chọn tác phẩm cũng cần được cân nhắc kỹ lưỡng để người biểu diễn có thể tỏa sáng và khán giả dễ dàng tiếp nhận Tránh lựa chọn các tác phẩm cổ điển hay bán cổ điển, vì chúng không phù hợp với khả năng cảm thụ của học sinh.
Mỗi chương trình cần xác định rõ chủ đề, bài hát và các yếu tố như trang phục, địa điểm, cũng như cách thức thể hiện để phù hợp với đối tượng người nghe.
2.1.2 Đảm bảo tính nghệ thuật
Trong văn học, hình tượng nghệ thuật được thể hiện qua sự trực quan sinh động, trong khi âm nhạc xây dựng hình tượng bằng cảm quan trừu tượng Nhạc sĩ cần nắm vững đặc trưng biểu hiện của âm nhạc, với khả năng tưởng tượng phong phú Sự so sánh giữa hiện thực khách quan và hình tượng mà nhạc sĩ muốn tạo dựng là điều quan trọng trong quá trình sáng tác âm nhạc.
Trong hoạt động dàn dựng chương trình nghệ thuật, việc lên kế hoạch chi tiết và sắp xếp các tiết mục một cách hợp lý là rất quan trọng Phong cách trình diễn của người biểu diễn đóng vai trò quyết định đến thành công của mỗi tiết mục, với mỗi tác phẩm âm nhạc yêu cầu cách thể hiện cảm xúc khác nhau Sự thành công này phụ thuộc vào khả năng cảm thụ âm nhạc của người dàn dựng và biểu diễn, từ cách hát, ánh mắt, nụ cười, đến dáng đứng và cách di chuyển Để tránh tình trạng "chết sân khấu", cần hạn chế sự đi lại lộn xộn trên sân khấu và đảm bảo yếu tố âm thanh, ánh sáng cùng với việc chuẩn bị đạo cụ phù hợp, nhằm giảm thiểu lỗi kỹ thuật trong quá trình biểu diễn.
Dàn dựng chương trình nghệ thuật là yếu tố quyết định sự thành công của mỗi buổi biểu diễn, đòi hỏi phải có bố cục rõ ràng và tính logic giữa các phần Mỗi chương trình nghệ thuật được xây dựng từ nhiều màu sắc âm nhạc và thể loại biểu diễn độc đáo Đặc biệt, chương trình biểu diễn nghệ thuật dành cho học sinh THCS cũng cần tuân thủ những tiêu chí này để tạo nên sự hấp dẫn và ý nghĩa.
Trong mỗi chương trình biểu diễn nghệ thuật dành cho học sinh THCS, cần có sự cân đối trong bố cục chương trình và sắp xếp các tiết mục một cách hợp lý Việc tránh lặp lại nhiều tiết mục cùng thể loại liên tiếp là rất quan trọng để giữ cho khán giả không bị nhàm chán Bên cạnh đó, cần đảm bảo thời gian cho các nghệ sĩ thay trang phục và tránh tình trạng một cá nhân hoặc nhóm biểu diễn có quá nhiều tiết mục liên tiếp.
Bố cục của từng tiết mục và bài hát trong chương trình cần phải được cân nhắc kỹ lưỡng để phù hợp với thời gian biểu Việc tính toán thời gian hợp lý là rất quan trọng nhằm tránh tình trạng "chết" thời gian và "chết" sân khấu, đảm bảo chương trình diễn ra suôn sẻ và hấp dẫn.
Để tổ chức một chương trình nghệ thuật thành công và chuyên nghiệp, cần sắp xếp bố cục hợp lý và người dàn dựng phải có nhãn quan tinh tế cùng tính toán cẩn thận Đối với các em học sinh THCS, đặc biệt tại Trường THCS Đoàn Đào, việc dàn dựng cần dựa vào đặc điểm tâm sinh lý của lứa tuổi dậy thì Vì địa phương là vùng thuần nông, các em chủ yếu tự học hỏi từ mạng và thầy cô, chưa có cơ hội tham gia các lớp học nghệ thuật chuyên nghiệp Sự tham gia của các em thường dựa trên niềm đam mê và tính tự phát, dẫn đến việc thiếu kỹ thuật biểu diễn chuẩn Tuy nhiên, người dàn dựng cần đảm bảo tính nghệ thuật cho chương trình, từ việc lên kế hoạch đến sắp xếp các tiết mục một cách cân đối và sinh động để thu hút người xem.
