Nghiên cứu các yếu tố ảnh hưởng đến sự tuân thủ nghĩa vụ thuế của các doanh nghiệp trên địa bàn quận 9 thành phố hồ chí minh

LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan luận văn với tiêu đề “Nghiên cứu các yếu tố ảnh hưởng đến sự tuân thủ nghĩa vụ thuế của các doanh nghiệp trên địa bàn quận 9, Tp- Hồ Chí Minh” hoàn toàn là

-

NGUYỄN QUỐC DŨNG

NGHIÊN CỨU CÁC YẾU TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN

SỰ TUÂN THỦ NGHĨA VỤ THUẾ CỦA CÁC DOANH NGHIỆP TRÊN ĐỊA BÀN QUẬN 9-

-

NGUYỄN QUỐC DŨNG

NGHIÊN CỨU CÁC YẾU TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN

SỰ TUÂN THỦ NGHĨA VỤ THUẾ CỦA CÁC DOANH NGHIỆP TRÊN ĐỊA BÀN QUẬN 9-

Cán bộ hướng dẫn khoa học : TS HOÀNG TRUNG KIÊN

ngày 15 tháng 04 năm 2018

Thành phần Hội đồng đánh giá Luận văn Thạc sĩ gồm:

Xác nhận của Chủ tịch Hội đồng đánh giá Luận sau khi Luận văn đã được sửa chữa (nếu có)

Chủ tịch Hội đồng đánh giá LV

TP HCM, ngày tháng năm 2018

NHIỆM VỤ LUẬN VĂN THẠC SĨ

Họ tên học viên: NGUYỄN QUỐC DŨNG Giới tính : Nam

Ngày, tháng, năm sinh: 29/01/1983 Nơi sinh : TP.Hồ Chí Minh

Chuyên ngành: Quản trị kinh doanh MSHV : 1641820011

I- Tên đề tài:

NGHIÊN CỨU CÁC YẾU TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN SỰ TUÂN THỦ NGHĨA VỤ THUẾ CỦA CÁC DOANH NGHIỆP TRÊN ĐỊA BÀN QUẬN 9- THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

II- Nhiệm vụ và nội dung:

Nhiệm vụ của đề tài là nghiên cứu các yếu tố ảnh hưởng đến sự tuân thủ nghĩa

vụ thuế của các doanh nghiệp trên địa bàn Quận 9-Thành phố Hồ Chí Minh, từ đó đề xuất hàm ý quản trị nâng cao sự tuân thủ nghĩa vụ thuế của các doanh nghiệp trên địa bàn Quận 9-Thành phố Hồ Chí Minh

Nội dung đề tài gồm năm nội dung chính: tổng quan về đề tài, cơ sở lý thuyết, phương pháp nghiên cứu, kết quả nghiên cứu và hàm ý quản trị Đề tài đã tìm ra mô hình, các yếu tố tác động đến sự tuân thủ nghĩa vụ thuế của các doanh nghiệp trên địa bàn Quận 9-Thành phố Hồ Chí Minh và qua kết quả phân tích cũng đã cho ra được phương trình hồi quy

Hạn chế của đề tài là chưa nghiên cứu với lượng mẫu lớn, chưa nghiên cứu trên

phạm vi toàn Thành phố Hồ Chí Minh

III- Ngày giao nhiệm vụ: ngày 09 tháng 10 năm 2017

IV- Ngày hoàn thành nhiệm vụ: ngày tháng năm 2018

V- Cán bộ hướng dẫn: TS HOÀNG TRUNG KIÊN

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan luận văn với tiêu đề “Nghiên cứu các yếu tố ảnh hưởng đến sự tuân thủ nghĩa vụ thuế của các doanh nghiệp trên địa bàn quận 9, Tp-

Hồ Chí Minh” hoàn toàn là kết quả nghiên cứu của chính bản thân tôi và chưa

được công bố trong bất cứ một công trình nghiên cứu nào của người khác Trong quá trình thực hiện luận văn, tôi đã thực hiện nghiêm túc các quy tắc đạo đức nghiên cứu; các kết quả trình bày trong luận văn là sản phẩm nghiên cứu, khảo sát của riêng cá nhân tôi; tất cả các tài liệu tham khảo sử dụng trong luận văn đều được trích dẫn tường minh, theo đúng quy định

Tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm về tính trung thực của số liệu và các nội dung khác trong luận văn của mình

Học viên thực hiện Luận văn

Nguyễn Quốc Dũng

LỜI CẢM ƠN

Để hoàn thành luận văn “Nghiên cứu các yếu tố ảnh hưởng đến sự tuân

thủ nghĩa vụ thuế của các doanh nghiệp trên địa bàn quận 9, Tp-Hồ Chí Minh” này, đầu tiên tôi xin chân thành gởi lời cảm ơn đến Quý Thầy, Cô của Khoa

Quản trị kinh doanh thuộc Viện đào tạo sau đại học Trường Đại học Công Nghệ TP.HCM đã truyền đạt cho tôi những kiến thức về lĩnh vực quản lý kinh tế có tầm quan trọng vĩ mô và tạo điều kiện thuận lợi cho tôi trong quá trình học tập tại trường Đó cũng là thành quả trong quá trình tích lũy kiến thức trong quá trình học tại trường làm nền tảng quan trọng cho việc thực hiện nghiên cứu này

Tôi xin chân thành cảm ơn TS Hoàng Trung Kiên là Giảng viên hướng dẫn khoa học của tôi đã tận tình hướng dẫn, góp ý và giúp đỡ cho tôi trong suốt quá trình thực hiện nghiên cứu này

Tôi xin cảm ơn Ban Lãnh đạo, Đội trưởng các đội và các doanh nghiệp đang hoạt động trên địa bàn quân 9 – Tp.HCM, đã tạo điều kiện thuận lợi cho tôi tiếp cận các tài liệu có liên quan đến nghiên cứu và giúp tôi trả lời bảng câu hỏi khảo sát, làm nguồn dữ liệu quan trọng cho việc phân tích và cho ra kết quả nghiên cứu của luận văn Thạc sĩ Quản trị kinh doanh của tôi

Cuối cùng, tôi xin cảm ơn gia đình, bạn bè, hỗ trợ, động viên tôi trong suốt quá trình học tập và thực hiện đề tài nghiên cứu này

Xin chân thành cảm ơn!

Học Viên

Nguyễn Quốc Dũng

TÓM TẮT

Thuế là nguồn thu chủ yếu của NSNN, kết quả số thu ngân sách hàng năm tại các CQT từ Cục Thuế các tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương cho đến các Chi cục Thuế quận, huyện là một trong những nhiệm vụ quan trọng của CQT Nộp thuế theo quy định của pháp luật là nghĩa vụ và quyền lợi của mọi tổ chức, cá nhân Tuy nhiên trên thực tế, một số người nộp thuế vẫn có quan niệm xem việc nộp số tiền thuế vào NSNN là sự mất đi một số tiền nhất định, thực hiện việc nộp thuế chỉ là nghĩa vụ không thể tránh né được nếu có cơ hội không nộp thuế hoặc giảm bớt được

số tiền thuế phải nộp mà không bị xử lý thì họ có thể sẽ không thực hiện nghĩa vụ nộp thuế

Hệ thống thuế Việt Nam đã chuyển đổi theo hướng tích cực là thực hiện cơ chế tự khai, tự nộp Theo cơ chế này, người nộp thuế có thể tự kê khai, tính toán được số thuế mà mình phải nộp và tự nộp số tiền thuế này vào NSNN mà không cần căn cứ vào thông báo nộp thuế của CQT Tuy nhiên, vì nhiều nguyên nhân khác nhau nên người nộp thuế không phải lúc nào cũng kê khai chính xác và nộp đầy đủ, đúng hạn số thuế phải nộp Do đó, CQT cần xem xét, tìm hiểu nguyên nhân dẫn đến tình trạng này Một trong những cách giải quyết là tìm hiểu xem các nhân tố nào đã tác động đến sự tuân thủ thuế của người nộp thuế

Xuất phát từ thực tế nêu trên, tác giả đã nghiên cứu thực hiện luận văn tốt

nghiệp với đề tài: “Nghiên cứu các yếu tố ảnh hưởng đến sự tuân thủ nghĩa vụ

thuế của các doanh nghiệp trên địa bàn quận 9, Tp-Hồ Chí Minh” nhằm có thể

góp phần nâng cao sự tuân thủ thuế của doanh nghiệp

Đề tài được nghiên cứu nhằm đạt được các mục tiêu là xác định các nhân tố ảnh hưởng đến sự tuân thủ thuế của doanh nghiệp, xác định mức độ ảnh hưởng của các nhóm nhân tố, xây dựng các giải pháp nhằm nâng cao sự tuân thủ thuế của doanh nghiệp

Luận văn được nghiên cứu bằng các phương pháp: Nghiên cứu khám phá, sử dụng phương pháp định tính, trao đổi với các công chức thuế làm việc tại các bộ phận khác nhau như bộ phận quản lý, bộ phận tuyên truyên hỗ trợ, bộ phận kiểm

tra Phát phiếu khảo sát thử một số doanh nghiệp có loại hình, ngành nghề, quy mô

và thời gian kinh doanh khác nhau

Nghiên cứu chính thức định lượng: Từ kết quả phản hồi thông các qua phiếu khảo sát Dữ liệu được làm sạch, thang đo được kiểm định bằng hệ số Cronbach’s alpha, phân tích nhân tố khám phá EFA, đánh giá mức độ ảnh hưởng của các nhân

tố đến sự tuân thủ thuế của doanh nghiệp bằng phương trình hồi quy tuyến tính bội

Dữ liệu được xử lý bằng phần mềm SPSS 20 Số mẫu chọn khảo sát là n = 350 với

32 biến quan sát thông qua việc khảo sát thực tế, sau đó kết quả khảo sát được xử

lý và phân tích để đưa ra các kết quả đạt ý nghĩa thống kê, dựa trên việc kiểm định các giả thuyết về mô hình nghiên cứu đã xây dựng Mối quan hệ tương quan và hồi quy tuyến tính bội cũng được xây dựng ban đầu với biến phụ thuộc là sự cam kết chấp hành và tuân thủ nghĩa vụ thuế và 10 biến độc lập gồm: (1) Lắng nghe và giải đáp thắc mắc của người nộp thuế; (2) Đồng hành và tháo gỡ những khó khăn trong thực hiện chính sách thuế; (3) Thông báo tổ chức tập huấn chính sách Thuế; (4) Tuyên truyền; (5)Thái độ phục vụ; (6) Tiếp nhận và xử lý; (7) Yêu cầu thay đổi và

bổ sung; (8) Sự tin tưởng của người nộp thuế; (9) Kê khai chứng từ thuế; (10) Kê khai số tiền thuế Sau khi kiểm định độ tin cậy của thang đo, phân tích nhân tố khám phá EFA, kết quả mô hình không có loại biến nhân tố và biến quan sát nào hết, vẫn giữ nguyên 10 nhân tố với 32 biến quan sát Kết quả phân tích hồi quy tuyến tính bội cho thấy 03 nhân tố có ảnh hướng tích cực đến sự cam kết tuân thủ

nghĩa vụ Thuế của các doanh nghiệp nộp thuế đối với cơ quan Thuế, đó là H 2: Đồng

hành và tháo gỡ, H 8 : Tin tưởng và H 9: Kê khai chứng từ

Với kết quả nghiên cứu này, tác giả có đề xuất những giải pháp hoàn thiện quản lý thu thuế nhằm tăng cường sự tuân thủ nghĩa vụ thuế của các doanh nghiệp đối với nhà nước tại Chi cục Thuế quận 9, Thành phố Hồ Chí Minh

