Sử dụng bộ tư liệu hỗ trợ dạy học chương ADN và gen theo hướng tích cực hoá hoạt động của HS Từ những phân tích ở phần trên, ta có thể thấy hiện nay trong dạy học tích cực, để tổ chức cá[r]
Trang 1I ĐẶT VẤN ĐỀ.
1 Lý do chọn đề tài
1.1 Do yêu cầu đổi mới của phương pháp dạy học
Hiện nay, cùng với sự phát triển không ngừng của khoa học kỹthuật, sự phát triển của xã hội và xu thế hội nhập đòi hỏi mỗi con ngườiphải tích cực, năng động, phát huy sự sáng tạo của chính mình Do đó việcdạy và học cũng phải đáp ứng được những đòi hỏi trên
Như vậy, có thể nói rằng ở nước ta hiện nay, việc dạy học tích cựctrong đó người dạy học luôn được tích cực hoá, chủ động tìm kiến thứcmới dưới sự hướng dẫn của người dạy đang là yêu cầu cấp thiết trong đổimới phương pháp dạy học
Đặc biệt, với tốc độ phát triển nhanh chóng của khoa học kỹ thuật,trung bình cứ 4 - 5 năm khối lượng tri thức nhân loại lại tăng lên gấp đôi,trong đó khoa học sinh học là là một trong những ngành phát triển mạnh
mẽ nhất, thì việc đổi mới phương pháp dạy học sinh học lại càng là vấn đềcấp thiết trong xu hướng chung của đổi mới dạy học
1.2 Do thực dạy học Sinh học ở THCS – Tổ KHTN
Trong chương trình dạy học sinh học lớp 6, 7, 8, 9 thì nội dung sinhhọc 9 chứa đựng rất nhiều khái niệm, cơ chế, quá trình xảy ra ở cấp độ vi
mô như quá trình nguyên phân, giảm phân, quá trình tự sao, sao mã, dịch
mã trong tế bào , khá trừu tượng với học sinh (HS) trung học cơ sở(THCS) Thưc tế, phương tiện dạy học ở THCS hiện nay mới chỉ dừng ởcác tranh ảnh, mô hình tĩnh, mẫu vật ngâm sẵn Với những phương tiệndạy học (PTDH) như vậy, người dạy gặp phải rất nhiều khó khăn trongviệc truyền thụ những kiến thức trừu tượng tới học sinh một cách đầy đủ
và sâu sắc Hơn nữa việc dạy học bằng các phương tiện như vậy khôngkích thích được tính tò mò, chủ động tìm tòi kiến thức của học sinh, không
Trang 2phát huy được tính tích cực, chủ động của học sinh trong việc tiếp thu lĩnhhội kiến thức Do vậy giờ học dễ quay trở về lối truyền thụ kiến thức mộtchiều như phương pháp dạy học cũ.
Hiện nay, một trong những hướng chính của đổi mới phương pháp dạy học
là sử dụng công nghệ thông tin (CNTT) trong dạy học
Bằng việc sử dụng CNTT trong dạy học, những tiết học sẽ trở nên sinhđộng, hấp dẫn hơn rất nhiều, GV sẽ thành công hơn trong việc truyền thụkiến thức tới học sinh một cách ấn tượng và sâu sắc
Xuất phát từ thực tế như vậy, tôi đã chọn đề tài “ Chọn và sử dụng
tư liệu dạy học chương III - Sinh học 9”
2 Mục đích nghiên cứu của đề tài.
Chọn và sử dụng tài liệu dạy học chương III: ADN và Gen - Sinhhọc 9 theo hướng tích cực hoá hoạt động của học sinh góp phần đổi mớiphương pháp dạy học
3 Đối tượng nghiên cứu.
- Học sinh lớp 9
- Hệ thống tranh ảnh, ảnh động, phim, tài liệu tham khảo ( gọichung là tư liệu dạy học) được sắp xếp theo từng bài trong SGK để phục
vụ dạy học chương ADN và Gen trong Sinh học 9
4 Nhiệm vụ nghiên cứu
- Nghiên cứu thực trạng các PTDH của chương ADN và Gen hiện có
ở các trường THCS và tình hình ứng dụng CNTT vào dạy học ở các trườngTHCS
- Phân tích mục tiêu, nội dung chương trình dạy học chương ADN vàGen làm cơ sở cho việc sưu tầm, biên soạn tư liệu dạy học phù hợp chươngnày
5 Phương pháp nghiên cứu
Trang 3Tôi tiến hành nghiên cứu các tài liệu có liên quan tới nội dung chương ADN và gen để làm cơ sở lý luận và thực tiễn cho đề tài.