Phát triển một số kỹ năng âm nhạc cho học sinh
2.2.1 Phát triển kĩ năng ca hát
Ca hát là một phần quan trọng trong cuộc sống hàng ngày và việc phát triển kỹ năng ca hát cho học sinh THCS là cần thiết Dạy hát không chỉ giúp học sinh biết thêm nhiều bài hát mà còn khai thác và phát triển tài năng tiềm ẩn của các em Giáo viên cần nắm vững các kỹ năng ca hát như hát nhanh, hát có sắc thái và luyến láy, cùng với các phương pháp luyện tập hiệu quả Để học sinh có thể học tập tốt, giáo viên nên trình diễn mẫu chuẩn xác và thể hiện cảm xúc trong từng bài hát Hướng dẫn tư thế hát đứng thẳng hoặc ngồi thẳng giúp cải thiện hơi thở và âm thanh Học sinh cần được hướng dẫn để hát chính xác giai điệu, ca từ và biểu cảm, đồng thời luyện tập nhả chữ rõ ràng bằng cách đọc lời bài hát nhiều lần và kết hợp với âm hình tiết tấu Việc không ngắt hơi giữa các cụm từ cũng rất quan trọng để truyền tải trọn vẹn ý nghĩa của lời ca.
Phương pháp rèn luyện kỹ năng ca hát giúp học sinh phát triển giọng hát, mở rộng tầm cữ và sử dụng hơi thở hiệu quả Học sinh có khả năng thay đổi cách hát tùy theo thể loại bài hát, nhận diện được màu sắc riêng của từng bài, và tự xử lý các kỹ thuật khó trong những bài hát mới.
2.2.2 Phát triển tai nghe Để có được kỹ năng ca hát tốt thì cần chú trọng đến việc phát triển khả năng nghe Tai nghe nhạc là bộ phận rất quan trọng đối với quá trình tiếp thu của học sinh trong hoạt động âm nhạc trên lớp cũng như các hoạt động ngoại khóa Các em nghe có tốt thì mới có thể học hỏi được những kỹ năng ca hát từ giáo viên hướng dẫn qua đó mới có thể thể hiện thành công mỗi tiết mục
Để phát triển khả năng tiếp thu âm nhạc, học sinh cần nghe cả nhạc có lời và không có lời, bao gồm việc nghe giáo viên hát, tự hát và nghe nhạc để thể hiện vũ đạo Mỗi em sẽ trải qua những trạng thái cảm xúc khác nhau, phụ thuộc vào nhiều yếu tố Sự kiên trì và việc nghe đi nghe lại nhiều lần là cần thiết để nhận diện chi tiết giai điệu và cách luyến láy từ ngữ Ngoài ra, việc trang bị thiết bị phát nhạc cũng rất quan trọng, nhưng hiện tại, nhiều vùng nông thôn, như Trường THCS Đoàn Đào, vẫn còn gặp khó khăn trong vấn đề này.
2.2.3 Phát triển khả năng nhảy múa
Vũ đạo là hình thức thể hiện cảm xúc độc đáo, kết hợp hài hòa giữa các bộ phận cơ thể để tạo nên những màn trình diễn ấn tượng Mỗi bài hát đòi hỏi những phong cách nhảy khác nhau, phụ thuộc vào nội dung và giai điệu, cũng như sự cảm thụ của người biểu diễn Để có một tiết mục nghệ thuật chuyên nghiệp, người biểu diễn cần nắm vững kỹ năng múa cơ bản Đặc biệt, ở lứa tuổi học sinh THCS, các em thường hiếu động nhưng lại e ngại khi thực hiện các động tác nhảy múa, vì vậy giáo viên cần khuyến khích và tạo động lực để các em tự tin biểu diễn một cách tự nhiên.
Người múa cần nắm vững một số kỹ năng quan trọng như mô phỏng, mềm dẻo, nhảy và xoay Kỹ năng mô phỏng là yếu tố then chốt mà giáo viên nên áp dụng khi dàn dựng các động tác múa cho học sinh, yêu cầu các em quan sát người múa mẫu và thực hiện theo Để thành công trong việc này, học sinh cần có khả năng quan sát tỉ mỉ, chú ý cao độ và tiếp thu nhanh nhạy.
