ỨNG PHÓ CỦA TRIỀU ĐÌNH MÃN THANH TRƯỚC SỰ XÂM LƯỢC CỦA CÁC NƯỚC ĐẾ QUỐC VÀO TRUNG QUỐC (CUỐI THẾ KỈ XIX ĐẦU THẾ KỈ XX)

Ta từng biết đến Trung Quốc là một thiên triều với các nước chư hầuxung quanh, cùng những cuộc xâm lược, ảnh hưởng lớn, nhỏ đến các quốcgia xung quanh nhưng đến khoảng thế kỉ XIX triều đ

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI

Khoa Lịch sử

BÀI TẬP CHUYÊN MÔN

ĐỀ TÀI: ỨNG PHÓ CỦA TRIỀU ĐÌNH MÃN THANH TRƯỚC SỰ XÂM LƯỢC CỦA CÁC NƯỚC ĐẾ QUỐC VÀO

TRUNG QUỐC (CUỐI THẾ KỈ XIX - ĐẦU THẾ KỈ XX) Chuyên ngành: Lịch sử thế giới

LÊ THU TRANG KHÓA 68 (NĂM HỌC 2018 - 2022)

Hà Nội, năm 2021

LỜI CẢM ƠN

Được sự phân công của quý thầy cô khoa Lịch sử, Trường Đại Học

Sư phạm Hà Nội em đã hoàn thành được bài tập chuyên môn chuyên ngànhLịch sử Thế giới

Để hoàn thành nhiệm vụ được giao, ngoài sự nỗ lực học hỏi của bảnthân còn có sự hướng dẫn tận tình của thầy cô trong khoa Em chân thànhcảm ơn thầy giáo Ninh Xuân Thao, người đã hướng dẫn cho em trong suốtthời gian làm bài tập Em muốn gửi lời chúc tới thầy dồi dào sức khoẻ

Xin cảm ơn tất cả các bạn bè trog khoa Lịch sử, thư viện trường Đại học Sưphạm Hà Nội, phòng tư liệu khoa Lịch sử đã giúp đỡ em rất tận tình trongsuốt thời gian hoàn thành bài tập

Tuy nhiên vì kiến thức chuyên môn còn hạn chế và bản thân còn thiếu nhiềukinh nghiệm thực tiễn nên nội dung của bài tập không tránh khỏi nhữngthiếu xót, em rất mong nhận sự góp ý, chỉ bảo thêm của thầy để bài tập nàyđược hoàn thiện hơn

Một lần nữa xin gửi đến thầy cô, bạn bè lời cảm ơn chân thành và tốt đẹpnhất!

Hà Nội, ngày 09, tháng 04 năm 2021

MỤC LỤC

I Phần mở đầu

1 Lí do chọn đề tài

Đất nước Trung Quốc với diện tích rộng lớn, đứng thứ ba trên thếgiới, với số dân đông nhất thế giới, bên cạnh đó nguồn tài nguyên khoángsản cũng vô cùng phong phú Trải qua hàng nghìn năm lịch sử tồn tại vàphát triển, Trung Quốc đã có biết bao biến động thăng trầm Từng là mộttrong những trung tâm của nền văn hóa thế giới nên Trung Quốc cũng ítnhiều có sự ảnh hưởng đến các quốc gia khác, đặc biệt là với Việt Nam -một nước láng giềng gần gũi Trong suốt chiều dài lịch sử cũng luôn có mốiquan hệ, tác động và ảnh hưởng lẫn nhau Chính điều đó đã tạo ra những néttương đồng về kinh tế, chính trị, xã hội mặc dù mỗi quốc gia vẫn giữ đượcbản sắc riêng biệt Do vậy tìm hiểu về lịch sử Trung Quốc là điều cần thiếtgiúp chúng ta hiểu hơn về đất nước với bề dày lịch sử 5000 năm này

Ta từng biết đến Trung Quốc là một thiên triều với các nước chư hầuxung quanh, cùng những cuộc xâm lược, ảnh hưởng lớn, nhỏ đến các quốcgia xung quanh nhưng đến khoảng thế kỉ XIX triều đình nhà Mãn ThanhTrung Quốc bước vào giai đoạn suy yếu Với những điều kiện vô cùngthuận lời về thị trường, nhân công, tài nguyên, khoáng sản,… Trung Quốc