- Các tài liệu về cơ sở lý luận gồm: Tài liệu về lý luận dạy học sinh học, các tài liệu hướng dẫn dạy học sinh học theo hướng tích cực và các tàiliệu khác có liên quan
- Các tài liệu về cơ sở thực tiễn gồm:
+ Nghiên cứu cấu trúc chương trình sinh học THCS, xác định mục tiêu, nộidung của từng bài để định hướng cho việc tìm kiếm các tư liệu phù hợp nộidung bài đó
Để hoàn thành những nhiệm vụ của đề tài, tôi đã tiến hành điều tra thựctrạng dạy và học chương trình Sinh 9, cụ thể là chương ADN và Gen trongtrường THCS
Trang 4II GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ
1 Cơ sở lý luận của vấn đề.
1.1 Cơ sở lý luận về phương tiện dạy học
1.1.1 Khái niệm về phương tiện dạy học
* PTDH là những phương tiện được sử dụng trong QTDH, bao gồmcác đồ dùng dạy học, các trang thiết bị sử dụng trong dạy học và các thiết
bị hỗ trợ khác
Để đạt được mục tiêu dạy học, việc vận dụng các PPDH không thểtách rời việc sử dụng các PTDH Tạo điều kiện thuận lợi cho việc khámphá, lĩnh hội kiến thức, kỹ năng, kỹ xảo về đối tượng nghiên cứu, giúp HScủng cố khắc sâu, hoàn thiện và nâng cao kiến thức, hình thành động cơhọc tập, làm quen với phương pháp học tập mới Từ đó có khả năng vậndụng những kiến thức học được vào giải quyết những vấn đề trong cuộcsống
1.1.2 Phân loại các PTDH
Theo tác giả Ngô Xuân Giáp, PTDH gồm có:
- Các tài liệu trực quan và các vật thật trong tự nhiên, kỹ thuật, đờisống(các mẫu vật, các bộ sưu tập, các sản phẩm lao động )
- Các phương tiện phản ánh đẳng cấp của các sự vật và hiện tượng trongthế giới hiện thực ( mô hình, tranh ảnh )
- Các phương tiện để tái tạo các hiện tượng tự nhiên hoặc các sản phẩmlao động ( dụng cụ thí nghiệm, hoá chất, máy móc )
- Các phương tiện kỹ thuật để truyền tải thông tin ( máy chiếu qua đầu,máy chiếu slide, may đĩa, máy tính )
Trong dạy học Sinh học, các PTDH thường được dùng là:
Trang 5- Mẫu vật thật: Các mẫu vật sống, mẫu vật ngâm, mẫu nhồi, tiêu bảntươi,
khô, ngâm, ép Các mẫu vật thật là nguồn cung cấp những hình tượng cụthể, chính xác và gần gũi với HS
- Mô hình: Mô hình tĩnh, mô hình động là những vật thay thế cho đốitượng nghiên cứu dưới dạng các biểu tượng trực quan được vật chất hoá,hoặc được mô tả các cấu trúc, hiện tượng, quá trình
- Tranh, ảnh: Mô tả các sự vật hiện tượng, cấu trúc, quá trình ở trạng tháitĩnh, có thể được chụp trực tiếp hoặc mô phỏng lại qua sơ đồ, hình vẽ
- Băng, đĩa hình CD, VCD, DCD: Miêu tả sự vật, hiện tượng ở trạng tháiđộng, diễn tả sự vật, hiện tượng một cách chính xác và sống động
- Các bộ dụng cụ, thí nghiệm thực hành
1.1.3 Vị trí của PTDH trong QTDH
Để đánh giá được vị trí của PTDH trong QTDH, ta cùng xem xét sơ
đồ về mối quan hệ giữa các yếu tố trong QTDH.
Mục tiêu, kế hoạch dạy học
Nội dung DH Phương tiện DH Phương pháp
DH
Từ sơ đồ trên, ta thấy các yếu tố cấu trúc của QTDH có mối quan hệ mật thiết với nhau, trong đó PTDH không chỉ là một yếu tố trong chỉnh thểcủa
quá trình mà còn chiếm một vị trí quan trọng trong quá trình đó
Để đạt được mục đích DH, trước hết người GV phải xác định được
Trang 6các mục tiêu và xây dựng được kế hoạch dạy học hợp lý Mục tiêu DH lànhững yêu cầu mà HS phải đạt được, là những nội dung học tập mà HScần phải lĩnh hội được cả về tri thức, kỹ năng, thái độ, hành vi sau mỗi bàihọc, chương học, cấp học.