Kỹ năng mềm dẻo là một yếu tố quan trọng, trong đó khả năng vốn có của mỗi người đóng vai trò nhất định, nhưng phần lớn đến từ sự luyện tập kiên trì và bền bỉ.
Kỹ năng mở là khả năng linh hoạt của các khớp, và giáo viên cần hướng dẫn học sinh cách đưa tay, vươn người, và xoạc chân một cách phù hợp Động tác không chỉ cần phóng khoáng, đẹp mắt mà còn phải đảm bảo an toàn cho các em.
Kỹ năng khống chế là khả năng điều khiển cơ thể, bao gồm các bộ phận như chân tay và biểu cảm nét mặt, sao cho phù hợp với nội dung âm nhạc Điều này giúp thể hiện các động tác cuốn hút và thu hút sự chú ý của khán giả.
Kỹ năng nhảy là một nghệ thuật đòi hỏi sự khéo léo và khả năng kiểm soát đôi bàn chân Để biểu diễn thành công, giáo viên cần hướng dẫn học sinh cách giữ thăng bằng và điều khiển mũi bàn chân, đảm bảo an toàn trong khi thể hiện những động tác uyển chuyển và điêu luyện.
Kỹ năng xoay là một yếu tố quan trọng trong múa, thường xuyên xuất hiện trong các tiết mục Để thực hiện động tác quay một cách đẹp mắt, người múa cần xác định rõ hướng và độ quay, đồng thời kết hợp khéo léo giữa chân, tay, vai và đầu Sự phối hợp này giúp tạo nên những động tác xoay ấn tượng và thu hút.
Để có một tiết mục vũ đạo ấn tượng, người biểu diễn cần thành thạo việc điều khiển các bộ phận cơ thể và khéo léo kết hợp các kỹ năng.
Việc phát triển kỹ năng âm nhạc cho học sinh THCS là rất cần thiết, đặc biệt đối với các em ở miền quê như THCS Đoàn Đào, nơi điều kiện phát triển chưa cao Thầy cô và gia đình cần tạo điều kiện để các em phát hiện và rèn luyện khả năng âm nhạc của mình, vì nhiều em chỉ tham gia văn nghệ khi đã lớn lên và có niềm đam mê Bên cạnh đó, kỹ năng nghe cũng cần được chú trọng, với việc cung cấp cho các em cơ hội nghe nhạc một cách bài bản hơn Các thầy cô nên tạo nhiều điều kiện để hỗ trợ sự phát triển kỹ năng của học sinh, đồng thời khuyến khích các em nâng cao tinh thần tự giác, đam mê nghệ thuật và tự tin vào bản thân để phát triển hơn nữa.
Cách dàn dựng chương trình nghệ thuật
2 3.1 Xây dựng thiết kế chương trình
Xây dựng và thiết kế chương trình là bước quan trọng trong việc dàn dựng chương trình nghệ thuật, cần có bản thiết kế chi tiết để đảm bảo thành công Đối với chương trình dành cho học sinh THCS, người dàn dựng cần xem xét yêu cầu của ban tổ chức và nhà trường để lên kế hoạch phù hợp với mục đích và nội dung chương trình Tại trường THCS Đoàn Đào, do điều kiện vật chất hạn chế, người dàn dựng cần đưa ra kế hoạch khả thi, tránh yêu cầu quá cao đối với học sinh biểu diễn không chuyên Ngoài việc tổ chức các chương trình giao lưu văn nghệ, có thể tổ chức các cuộc thi văn nghệ để giúp học sinh phát triển khả năng của mình.
Trong quá trình lên kế hoạch dàn dựng chương trình, cần chú ý đến bố cục hợp lý và sự hài hòa giữa các tiết mục, đảm bảo nội dung phù hợp với đối tượng học sinh Tránh sự đối lập giữa nội dung và hình thức, cũng như giữa tiết mục mở đầu và kết thúc Cần sắp xếp các tiết mục một cách thu hút để giữ chân người xem đến cuối chương trình, đặc biệt là khi học sinh ở lứa tuổi này thường yêu thích sự sôi động Do đó, cần hạn chế số lượng tiết mục trầm lắng và lựa chọn các tiết mục một cách sáng tạo.