đã trở thành “cái bánh ngọt béo bở” mà tất cả các nước đế quốc đều thèm

muốn Chính vì vậy ở đây tôi muốn đề cập đến đế tài: Ứng phó của triểu

đình Mãn Thanh trước sự xâm lược của các nước đế quốc vào Trung Quốc (cuối thế kỉ XIX - đầu thế kì XX) Đây là sự kiện mở đầu thời kì lịch sử cận

đại Trung Quốc, đánh dấu sự suy tàn của phong kiến Trung Quốc, thời kìtriều đại phong kiến Mãn Thanh chìm sâu trong sự khủng hoảng, các nước

đế quốc đẩy mạnh các cuộc chiến tranh xâm lược, hòng xâu xé đất nướcTrung Hoa, Trung Quốc bước vào thời kì nửa phong kiến nửa thuộc địa.Quá trình đất nước Trung Hoa ngày một lụi tàn dưới những cuộc chiếntranh, sự nhu nhược dẫn đến sự xâm phạm lãnh thổ nghiêm trọng qua nhữngbản hiệp ước bất bình đẳng

4

Qua tìm hiểu về đề tài này có thể giúp chúng ta hiểu được nguyênnhân Trung Quốc - một đất nước rộng lớn với dân số đông, một thiên triềuhùng mạnh bị biến thanh “miếng mồi béo bở” cho các nước đế quốc “xâuxé”, thấy được sự nhu nhược của triều đình Mãn Thanh mục ruỗng, thối nát.

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Nghiên cứu lịch sử Trung Quốc nói chung, lịch sử cận đại nói riêng từtrước đến nay có rất nhiều các công trình nghiên cứu của nhiều tác giả, nhàxuất bản khác nhau Có thể nói đến một vài tác phẩm tiêu biểu như:

“Trung Hoa sử cương từ nguyên thủy đến 1937” của tác giả Đào DuyAnh, NXB Bốn phương, do Viện học thuật, Bộ phổ thông tái bản

“Các triều đại Trung Hoa” của tác giả Lê Giảng, NXB Thanh niên HàNội năm 2000

“Trung Quốc 5000 năm” của hai tác giả Chu Hữu Chí và PhươngThiếu Ba, NXB Văn hóa thông tin năm 1998

“Khám phá lịch sử Trung Hoa” tác giả Hà Văn Thùy, NXB Hội Nhàvăn

“Trung Quốc sử lược” của Phan Khoang, NXB Văn hóa thông tinnăm 2002

“Sử Trung Quốc” - tập 2 của tác giả Nguyễn Hiến Lê, NXB Văn hóa.Những tác phẩm kể trên mang tính chất giáo dục, cung cấp thông tincho độc giả về những kiến thức sơ lược, khái quát về lịch sử Trung Quốcqua hàng nghìn năm nên thường sẽ không đi sâu vào vấn đề cụ thể nào Dovậy nghiên cứu về triều đình Mãn Thanh trước sự xâm lược của các nước đếquốc còn khá ít tài liệu để tìm hiểu Tuy nhiên những tác phẩm trên cũngcung cấp cho tôi những kiến thức khái quát, sơ lược nhất định để có đượccông trình nghiên cứu không chỉ đi sâu cụ thể vấn đề mà còn mang tính toàndiện

Cụ thể hơn về thời cận đại của Trung Quốc thì tôi có tìm hiểu vềnhững tác phẩm:

5

“Lịch sử cận đại Trung Quốc” của tác giả Nguyễn Huy Quý, NXBChính trị Quốc gia năm 2004.