1.2 Vai trò của PTDH trong QTDH
Có thể tóm tắt vai trò của PTDH trong QTDH ở một số điểm như sau:
- PTDH giúp cho việc DH cụ thể hơn, vì vậy tăng khả năng tiếp thu kiếnthức về sự vật hiện tượng, các quá trình phức tạp mà bình thường HS khónắm vững
- PTDH gây được sự chú ý, tình cảm và cuốn hút đối với HS Sử dụngPTDH GV có thể kiểm tra một cách khả quan khả năng tiếp thu kiến thứccũng như sự hình thành kỹ năng, kỹ xảo của HS
Như đã trình bày, ta thấy rõ ràng PTDH có vai trò, ý nghĩa rất lớnQTDH giúp HS chiếm lĩnh kiến thức một cách nhanh hơn, chủ động hơn,giúp HS rèn các thao tác tư duy tích cực sáng tạo, bồi dưỡng các kỹ năngcho HS trong quá trình học tập
1.3 Tư liệu hỗ trợ dạy học và vai trò của nó trong QTDH
* Khái niệm tư liệu dạy học
Tư liệu được định nghĩa là “Những tài liệu chứa đựng nội dung họctập được sử dụng dưới dạng phương tiện trực quan, tranh ảnh, mẫu vật,phim hoặc được biểu diễn bằng ngôn ngữ viết Dựa vào đó, học sinh cóthể tìm tòi, suy luận đi đến một tri thức”
Bộ tư liệu hỗ trợ dạy học chương ADN và gen là một dạng công cụ hỗ trợ
đa phương tiện, một dạng phương tiện khá mới mẻ, xuất hiện trong thờiđại CNTT Về bản chất, bộ tư liệu này là một tập hợp các tranh ảnh, ảnhđộng, phim, tài liệu tham khảo được sắp xếp một cách logic, có hệ thốngtheo từng bài của chương
Trang 7Do đó GV phải tìm cách vận dụng những tư liệu đó vào bài giảngsao cho hiệu quả nhất Như vậy GV phải tự mình thiết kế những hoạt độngcho bài giảng và bài giảng thành công hay không phụ thuộc hoàn toàn vàonăng lực sư phạm của GV Hay nói cách khác, bộ tư liệu mang đến cho
GV một cơ hội tốt để tự hoàn thiện kiến thức cho mình
2 Thực trạng của vấn đề
2.1 Tính tích cực của HS trong hoạt động học tập
Tính tích cực là một phẩm chất vốn có của con người trong cuộcsống xã hội, tính tích cực của con người thể hiện trong hoạt động, đặc biệt
là trong những hoạt động mang tính chủ thể
Tính tích cực của HS biểu hiện ở sự hăng hái phát biểu ý kiến của mìnhtrước lớp, hay nêu thắc, đòi hỏi GV giải thích cặn kẽ những điều chưa hiểuhết, chủ động vận dụng những kiến thức, kỹ năng đã học vào thực tế vànhận thức những vấn đề mới, không nản trước những khó khăn
Ta có thể phân loại tính tích cực học tập của học sinh theo những cấp độ từthấp đến cao là:
+ Tìm tòi: Độc lập giải quyết những vấn đề nêu ra, tìm kiếm những cáchgiải quyết những vấn đề nêu ra sao cho đạt hiệu quả nhất, hợp lý nhất + Sáng tạo: HS nghĩ ra cách giải mới độc đáo, hữu hiệu, có sáng kiến thiết
kế các thí nghiệm để chứng minh cho các vấn đề của bài học
2.2 Các biện pháp tích cực hoá hoạt động học tập của HS
Các biện pháp tích cực hoá hoạt động của HS trong các bài học có thểhiểu là các biện pháp, thao tác cụ thể của người GV sử dụng, thực hiện,giúp HS chủ động, tích cực tìm ra kiến thức mới bằng hoạt động của chínhmình
Trong dạy học hiện nay, một số biện pháp thường được GV sử dụng để tổchức hoạt động của HS là: Hướng dẫn học, sử dụng câu hỏi, bài tập, sử
Trang 8dụng các phiếu học tập, sử dụng các phương pháp tích cực trong đó đặcbiệt là sử dụng phương pháp dạy học giải quyết vấn đề
3 Các biện pháp đã tiến hành để giải quyết vấn đề
3.1 Cơ sở thực tiễn của việc nghiên cứu, xây dựng bộ tư liệu hỗ trợ dạy
học chương ADN và gen.