2.3.2 Chọn chủ đề nội dung ý tưởng Để có một chương trình thu hút được sự hưởng ứng của mọi người, người dàn dựng phải lựa chọn được chủ đề nội dung phù hợp với bối cảnh và đối tượng nghe Khi dàn dựng chương trình cho học sinh THCS, người giáo viên phải chọn chủ đề phù hợp với chương trình cần hướng tới, bám sát kế hoạch tổ chức của ban tổ chức đưa ra Đối với học sinh cần lựa chọn những ý tưởng phù hợp với độ tuổi cũng như khả năng tiếp thu của các em, các tiết mục phải sôi động vui tươi, có sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa âm nhạc với vũ đạo và trang phục biểu diễn Để có được chủ đề nội dung hay và phù hợp, người dàn dựng cần có kiến thức chuyên môn và có sự sáng tạo trong nghệ thuật dàn dựng Một chương trình đặc sắc thu hút mọi người thì cần có sự xen kẽ giữa hát, múa, kể chuyện,… Mở đầu chương trình thường là tiết mục dàn đồng ca, múa hát tập thể với những giai điệu vui tươi Kết thúc chương trình cũng vây, cần có tiết mục tập thể để buổi biểu diễn kết thúc trong sự hào hứng, thoải mái Các tiết mục trong chương trình cần được sắp xếp với nội dung hợp lý, những ca khúc đơn giản nhẹ nhàng và sôi động lên để xen kẽ nhau không lên diễn một loạt những tiết mục đơn giản vì nó sẽ làm người nghe, người xem dễ bị nhàm chán Đối với Trường THCS Đoàn Đào, hoạt động nghệ thuật diễn ra chủ yếu vào các dịp khai giảng, tổng kết năm học, các ngày kỷ niệm như 26/3, 20/11,… vì vậy vào mỗi dịp khác nhau người dàn dựng phải lựa chọn chủ đề khác nhau Các tiết mục phải mang nhiều sắc màu nhưng phải đảm bảo sự hợp lý với chủ đề cũng như sự đón nhận của các em ở trường Bên cạnh việc múa hát, người dàn dựng có thể đưa các loại hình nghệ thuật khác nhau vào như kể chuyện, diễn kịch,…
Nội dung chương trình cần được chọn lọc kỹ lưỡng và nghiên cứu cẩn thận để phù hợp với chủ đề đã đề ra Việc lựa chọn các tiết mục, thể loại và hình thức thể hiện cần phải thông minh Đề tài nên được mở rộng và bao gồm những ca khúc mới phù hợp với xu thế và lứa tuổi của học sinh.
2.3.3 Chọn tác phẩm và thể loại trình diễn
Việc chọn lựa tác phẩm và thể loại trình diễn là rất quan trọng để có một chương trình thành công, yêu cầu người dàn dựng phải biết chọn ca khúc phù hợp với chủ đề Ngoài ra, việc nắm bắt tâm lý và sở thích của khán giả cũng là yếu tố cần thiết Đối với học sinh THCS, giáo viên nên lựa chọn những ca khúc vui tươi, trong sáng nhưng không quá trẻ con, vì lứa tuổi này đã bắt đầu có tâm lý tự nhận mình là người lớn và có sự tò mò cao Nhiều em thích những ca khúc dành cho người lớn với vũ đạo sôi động và trang phục hở hang, điều này có thể ảnh hưởng tiêu cực đến sự phát triển của các em.
Việc lựa chọn tiết mục cho chương trình phụ thuộc vào chủ đề cụ thể Ví dụ, trong chương trình chào mừng ngày Nhà giáo Việt Nam 20/11, cần chọn các tác phẩm thể hiện lòng biết ơn của học sinh đối với thầy cô Ngược lại, vào ngày khai giảng, nên lựa chọn các tiết mục vui tươi, phản ánh khát khao và hy vọng của tuổi học trò, cùng những bài hát gắn kết tình bạn và tình thầy trò.
Việc lựa chọn tác phẩm âm nhạc cho học sinh cần phù hợp với trình độ và giọng hát của các em, đồng thời đảm bảo tính nghệ thuật và giá trị thẩm mỹ Các bài hát nên có bố cục nhẹ nhàng, không quá phức tạp, để dễ dàng thể hiện Quá trình này còn liên quan đến hình thức biểu diễn, đòi hỏi sự chuyên môn cao từ giáo viên và sự sáng tạo trong công tác chuẩn bị của cả giáo viên lẫn học sinh.