“Lịch sử cận đại Trung Quốc” - quyển 1 của tác giả Đinh Hiển TiênHai công trình nghiên cứu này giúp tôi tìm hiểu cụ thể hơn về lịch sửTrung Quốc thời kì cận đại, về tình hình Trung Quốc trước khi chịu sự xâmlược của các nước đế quốc thực dân, về các phong trào đấu tranh của quầnchúng nhân dân

3 Phạm vi đề tài và nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Phạm vi đề tài

Đề tài này nghiên cứu về những ứng phó của triều đình Mãn Thanhtrước sự xâm lược của các nước đế quốc vào Trung Quốc Đề tài này tôi sẽtập trung nghiên cứu từ tình hình Trung Quốc và các nước đế quốc thực dânvào khoảng đầu thế kỉ XIX, cho đến tìm hiểu về quá trình xâm lược và mởđầu là cuộc chiến tranh thuốc phiện do thực dân Anh gây chiến (1840 -1842), tiếp theo là những ứng phó của triều đình Mãn Thanh trước sự xâmnhập của các nước đế quốc

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Đề tài nghiên cứu về thái độ, ứng phó của triều đình Mãn Thanh trước

sự xâm lược của các nước đế quốc, thực dân vào cuối thế kì XIX đến đầuthế kỉ XX

4 Nguồn tư liệu và phương pháp nghiên cứu

4.1 Nguồn tư liệu

Trong đề tài này tôi có tham khảo các tác phẩm nghiên cứu về lịch sửTrung Quốc và tập trung vào thời kì cận đại, một số công trình nghiên cứu

về triều đình Mãn Thanh, các bài nghiên cứu về cuộc chiến tranh giữa cácnước đế quốc với Trung Quốc và những thái độ, những phong trào triềuđình Mãn Thanh đưa ra nhằm cứu vãn tình thế đất nước Trung Quốc trongcơn khủng hoảng cuối thế kỉ XIX đến đầu thế kỉ XX Các công trình nghiêncứu về giai cấp tư sản ở Trung Quốc

6

4.2 Phương pháp nghiên cứu

Trong quá trình nghiên cứu đề tài này tôi đã sử dụng đến phươngpháp lịch sử và phương pháp logic, phương pháp so sánh, phân tích tổnghợp, thống kê số liệu

7

I. Các chương nội dung và đề mục

CHƯƠNG 1 Quá trình xâm lược của các nước đế quốc vào Trung Quốc

1 Tình hình các nước đế quốc và Trung Quốc vào thế kỉ XVIII đến

đầu thế kỉ XIX

1.1 Trung Quốc

Trong khoảng thời gian giữa thế kỉ XIX, trong khi các nước đế quốcthực dân tăng cường hoạt động xâm lược các nước Đông Á, thì ở TrungQuốc, triều đại phong kiến Mãn Thanh suy yếu dưới sự tác động của cuộckhủng hoảng trên tất cả các linh vực kinh tế, chính trị, quân sự, văn hóa,…

Về kinh tế, ở địa phương chế độ chiếm hữu ruộng đất của giai cấp địachủ đã đẩy nền kinh tế nông thôn vào tình cảnh tiêu điều, người nông dânchịu cảnh tô cao thuế nặng khiến cho đời sống ngày một khó khăn Phíatriều đình bọn quý tộc, quan lại địa chủ cũng ra sức vơ vét của cải, chiếmđoạt ruộng đất của nông dân nghèo (theo thống kê năm 1812, ruộng đất trựctiếp hoặc gián tiếp nằm trong tay hoàng đế có tới 830 ngàn khoảnh, sủngthần của vua Càn Long là Hòa Thân có tới 8 ngàn khoảnh, nông dân chiếmtrên 80% dân số cả nước nhưng chỉ có 10% ruộng đất) [12, tr.10] Ngườinông dân nghèo không chỉ phải nộp hơn 50% sản phẩm thu hoạch mà cònphải nộp các khoản sưu, thuế các loại, chịu nhiều phục dịch

Về chính trị, chế độ phong kiến thời kì này đã dần trở nên mục ruỗng,thối nát, suy đồi từ trên xuống dưới, từ trung ương đến địa phương Như đãnói ở trên thì bọn quý tộc, quan lại ra sức chiếm đoạt của cải, ruộng đất củanông dân nghèo Bên cạnh đó vấn nạn hối lộ cũng diễn ra ngang nhiên, lộliễu hàng ngày (chỉ riêng Hòa Thân đã dùng các thủ đoạn phi pháp vơ vétđược 400 triệu lạng bạc trong khi tổng thu nhập tài chính của triều đình MãnThanh mỗi năm chỉ khoảng 40 triệu lạng) [12, tr.10]