ABSTRACT

Tax revenue is mainly from the state budget, the result of budget revenues annually in the Tax Departments from the Tax Departments of the provinces and cities under central to the Tax Office district is one of the important tasks of the Tax Departments Pay taxes according to law is the obligation and the rights of all organizations and individuals But in fact, some taxpayers still have notions see the payment of tax amounts into the state budget is losing a certain amount, to file tax is only obligation can not be avoided if you have the Assembly does not pay taxes or reduce the amount of tax payable, without treatment, they can not implement the tax obligation

Thesis was studied by methods: The study explored using qualitative methods, exchange with tax officials working in different departments such as department managers, the propaganda department support, inspection department Distribute the survey to try some business type, industry, size and different business time

Formal quantitative research: From the results of the feedback through the survey Data cleaning, the scale is calibrated using coefficient Cronbach's alpha, factor analysis to discover EFA, assessing the impact of these factors on the tax compliance of the business equation linear regression multiple The data is processed by software SPSS 20 Number of sampling survey was n = 350 with 32 observed variables through the actual survey, then the survey results are processed and analyzed to give the achieved significant results, based on the verification of the hypothesis of the research model was constructed Relationship correlation and linear regression multiples also built originally with the dependent variable is the commitment to abide by and comply with tax obligations and 10 independent variables are: (1) Listen and answer questions taxpayers; (2) Co-operate and remove the difficulties in the implementation of tax policy; (3) Notify training tax policy; (4) Propaganda; (5) The service attitude; (6) Receiving and processing; (7) Requires changes and additions; (8) The trust of the taxpayer; (9) Declaring tax documents;

(10) the amount of tax declarations After testing the reliability of the scale, factor analysis to discover EFA, model results with no type of variable factors and variables observed at all, remains the same 10 factors with 32 observed variables Results of linear regression analysis showed that multiple factors influence 03 positive commitment to comply with tax obligations of businesses paying taxes to the tax office (7) Requires changes and additions; (8) The trust of the taxpayer; (9) Declaring tax documents; (10) the amount of tax declarations After testing the reliability of the scale, factor analysis to discover EFA, model results with no type

of variable factors and variables observed at all, remains the same 10 factors with

32 observed variables Results of linear regression analysis showed that multiple factors influence 03 positive commitment to comply with tax obligations of businesses paying taxes to the tax office (7) Requires changes and additions; (8) The trust of the taxpayer; (9) Declaring tax documents; (10) the amount of tax declarations After testing the reliability of the scale, factor analysis to discover EFA, model results with no type of variable factors and variables observed at all, remains the same 10 factors with 32 observed variables Results of linear regression analysis showed that multiple factors influence 03 positive commitment to comply with tax obligations of businesses paying taxes to the tax office

With the results this study, the authors have proposed the solution to improve tax collection management to enhance compliance of tax obligations of businesses

to the state at the Tax Office District 9, Ho Chi Minh City

MỤC LỤC

LỜI CAM ĐOAN i

LỜI CẢM ƠN ii

TÓM TẮT iii

ABSTRACT v

DANH MỤC CÁC BẢNG BIỂU SỐ LIỆU PHÂN TÍCH ix

DANH MỤC CÁC HÌNH VẼ x

DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT xi

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ ĐỀ TÀI 1

1.1 Lý do chọn đề tài 1

1.2 Tính cấp thiết của đề tài 1

1.3 Mục tiêu nghiên cứu 3

1.3.1 Mục tiêu tổng quát 3

1.3.2 Mục tiêu cụ thể 3

1.4 Câu hỏi và giả thiết nghiên cứu 3

1.5 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 3

1.5.1 Đối tượng nghiên cứu 3

1.5.2 Phạm vi nghiên cứu 3

1.6 Phương pháp nghiên cứu 4

1.6.1 Nghiên cứu định lượng 4

1.6.2 Nghiên cứu định tính 4

1.7 Những đóng góp của đề tài 4

1.8 Cấu trúc luận văn 5

CHƯƠNG 2 6

CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ MÔ HÌNH NGHIÊN CỨU 6

2.1 Nguồn gốc của Thuế và khái niệm tuân thủ nghĩa vụ thuế 6

2.1.1 Nguồn gốc của Thuế 6

2.1.2 Tuân thủ nghĩa vụ thuế là gì 7

2.1.3 Các cấp độ của tuân thủ nghĩa vụ thuế của người nộp thuế 9

2.1.4 Một số cách tiếp cận giải thích về sự tuân thủ nghĩa vụ thuế của doanh nghiệp 10

2.2 Phân loại doanh nghiệp 17

2.2.1 Về quy mô 17

2.2.2 Về ngành nghề kinh doanh 18

2.2.3 Về loại hình doanh nghiệp 18

2.2.4 Về hiệu quả sản xuất kinh doanh 19

2.2.5 Thuế và các khoản nộp ngân sách của doanh nghiệp trên địa bàn Quận 9 19

2.3 Tổng quan tài liệu nghiên cứu 21

2.4 Các nghiên cứu thực hiện trước đây 23

2.4.1 Nghiên cứu của tác giả Nguyễn Thị Lệ Thuý (2009) 23

2.4.2 Nghiên cứu của tác giả Phan Thị Mỹ Dung (2016) 23

2.4.3 Mô hình nghiên cứu đề xuất 24

2.5 Xây dựng thang đo 27

CHƯƠNG 3 30

PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 30

3.1 Phương pháp nghiên cứu 30

3.2 Phương pháp xử lý số liệu 34

CHƯƠNG 4 36

KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU 36

4.1 Mô tả mẫu nghiên cứu 36

4.2 Thống kê mô tả cho các biến quan sát 37

4.3 Phân tích độ tin cậy và sự phù hợp của thang đo 42

4.4 Kiểm định mô hình 49

KẾT LUẬN 55

CHƯƠNG 5 56

HÀM Ý QUẢN TRỊ VÀ KẾT LUẬN 56

5.1 Tóm tắt kết quả nghiên cứu 56

5.2 Một số hàm ý quản trị 56

5.2.1 Yếu tố đồng hành và tháo gỡ 56

5.2.2 Yếu tố kê khai chứng từ thuế 57

5.2.3 Yếu tố tin tưởng 58

TÓM TẮT CHƯƠNG 5 59

KẾT LUẬN 60

TÀI LIỆU THAM KHẢO 61

PHỤ LỤC a PHỤ LỤC 2: BẢNG CÂU HỎI KHẢO SÁT d PHỤ LỤC 3: THỐNG KÊ MÔ TẢ MẪU NGHIÊN CỨU i

PHỤ LỤC 4: PHÂN TÍCH CRONBACH’S ALPHA l PHỤ LỤC 5: PHÂN TÍCH NHÂN TỐ KHÁM PHÁ EFA q PHỤ LỤC 6 : PHÂN TÍCH TƯƠNG QUAN x PHỤ LỤC 7: PHÂN TÍCH HỒI QUY TUYẾN TÍNH BỘI z

DANH MỤC CÁC BẢNG BIỂU SỐ LIỆU PHÂN TÍCH

Bảng 3.1: Tình hình thu ngân sách nhà nước theo cơ sở số liệu tổng hợp dự toán của Chi Cục thuế Quận 9 từ 2011 đến tháng 12/2016 33 Bảng 3.2 : Tỷ lệ thu ngân sách nhà nước từ doanh nghiệp trên địa bàn Quận 9 qua các năm từ 2011 đến 2016 33 Bảng 3.3 : Tóm tắt cấu trúc bảng câu hỏi khảo sát cho nghiên cứu chính thức 35 Bảng 3.4 : Bảng xây dựng thang đo 39 Bảng 4.1 : Thống kê mô tả các biến quan sát cho thang đo “Lắng nghe và giải đáp của Chi Cục Thuế” 44 Bảng 4.2 : Thống kê mô tả biến quan sát cho thang đo “Đồng hành và tháo gỡ” 44 Bảng 4.3 : Thống kê mô tả các biến quan sát cho thang đo “Thông báo và tổ chức tập huấn” 45 Bảng 4.4 : Thống kê mô tả các biến quan sát cho thang đo “Tuyên truyền và hỗ trợ”.45

Bảng 4.5 : Thống kê mô tả các biến quan sát cho thang đo “Thái độ phục vụ của Chi Cục Thuế” 45 Bảng 4.6 : Thống kê mô tả các biến quan sát cho thang đo “Tiếp nhận và xử lý yêu cầu” 46 Bảng 4.7 : Thống kê mô tả các biến quan sát cho thang đo “Chi Cục Thuế yêu cầu thay đổi” 46 Bảng 4.8 : Thống kê mô tả các biến quan sát cho thang đo “Sự tin tưởng” 47 Bảng 4.9 : Thống kê mô tả các biến quan sát cho thang đo “Kê khai chứng từ thuế” 47 Bảng 4.10 : Thống kê mô tả các biến quan sát cho thang đo “Kê khai số thuế” 47 Bảng 4.11 : Thống kê mô tả các biến quan sát cho thang đo “Chấp hành và tuân thủ” 48

DANH MỤC CÁC HÌNH VẼ

Hình 1.1 : Mô hình nghiên cứu sự tuân thủ nghĩa vụ Thuế của doanh nghiệp 5

Hình 2.1 : Mô hình tuân thủ nghĩa vụ Thuế của doanh nghiệp theo cấp độ 13

Hình 2.2 : Tác động của yếu tố tâm lý-xã hội đến tinh thần và đạo đức thuế 19

Hình 3.1 : Quy trình thực hiện nghiên cứu 38

Hình 4.1 : Biểu đồ Giới tính của người đại diện doanh nghiệp 42

Hình 4.2 : Biểu đồ Trình độ học vấn của đại diện doanh nghiệp 42

Hình 4.3 : Biểu đồ Chức danh hiện tại 43

Hình 4.4 : Biểu đồ thâm niên công tác 43

DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT

ANOVA : Phân tích phương sai (Analysis of Variance) CQT : Cơ quan Thuế

CCT : Chi Cục Thuế

EFA : Phân tích nhân tố

KMO : Hệ số Kaise – Mayer – Olkin

NNT : Người nộp thuế

Sig : Mức ý nghĩa quan sát

VIF : Hệ số nhân tố phóng đại phương sai

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ ĐỀ TÀI 1.1 Lý do chọn đề tài