2.3.4 Chọn diễn viên và lên kế hoạch luyện tập
Con người là trung tâm trong mọi hoạt động nghệ thuật, với người biểu diễn đóng vai trò quan trọng Người dàn dựng chương trình cần chú ý đến việc lựa chọn và tập hợp lực lượng biểu diễn, đồng thời bố trí thời gian hợp lý Người biểu diễn cần có hiểu biết và khả năng ca hát hoặc nhảy múa Sau khi lựa chọn, cần tổ chức các buổi gặp mặt để trao đổi kế hoạch luyện tập và phân công công việc cụ thể Để đạt hiệu quả cao, người dàn dựng cần nắm rõ khả năng của diễn viên, nhận diện điểm mạnh và điểm yếu để có biện pháp tổ chức phù hợp Đối với học sinh THCS, cần hướng dẫn các em trình diễn một cách tự nhiên, giữ vững sự trong sáng của lứa tuổi.
Việc lựa chọn diễn viên cho các tiết mục văn nghệ cần đảm bảo cả về số lượng lẫn chất lượng, với sự phân bố hợp lý giữa các nhóm để hỗ trợ lẫn nhau trong quá trình luyện tập Đối với các trường THCS, người dàn dựng nên khuyến khích tinh thần tự nguyện tham gia của học sinh, vì họ thường chưa được đào tạo bài bản Sự lựa chọn diễn viên dựa trên năng khiếu và đam mê của các em, trong khi đội văn nghệ của trường đóng vai trò nòng cốt trong các hoạt động Tùy thuộc vào chủ đề chương trình, đội hình tham gia có thể khác nhau, đặc biệt là trong các cuộc thi văn nghệ với sự góp mặt của học sinh từ nhiều lớp khác nhau.
Trong quá trình luyện tập, học sinh THCS Đoàn Đào gặp nhiều khó khăn trong việc sắp xếp thời gian cho việc học và công việc cá nhân Đặc biệt, các em học sinh ở nông thôn không chỉ phải học mà còn phải hỗ trợ gia đình trong các công việc hàng ngày, khiến việc luyện tập trở nên khó khăn hơn Hơn nữa, địa điểm luyện tập và chi phí cho nước uống, đạo cụ vẫn còn hạn chế, ảnh hưởng đến quá trình rèn luyện của các em.
2.3.5 Biên tập nhạc và dàn dựng
Biên tập nhạc là một nhiệm vụ đòi hỏi chuyên môn cao từ giáo viên Trước khi thực hiện dàn dựng cho mỗi tiết mục, giáo viên cần tiến hành biên tập nhạc dựa trên ý tưởng đã được phát triển.
Biên tập nhạc là quá trình hòa âm và lựa chọn nhạc cụ phù hợp với nội dung và tiết tấu của bài hát Giáo viên cần chú trọng lựa chọn beat sao cho tương thích với giọng hát và khả năng trình diễn của học sinh Việc phối bè cho học sinh có thể sử dụng âm hưởng và mô típ khác nhau, không nhất thiết phải theo bè quãng ba, nhưng cần thiên về giai điệu và đảm bảo các phần bè mang tính nghệ thuật và chính xác.
Sau khi biên tập nhạc xong, giáo viên dàn dựng các tiết mục theo bố cục bài hát và nội dung chương trình Các trường THCS hiện nay thường sử dụng nhiều hình thức biểu diễn như hát đơn ca, song ca, tốp ca, cùng với múa phụ họa và múa độc lập Tại Trường THCS Đoàn Đào, những hình thức này rất phù hợp và đã được áp dụng trong các chương trình văn nghệ của trường.
Tiết mục biểu diễn có thể được thực hiện từ 2 người đến tốp ca đông người, đòi hỏi sự nỗ lực lớn từ đội ngũ dàn dựng, ca sĩ, vũ đạo và kỹ thuật Giáo viên cần tìm ra ý tưởng và phương pháp dàn dựng tối ưu, đồng thời lựa chọn bài hát phù hợp với khả năng của người hát và nội dung chương trình Các động tác vũ đạo cần hài hòa với bài hát và bối cảnh, đồng thời giáo viên cần hướng dẫn học sinh cách trình diễn sáng tạo, kết hợp giữa ca sĩ và đội múa một cách chuyên nghiệp Việc chọn bài hát mà học sinh đã biết sẽ giúp quá trình luyện tập và biểu diễn trở nên dễ dàng hơn.