8

Về quân sự, quân lính thời kì này đông đảo về mặt số lượng nhưngchế độ tổ chức và luyện tập binh sĩ còn lạc hậu, yếu kèm, thiếu sự chặt chẽ,quân sĩ thiếu kỉ luật Đời vua Quang Đạo nhà Thanh tuy có 22 vạn “Bát kỳquân” (quân chính quy Trung ương) và 66 vạn “Lục doanh quân” (quân địaphương) [12, tr.10], nhưng vũ khí được trang bị còn rất thô sơ, chủ yếu vẫn

là cung tên, đao kiếm, chiến thuyền cũng hư hỏng nhiều mà không được sửachữa Điều đó cũng dễ hiểu khi các tướng sĩ thì ăn chơi, sa đọa, không tậptrung lo rèn binh luyện khí

Về văn hóa, tư tưởng, giáo dục triều đình Mãn Thanh đề ra nhữngchính sách nhằm truyền bá tư tưởng văn hóa nhằm cố gắng duy trì chế độphong kiến mà ta coi nó đã ngày một trở nên lạc hậu, mục nát, cố gắng duytrì quyền hành nằm trong tay người đứng đầu là vua Nho giáo thời kì nàycũng được đề cao, coi trọng Việc tổ chức thi cử, tuyển chọn quan lại tưởngchừng rất khắt khe nhưng lại không có tính thực tế, không thuận lòng dân

Sự thật là sĩ tử bị bắt buộc phải thuộc “Tứ thư tập chú” của Chu Hy (gồmĐại Học, Trung Dung, Luận Ngữ và Mạnh Tử chú thích Tứ thư của Nhogia), tập làm văn Bát cổ, chính nền giáo dục này đã khiến cho các sĩ tử xarời thực tế, không quan tâm đến tình hình suy tàn của đất nước hiện tại

Thời kì này triều đình Mãn Thanh thực hiện chính sách đóng cửa,việc giao lưu, buôn bán chỉ được thực hiện ở cửa khẩu Quảng Châu Tất cảviệc giao lưu, buôn bán của các thương gia đều phải diễn ra dưới nhiều giámsát, thủ tục khắt khe, nghiên ngặt Việc áp đặt những chính sách khắt khe,nghiêm ngặt này đã “bóp ngẹt” mối giao thương giữa Trung Quốc với cácquốc gia khác Và chính điều này đã ảnh hưởng không nhỏ đến thị trườngxuất, nhập khẩu của Trung Quốc giai đoạn này (Từ năm 1781 đến năm

1790, chỉ riêng mặt hàng chè Trung Quốc xuất sang Anh đã đạt 96 triệuđồng, nhưng từ năm 1781 đến năm 1793 toàn bộ hàng công nghiệp Anh bánsang Trung Quốc chỉ đạt 16 triệu đồng, tức chỉ bằng 1/6 giá trị xuất khẩuchè Trung Quốc sang Anh) [12, tr.12] Điều này đã khiến Anh gây sức épnhằm “thúc giục” triều đình Mãn Thanh mở cửa cho hàng hóa Anh thông

9

thương và mặt hàng họ thu lợi nhiều nhất chính là thuốc phiện, đây cũng lànguyên nhân sâu xa dẫn đến cuộc chiến tranh thuốc phiện sau này.

1.2 Các nước đế quốc

Từ giữa thế kỉ XVI, trên thế giới mà cụ thể là ở châu Âu và châu Mĩ

nổ ra hàng loạt các cuộc cách mạng tư sản đưa chủ nghĩa tư bản trở thành xuthế trên toàn thế giới Đồng thời cũng nhận thấy rằng chế độ phong kiến đãtrở nên lạc hậu, lỗi thời trước tình hình thế giới hiện nay Cùng với đó là sựdiễn ra của các cuộc cách mạng khoa học kĩ thuật, việc áp dụng những thànhtựu đó vào sản xuất đã thay thế lao động chân tay lỗi thời, tạo ra nặng suấtlao động lớn hơn