Thuế là bộ phận quan trọng nhất của Ngân sách nhà nước, góp phần to lớn vào sự nghiệp xây dựng và bảo vệ đất nước Một hệ thống thuế có hiệu lực và hiệu quả là mục tiêu quan trọng của mọi quốc gia Điều này không chỉ phụ thuộc vào những chính sách thuế hợp lý mà còn phụ thuộc rất lớn vào hoạt động quản lý thu thuế của nhà nước Vì vậy, quản lý thu thuế đang là một vấn đề được xã hội quan tâm

1.2 Tính cấp thiết của đề tài

Tuy nhiên, quản lý thu thuế đối với doanh nghiệp ở các nước đang phát triển hiện nay đang đối mặt với nhiều thách thức khác nhau tạo ra sức ép ngày càng tăng đối với nhiệm vụ thu thuế của nhà nước Một trong những thách thức lớn đó là sự đa dạng hành vi tuân thủ nghĩa vụ thuế của doanh nghiệp Phức tạp hơn khi hành vi tuân thủ nghĩa vụ thuế của doanh nghiệp lại chịu ảnh hưởng của nhiều các biến số khác nhau Những yếu tố này tạo ra bài toán to lớn đối với cơ quan thuế trong việc đảm bảo sự tuân thủ nghĩa vụ thuế của doanh nghiệp Trong khi nguồn lực cho quản lý thu thuế ở các nước đang phát triển hiện nay là rất hạn hẹp, sự phức tạp từ các doanh nghiệp ngày một tăng lên dẫn đến nhiều khó khăn hơn đối với cơ quan thuế trước sức ép phải tăng thu ngân sách nhà nước hàng năm để đảm bảo nhu cầu chi tiêu cho một xã hội đang phát triển Đây là khó khăn lớn mà ngành thuế như ở Việt Nam cần phải vượt qua Từ những những thách thức nói trên, cơ quan thuế ở nhiều quốc gia đang có những nỗ lực đổi mới

hệ thống quản lý thu thuế của mình dựa trên chính những điểm mạnh họ sẵn

có, xây dựng chiến lược quản lý thu thuế đối với doanh nghiệp dựa trên quan điểm doanh nghiệp hay đối tượng nộp thuế (người nộp thuế) chính là khách hàng của cơ quan thuế Chiến lược quản lý thu thuế đối với doanh nghiệp ở nhiều quốc gia vì vậy hướng vào những yếu tố thuộc đặc điểm tuân thủ của các nhóm doanh nghiệp khác nhau Lợi ích kỳ vọng rất nhiều từ chiến lược này là tăng cường tính tuân thủ tự nguyện của doanh nghiệp và làm thay đổi hành vi tuân thủ nghĩa vụ thuế của những doanh nghiệp phản kháng với nghĩa vụ thuế theo

hướng tích cực hơn Chiến lược quản lý thu thuế dựa trên sự tuân thủ của doanh nghiệp giảm gánh nặng quản lý hành chính thuế, đặc biệt ở những thành phố lớn

có số lượng doanh nghiệp tăng trưởng nhanh Những chiến lược hướng về khách hàng bắt đầu được xây dựng và thực thi ở các nước phát triển từ những năm 1970

và hiện nay đang thực hiện ở nhiều nước đang phát triển Cùng với chiến lược hướng tới khách hàng, nhiều quốc gia đã xây dựng cơ chế tự khai tự nộp thuế Lợi ích của cơ chế này đã được khẳng định, đó là giảm chi phí tuân thủ nghĩa vụ thuế; giảm chi phí quản lý hành chính thuế và nâng cao hiệu lực quản lý thông qua sự tuân thủ tự nguyện Nhật Bản đã áp dụng hệ thống này từ năm 1974; Australia năm 1994; Anh và Niudilân năm 1995 Tuy còn mới mẻ và nhiều thách thức, hệ thống này cũng đã bắt đầu được áp dụng ở một số nước đang phát triển như Bangladesh, Malayxia, Trung Quốc hay Việt nam Sự đổi mới quản lý thu thuế của Nhà nước đối với doanh nghiệp ở Việt nam cũng không thể nằm ngoài xu hướng nói trên Ở Việt nam, sự thay đổi cơ chế quản lý thu thuế theo cơ chế Tự khai tự nộp là một tín hiệu tích cực thể hiện xu hướng mới trong quản lý thu thuế là tạo sự chủ động và dân chủ hơn cho doanh nghiệp Hệ thống quản lý

Tự khai tự nộp bắt đầu được thí điểm từ 1/2004 ở một số doanh nghiệp và thí điểm với hai loại thuế cơ bản đó là thuế giá trị gia tăng (VAT) và thuế thu nhập doanh nghiệp, đến nay đã được áp dụng trên toàn quốc Tại Tp Hồ Chí Minh, cơ chế này bắt đầu được thí điểm từ tháng 11/2005 với số lượng 1200 doanh nghiệp và hiện tại được áp dụng đối với hầu hết doanh nghiệp trên địa bàn thành phố Tuy nhiên, sự đổi mới nói trên không thể đảm bảo rằng cơ quan quản lý thuế

có thể đạt được sự tuân thủ tự nguyện, đầy đủ của hầu hết các doanh nghiệp, đảm bảo nguồn thu tiềm năng cho ngân sách nhà nước Trong bối cảnh hành vi

và đặc điểm của doanh nghiệp ngày càng phức tạp như ở các thành phố lớn Hà Nội, thành phố Hồ Chí Minh, quản lý thu thuế cần phải đạt được mục tiêu tuân thủ cao nhất đặc biệt là sự tuân thủ tự nguyện của doanh nghiệp Mục tiêu này chỉ

có thể đạt được khi quản lý thu thuế ở các thành phố lớn như Tp Hồ Chí Minh

có sự đổi mới hoàn toàn về quan điểm, chiến lược, chính sách quản lý thu thuế đối với doanh nghiệp Từ những lý do trên, tác giả chọn đề tài nghiên cứu

“Nghiên cứu các yếu tố ảnh hưởng đến sự tuân thủ nghĩa vụ thuế của doanh

nghiệp trên địa bàn quận 9, Tp Hồ Chí Minh”

1.3 Mục tiêu nghiên cứu

1.3.1 Mục tiêu tổng quát

Phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến sự tuân thủ nghĩa vụ thuế của các doanh nghiệp trên địa bàn Quận 9- Tp HCM, từ đó đề xuất hàm ý quản trị nhằm nâng cao sự tuân thủ nghĩa vụ thuế của các doanh nghiệp trên địa bàn Quận 9-Thành phố Hồ Chí Minh

1.3.2 Mục tiêu cụ thể

- Xác định các nhân tố và mức độ ảnh hưởng của từng nhân tố đến sự tuân thủ nghĩa vụ thuế của doanh nghiệp

- Khảo sát, đánh giá và kiểm định mô hình

- Đưa ra các hàm ý quản trị nhằm nâng cao sự tuân thủ nghĩa vụ thuế của doanh nghiệp

1.4 Câu hỏi và giả thiết nghiên cứu

Để đạt được các mục tiêu đặt ra của đề tài luận văn, câu hỏi nghiên cứu chính là các nội dung cần tiếp cận, triển khai dựa trên cơ sở lý luận logic và khoa học Trong phạm vi của đề tài luận án, các câu hỏi nghiên cứu bao gồm: Sự tuân thủ nghĩa vụ thuế của doanh nghiệp có thể được xác định như thế nào? Sự tuân thủ được thể hiện ở những cấp độ nào? Các chỉ số đặc trưng cho từng cấp độ tuân thủ? Các nhóm yếu tố ảnh hưởng đến việc doanh nghiệp lựa chọn cấp độ tuân thủ nghĩa vụ thuế?

1.5 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

1.5.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của đề tài là sự tuân thủ nghĩa vụ thuế của các doanh nghiệp trên địa bàn Quận 9- Tp HCM

1.5.2 Phạm vi nghiên cứu

* Về mặt Không gian:

Nghiên cứu được thực hiện tại Quận 9 – Thành phố Hồ Chí Minh

* Phạm vi Thời gian:

Dữ liệu thứ cấp: được thu thập từ tháng 9/2011 đến tháng 12/2016

Dữ liệu sơ cấp: phát phiếu khảo sát tiến hành từ ngày 01/09/2017 đến hết ngày 30/09/2017 hoàn tất việc thu hồi phiếu khảo sát về hết để tổng hợp

* Luận văn chỉ tập trung vào nghiên cứu quản lý nhà nước đối với hoạt động thu thuế nội địa (như thuế giá trị gia tăng, thuế thu nhập doanh nghiệp, thuế môn bài, thuế TNCN ), dưới sự quản lý của Cục Thuế Tp Hồ Chí Minh, Chi Cục Thuế Quận 9 và các chi cục thuế quận huyện, không bao gồm sự quản lý các khoản thuế quan dưới sự quản lý của cơ quan hải quan

1.6 Phương pháp nghiên cứu

Đề tài nghiên cứu sử dụng phương pháp nghiên cứu định lượng và định tính

1.6.1 Nghiên cứu định lượng

Tiến hành thu thập, mã hóa, xử lý dữ liệu nghiên cứu thông qua phỏng vấn bằng phiếu phỏng vấn Số liệu nghiên cứu là số liệu thu được từ phiếu phỏng vấn trực tiếp được tổng hợp, nhập liệu trên phần mềm Microsoft Excel và xử lý chủ yếu bằng phần mềm SPSS nhằm phân tích nhân tố khám phá (EFA) kiểm định chất lượng thang đo, phân tích hồi qui đa biến, kiểm định ANOVA, t - Statistic, đa cộng tuyến, hệ số tự tương quan

1.6.2 Nghiên cứu định tính

Phương pháp nghiên cứu định tính: Dùng bảng câu hỏi phỏng vấn, điều tra, thảo luận nhóm, kết hợp quan sát các doanh nghiệp nhằm thu thập thông tin cho việc xác định mức độ quan tâm, cảm nhận của doanh nghiệp, xác định mức độ đánh giá của doanh nghiệp về sự quản lý hiện tại của Chi Cục Thuế Quận 9

♦ Phương pháp phân tích tổng hợp: Từ kết quả khảo sát sẽ đánh giá, phân

tích thực trạng tuân thủ nghĩa vụ thuế của doanh nghiệp trên địa bàn Quận 9, TP.HCM