Có thể lấy một số ví dụ dàn dựng tiết mục âm nhạc trong chương trình THCS như sau:
Bài hát “Nổi trống lên các bạn ơi” do Phạm Tuyên sáng tác, được thể hiện bởi 29 nghệ sĩ, bao gồm 4 nữ múa và 12 nam cầm cờ, 5 nam và 5 nữ hát, cùng 3 nam chơi trống Trang phục của nam hát mang đậm phong cách Văn Lang cổ xưa với áo ba lỗ, quần lỡ có khố, và mũ long chim, tất cả đều được dệt thổ cẩm Nam múa mặc trang phục lính phong kiến cách điệu màu vàng với viền và khăn thắt đỏ, trong khi nữ múa mặc váy xòe vàng dài, dải thắt eo đỏ, áo yếm đỏ, tóc búi cao và tay cầm trống.
Thực nghiệm dàn dựng chương trình nghệ thuật theo chủ đề
Việc dàn dựng chương trình thành công không chỉ dựa vào lý thuyết và kiến thức chuyên môn, mà còn phụ thuộc vào khả năng thực nghiệm của người dàn dựng Để thực hiện hoạt động này, người dàn dựng cần hợp tác chặt chẽ với nhà trường, giáo viên tổng phụ trách và giáo viên âm nhạc để xây dựng kịch bản phù hợp với thực tiễn Từ đó, một kế hoạch chi tiết sẽ được đưa ra nhằm đảm bảo hiệu quả tốt nhất cho chương trình Trong bài viết này, tôi sẽ trình bày ý tưởng dàn dựng chương trình văn nghệ với hai chủ đề chào mừng ngày Nhà giáo Việt Nam 20/11 và ngày thành lập Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh 26/3.
2.4.1 Xây dựng kịch bản dàn dựng Chương trình văn nghệ chào mừng ngày nhà giáo Việt Nam 20/11
Nhà giáo được coi là ‘‘kỹ sư tâm hồn’’ và nghề dạy học là ‘‘nghề cao quý nhất’’ Hiện nay, có nhiều nhà giáo nhân dân và nhà giáo ưu tú, những người tận tâm cống hiến trí tuệ và cuộc đời cho sự nghiệp giáo dục, không ngại khó khăn, gian khổ.
Ngày 20/11/1982 đánh dấu lễ kỷ niệm Ngày Nhà giáo Việt Nam đầu tiên, trở thành ngày truyền thống để tôn vinh những người làm công tác giáo dục Đây là dịp để học trò bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đối với thầy cô, đồng thời toàn xã hội cùng chia sẻ niềm vui tri ân những người đã cống hiến cho sự nghiệp trồng người Các trường học tổ chức nhiều hoạt động như văn nghệ, hội trại, hội thao, tạo cơ hội cho học trò cũ gặp gỡ và ôn lại kỷ niệm Ngày 20/11 mang ý nghĩa sâu sắc, thể hiện truyền thống "tôn sư trọng đạo" của dân tộc Việt Nam.
Hằng năm, vào ngày 20/11, trường THCS Đoàn Đào tổ chức lễ mít tinh kỷ niệm và chương trình văn nghệ, một hoạt động không thể thiếu Chủ đề “Nhớ ơn thầy cô” thể hiện lòng biết ơn của học sinh đối với các thầy cô giáo, không chỉ ở trường mà còn đối với toàn thể đội ngũ giáo viên trên cả nước.
2.4.1.1 Định hướng tổng quan chương trình
- Chọn theo chủ đề chương trình ‘‘Nhớ ơn thầy cô”
- Hình thức: Lễ mít tinh kỷ niệm ngày 20/11 và văn nghệ chào mừng
- Đối tượng biểu diễn : các em học sinh trong đội văn nghệ của trường
- Đối tượng xem : các vị khách mời, thầy cô giáo và các em học sinh của trường
- Thời gian, địa điểm : 7h sáng ngày 20/11/2016 tại trường THCS Đoàn Đào
- Thời lượng chương trình : 60 phút
- Chọn đội hình văn nghệ khoảng 35 người
Chương trình sẽ bao gồm 6 tiết mục thể hiện, bắt đầu với một bài hợp ca mở màn, tiếp theo là một bài đơn ca, sau đó là một bài tốp ca nữ và một bài tốp ca nam Cuối cùng, chương trình sẽ có một tiết mục múa và một bài nhảy Flashmod để khép lại sự kiện.