Là nước tiến hành cuộc cách mạng công nghiệp đầu tiên nên đến đầuthế kỉ XIX nước Anh đã trở thành một cường quốc Tư bản Đến đầu thậpniên 30, 40 của thế kỉ XIX thì Anh cơ bản đã hoàn thành cuộc cách mạngcông nghiệp, sản lượng công nghiệp cũng tăng lên nhanh chóng Hàng hóadồi dào, nhu cầu xuất khẩu hàng hóa cũng tăng cao dẫn đến yêu cầu mởrộng thị trường của Tư bản Anh cũng ngày một cấp thiết

Sau Anh là Pháp cũng tiến hành cuộc cách mạng tư sản vào năm

1789, nhưng Pháp lại vướng phải trở ngại do cuộc chiến tranh Napoleon gâybất lợi cho nền kinh tế Pháp Phải đến năm 1825 thì tình hình mới đi theochiều hướng có lợi cho cuộc cách mạng tư sản Pháp Nền kinh tế tư bảncũng từ đó mà ngày một phát triển Tuy vậy đến đầu thế kì XIX nền côngnghiệp của Pháp vẫn ở tình trạng phát triển yếu, Pháp vẫn mang tính chất làmột nước nông nghiệp

Nước Mỹ sau cuộc chiến tranh giành độc lập đã thoát khỏi sự lệ thuộcvào Anh, điều đó đã tạo cơ hội để Mỹ đi theo con đường tư bản chủ nghĩa.Cuộc cách mạng công nghiệp mở đầu bằng sự xuất hiện của các nhà máydệt kiểu mới chạy bằng động cơ hơi nước vào đầu thế kỉ XIX, cho đến từnhững năm 30 trở đi động cơ hơi nước đã được ứng dụng rộng rãi Ngànhcông nghiệp dệt may cũng từ đó mà mang đến nhiều khởi sắc, sau đó lầnlượt đến các ngành luyện kim, công nghiệp nặng, đường sắt Tuy nhiên nền

10

công nghiệp Mỹ vẫn đứng sau Anh và Pháp, mặt hàng chiếm số lượng xuấtkhẩu lớn nhất tại Mỹ là vải dệt bông.

Tình hình ở ba nước Mỹ, Anh, Pháp đã phần nào khái quát được sựphát triển mạnh mẽ của nền kinh tế tư bản chủ nghĩa ở các nước Âu, Mỹ.Những ứng dụng khoa học kĩ thuật vào sản xuất đang ngày một rộng rãi ởnhiều nước và ở nhiều ngành đã tạo ra “làn gió mới” cho nền công nghiệpcác nước này Năng suất lao động tăng, sản phẩm làm ra cũng ngày mộtnhiều dẫn đến nhu cầu xuất khẩu ra ngoài nước Hơn nữa, sau các cuộc phátkiến địa lí đã tìm được nhiều vùng đất mới cùng sự phát triển của ngànhhàng hải đã thúc đẩy quá trình thực dân ở các nước tư bản

2 Các cuộc chiến tranh giữa Trung Quốc với các nước đế quốc

2.1 Chiến tranh thuốc phiện lần thứ nhất (1840 - 1842)

* Tình hình buôn bán thuốc phiện ở Trung Quốc và nguyên nhân dẫn đến cuộc chiến tranh thuốc phiện

Lật ngược lại lịch sử thì thuốc phiện được nhập đầu tiên vào TrungQuốc dưới thời nhà Đường nhưng được sử dụng với tác dụng là thuốc chữabệnh Chỉ bắt đầu từ những năm 70 của thế kỉ XVIII, người Anh bắt đầu đưathuốc phiện từ Arab, Ấn Độ và Đông Nam Á tới bán cho người Trung Quốc

Số lượng thuốc phiện người Anh bán cho người Trung Quốc tăng nhanhchóng vào nửa đầu đầu thế kỉ XIX Trong khoảng thời gian từ năm 1833 đếnnăm 1839, trong mỗi năm lượng thuốc phiện Anh bán ra cho người dânTrung Quốc lên tới khoảng 35 500 thùng (mỗi thùng nặng khoảng 50kg).Không chỉ có Anh coi thuốc phiện là mặt hàng buôn bán có lời ở TrungQuốc mà còn có Mỹ và Nga nhưng với số lượng ít hơn