♦ Phương pháp suy luận logic: Kết quả phân tích và các thông tin tổng hợp,

đánh giá nhằm đề ra các hàm ý quản trị hoàn thiện và phát triển công tác quản lý thuế doanh nghiệp

1.7 Những đóng góp của đề tài

Đề tài nghiên cứu có những đóng góp quan trọng cho cơ quan quản lý nhà nước về góc nhìn toàn diện trong việc xác định các yếu tố ảnh hưởng đến sự tuân thủ nghĩa vụ thuế của doanh nghiệp trong thời điểm hiện nay nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động của Chi Cục Thuế Quận 9 nói riêng và phát triển của ngành thuế nói chung

1.8 Cấu trúc luận văn

Cấu trúc của luận văn gồm 5 chương như sau:

Chương 1: Tổng quan về đề tài

Chương 2: Cơ sở lý thuyết và mô hình nghiên cứu Chương 3: Phương pháp nghiên cứu

Chương 4: Kết quả nghiên cứu

Chương 5: Hàm ý quản trị và kết luận

CHƯƠNG 2

CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ MÔ HÌNH NGHIÊN CỨU

2.1 Nguồn gốc của Thuế và khái niệm tuân thủ nghĩa vụ thuế

2.1.1 Nguồn gốc của Thuế

Thuế, theo quy định của pháp luật, là khoản đóng góp mang tính bắt buộc

mà các tổ chức và cá nhân phải có nghĩa vụ nộp vào ngân sách nhà nước (ngân sách nhà nước) Các tác giả giáo trình thuế của Học viện Tài chính viết : “Thuế là một khoản đóng góp bắt buộc từ các thể nhân và pháp nhân cho nhà nước theo mức độ và thời hạn pháp luật quy định nhằm sử dụng cho mục đích công cộng” Do vậy, nộp thuế là nghĩa vụ tất yếu của doanh nghiệp Tính tất yếu này xuất phát từ một số cơ sở như sau:

Thuế là khoản chi phí mà doanh nghiệp phải trả cho sử dụng các tài sản quốc gia như vốn, tài nguyên thiên nhiên, cơ sở hạ tầng (điện, nước, giao thông,

hệ thống thông tin.v.v.) Vì vậy, doanh nghiệp phải có nghĩa vụ đóng góp một phần thu nhập cho Nhà Nước để duy trì và phát triển tài sản quốc gia mà họ sử dụng

Thuế thu từ doanh nghiệp là khoản thu chủ yếu của ngân sách nhà nước nhằm phục vụ cho mục đích chi tiêu phát triển kinh tế xã hội như chi tiêu cho các hoạt động cung ứng các dịch vụ công, chi cho điều tiết kinh tế vĩ mô.v.v Vì vậy, bất kỳ một quốc gia nào cũng phải thu thuế để đáp ứng nhu cầu chi tiêu cho

xã hội, đặc biệt ở những nước mà ngân sách nhà nước chủ yếu dựa vào nguồn thu nội bộ Thuế tồn tại trong môi trường chính trị kinh tế và xã hội, vì vậy nếu các doanh nghiệp tuân thủ đầy đủ nghĩa vụ thuế thì đó chính là tín hiệu tích cực và

có lợi đối với ngân sách nhà nước

Nộp thuế của doanh nghiệp đảm bảo cho Nhà nước thực hiện được các mục tiêu điều tiết vĩ mô nền kinh tế thông qua kiểm kê, kiểm soát, hướng dẫn, khuyến khích, điều chỉnh các hoạt động sản xuất kinh doanh (sản xuất kinh doanh), các hoạt động đầu tư trong nước và đầu tư nước ngoài, đảm bảo sự cân đối trong nền kinh tế và thực hiện các định hướng phát triển của Nhà nước Mặt khác, nghĩa vụ nộp thuế của doanh nghiệp là tất yếu bởi đây là công cụ mà

Nhà nước sử dụng để phân phối, điều hoà thu nhập giữa các tổ chức và cá nhân trong nền kinh tế nhằm đảm bảo mục tiêu công bằng

Tóm lại, nộp thuế phải được các doanh nghiệp nhận thức là một nghĩa vụ tất yếu Quản lý thu thuế của Nhà nước quan trọng nhất là phải làm cho các doanh nghiệp nhận thức được điều này, đó là cơ sở của sự tuân thủ nghĩa vụ thuế một cách đầy đủ và kịp thời

2.1.2 Tuân thủ nghĩa vụ thuế là gì

“Tuân thủ nghĩa vụ thuế theo cách hiểu đơn giản nhất là mức độ đối tượng chấp hành nghĩa vụ thuế được quy định trong luật thuế”

Theo cơ quan thuế Australia (ATO), “tuân thủ nghĩa vụ thuế là việc doanh nghiệp đáp ứng các nghĩa vụ thuế theo quy định của luật thuế và theo các quyết định của toà án” Mc Barnet nghiên cứu rằng dựa vào mục đích và lợi ích của mình, doanh nghiệp có thể lựa chọn một trong 4 phương án sau:

(1) Tuân thủ mục đích của luật

(2) Thoả hiệp bằng việc thương lượng cách mà luật thuế cụ thể nào đó hoạt động trong những hoàn cảnh nhất định và tuân thủ luật theo cách mà các mục tiêu được tuyên bố của luật có thể không thực hiện được

(3) Chuyển đổi các quyết định luật theo cách cụ thể, tạo điều kiện tích cực cho việc trốn thuế

(4) P há vỡ hoặc không tuân thủ luật với hy vọng không bị phát hiện bằng cách thiết lập hệ thống kế toán để che dấu bất kỳ sự kiểm tra nào

Theo Mc Barnet, các doanh nghiệp lớn có xu hướng là “có học” trong việc lựa chọn sự tuân thủ, họ có xu hướng chọn cách trốn thuế theo phương án thứ hai và thứ ba, còn doanh nghiệp nhỏ lựa chọn phương án trốn thuế theo cách thứ tư

Do vậy, tuân thủ nghĩa vụ thuế nghĩa là tuân thủ mục đích của luật trong khi đảm bảo tăng cường tính chắc chắn mà mục đích đó có thể được thực hiện trên thực tế

Tuy nhiên, cần phát triển khái niệm này và đưa yếu tố thời gian vào như

là một tiêu chí thể hiện sự tuân thủ tự nguyện Một doanh nghiệp cuối cùng cũng thanh toán đầy đủ nghĩa vụ thuế nhưng nếu nghĩa vụ thuế đó được thanh toán

muộn thì cũng không phải sự tuân thủ hoàn toàn Hơn nữa, nếu lãi suất nộp muộn

bị tính thì khoản thu đó cũng không phải là sự tuân thủ hoàn toàn tự nguyện

Từ đó có thể định nghĩa sự tuân thủ nghĩa vụ thuế của doanh nghiệp là hành vi chấp hành nghĩa vụ thuế theo đúng mục đích của luật một cách đầy đủ,

tự nguyện và đúng thời gian

Như vậy khái niệm tuân thủ trên được đo bằng 3 yếu tố

(1) Tính đầy đủ

(2) Tính tự nguyện

(3) Yếu tố thời gian

Tuy nhiên để đạt được 3 tiêu chí trên, quản lý thu thuế của nhà nước cần xem xét sự tuân thủ dự tính và sự không tuân thủ không dự tính Nhiều khi doanh nghiệp tự nguyện có thể không đáp ứng nghĩa vụ thuế một cách không tính toán bởi vì họ không thể hoàn thành các tờ khai thuế chính xác hoặc họ không nhận thức được hoặc hiểu sai về luật hay do những lý do tương tự Những nỗ lực của các cơ quan thuế để cải thiện quản lý thu thuế ở khía cạnh này

là tìm ra các giải pháp giúp đỡ người nộp thuế để họ không rơi vào tình trạng không tuân thủ không dự tính

Hành vi tuân thủ nghĩa vụ thuế không dự tính bao gồm trốn thuế và tránh thuế:

1) Xét theo quan điểm kinh tế vĩ mô: tránh thuế và trốn thuế có những ảnh hưởng tiêu cực như nhau đối với ngân sách nhà nước Vì vậy các nhà kinh tế học thường phân tích những ảnh hưởng này một cách đồng thời, không phân biệt giữa chúng

2) Từ cơ sở pháp lý: trốn thuế và tránh thuế là hai phạm trù không tuân thủ mục đích của luật nhưng hoàn toàn khác nhau Trốn thuế là hình thức không tuân thủ mục đích của luật, đó là việc giảm gánh nặng thuế vi phạm cơ

sở pháp lý Ví dụ, khi doanh nghiệp cố gắng kê khai thấp thu nhập chịu thuế, kê khai chi phí kinh doanh lớn hơn thực tế hay tránh việc kê khai thu nhập chịu thuế

từ vốn, lao động và các yếu tố khác theo nguyên tắc kế toán thuế thì doanh nghiệp đó đã vi phạm luật Các chỉ số ngân sách thất thoát do trốn thuế là khoảng 3,5 đến 13,4 % GDP ở các nước phát triển và khoảng 50% ở các nước đang phát triển Tránh thuế là hình thức không tuân thủ mục đích của luật

nhưng hình thức này không vi phạm luật Tránh thuế là nỗ lực giảm gánh nặng thuế dựa trên cơ sở pháp lý liên quan đến:

(1) Khai thác những kẽ hở của luật hay các thủ thuật trì hoãn, kéo dài thời gian quá mức để giảm gánh nặng thuế

(2) Phân bố lại hoạt động kinh doanh để “tiết kiệm thuế”, chuyển thu nhập từ lao động sang thu nhập từ vốn để được chịu tỷ lệ thuế thấp hơn hay khai thác thiên đường thuế của các quốc gia khác

3) Xét theo quan điểm đạo đức: sự phân biệt giữa hai khái niệm này đối với nhiều người là không có sự khác nhau “Không có sự khác nhau giữa một nhà kinh doanh nhỏ hoạt động trong một nền kinh tế ngầm (vi phạm luật) với một nhà đầu tư lớn sử dụng những luật sư giỏi để tìm kiếm “thiên đường thuế””

4) Nghiên cứu theo giác độ tâm lý hành vi của doanh nghiệp : do sự khác nhau về cơ sở pháp lý, vì vậy đối với doanh nghiệp thì trốn thuế và tránh thuế là hoàn toàn khác nhau và tác động đến việc lựa chọn hành vi tuân thủ nghĩa vụ thuế của họ Tránh thuế được đánh giá là tích cực hơn trốn thuế Kiến thức về thuế của người nộp thuế càng tốt thì tránh thuế được nhận thức là công bằng hơn được lựa chọn nhiều hơn Ngược lại, kiến thức về thuế càng hẹp thì người nộp thuế có xu hướng lựa chọn hình thức trốn thuế nhiều hơn