- Ban chỉ đạo và phụ trách:
+ Chỉ đạo nội dung: ban giám hiệu nhà trường
+ Chỉ đạo nghệ thuật: giáo viên tổng phụ trách
+ Kịch bản và dàn dựng: giáo viên âm nhạc
+ Hòa âm phối khí: giáo viên âm nhạc
+ Biên đạo múa: giáo viên
+ Trang phục, đạo cụ: giáo viên và trưởng đội văn nghệ
Để tổ chức một chương trình thành công, cần lựa chọn bài hát phù hợp làm ý tưởng chủ đạo, chọn diễn viên, trang phục, đạo cụ và âm nhạc cho từng tiết mục Kế hoạch luyện tập cần được thực hiện nghiêm túc, với thời gian tập luyện trước khi biểu diễn là 3 tuần, mỗi tuần 5 buổi, trong đó có 1 buổi dành cho việc duyệt chương trình.
2.4.1.2 Văn bản biên tập chương trình
Tên chương trình ‘‘Nhớ ơn thầy cô”
Tóm tắt nội dung phản ánh của từng tiết mục
Tiết mục Nội dung Bài hát đề xuất
Hợp ca mở màn Mở ra không khí hân hoan, náo Nổi trống lên các bạn nhiệt ơi
Song ca nam nữ Nói lên cảm xúc vui tươi, nhớ lại Ngày đầu tiên đi học ngày đầu cắp sách đến trường
Múa tập thể thể hiện khát vọng và ước mơ của học sinh, trong khi đơn ca và múa ngợi ca sự hy sinh cao cả của người thầy Tốp ca bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc của các em học sinh đối với thầy cô giáo, những người đã tận tâm trong sự nghiệp trồng người.
Nhảy Flashmod Thể hiện tình yêu quê hương đất Tôi yêu Việt Nam nước, tạo không khí vui tươi
Tổng thể các tiết mục trong chương trình văn nghệ
Chương trình văn nghệ diễn ra với 6 tiết mục văn nghệ được trình bày bởi đội văn nghệ của trường THCS Đoàn Đào
Bao gồm các tiết mục sau :
- Hợp ca nam nữ : Nổi trống lên các bạn ơi ; Nhạc và lời : Phạm Tuyên
; Biểu diễn: tốp nam nữ [Phụ lục 2.1 trang 85]
- Song ca: Ngày đầu tiên đi học ; Nhạc và lời : Nguyễn Ngọc Thiện ; Biểu diễn: Minh Anh + Hoàng Thiên [Phụ lục 2.2 trang 86]
- Múa : Chắp cánh ước mơ ; Nhạc và lời : Nguyễn Thị Hải; Biểu diễn : tốp nữ [Phụ lục 2.3 trang 87]
- Đơn ca nam: Người thầy ; Nhạc và lời : Nguyễn Nhất Huy ; Biểu diễn: Tuấn Anh [Phụ lục 2.4 trang 88]
- Tốp ca nam nữ: Nhớ ơn thầy cô ; Nhạc và lời : Vũ Hoàng ; Biển diễn: Tốp ca nam nữ [Phụ lục 2.5 trang 89]
- Nhảy Flashmod: Việt Nam ơi; Nhạc và lời : Vy Nhật Tảo, Biểu diễn : tốp nam nữ [Phụ lục 2.6 trang 90]
2.4.1.3 Trình bày ý tưởng dàn dựng chương trình
1 Mở màn Hợp ca nam nữ
Bài hát Nổi trống lên các bạn ơi Nhạc và lời : Phạm Tuyên Trình bày - Tốp hát : 10 người (5 nữ, 5 nam)
- Tốp múa : 12 người( 8 nữ, 4 nam)
Trang phục - Tốp hát : 10 người (5 nữ, 5 nam) Nam mặc bộ đồ của Lạc Long Quân, nữ mặc đồ của Âu Cơ đầu đội mũ, đi chân đất
Bốn người mặc trang phục lính thời phong kiến, với quần dài và áo dài màu vàng viền đỏ Họ thắt đai ở eo màu xanh và khăn đỏ trên trán, đi chân đất.