Khói thuốc phiện đã bao trùm một bầu không khí đen tối lên toàn xãhội Trung Quốc lúc bấy giờ Thứ nhất, cán cân thương mại thay đổi theochiều hướng tiêu cực cho Trung Quốc, từ một nước xuất siêu sang nhậpsiêu Vấn nạn “chảy máu trắng” đang ngày một nghiêm trọng Những thùngthuốc phiện đã nặng rồi nay thuế khóa đè lên vai quần chúng nhân dân cònnặng hơn đã đẩy họ vào tình cảnh khốn cùng, khổ cực, không chỉ người dân

11

khổ cực mà triều đình phong kiến Mãn Thanh cũng khốn đốn trước mức thunhập bị giảm sút Từ năm 1821 đến năm 1840 có khoảng 100 triệu đồng bạctrắng từ Trung Quốc “chảy ra ngoài” [12, tr.13] Thứ hai, sức mua cũng bịgiảm sút nghiêm trọng do người dân đổ dồn tiền vào để mua thuốc phiện,ảnh hưởng nặng nề đến vốn đầu tư vào công thương, hạn chế sự phát triểncủa công thương nghiệp Cuối cùng, thuốc phiện đã làm suy đồi thể xác vàtâm hồn không chỉ người dân Trung Hoa mà cả bộ máy quan liêu của triềuđình Mãn Thanh cũng bị khói thuốc phiện hư ảo làm mờ mắt Theo điều tra,năm 1835 ở Trung Quốc có tới 2 triệu người nghiện thuốc phiện, không chỉ

có quan lại, dân thường, mà ngay cả tu sĩ, thái giám cũng hút thuốc phiện[12, tr.13] Những hậu quả đó đủ thấy rằng thuốc phiện đã kéo cả đất nướcTrung Quốc lao về phía vực thẳm của sự suy tàn, diệt vong của một triều đạiphong kiến, nó tạo điều kiện cho những thế lực xấu bên ngoài biên giớinhăm nhe xâm lược Có thể nói Trung Quốc giai đoạn này như một chiếcbánh ngon mà không có sự bao bọc, che chở nào

Hậu quả của thuốc phiện gây ra ngày càng nghiêm trọng đã gây ra sựbất đồng gay gắt của một bộ phận quan lại phong kiến nhận thức được mốinguy hại từ thuốc phiện có thể sẽ kéo cả Trung Quốc xuống bờ vực thẳm

Họ đã có những biện pháp nhằm ngăn cấm buôn bán thuốc phiện trong nhândân Tiêu biểu có thể nói đến Lâm Tắc Từ (một viên quan nổi tiếng thanhliêm) đã trực tiếp chỉ huy chiến dịch cấm thuốc phiện Trong tháng 6 năm

1839, tại bãi biển Hổ Môn, Lâm Tắc Từ đã cho đốt hết tất cả số thuốc phiệntịch thu được Ngay sau đó ông tuyên bố khôi phục quan hệ thương mạibình thường giữa Trung Quốc và Anh quốc [12, tr.14] Nhân cái cớ bị cấmbuôn bán thuốc phiện, thực dân Anh đã gây chiến với Trung Quốc

* Diễn biến cuộc chiến tranh thuốc phiện

Tháng 6 năm 1840 lực lượng quân Anh tập trung trên vùng biểnQuảng Đông gồm 48 hạm tàu các loại, hơn 4000 binh sĩ, 540 khẩu pháo [12,tr.15] Và theo kế hoạch đã dự tính trước, quân đội Anh dàn trận chặn cửasông Chu Giang với mong muốn chiếm đánh vùng Quảng Đông Ý định này

12

đã thất bại khi bị lực lượng quận đội Trung Quốc chặn đánh Quân Anh lậptức lật ngược thế cờ bằng việc đề ra một kế hoạch mới ứng biến linh hoạt là