Một số cơ quan thuế hiện dành sự quan tâm đến việc tại sao một số doanh nghiệp trốn thuế và tránh thuế hơn là tại sao họ lại tuân thủ nghĩa vụ thuế Tuy nhiên, theo chuẩn mực thì đối tượng tuân thủ hơn là không tuân thủ Vì vậy, để hệ thống quản lý thu thuế có hiệu lực, cơ quan quản lý thu thuế cần đạt được sự vui lòng hợp tác của đa số doanh nghiệp đảm bảo sự tuân thủ ở mức cao nhất, tối thiểu hoá các hành vi không tuân thủ mục đích của luật đặc biệt là tránh thuế

2.1.3 Các cấp độ của tuân thủ nghĩa vụ thuế của người nộp thuế

Bảng đo lường nghiên cứu cấp độ tuân thủ của doanh nghiệp thể hiện mức

độ chấp nhận hoặc từ chối nghĩa vụ thuế hay thái độ tuân thủ nghĩa vụ thuế của doanh nghiệp Đây chính là các cấp độ bày tỏ mối quan hệ và thái độ của doanh nghiệp với cơ quan thuế, nghĩa là mức độ chấp nhận hay từ chối các quy định của luật thuế, các kế hoạch và công cụ quản lý thuế Tuân thủ nghĩa vụ thuế của doanh nghiệp hiện nay được thể hiện dưới 4 mức độ:

(1) Mức độ cam kết: Ở mức độ này, đối tượng sẵn sàng tuân thủ, doanh nghiệp cảm thấy “thoải mái” với hoạt động quản lý thuế, hợp tác với cơ quan thuế theo các kế hoạch quản lý thuế và tuân thủ một cách tích cực, thậm chí có thể thay mặt cơ quan thuế khuyến khích đối tượng khác tuân thủ

(2) Mức độ chấp nhận: doanh nghiệp chấp nhận những yêu cầu quản lý thuế và tin tưởng vào cơ quan thuế Ở mức độ này, doanh nghiệp cố gắng tuân thủ nhưng đôi khi không thành công

(3) Mức độ miễn cưỡng: Đây là cách tiếp cận chống đối, doanh nghiệp có

xu hướng không muốn tuân thủ nhưng nếu cơ quan thuế quan tâm, sát sao thì doanh nghiệp sẽ tuân thủ mặc dù rất miễn cưỡng

(4) Mức độ từ chối: doanh nghiệp quyết định không tuân thủ, hoàn toàn tách ra khỏi sự quản lý của cơ quan thuế

Hình 2.1 : Mô hình tuân thủ nghĩa vụ thuế của doanh nghiệp theo cấp độ

2.1.4 Một số cách tiếp cận giải thích về sự tuân thủ nghĩa vụ thuế của doanh nghiệp

Việc nghiên cứu tại sao doanh nghiệp tuân thủ hay không tuân thủ nghĩa

vụ thuế được nhiều nhà nghiên cứu thực hiện trong ba thập kỷ qua “Nếu cơ quan thuế có khả năng hiểu được tại sao doanh nghiệp tuân thủ hoặc không tuân thủ, cơ quan thuế sẽ đặt mình vào vị trí tốt hơn để nhận được mức độ tuân

Người nộp thuế Doanh nghiệp Ngành nghề

Chiến lược của CQT là tạo áp lực

để giảm số NNT không tuân thủ

Quyết tâm không tuân thủ

Áp dụng toàn

bộ các quyền lực theo luật pháp

Không muốn tuân thủ, nhưng sẽ tuân thủ nếu cơ quan thuế quan tâm

Ngăn chặn thông qua các biện pháp phát hiện vi phạm

Cố gắng tuân thủ nhưng không phải lúc nào cũng thành công

Hỗ trợ để tuân thủ

Sẵn sàng tuân thủ

Tạo điều kiện thuận lợi

thủ nghĩa vụ thuế tốt hơn” Những lý thuyết về quyết định tuân thủ nghĩa vụ thuế thường giả thiết rằng cá nhân là người nộp thuế Tuy nhiên trong một doanh nghiệp, thực tế cá nhân là những chủ sở hữu doanh nghiệp, là người quyết định phạm vi, mức độ tuân thủ nghĩa vụ thuế của doanh nghiệp đó Vì vậy, những nghiên cứu về hành vi tuân thủ nghĩa vụ thuế dưới đây là hợp lý khi sử dụng để phân tích sự tuân thủ nghĩa vụ thuế của doanh nghiệp

Theo James, S., sự tuân thủ nghĩa vụ thuế của doanh nghiệp cần được giải thích bằng các quyết định kinh tế, nghĩa là xem xét các tác động kinh tế có thể

có của hệ thống thuế và tính cưỡng chế của hệ thống đó Đây là cách tiếp cận thống trị trong nghiên cứu sự tuân thủ nghĩa vụ thuế suốt nhiều thập kỷ qua Cách tiếp cận này giả thiết:

Các cá nhân và tổ chức luôn có động cơ tối ưu hoá lợi ích của họ, họ sẽ không tuân thủ nghĩa vụ thuế trừ khi chi phí của việc không tuân thủ quá lớn so với lợi ích mà họ nhận được từ sự không tuân thủ

Cách tiếp cận này cũng ngầm định rằng các tổ chức và cá nhân là phi đạo đức và hoạt động tách biệt ra khỏi xã hội

Cách tiếp cận kinh tế và sự khuyến khích bằng phần thưởng: cách tiếp cận kinh tế mở rộng cho rằng sự tuân thủ nghĩa vụ thuế có thể cải thiện bằng những phần thưởng bằng tiền đối với doanh nghiệp Phần thưởng là sự thay thế của hình phạt, cung cấp động cơ cho sự tuân thủ nghĩa vụ thuế dựa trên cơ sở phân tích lợi ích kinh tế của sự tuân thủ nghĩa vụ thuế và tác động của hiệu ứng thu nhập Các phần thưởng được đưa đến cho đối tượng do hoàn thành nghĩa vụ thuế, làm thay đổi giá cả tương đối của sự tuân thủ nghĩa vụ thuế và thúc đẩy sự tuân thủ hơn là không tuân thủ Do vậy, tác động của hiệu ứng thu nhập phải đủ lớn tức là giá trị phần thưởng phải đủ lớn để thúc đẩy sự tuân thủ

Cách tiếp cận kinh tế và chi phí tuân thủ nghĩa vụ thuế: chi phí tuân thủ nghĩa vụ thuế tác động đến sự tuân thủ thông qua hiệu ứng thu nhập nghĩa là chi phí tuân thủ tăng sẽ cản trở quyết định tuân thủ nghĩa vụ thuế và ngược lại Chi phí tuân thủ nghĩa vụ thuế theo nghĩa hẹp gồm chi phí tiền và thời gian để tuân thủ các nghĩa vụ về thuế Chi phí này phụ thuộc vào hệ thống thuế và khác nhau giữa các ngành khác nhau, các hình thức kinh doanh khác nhau, các doanh nghiệp có đặc điểm khác nhau Tuy nhiên, theo nghĩa rộng, chi phí tuân

thủ còn bao gồm các chi phí khác là hậu quả của trốn thuế Sự không tuân thủ của các doanh nghiệp khác có thể dẫn đến nhiều bất lợi trong cạnh tranh đối với các doanh nghiệp tuân thủ tốt

Cách tiếp cận kinh tế và hành vi trì hoãn việc tuân thủ nghĩa vụ thuế: vấn đề khác thuộc phân tích kinh tế hành vi tuân thủ nghĩa vụ thuế là phân tích giá trị tiền tệ của sự tuân thủ Tuân thủ hay trì hoãn hoặc trốn thuế sẽ phụ thuộc vào lãi suất hay giá trị tiền tệ tại thời điểm thanh toán thuế so với thời điểm trì hoãn thuế trong tương lai Do vậy yếu tố lãi suất phải thường được xem xét trong quyết định tuân thủ của doanh nghiệp

Những hạn chế của mô hình tư lợi:

Thứ nhất, trong nhiều trường hợp cụ thể, một số kết luận của cách tiếp cận kinh tế không đúng với hành vi của đối tượng Thực tế, rất nhiều doanh nghiệp là trung thực và minh bạch về tài chính bất kể những lợi ích to lớn của việc trốn thuế, ví dụ một số nghiên cứu thực nghiệm cho thấy rất nhiều đối tượng

có xu hướng tuân thủ nghĩa vụ thuế mặc dầu với hình phạt trốn thuế, xác suất thanh tra thuế là ở mức thấp và lợi ích thu được từ việc trốn thuế là lớn hơn chi phí của việc trốn thuế

Thứ hai, tác động tích cực của hình phạt nghiêm khắc được nhiều người ủng hộ nhưng sự kiểm soát càng cao độ của cơ quan thuế thì càng làm tăng hành

vi trốn thuế bởi nó sẽ làm tăng sự xâm phạm của cơ quan thuế đến người nộp thuế và từ đó làm giảm sự tuân thủ nghĩa vụ thuế “Vì vậy quản lý thu thuế hoàn toàn dựa vào các giải pháp ngăn chặn, nhấn mạnh đến mức không cần thiết đến các biến số như sự đe dọa của các hình phạt luật pháp và sự kiểm soát quá mức không phải là chiến lược hợp lý để tăng cường sự tuân thủ nghĩa vụ thuế”

Thứ ba, khi sử dụng phần thưởng, cơ quan thuế kỳ vọng đối tượng sẽ bị hấp dẫn bởi việc tuân thủ hơn là không tuân thủ Tuy vậy, đối với cơ quan thuế, chi phí của việc sử dụng hình thức khuyến khích bằng phần thưởng phải được

so sánh với chi phí sử dụng các hình thức khác đặc biệt là hình phạt Phần thưởng phải làm tăng tổng thu thuế thuần, vì vậy phần thưởng tối ưu thường có thể có giá trị nhỏ và hậu quả là sẽ không khuyến khích sự tuân thủ nếu xét theo tác động của hiệu ứng thu nhập

Thứ tư, trong nhiều trường hợp mặc dầu giá trị phần thưởng nhỏ, hình phạt nhẹ và xác suất thanh tra thấp nhưng kết quả lại có sự tác động rất lớn đến

sự tuân thủ, vì vậy không chỉ giải thích đơn giản tác động của các công cụ chính sách này mà chỉ dựa vào hiệu ứng thu nhập Do đó, quản lý thu thuế cần xem xét sự tác động của các công cụ chính sách này đến sự tuân thủ nghĩa vụ thuế dựa vào lý thuyết lấn át Ví dụ, việc nhận được phần thưởng nhất định do tuân thủ nghĩa vụ thuế tốt được nhận thức như là sự hỗ trợ và làm tăng đạo đức thuế Ảnh hưởng này của phần thưởng, vì vậy, tác động cùng chiều với hiệu ứng thu nhập và tác động tốt đến hành vi tuân thủ Trong trường hợp sử dụng hình phạt do không tuân thủ, ảnh hưởng của hiệu ứng thu nhập và ảnh hưởng của hiệu ứng lấn át tác động theo hướng ngược lại

