Cơ sở lý luận và thực tiễn về công tác hướng nghiệp cho học sinh phổ thông
Cơ sở lý luận về công tác hướng nghiệp cho học sinh phổ thông 5 1 Khái niệm
Thuật ngữ hướng nghiệp đã xuất hiện trên toàn cầu hàng trăm năm, nhưng hiện nay vẫn còn nhiều người chưa hiểu đúng hoặc chưa nắm bắt đầy đủ ý nghĩa của nó.
Hướng nghiệp không chỉ đơn thuần là việc hướng dẫn và quyết định ngành nghề cho học sinh chuẩn bị tốt nghiệp, mà còn là quá trình giúp các em lựa chọn những ngành nghề có giá trị trong xã hội Nhiều người cho rằng đây là trách nhiệm riêng của nhà trường, nhưng thực tế, hướng nghiệp cần được hiểu một cách toàn diện hơn Vậy, nguồn gốc của hướng nghiệp là gì và cách hiểu đúng về nó là như thế nào?
Theo K Platônôp (1978), hướng nghiệp là một hệ thống các biện pháp tâm lý, giáo dục và y học, nhằm hỗ trợ con người trong việc lựa chọn nghề nghiệp phù hợp với hứng thú và năng lực cá nhân, đồng thời đáp ứng nhu cầu xã hội.
Hướng nghiệp có nhiều cách hiểu khác nhau tùy thuộc vào lĩnh vực, với các nhà tâm lý học cho rằng đó là hệ thống biện pháp giúp thế hệ trẻ chọn nghề phù hợp với nhu cầu xã hội và năng lực bản thân Các nhà kinh tế học nhìn nhận hướng nghiệp như mối quan hệ kinh tế giúp cá nhân phát triển khả năng lao động và tham gia vào lĩnh vực phù hợp Theo các nhà giáo dục học, hướng nghiệp là hoạt động của các tổ chức giáo dục nhằm giúp học sinh chọn nghề đúng đắn, phù hợp với năng lực, thể lực và tâm lý cá nhân trong bối cảnh nhu cầu kinh tế - xã hội Hướng nghiệp đóng vai trò quan trọng trong quá trình giáo dục và học tập tại trường.
Mặt khác, có thể xem xét khái niệm hướng nghiệp dưới góc độ xã hội và dưới góc độ giáo dục phổ thông:
Theo Phạm Tất Dong (2004), hướng nghiệp là trách nhiệm chung của toàn xã hội, đòi hỏi sự tham gia liên tục và đa dạng để trẻ em có thể được định hướng nghề nghiệp một cách hiệu quả Việc tận dụng các cơ sở như câu lạc bộ, nhà văn hóa, rạp chiếu phim, đài phát thanh, truyền hình, nhà xuất bản và thư viện sẽ giúp trẻ hiểu rõ hơn về các nghề nghiệp và đặc điểm công việc Các tổ chức này cần hỗ trợ thế hệ trẻ trong việc tìm hiểu nghề nghiệp mà họ quan tâm, từ đó giúp họ có sự lựa chọn phù hợp với nguyện vọng và sở thích Cuối cùng, các cơ sở sản xuất cũng cần tuyển chọn nhân lực dựa trên những mong muốn và định hướng nghề nghiệp của trẻ em, nhằm phát triển nhận thức về nghĩa vụ lao động và nhu cầu nhân lực của xã hội.
Hướng nghiệp cần được xã hội chú trọng, không nên để trẻ em tự chọn nghề một cách ngẫu nhiên Quá trình này giúp thế hệ trẻ định hướng vào thế giới nghề nghiệp, phát huy năng lực lao động và đạt được cuộc sống thỏa mãn từ công việc của mình.
Theo Phạm Tất Dong (2004), hướng nghiệp trong giáo dục phổ thông là hoạt động dạy của giáo viên và học sinh, nhằm giúp học sinh chọn lựa nghề nghiệp tương lai dựa trên năng lực, hứng thú cá nhân và nhu cầu nhân lực xã hội Hướng nghiệp được xem là sự tác động của hệ thống biện pháp từ nhà trường, gia đình và xã hội, trong đó trường học đóng vai trò chủ đạo để chuẩn bị cho thế hệ trẻ tham gia lao động tại các ngành nghề cần thiết Theo Từ điển Giáo dục học (2001), hướng nghiệp là hệ thống biện pháp hỗ trợ học sinh tìm hiểu và lựa chọn nghề nghiệp phù hợp với nguyện vọng, năng lực và điều kiện xã hội.
Hướng nghiệp được định nghĩa bởi Mạc Văn Trang (1993) là quá trình tuyên truyền và hướng dẫn giúp đối tượng hiểu biết về thế giới nghề nghiệp, thị trường lao động và đặc điểm cá nhân Từ đó, họ có thể lựa chọn nghề học và tìm kiếm việc làm phù hợp với nguyện vọng, hoàn cảnh và năng lực của bản thân (Lê Hồng Minh, 2010).