để lại Quảng Đông một bộ phận nhỏ của lực lượng bao vậy nơi này Cònquân chủ lực thì tiếp tục tiến đánh về phía bắc nhằm tấn công vào Hạ Môn

và lần lược đánh chiếm Định Hải, Thiên Tân, Bạch Hà Khẩu

Không lường trước được thế cờ này triều đình Mãn Thanh rơi vàotình trạng hoảng sợ vội vàng chấp nhận các bồi khoản, cắt đất, thông thương

để quân Anh rút về Quảng Châu

Tháng 1 năm 1841 quân Anh đánh vào các pháo đài Đại Giác, SaGiác và cướp đi sinh mạng của hơn 600 binh sĩ Với một ý chí không thực

sự quyết tâm kháng chiến và không có kế sách cụ thể của vua Quang Đạonên Hổ Môn và Quảng Châu đã bị rơi vào tầm kiểm soát của quân Anh

Không dừng lại ở đó, vào tháng 8 năm 1841, quân Anh tiếp tục tiếnlên phía bắc tấn công Hạ Môn, đến cuối tháng 9 tiếp tục tấn công vào HảiĐịnh Trước thế tấn công nhanh và mạnh như chẻ tre của quân đội Anh, lựclượng Trung Quốc không lường trước nên đã phải nhận lại kết cục thảm hại

là toàn bộ 5000 quân của triều đình Mãn Thanh ở Hải Định đã hy sinh sau 6ngày đêm chiến đấu Nhân cơ hội thừa thắng này, quân Anh đánh chiếmTrấn Hải, Ninh Ba Trong một thời gian ngắn nửa tháng quân Anh đã chiếmđược quyền kiểm soát của ba thành phố ven biển của tỉnh Chiết Giang Giữatháng 6, quân Anh tiến vào cửa khẩu Trường Giang, đánh chiếm ThượngHải, Bảo Sơn, theo sông Trường Giang tiến về phía tây, đến thượng tuầntháng 8 đã tiến sát thành Nam Kinh [12, tr.17] Cuộc chiến tranh thuốc phiệnlần thứ nhất đã kết thúc sau ba năm với sự thất bại thảm hại của triều đìnhMãn Thanh

* Điều ước Nam Kinh (1842)

Sự thất bại của Trung Quốc trong cuộc chiến tranh thuốc phiện lầnthứ nhất được đánh dấu bằng việc vua Quang Đạo và triều đình Mãn Thanh

đã đặt bút kí vào bản “Điều ước Nam Kinh” vào ngày 29 tháng 8 năm 1842trên chiến hạm Anh Coruwealls trong một tâm thế vô cùng hoảng sợ, chấp

13

nhận toàn bộ những đề nghị do Anh đặt ra Bản hiệp ước gồm 13 điềukhoản, đến năm 1843, Anh tiếp tục đưa ra bản điều ước bổ sung ép triềuđình Mãn Thanh phải đặt bút kí.

Bản hiệp ước này đã đưa Trung Quốc bước vào thời kì đen tối Đâycũng là bản hiệp ước bất bình đẳng đầu tiên được kí kết giữa thực dân Anh

và triều đình phong kiến Mãn Thanh, mở đầu cho quá trình nô dịch của chủnghĩa đế quốc với nhân dân Trung Quốc

Đó vẫn chưa phải là bản án nặng nhất đối với Trung Quốc khi Chínhphủ Mỹ tiếp tục gây sức ép với triều đình Mãn Thanh Ngày 3 tháng 7 năm

1844, Mỹ ép triều đình Mãn Thanh kí “Điều ước Vọng Hạ” với những điềukhoản cho Mỹ hưởng những quyền lợi như Anh ở Trung Quốc Nhân cơ hội

đó các nước Pháp, Bỉ, Thụy Điển, Na Uy cũng yêu cầu triều đình MãnThanh kí vào những bản hiệp ước tương như Anh và Mỹ Triều đình MãnThanh cũng cứ thế nhượng bộ đặt bút kí lần lượt các bản hiệp ước bất bìnhđẳng đó Cùng lúc đó, Bồ Đào Nha giành quyền cai quản Ma Cao, Nga Sahoàng cũng lấn chiếm nhiều vùng lãnh thổ phía đông bắc Trung Quốc