Cơ sở của mô hình: Khác với cách tiếp cận kinh tế, cách tiếp cận hành vi được rút ra từ những nguyên lý khoa học cho rằng có những nhân tố quan trọng khác thúc đẩy quyết định tuân thủ nghĩa vụ thuế Cách tiếp cận này xem xét những vấn đề về hành vi rộng hơn và rút ra những khái niệm từ các nguyên lý của tâm lý học và xã hội học Theo đó, sự tuân thủ nghĩa vụ thuế được định nghĩa rộng hơn, liên quan đến quyết định tự nguyện của doanh nghiệp

Giả thiết của mô hình: Mô hình xét yếu tố tâm lý xã hội đối với quyết định tuân thủ nghĩa vụ thuế với giả thiết rằng động cơ tâm lý xã hội hơn là động cơ kinh tế tác động đến hành vi tuân thủ nghĩa vụ thuế thông qua xây dựng một “tinh thần thuế và đạo đức thuế tốt” cho doanh nghiệp Nghĩa là người nộp thuế không chỉ tối ưu hoá lợi ích kinh tế mà còn tối ưu hoá những lợi ích tâm lý tinh thần trong quyết định tuân thủ nghĩa vụ thuế

* Tinh thần thuế và đạo đức thuế:

Tinh thần thuế là một khái niệm hầu như ít được phân tích trong các nghiên cứu về tuân thủ nghĩa vụ thuế Tinh thần thuế là một thuật ngữ liên quan đến “sự vui lòng thanh toán thuế”, người nộp thuế cảm thấy có nghĩa vụ đối với nhà nước hoặc đối với cộng đồng, phản ánh thái độ của người nộp thuế qua các hành động của họ

Đạo đức thuế hay kỷ luật thuế là sự trung thực đối với nghĩa vụ thuế liên quan trực tiếp đến hành vi tuân thủ của người nộp thuế Các chính sách làm tăng sự nhận thức của cộng đồng về các nghĩa vụ đạo đức đối với sự tuân

thủ là chiến lược hiệu lực nhất để cải thiện sự tuân thủ Nhận thức tốt về nghĩa vụ đạo đức nhiều khi là yếu tố tác động mạnh mẽ đến hành vi tuân thủ hơn cả sự lo

sợ về các hình phạt

* Tác động của yếu tố tâm lý – xã hội đến tinh thần thuế và đạo đức thuế: Tại sao người nộp thuế lại tuân thủ mặc dầu các hình phạt và xác suất thanh tra thuế thấp là vấn đề quan tâm cơ bản của các lý thuyết tuân thủ nghĩa vụ thuế thập kỷ 90 Các nghiên cứu cho thấy, ngoài xác suất bị phát hiện trốn thuế

và hình phạt, sự tuân thủ nghĩa vụ thuế bị ảnh hưởng bởi các yếu tố khác như tinh thần thuế, đạo đức thuế Và các biến số như tinh thần thuế và đạo đức thuế cần phải được đưa vào mô hình để giải thích mức độ tuân thủ nghĩa vụ thuế cao ở một số quốc gia Trong đó, tinh thần thuế và đạo đức thuế phụ thuộc vào những yếu tố tâm lý và xã hội

Hình 2.2 : Tác động của yếu tố tâm lý - xã hội đến tinh thần và đạo đức thuế

Nguồn : Tạp chí tài chính ngày 22/12/2015

Tác động của yếu tố tâm lý đến tinh thần và đạo đức thuế bao gồm:

Thứ nhất là nhận thức về sự công bằng và bình đẳng trong tuân thủ nghĩa

vụ thuế: đây là một trong những tác động tâm lý rất lớn đến hành vi của người nộp thuế Ý định tuân thủ nghĩa vụ thuế là một hàm của “sự tin tưởng hay lòng tin thuế nói chung” từ sự công bằng của hệ thống thuế Sự không tin tưởng do nhận thức của người nộp thuế về sự không công bằng và nền kinh tế ngầm sẽ dẫn đến sự chấp nhận trốn thuế Ngược lại, sự tuân thủ của người nộp thuế cũng sẽ tác động đến đạo đức thuế của những đối tượng khác thông

Chuẩn mực xã hội Hỗ trợ và ảnh hưởng xã hội Dư luận xã hội

Danh tiếng, vị thế của doanh nghiệp Yếu tố xã hội

Thái độ đối với rủi ro Nhận thức về công bằng trong tuân thủ thuế Lo sợ về khả năng vi phạm luật thuế Ảnh hưởng tâm lý do sự phức tạp của hệ thống thuế và thủ tục tuân thủ

Sự đối xử của cơ quan thuế Tính tự chủ trong tuân thủ nghĩa vụ thuế

Yêú tố tâm lý Tinh thần và

đạo đức thuế

qua nhận thức về sự công bằng Bên cạnh đó, nhận thức về tính công bằng trong tiếp cận thông tin và thủ tục tuân thủ tác động không nhỏ đến tâm lý tuân thủ, đặc biệt khi hệ thống thủ tục phức tạp Mặt khác, sự phức tạp bản thân nó đã tác động trực tiếp làm suy giảm tinh thần thuế của người nộp thuế

Thứ hai là yếu tố nhận thức của người nộp thuế về sự đối xử của chính quyền và cơ quan quản lý thu thuế Khi cơ quan thuế được nhận thức là người đại diện và hoạt động vì lợi ích tập thể, coi người nộp thuế là khách hàng thì sự tuân thủ nghĩa vụ thuế sẽ đạt được Một chính quyền không đại diện sẽ giảm sự hợp tác và tăng sự chống đối Mặt khác, sự đại diện của một cơ quan thuế còn được người nộp thuế nhận thức ở sự công tâm, trong sạch, không nhận hối lộ

và không tham nhũng

Thứ ba là sự lo lắng về khả năng xảy ra vi phạm luật thuế (tính toán sai thu nhập chịu thuế, thanh toán thuế không đúng, quá thấp hay những khó khăn trong giải quyết các sai lỗi không cố ý khác) Những sự lo lắng này thường

là do người nộp thuế không chắc chắn về luật thuế và quản lý thu thuế, đây là những chi phí tâm lý khi tuân thủ nghĩa vụ thuế Một hệ thống thuế và quản lý thu thuế đơn giản hoá sẽ dễ dàng thấu hiểu và tiếp cận, làm giảm chi phí tâm lý và tăng tỷ lệ tuân thủ nghĩa vụ thuế Hơn nữa, sự đơn giản hoá cũng tác động đến mối quan hệ giữa người nộp thuế và cơ quan thuế

Thứ tư, tinh thần thuế phụ thuộc vào yếu tố chấp nhận rủi ro của bản thân chủ sở hữu doanh nghiệp Nếu một doanh nghiệp ra quyết định đơn thuần dựa vào phân tích lợi ích và chi phí của các phương án khác nhau thì họ thuộc loại trung dung với rủi ro Ngược lại, các nghiên cứu thường giả thiết rằng hầu hết mọi người nộp thuế đều sợ rủi ro và chống lại rủi ro Vì vậy, phương án lựa chọn phải là phương án có độ rủi ro thấp hơn và đối tượng sẽ không trốn thuế nếu có hình phạt của cơ quan thuế Do đó, một trong những lý do giải thích tại sao đa số người nộp thuế đều tuân thủ nghĩa vụ thuế là do về mặt tâm lý, họ

có thể ước tính quá cao khả năng bị hình phạt do trốn thuế

Tác động yếu tố xã hội đến sự tuân thủ nghĩa vụ thuế bao gồm:

Chuẩn mực xã hội, sự hỗ trợ xã hội, ảnh hưởng xã hội và trách nhiệm của doanh nghiệp trong một cộng đồng xã hội Chuẩn mực xã hội là những tiêu chuẩn hành vi trong tuân thủ nghĩa vụ thuế do xã hội mong muốn và được chấp

nhận chung của đa số người trong xã hội, yêu cầu người nộp thuế phải tuân thủ Khi người nộp thuế xác định được nhóm xã hội tác động lên hành vi tuân thủ nghĩa vụ thuế của họ, thì chuẩn mực xã hội tác động lên đạo đức thuế của họ thông qua ảnh hưởng xã hội và sự hỗ trợ xã hội của nhóm xã hội đó Chúng ta

có thể thấy rằng tư lợi cá nhân có thể thúc đẩy hành vi khi con người cảm thấy bản thân họ là các cá nhân độc lập với các cá nhân khác, trong khi trách nhiệm công dân có thể thúc đẩy hành vi khi con người cảm thấy họ là thành viên của một nhóm, của cộng đồng xã hội trước các nhóm hay cộng đồng khác Trong cộng đồng đó, sự tuân thủ nghĩa vụ thuế sẽ phụ thuộc vào ảnh hưởng xã hội lên nhận thức của người nộp thuế rằng hầu hết mọi người đều tuân thủ, chỉ một số người là không tuân thủ và hầu hết mọi người là những công dân tốt Sự tuân thủ

sẽ hạn chế khi đối tượng nhận thức rằng ít người có trách nhiệm công dân Tiếp theo, tinh thần thuế của đối tượng sẽ tác động lên chuẩn mực xã hội về sự tuân thủ nghĩa vụ thuế và tác động lên đạo đức, tinh thần thuế của các người nộp thuế khác Vì vậy, chuẩn mực xã hội tác động lên sự tuân thủ là yếu tố mà

cơ quan thuế cần quan tâm

Dư luận xã hội, danh tiếng, vị thế và vai trò của doanh nghiệp trong một cộng đồng xã hội Vai trò của doanh nghiệp trong xã hội và những chuẩn mực hành vi của họ cũng rất quan trọng Doanh nghiệp không chỉ tối ưu hoá hành vi một cách cô lập và ích kỷ (mặc dầu điều này đúng trong một số trường hợp) mà còn bị tác động bởi dư luận tích cực từ xã hội do tuân thủ đầy đủ nghĩa vụ thuế

và từ đó làm hình thành nên danh tiếng vị thế và vai trò của doanh nghiệp trong một cộng đồng xã hội Tiếp đó, danh tiếng vai trò của doanh nghiệp sẽ tác động đến tinh thần thuế của bản thân doanh nghiệp