+ 8 nữ mặc váy quần màu vàng thắt dây đai xanh, đầu đội mũ vàng (mũ của Âu Cơ), đi giày múa màu trắng
- Đạo cụ : 4 cờ hội Đội hình biểu diễn
- Chuần bị đội hình: đội hát: chia làm 2 nhóm mỗi nhóm 5 người (nhóm
Nhóm 1 có 3 nữ và 2 nam, trong khi nhóm 2 gồm 3 nam và 2 nữ, với nam nữ đứng xen kẽ Mỗi nhóm đứng ở một bên sân khấu tạo thành hình chữ V Đội múa gồm 4 nam, mỗi người cầm cờ, đứng ở 4 góc tạo thành hình vuông ở giữa sân khấu 8 nữ được chia thành 2 bên, mỗi bên có 4 người đứng ở góc phải và góc trái của sân khấu.
Mở đầu tiết mục là màn múa cờ ấn tượng do 4 nam thực hiện ở giữa sân khấu Khi nhạc trống vang lên, họ cầm cờ múa tay trái sau thắt lưng, tay phải phất cờ từ trái qua phải Sau khi nhạc trống kết thúc, đội hình được chuyển xuống dưới, tạo thành 2 nhóm với mỗi nhóm 2 người, cầm cờ giương cao đối nhau tạo thành chữ V Đồng thời, khi nhạc dạo vang lên, đội nữ di chuyển lên trước đội cờ, tạo thành 2 hàng dọc, với tay ngoài ở dưới và tay trong để trên khuỷu tay Đội hát cũng di chuyển để tạo thành 2 hàng ngang ở hai bên sân khấu.
Trong phần trình diễn, đội hình hát thực hiện bài hát "xưa mẹ Âu Cơ sinh được…làm con một nhà" với những động tác nhún tại chỗ Đội múa nam giữ nguyên đội hình và giương cờ, trong khi nữ ngồi quỳ thực hiện các động tác múa Khi đến đoạn "nổi trống lên… cùng vỗ tay theo điệu múa đong đưa", nhóm hát thực hiện hát đuổi, đồng thời bước lên một bước và đưa tay từ dưới lên Đội múa nữ bắt đầu di chuyển từ câu "nổi trống lên…" để tạo thành hai hình thoi quay mặt ra phía ngoài Cuối cùng, khi đến câu "trong tình thương bao la của mẹ Việt Nam", đội hát hòa giọng và hát bè, trong khi đội cờ múa từ trái qua phải cho đến hết đoạn "tung tung tung cắc tùng tung tung tung" Đội nữ di chuyển thành hai hàng ngang, và đội hát chuyển chỗ giữa hai nhóm, tạo thành hàng dọc hơi chếch ở hai bên.
Lần thứ hai, đội hình được giữ nguyên và thực hiện các động tác múa Khi đến đoạn hát ‘‘tung tung tung cắc tùng tung tung tung’’, đội múa nữ sẽ di chuyển thành hai hàng dọc đứng chếch, tạo thành hình chữ V, trong khi đội hát di chuyển xuống đứng ngang với đội cờ, tạo thành hàng ngang.
Trong phần trình diễn, đội nữ đã di chuyển thành một hàng dọc giữa sân khấu và thực hiện các động tác múa theo giai điệu của đoạn hát "nay triệu cháu con…một nhà".
Khi đến đoạn hát "trong điệu múa đong đưa," hai hàng di chuyển sang hai bên, tạo thành hình vuông ở giữa sân khấu Đến đoạn "hòa tiếng ca… của mẹ Việt Nam," đội cờ bắt đầu múa, trong khi đội hát di chuyển thành một hàng ngang ở cuối sân khấu.
Cuối bài hát, đội hình múa nữ sắp xếp thành hai hàng dọc, với chiều cao tăng dần từ trước ra sau Đội hát sau đó di chuyển thành hai hàng ngang và cùng nhau cất tiếng hát.
2 Song ca nam nữ Bài hát Ngày đầu tiên đi học Nhạc và lời : Nguyễn Ngọc Thiện
+ Nữ : Minh Anh + Nam : Hoàng Thiên