Từ những bản hiệp ước bất bình đẳng do triều đình Mãn Thanh nhunhược kí với các nước đế quốc thực dân đã tự trói buộc Trung Quốc trởthành một nước phong kiến nửa thuộc địa

I.2. Chiến tranh thuốc phiện lần thứ hai

Chiến tranh thuốc phiện lần thứ hai dưới sự liên minh của bốn nướcgồm Nga, Mỹ, Anh và Pháp, đây được coi là sự tiếp tục và mở rộng củacuộc chiến tranh thuốc phiện lần thứ nhất

Ngày 23 tháng 10 năm 1856, viện cớ thủy binh Quảng Đông xâmphạm tàu buôn Anh, quân Anh đã tiến vào sông Chu Giang, bắn phá QuảngChâu và tiến vào trong thành cướp phá nhưng vấp phải sự phản kháng củanhân dân nên đã rút ra Hổ Môn Đến năm 1857, Anh - Pháp tiếp tục tấncông và chiếm đóng Quảng Châu Tháng 4 năm 1858, tàu chiến của Anh vàPháp từ Quảng Châu tiến lên phía bắc tấn công vào pháo đài Đại Cô (ThiênTân), ở đây Anh - Pháp tuyên bố sẽ đánh chiếm Bắc Kinh Sợ hãi trước lời

14

đe dọa này triều đình Mãn Thanh vội vã cho người xuống Thiên Tân cầuhòa Đến tháng 6 năm 1858, triều đình Mãn Thanh đã lần lượt kí vào cácbản “Điều ước Thiên Tân” của các nước Nga, Mỹ, Anh và Pháp.

Dù triều đình Mãn Thanh đã kí các bản hiệp ước nhưng lòng thamcủa các nước thực dân đế quốc vẫn chưa thỏa mãn Ngày 25 tháng 6 năm

1859, tàu chiến của Anh, Pháp tiếp tục bắn phá Đại Cô Nhưng kế hoạchnày đã bị thất bại trước sự phản kháng quyết liệt của quân Thanh Thất bại

đó đã khiến cho Anh và Pháp quyết định điều động một lực lượng đông đảoquân sĩ và tàu chiến ở bở biển Trung Quốc Lần đánh chiếm này Anh vàPháp đã khiến cho pháo đài Đại Cô, Thiên Tân thất thủ, tiếp tục tấn côngBắc Kinh Trước tình hình đó Cung Thân vương Dịch Tố không còn cáchnào khác buộc phải kí vào “Điều ước Bắc Kinh” với Anh và Pháp

Với các bản “Điều ước Thiên Tân” và “Điều ước Bắc Kinh”, chínhsách đóng cửa của triều đình Mãn Thanh đã hoàn toàn sụp đổ, chủ quyềnTrung Quốc bị xâm phạm nghiêm trọng Cùng cơ hội này, đế quốc Nga lấnchiếm một vùng lãnh thổ rộng lớn tại lưu vực Hắc Long Giang

I.3. Chiến tranh Trung - Pháp (1883 - 1884)

Từ những năm 50 của thế kỉ XIX, thực dân Pháp đã bắt đầu có ý đồlăm le xâm lược Việt Nam Ý đồ này cũng xuất phát từ kế hoạch sâu xamuốn xâm lược Việt Nam để từ đó làm bàn đạp tiến lên vùng Tây Nam củaTrung Quốc Triều đình Mãn Thanh cũng nhận thấy rõ được âm mưu đó củaPháp nhưng nội bộ triều đình lại chia làm hai phe là phe chủ hòa và phe chủchiến Người nắm quyền lực lớn nhất lúc đó là Từ Hy thái hậu thiếu quyếtđoán mà do dự đứng ở “ranh giới” giữa hai phe này Vì lẽ đó nên triều đìnhMãn Thanh một mặt lên án tội ác thực dân Pháp xâm lược Việt Nam, nhưngmặt khác lại muốn thỏa hiệp với Pháp Nhận ra được thái độ hai mặt đầykhiêu khích ấy của triều đình Mãn Thanh nên thực dân Pháp đã gây chiếnmột cuộc chiến tranh mới - chiến tranh Trung - Pháp (ngày 11 tháng 12 năm1883)

15