Chương ADN và Gen gồm 6 bài, nội dung tìm hiểu về cấu trúc,vaitrò
của gen và các cấu trúc khác có liên quan như ARN, Protein, và mối quan
hệ giữa những cấu trúc đó trong quá trình hình thành tính trạng
Các nội dung được sắp xếp theo thứ tự từ đơn giản tới phức tạp, là cơ sởcho việc học chương Biến dị tiếp theo
3.2 Quy trình xây dựng và một số biện pháp sử dụng tư liệu hỗ trợ dạy học chương III: ADN và Gen theo hướng tích cực hóa hoạt động học tập của học sinh.
* Các nguyên tắc cơ bản khi xây dựng bộ tư liệu hỗ trợ dạy học chương ADN và gen
Ta thấy PTDH chiếm một vị trí vô cùng quan trọng trong QTDH Vìvậy khi xây dựng và sử dụng PTDH trong nhà trường cũng phải chú ý cânđối về cả hai mặt: Đảm bảo sự cân đối về việc đáp ứng được nhu cầu bàigiảng và đảm bảo thiết kế hoạt động hợp lý để sử dụng PTDH cho hiệuquả, phù hợp nội dung bài, khi sử dụng các PTDH cần phải chú ý nhữngnguyên tắc sau:
+ Nguyên tắc phù hợp với chương trình, SGK
Khi thiết kế việc sử dụng các PTDH phải căn cứ vào chương trình,nội dung SGK Đây là nguyên tắc cơ bản, là căn cứ hàng đầu để xây dựng
Trang 9nên mọi loại PTDH Đồng thời, phải căn cứ vào các đối tượng, từng lớp,từng cấp học để lựa chọn các PTDH cho phù hợp.
+ Nguyên tắc phù hợp với nội dung
Các PTDH được thiết kế, chế tạo, sử dụng phải phù hợp với nội dung,phục vụ cho nội dung cần truyền tải
+ Nguyên tắc phù hợp với đối tượng
Ngoài hai nguyên tắc trên, khi thiết kế, xây dựng một PTDH còn cần phải chú ý đến nguyên tắc phù hợp với từng đối tượng, từng cấp học, tuỳthuộc vào đặc điểm sinh lý, vào khả năng tư duy của đối tượng PTDH phải đảm bảo phát huy được tính tích cực của HS
+ Nguyên tắc đảm bảo tính trực quan, thẩm mỹ
- Các hình ảnh phải sáng sủa, rõ nét, màu sắc hài hoà Các đoạn phim phảinet, dễ theo dõi
- Cụ thể hoá các kiến thức cơ bản, khái quát hoá các kiến thức phức tạp,thuận lợi cho quá trình nhận thức của HS
- Gây được sự hứng thú, kích thích được trí tò mò sáng tạo của HS
- Phát huy được tính tích cực của HS, làm nảy sinh nhu cầu nhận thức,phát triển năng lực tư duy, năng lực nhận thức của HS
- GD lòng say mê nghiên cứu của HS, hình thành thói quen liên hệ giữathực
tế và lý thuyết cho HS
+ Đảm bảo tính linh hoạt, hiệu quả, hữu dụng Tính linh hoạt, hiệu quả,hữu dụng thể hiện ở khả năng dễ sử dụng, dễ chỉnh sửa, dễ tổ chức hoạtđộng
học tập, giúp HS lĩnh hội kiến thức nhanh hơn, sâu sắc hơn
Trang 10Tóm lại, các nguyên tắc trên có quan hệ mật thiết với nhau, thốngnhất với nhau và là những nguyên tắc chỉ đạo trong suốt quá trình xâydựng PTDH của chương ADN và gen.