Hướng nghiệp, theo Phạm Tất Dong (2004), là hệ thống tác động của xã hội trong giáo dục, y học và kinh tế, giúp thế hệ trẻ lựa chọn nghề nghiệp phù hợp với sở thích, năng lực và nguyện vọng cá nhân, đồng thời đáp ứng nhu cầu nhân lực trong nền kinh tế quốc dân.
Hướng nghiệp, theo Nguyễn Văn Hộ (2006), là sự tác động của các lực lượng xã hội, với sự chỉ đạo của hệ thống sư phạm, nhằm giúp thế hệ trẻ làm quen với những ngành nghề phổ biến Mục tiêu là giúp các em có thể lựa chọn nghề nghiệp tương lai một cách có ý thức khi tốt nghiệp.
Theo Điều 3 Nghị định 75/2006/NĐ-CP, hướng nghiệp trong giáo dục là hệ thống biện pháp giúp học sinh có kiến thức và khả năng lựa chọn nghề nghiệp, kết hợp nguyện vọng cá nhân với nhu cầu lao động xã hội Hướng nghiệp không chỉ là quyết định nghề mà còn giúp học sinh hiểu biết về bản thân và thế giới nghề nghiệp, từ đó lựa chọn nghề phù hợp Mục tiêu của hướng nghiệp là giáo dục sự lựa chọn nghề một cách có chủ đích, đảm bảo hạnh phúc và hiệu suất lao động cao cho học sinh, đồng thời cống hiến cho xã hội Hướng nghiệp được thực hiện không chỉ trong nhà trường mà còn tại gia đình và cộng đồng, với sự hỗ trợ của các cơ quan, tổ chức xã hội, đặc biệt là cha mẹ học sinh.
Hiện nay, hướng nghiệp được hiểu là một quá trình liên tục giúp mọi người xác định mong muốn và năng lực của bản thân thông qua thông tin và tư vấn về thị trường lao động và sự phát triển nghề nghiệp Mục tiêu của hướng nghiệp không chỉ là lựa chọn nghề nghiệp phù hợp mà còn hỗ trợ cá nhân vượt qua khó khăn và thích ứng với sự thay đổi của xã hội Để thành công trong nghề nghiệp và xây dựng cuộc sống tốt đẹp, con người cần linh hoạt, đa dạng và có khả năng thích ứng cao trong thế giới việc làm, không chỉ tập trung vào một nghề mà mở rộng ra nhiều nhóm nghề khác nhau.
Hướng nghiệp là một hoạt động giáo dục quan trọng trong và ngoài trường phổ thông, giúp học sinh tìm hiểu về nghề nghiệp và lựa chọn nghề phù hợp Mục tiêu của hướng nghiệp là phát huy tối đa năng lực cá nhân và đáp ứng nhu cầu nhân lực của xã hội Điều này đòi hỏi sự tham gia đồng bộ của nhiều bộ phận trong xã hội nhằm khai thác hợp lý lực lượng lao động dự trữ của đất nước.
2.1.1.2 Khái niệm giáo dục hướng nghiệp
Giáo dục hướng nghiệp trong trường phổ thông, theo Phạm Tất Dong (2004), là hoạt động giữa thầy và trò nhằm giúp học sinh lựa chọn nghề nghiệp tương lai dựa trên phân tích năng lực, hứng thú cá nhân và nhu cầu nhân lực xã hội Đây là một phần của giáo dục toàn diện, thực hiện qua nhiều hình thức khác nhau, với mục tiêu hỗ trợ học sinh trong việc chọn nghề phù hợp với nguyện vọng và khả năng của bản thân, đồng thời đáp ứng nhu cầu phát triển kinh tế - xã hội Giáo dục hướng nghiệp không chỉ quyết định nghề cho cá nhân mà còn điều chỉnh động cơ và hứng thú nghề nghiệp, giúp học sinh có ý thức trong việc lựa chọn nghề ngay từ khi còn học tại trường (Lê Thị Thanh Thủy, 2013).
Giáo dục hướng nghiệp đóng vai trò quan trọng trong việc định hướng nghề nghiệp cho thanh niên và học sinh tại trường phổ thông Nó giúp các em lựa chọn nghề nghiệp phù hợp với năng lực, sở thích và nhu cầu lao động của xã hội, địa phương Đồng thời, việc kết hợp hướng nghiệp trong nhà trường với hoạt động lao động sản xuất, tham quan và thực tập tại các nhà máy, xí nghiệp sẽ nâng cao nhận thức của học sinh về nghề nghiệp.
2.1.1.3 Khái niệm công tác hướng nghiệp