Thực tế cho thấy một số doanh nghiệp có thể là phi đạo đức và đối với những trường hợp này thì phần thưởng và hình phạt là công cụ hợp lý nhất Tuy nhiên, đa số doanh nghiệp thể hiện rằng ít nhất họ cũng phản ứng với các chuẩn mực, ảnh hưởng và dư luận xã hội cũng như việc bảo đảm danh tiếng vị thế của doanh nghiệp trong một cộng đồng

Từ hai cách tiếp cận kinh tế và cách tiếp cận tâm lý xã hội, nghiên cứu kết luận rằng sự tuân thủ nghĩa vụ thuế là kết quả của sự chi phối của những tác động kinh tế và những tác động về tâm lý và xã hội (qua biến số tinh thần thuế và

đạo đức thuế) Vì vậy, chiến lược và chính sách quản lý thu thuế của nhà nước cần xem xét đầy đủ các tác động này đến sự tuân thủ của doanh nghiệp

2.2 Phân loại doanh nghiệp

ở Quận 9 chiếm xấp xỉ 94% năm 2011 và đến năm 2016 là 98,5 % (so với cả nước là 96,8%) Trong đó, những doanh nghiệp có quy mô rất nhỏ (dưới 10 lao động) chiếm gần 61,2 %, quy mô từ 10-200 lao động chiếm hơn 36 % và quy

mô từ 200-300 lao động chỉ chiếm 0,7%

Nếu sử dụng tiêu chí vốn để phân loại doanh nghiệp thì đặc điểm cũng tương tự Tỷ lệ doanh nghiệp có quy mô vốn dưới 10 tỷ đồng năm 2011 là 79,6% nhưng đến năm 2016 là hơn 89% Trong số này, những doanh nghiệp có vốn dưới 1 tỷ đồng là 27,2%, từ 1 đến 5 tỷ là 54% còn lại chỉ khoảng 8,2 % là doanh nghiệp có vốn từ 5 đến 10 tỷ đồng Mặt khác, theo số liệu điều tra của Tổng Cục Thống Kê năm 2011 - 2016 thì quy mô vốn bình quân của doanh nghiệp trên địa bàn có xu hướng giảm dần từ 39,2 tỷ đồng/doanh nghiệp năm 2011 ước tính còn 24 tỷ đồng/doanh nghiệp vào năm 2016 Tương tự như vậy quy mô lao động chỉ khoảng 39 LĐ/doanh nghiệp năm 2016 (thấp hơn nhiều so với cả nước là 75 LĐ/doanh nghiệp ) Số lượng doanh nghiệp vừa và nhỏ ngày càng tăng nhanh đặt ra nhiều vấn đề đối với quản lý thu thuế cả về mặt lý thuyết và thực tiễn Nhiệm vụ của ngành thuế Quận 9 trong những năm tới là đảm bảo cho những doanh nghiệp vừa và nhỏ sẽ hoạt động liên tục trong khu vực phi chính thức Những sự yếu kém của quản lý thu thuế sẽ làm cho khu vực doanh nghiệp này chuyển sang hoạt động phi chính thức, hoạt động trong nền kinh tế ngầm

Bên cạnh đó, số doanh nghiệp quy mô lớn trên địa bàn chiếm tỷ lệ rất nhỏ (doanh nghiệp có số lao động lớn hơn 300 chỉ khoảng 1,7% và vốn lớn hơn

10 tỷ đồng chỉ khoảng 10,4%) Tuy nhiên so với cả nước, tỷ lệ doanh nghiệp quy mô lớn trên địa bàn Quận 9 cao hơn nhiều, đặc biệt, tỷ lệ doanh nghiệp có vốn trên 500 tỷ đồng chiếm 6,4 % trong khi con số này trên cả nước chỉ khoảng 0,4 % vào năm 2011 “Theo thống kê của ngành thuế hiện nay cả nước có khoảng 2500 doanh nghiệp có doanh thu hàng năm lớn hơn 300 tỷ đồng Số thuế của doanh nghiệp này chiếm hơn 40% số thu của toàn ngành Các doanh nghiệp lớn tập trung chủ yếu ở một số tỉnh thành phố lớn như Hà Nội (361), thành phố Hồ Chí Minh (386), Bình Dương (111), Đồng Nai (136)” Như vậy, số doanh nghiệp có doanh thu trên 300 tỷ đồng trên địa bàn Quận 9 chiếm khoảng 24% số doanh nghiệp loại này trên cả nước Mặt khác, doanh nghiệp quy mô lớn chủ yếu là doanh nghiệp nước ngoài (doanh nghiệp nhà nước) và doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài, và là nhóm đóng góp chủ yếu vào ngân sách nhà nước trên địa bàn Đây là khu vực mà ngành thuế Quận 9 sẽ có sự khác biệt

so với các địa phương khác trong quản lý thu thuế đối với doanh nghiệp

2.2.2 Về ngành nghề kinh doanh

Từ năm 2011 đến nay, các doanh nghiệp trên địa bàn Quận 9 chủ yếu hoạt động ở ngành thương nghiệp, chiếm khoảng gần 46%, sau đó là ngành công nghiệp khoảng 15 % Số doanh nghiệp hoạt động trong ngành nông nghiệp, lâm nghiệp và thuỷ sản chiếm tỷ lệ nhỏ (khoảng 2,5% vào năm 2011) Theo xu hướng chung của cả nước về cơ cấu ngành kinh tế, tỷ lệ doanh nghiệp ngành nông nghiệp, lâm nghiệp và thuỷ sản có xu hướng giảm dần trong khi các ngành dịch vụ khác có xu hướng tăng lên như giáo dục, tài chính tín dụng, kinh doanh tài sản và dịch vụ tư vấn Đó cũng chính là chuyển dịch cơ cấu mang tính tất yếu

ở những đô thị lớn như Tp.Hồ Chí Minh Xu hướng thay đổi cơ cấu kinh tế là thông tin quan trọng đối với hoạt động quản lý thu thuế của Nhà nước trên địa bàn

2.2.3 Về loại hình doanh nghiệp

Doanh nghiệp ở Quận 9 hiện nay chủ yếu là doanh nghiệp ngoài nhà nước Tính đến tháng 12/2016, số lượng người nộp thuế là doanh nghiệp ngoài nhà nước chiếm 90,3% số doanh nghiệp Trong đó, 53% là công ty TNHH (trách nhiệm hữu hạn), 34% là CTCP (công ty cổ phần) và 3% là doanh nghiệp

TN (doanh nghiệp tư nhân) Điều này cho thấy sự phức tạp trong quản lý thu

thuế bởi số doanh nghiệp thuộc sở hữu tư nhân chiếm tỷ lệ rất lớn và làm cho nhóm này tuân thủ nghĩa vụ thuế sẽ là một quá trình đầy những khó khăn, đặc biệt là đảm bảo cho họ tuân thủ một cách tự nguyện Hơn nữa, những doanh nghiệp thuộc loại hình nói trên lại chủ yếu là doanh nghiệp vừa và nhỏ với nhiều bất lợi trong quá trình tuân thủ nghĩa vụ thuế so với những doanh nghiệp quy mô lớn hơn Vấn đề đặt ra đối với cơ quan thuế là tạo điều kiện cho doanh nghiệp loại hình này vượt qua những cản trở để tuân thủ nghĩa vụ thuế một cách tốt nhất

2.2.4 Về hiệu quả sản xuất kinh doanh

Nhìn chung, hiệu quả sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp trên địa bàn Quận 9 có những cải thiện đáng kể từ năm 2011 đến nay Mặc dầu có những biến động tăng giảm ở các năm như 2014, 2015 nhưng hiệu quả sản xuất kinh doanh vẫn thay đổi theo hướng tích cực Tuy nhiên, hiệu quả sản xuất kinh doanh của các doanh nghiệp còn thấp và thậm chí thấp hơn mức trung bình trên cả nước Năm 2011, theo ước tính, tỷ suất lợi nhuận trên tổng vốn chỉ đạt 3,8% (cả nước là 4,9%), tỷ suất lợi nhuận trên doanh thu là 4,1% (cả nước là 5,9%) Mặt khác, tỷ lệ doanh nghiệp thua lỗ có xu hướng tăng lên tương tự như thực trạng chung của cả nước Điều đáng quan tâm là tỷ lệ doanh nghiệp thua lỗ lớn hơn nhiều so với mức trung bình của cả nước Năm 2016, ước tính tỷ lệ doanh nghiệp thua lỗ trên địa bàn chiếm 50,7% trong khi tỷ lệ này trên cả nước là khoảng 30%

2.2.5 Thuế và các khoản nộp ngân sách của doanh nghiệp trên địa bàn Quận 9

Thuế và các khoản nộp ngân sách từ doanh nghiệp vẫn tăng lên hàng năm Thu ngân sách từ doanh nghiệp hiện chiếm khoảng 79% tổng thu ngân sách nhà nước trên địa bàn và có xu hướng ngày càng tăng lên Điều này phản ánh tầm quan trọng của số thu từ doanh nghiệp đối với thu ngân sách nhà nước

Biểu đồ 2.1: Tình hình thu ngân sách nhà nước theo cơ sở số liệu tổng hợp dự

toán của Chi Cục thuế Quận 9 từ 2011 đến Tháng 12/2016

Nguồn : Số liệu báo cáo tổng kết thu ngân sách từ năm 2011 đến năm 2016

Bảng 2.2 : Tỷ lệ thu ngân sách nhà nước từ doanh nghiệp trên địa bàn Quận 9

qua các năm từ 2011 đến 2016

Nguồn : Số liệu báo cáo tổng kết thu ngân sách từ năm 2011 đế năm 2016

Theo thống kê của Chi cục thuế Quận 9, trong số thu từ các doanh nghiệp trên địa bàn, đóng góp của doanh nghiệp nước ngoài và doanh nghiệp có vốn đầu tư nước nước ngoài chiếm gần 90% Như vậy thu từ doanh nghiệp chủ yếu là từ doanh nghiệp nước ngoài và doanh nghiệp có vốn nhà nước và cơ bản

là từ các doanh nghiệp lớn Vì vậy, quản lý thu thuế cần có những chiến lược thích hợp với khu vực quan trọng này Số liệu trên cho thấy thu từ doanh nghiệp

có xu hướng tăng và vượt kế hoạch khoảng 7%, tuy nhiên tỷ lệ doanh nghiệp thua lỗ ngày càng tăng lên hàng năm, tỷ suất lợi nhuận của các doanh nghiệp trên địa bàn thấp hơn nhiều so với tỷ lệ này trên cả nước Vấn đề đặt ra là phải

Năm

So với kế hoạch (%)

So với tổng thu (%)

355

270 207

149

367

282

207 176

146 108

465

350 282

244 204

Năm

Tỷ đồng

chăng các doanh nghiệp thua lỗ vẫn phải hoàn thành nghĩa vụ thuế và quản lý thu thuế hiện nay chủ yếu sử dụng sức mạnh cưỡng chế để buộc các doanh nghiệp thua lỗ vẫn phải đóng thuế để đảm bảo số thu vượt kế hoạch? Hay các

dự toán thu không sát với thực tế và cơ quan thuế buộc phải hoàn thành các dự toán thu không phù hợp này?