3.2.1 Các bước xây dựng bộ tư liệu hỗ trợ dạy học chương ADN và gen Sinh học 9
Quá trình xây dựng bộ tư liệu hỗ trợ dạy học chương ADN và gen được tiếnhành qua ba giai đoạn
- Giai đoạn chuẩn bị
- Giai đoạn sưu tầm, biên tập tư liệu
- Giai đoạn xây dựng chính thức
+ Giai đoạn chuẩn bị
Trong giai đoạn này, phải tiến hành những bước sau:
- Phân tích mục tiêu, nội dung từng bài để định hướng cho việc tìm tư liệu
- Đánh giá ưu, nhược điểm của các tranh ảnh trong SGK làm định hướngcho
việc sưu tầm tư liệu, tranh ảnh phù hợp với nội dung bài
+ Giai đoạn sưu tầm, biên tập tư liệu
Trong giai đoạn này, tôi đã tiến hành các công việc sau:
- Sưu tầm tư liệu tư các nguồn khác nhau
- Tập hợp và xử lý nguồn tư liệu thu được cho phù hợp với nội dung cácbài trong chương
+ Giai đoạn xây dựng chính thức
Giai đoạn này, tôi tiến hành sắp xếp các tư liệu theo từng bài trongchương
3.2.2 Kết quả xây dựng bộ tư liệu hỗ trợ dạy học chương ADN và Gen
Sau quá trình tìm kiếm tôi đã có một số tư liệu phục vụ cho dạy họcChương
Trang 11ADN và gen (Sẽ trình bày trong phần thiết kế hoạt động dạy học)
3.2.3 Sử dụng bộ tư liệu hỗ trợ dạy học chương ADN và gen theo hướng tích cực hoá hoạt động của HS
Từ những phân tích ở phần trên, ta có thể thấy hiện nay trong dạy họctích cực, để tổ chức các hoạt động cho HS theo hướng tích cực hoá, thường
áp dụng các biện pháp như: Sử dụng câu hỏi, bài tập, sử dụng phiếu họctập
( PHT ) sử dụng dạy học nêu và giải quyết vấn đề
Tuy nhiên, để thiết kế được các câu hỏi, bài tập, các PHT đòi hỏi người GV phải có năng lực sư phạm tốt, khai thác kiến thức SGK hợp lý,phân chia các phần cho phù hợp, và loại kiến thức nào nên dùng phương pháp nào cho hiệu quả
Khi GV sử dụng PTDH để thiết kế hoạt động học tập cho HS, có thểcùng lúc phát triển nhiều kỹ năng ở HS như khả năng quan sát, nhận xét,phân tích, tổng hợp, so sánh PTDH lại đóng vai trò là nguồn cung cấpkiến thức chủ yếu, còn SGK lại được dùng với tư cách là để đối chiếu, xácnhận, chính xác hoá kiến thức cho HS thông qua việc sử dụng PTDH của
Trang 12hướng tớch cực hoỏ hoạt động của HS trong dạy học chương ADN và gen.
4 Hiệu quả của SKKN.
Tụi đó ỏp dụng sỏng kiến này cho học sinh khối lớp 9 trường THCS Phỳc Khỏnh – Yờn lập Kết quả cụ thể khi ỏp dụng SKKN qua một số bài sau:
Tuần Ngày soạn:
Ngày giảng: 9A……… 9 B………
CHƯƠNG III: ADN VÀ GEN Tiết 16 Bài 15: ADN
I MỤC TIấU
1 Kiến thức:
- Học sinh phân tích đợc thành phần hoá học của ADN đặc biệt là tính đặc thù và hình dạng của nó Mô tả đợc cấu trúc không gian của ADN theo môhình của J Oatsơn và F Crick
a Mở bài : ADN không chỉ là thành phần quan trọng của NST mà còn liên
quan mật thiết với bản chất hoá học của gen Vì vậy nó là cơ sở vật chấtcủa hiện tợng di truyền ở cấp độ phân tử
b Phát triển bài
Trang 13Hoạt động của GV Hoạt động của HS
HĐ1
- GV yêu cầu HS nghiên cứu thông tin
+ quan sỏt H15 SGK và mụ hỡnh ADN
+ Nêu cấu tạo hoá học của ADN ?
+ Vì sao nói ADN cấu tạo theo nguyên
tắc đa phân ?
- Gv giới thiệu 4 loại nu -> HS quan
sỏt, nhận biết
- Yêu cầu HS đọc lại thông tin, quan sát
H 15, thảo luận nhóm và trả lời:
+ Vì sao ADN có tính đa dạng và đặc
thù?
- GV nhấn mạnh: Cấu trúc theo nguyên
tắc đa phân với 4 loại nuclêôtit khác
nhau là yếu tố tạo nên tính đa dạng và
- AND thuộc loại đại phân tử đợccấu tạo theo nguyên tắc đa phân
mà đơn phân là các nu gồm 4 loại:
- Tính đa dạng và đặc thù của ADN là cơ sở phát triển cho tính
đa dạng và đặc thù của sinh vật
II Cấu trúc không gian của phân
tử AND
- Phân tử ADN là một chuỗi xoắn