Đánh giá sự tuân thủ nghĩa vụ thuế của các doanh nghiệp trên địa bàn Quận 9 : Như đã đề cập trong phần lý thuyết, sự tuân thủ nghĩa vụ thuế của doanh nghiệp không đơn giản chỉ là tuân thủ hay không tuân thủ mà thay đổi ở nhiều mức độ phức tạp Mô hình các cấp độ tuân thủ điều chỉnh đã đưa ra 4 cấp độ là (1) cam kết (2) chấp nhận (3) miễn cưỡng (4) từ chối, thể hiện hành vi của doanh nghiệp đối với nghĩa vụ thuế và quản lý thu thuế Lý thuyết này được chứng minh qua phân tích số liệu điều tra 350 doanh nghiệp trên địa bàn Quận 9

ở những quy mô khác nhau về lao động và vốn, ở các loại hình sở hữu khác nhau, ở các ngành kinh tế khác nhau (xem phụ lục 1 về mẫu điều tra)

2.3 Tổng quan tài liệu nghiên cứu

Các nghiên cứu về quản lý thu thuế đối với doanh nghiệp cho đến nay chủ yếu là của các tác giả nước ngoài Những nghiên cứu từ trước đến nay đều tập trung vào câu hỏi cơ bản là làm thế nào để cải thiện hiệu lực và hiệu quả của quản lý thu thuế Câu trả lời được giải quyết thông qua nhiều cách tiếp cận khác nhau Thứ nhất là nghiên cứu sự tác động của chính sách thuế đến hiệu lực quản

lý thu thuế Thứ hai là sự tác động của yếu tố chính trị như sức ép tranh cử, giành ghế quốc hội và lời hứa cải thiện ngân sách quốc gia đối với những nỗ lực thu thuế Hướng tiếp cận thứ ba là quản lý thu thuế phụ thuộc vào quá trình biến đổi của nội bộ cơ quan thuế Đó là sự tiếp cận vào cơ cấu bộ máy quản lý thu thuế và vấn đề nhân sự - tham nhũng tác động đến quản lý thu thuế

Tình hình nghiên cứu trong nước

Đề tài nghiên cứu tiến sĩ của Nguyễn Thị Lệ Thúy (2010): Hoàn thiện quản lý thu thuế của nhà nước nhằm tăng cường sự tuân thủ nghĩa vụ thuế của doanh nghiệp (Nghiên cứu tình huống của Hà Nội) Đề tài đã nêu lên được tầm quan trọng của các giải pháp quản lý sự nộp thuế của doanh nghiệp theo cấp độ tuân thủ nghĩa vụ thuế

Đề tài nghiên cứu thạc sĩ của Nguyễn Phi Khanh (2014): Các yếu tố tác động đến tổng số thu Thuế (Nghiên cứu ở các Quốc gia Đông Nam Á) Luận văn làm sáng tỏ các yếu tố ảnh hưởng đến nguồn thu thuế của các nước Đông Nam Á, trong đó tính tuân thủ là một yếu tố quan trọng

Đề tài nghiên cứu thạc sĩ của Đặng Ngọc Chiến (2015): Chi Cục thuế quận Đống Đa – TP Hà Nội tăng cường thanh tra, kiểm tra chống thất thu thuế Kết quả nghiên cứu cho thấy sự tuân thủ nghĩa vụ thuế của Người nộp thuế qua hệ thống thanh tra kiểm tra thuế Hạn chế của đề tài này là mang tính chất ép buộc không phải là sự tự nguyện của Người nộp Thuế

Tình hình nghiên cứu ngoài nước

Tác giả Bejakovie’(2000) đã viết: “cơ quan thuế cần xây dựng được hệ thống quản lý đáp ứng được những yếu tố thúc đẩy hành vi tuân thủ nghĩa vụ thuế Thứ nhất, đơn giản hóa quy trình tuân thủ nghĩa vụ thuế giảm thiểu chi phí tiếp cận thông tin Thứ hai cơ cấu lại tổ chức cơ quan thuế theo cơ cấu chức năng, kết hợp với cơ cấu bộ phận theo khách hàng, cơ cấu mạng lưới và cơ cấu ma trận; tư nhân hóa một số chức năng quản lý thuế và thiết lập tổ chức bán tự trị thu thuế Thứ ba, xây dựng một hệ thống đòn bẩy khuyến khích và hệ thống phạt đảm bảo tăng cường sự tuân thủ”

Bergman (1998) gợi ý rằng: “Sự tuân thủ nghĩa vụ thuế được đo bằng số thu mà cơ quan thuế giả định dựa theo luật thuế do doanh nghiệp thanh toán cho Ngân sách nhà nước Tuy nhiên, phạm vi mà doanh nghiệp phản đối các luật thuế lại phụ thuộc vào nhiều yếu tố trong đó có sự vui lòng tuân thủ nghĩa vụ thuế”

Các tác giả như Andrreoni J., Erard B (1998): “bắt đầu xem xét đến tính tự nguyện của sự tuân thủ Tính tự nguyện sau đó đã được một số cơ quan thuế như

cơ quan thu nội địa Hoa Kỳ (IRS) xem xét đến trong các định nghĩa về khoảng cách thuế Theo đó, tuân thủ nghĩa vụ thuế được định nghĩa là hành vi chấp hành nghĩa vụ thuế một cách đầy đủ và tự nguyện Nếu doanh nghiệp tuân thủ nghĩa vụ thuế chỉ bởi vì sự đe doạ và trừng phạt thì đó dường như không phải là sự tuân thủ đúng nghĩa ngay cả khi 100% dự toán thuế được hoàn thành”

2.4 Các nghiên cứu thực hiện trước đây

2.4.1 Nghiên cứu của tác giả Nguyễn Thị Lệ Thuý (2009)

Trong nghiên cứu “Hoàn thiện quản lý thu thuế của nhà nước nhằm tăng cường sự tuân thủ thuế của doanh nghiệp” thực hiện tại Hà Nội, tác giả đã đi sâu phân tích các nhân tố ảnh hưởng đến hành vi tuân thủ thuế của người nộp thuế, đặc biệt các tác giả đã mở rộng nhận thức về những yếu tố khác ngoài kinh tế tác động đến ý thức tuân thủ thuế của người nộp như yếu tố xã hội, tâm lý

Hình 3.3.1 : Mô hình nghiên cứu của tác giả Nguyễn Thị Lệ Thuý

(Nguồn: Nguyễn Thị Lệ Thuý, 2009)

Theo mô hình trên, cơ quan thuế muốn hiểu sự tuân thủ thuế của doanh nghiệp, phải hiểu được môi trường trong đó các doanh nghiệp hoạt động Các yếu

tố nói trên giúp cơ quan thuế đánh giá sự đa dạng của môi trường-doanh nghiệp, từ

đó phát triển các huớng khác nhau để phân đoạn thị trường mục tiêu cho chiến lược quản lý thu Sự phức tạp của những yếu tố tác động đến sự tuân thủ thuế và mối quan hệ giữa những yếu tố này đòi hỏi cơ quan thuế cam kết thực hiện lâu dài các chiến lược tăng cường tuân thủ thuế Thách thức đối với cơ quan thuế là tăng

sự tuân thủ thuế trong khi giảm chi phí tuân thủ và thích ứng đối với doanh nghiệp, tăng sự tin tưởng của doanh nghiệp đối với cơ quan thuế

2.4.2 Nghiên cứu của tác giả Phan Thị Mỹ Dung (2016)

Trong mô hình nghiên cứu của mình, tác giả đã xác định được các nhân tố

có ảnh hưởng đến sự tuân thủ của các doanh nghiệp, đó là: đặc điểm doanh nghiệp, ngành nghề kinh doanh của doanh nghiệp, chất lượng dịch vụ thuế, chất lượng quản trị công, cấu trúc hệ thống thuế, yếu tố về kinh tế, chuẩn mực xã hội

Hình 3.3.2 : Mô hình nghiên cứu của tác giả Phan Thị Mỹ Dung

(Nguồn: Phan Thị Mỹ Dung, 2016)

2.4.3 Mô hình nghiên cứu đề xuất

Cho đến nay thông qua nhiều cách tiếp cận khác nhau chưa có nghiên cứu nào nghiên cứu đến các yếu tố ảnh hưởng đến sự tuân thủ pháp luật Thuế của người nộp tthuế Những nghiên cứu từ trước đến nay đều tập trung vào câu hỏi cơ bản là làm thế nào để cải thiện hiệu lực và hiệu quả của quản lý thu thuế Câu trả lời được giải quyết thông qua nhiều cách tiếp cận khác nhau và đảm bảo sự tuân thủ và giảm chi phí, tăng cường số nộp số thu cho ngân sách nhà nước bằng đổi mới hệ thống thanh tra thuế dựa trên rủi ro với sự hỗ trợ của công nghệ kiểm toán

và công nghệ thông tin

Những nghiên cứu về quản lý thu thuế chưa hướng vào sự tuân thủ của người nộp thuế chỉ là cách giải quyết tạm thời đảm bảo sự tuân thủ của đối tượng

dựa vào cách tiếp cận về số liệu: Nhiệm vụ của nhà quản lý Thuế, Nhận Thức của

người nộp Thuế, Chế độ và chính sách tập huấn

Dựa trên các nghiên cứu về quản lý thu thuế đối với doanh nghiệp trước đây chủ yếu là của các tác giả nước ngoài như Fischer và cộng sự (1992), Bobek (1997), Manaf (2004), Wenzel (2004), Chau & Leung (2009) làm nền tảng cho nghiên cứu này Trên cơ sở thảo luận nhóm chuyên gia tác giả đề xuất thêm 3 yếu

tố phối hợp để nghiên cứu đến các yếu tố ảnh hưởng sự tuân thủ pháp luật Thuế

của doanh nghiệp: Sự tin tưởng của NNT; Thực trạng nộp Thuế : gồm Kê khai

chứng từ thuế và Kê khai số tiền thuế.

Hình 3.1 : Mô hình nghiên cứu đề xuất

(Nguồn : Trên cơ sở lý luận và kết quả thảo luận nhóm, 2017)

* Mười biến độc lập ảnh hưởng đến sự tuân thủ thuế của Doanh nghiệp

2.4.3.1 Lắng nghe và giải đáp thắc mắc của người nộp thuế

Kê khai chứng từ thuế

Sự tin tưởng của người nộp

H1

H2

H3

H6 H5 H4

H7

H8

H9

H10