Cơ sở lý luận và thực tiễn
Cơ sở lý luận về quản lý thu, chi NSNN
2.1.1 Khái quát về ngân sách Nhà nước
2.1.1.1 Khái niệm, đặc điểm ngân sách Nhà nước * Khái niệm ngân sách Nhà nước
Ngân sách thường được hiểu là tổng số thu và chi của một đơn vị trong một khoảng thời gian xác định Nó cũng có thể được coi là bảng tính toán các chi phí cần thiết để thực hiện một kế hoạch hoặc chương trình cụ thể Khi chủ thể là Nhà nước, khái niệm này được gọi là ngân sách Nhà nước.
Ngân sách Nhà nước (NSNN) được định nghĩa là tổng số thu và chi của một đơn vị trong một khoảng thời gian nhất định, nhằm quản lý tài chính quốc gia một cách thống nhất và hiệu quả Luật NSNN, được thông qua vào ngày 16/12/2002 và sửa đổi bởi Luật số 83/2015/QH13 ngày 25/6/2015, quy định rõ về việc lập, chấp hành, kiểm toán và giám sát ngân sách nhà nước, đồng thời xác định trách nhiệm của các cơ quan, tổ chức và cá nhân trong việc quản lý và sử dụng ngân sách Mục tiêu của NSNN là củng cố kỷ luật tài chính, sử dụng tiết kiệm và hiệu quả tài sản của Nhà nước, phục vụ cho công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, phát triển kinh tế - xã hội, nâng cao đời sống nhân dân, và đảm bảo quốc phòng, an ninh, đối ngoại.
Ngân sách Nhà nước phản ánh các mối quan hệ lợi ích kinh tế giữa Nhà nước và các đối tượng như doanh nghiệp, hộ gia đình, cá nhân trong và ngoài nước Những con số thu, chi không chỉ là dữ liệu mà còn gắn liền với quá trình hình thành, phân phối và sử dụng quỹ ngân sách, thể hiện sự tương tác giữa các bên liên quan.
2.1.1.2 Vai trò cuả ngân sách Nhà nước
* Vai trò của NSNN có thể được xem xét dưới hai góc độ
- Công cụ truyền thống từ xưa đến nay là tập trung nguồn lực để đảm bảo sự tồn tại và hoạt động của bộ máy Nhà nước.
- Công cụ của Nhà nước trong quản lý vĩ mô nền kinh tế xã hội.
* Vai trò của ngân sách Nhà nước trong việc đảm bảo duy trì sự tồn tại và hoạt động của bộ máy Nhà nước
Nhà nước sử dụng quyền lực chính trị, kinh tế và uy tín để phân phối tài sản xã hội, nhằm duy trì hoạt động của bộ máy Nhà nước Các nguồn lực tài chính chủ yếu từ trong nước, thu hút từ mọi lĩnh vực và thành phần kinh tế, với thuế là hình thức thu phổ biến và nguồn thu chủ yếu.
Nhà nước sử dụng các nguồn lực để chi trả lương cho công chức, công an và quân đội, đồng thời quản lý hành chính và xây dựng cơ sở hạ tầng Ngoài ra, nguồn lực cũng được dùng để mua sắm trang thiết bị phục vụ hoạt động của các cơ quan Nhà nước, nhằm đảm bảo thực hiện hiệu quả các nhiệm vụ của Nhà nước.
Quá trình huy động và sử dụng các nguồn lực của Nhà nước cần được kiểm soát và điều chỉnh hợp lý để đảm bảo tính tiết kiệm và hiệu quả Việc này không chỉ giúp duy trì hoạt động của bộ máy Nhà nước mà còn hỗ trợ thực hiện các nhiệm vụ khác của Nhà nước một cách hiệu quả.
* Vai trò của ngân sách Nhà nước trong việc thực hiện các nhiệm vụ kinh tế - xã hội
Trong nền kinh tế thị trường, Nhà nước có vai trò quan trọng trong việc đảm bảo hiệu quả, khuyến khích công bằng, và thúc đẩy tăng trưởng bền vững cũng như ổn định kinh tế vĩ mô Ngân sách nhà nước (NSNN) là một trong những công cụ thiết yếu để thực hiện các nhiệm vụ này.
Thứ nhất, NSNN đóng vai trò quan trọng trong việc đảm bảo nền kinh tế sản xuất có hiệu quả.
Thuế đóng vai trò quan trọng trong việc hạn chế độc quyền và điều chỉnh các ảnh hưởng ngoại ứng, đồng thời định hướng đầu tư và giảm thiểu thông tin không cân xứng Nhà nước có thể áp dụng ưu đãi thuế cho các vùng tiềm năng chưa được khai thác, điều tiết lợi nhuận của các hãng độc quyền và đánh thuế ô nhiễm môi trường Ngoài ra, ngân sách nhà nước được sử dụng để cung cấp hàng hóa công cộng như kết cấu hạ tầng và thông tin, đầu tư vào các ngành then chốt và hỗ trợ tài chính cho doanh nghiệp cần nâng đỡ.
Thứ hai, NSNN đóng vai trò quan trọng trong việc thực hiện công bằng xã hội
Nhà nước áp dụng công cụ thuế và chi tiêu để điều chỉnh thu nhập, nhằm giảm bất công trong phân phối thu nhập Cụ thể, thuế lũy tiến được áp dụng cho người có thu nhập cao, trong khi thuế tiêu thụ đặc biệt với mức cao được đánh vào hàng hóa xa xỉ mà chủ yếu người giàu tiêu dùng Đồng thời, nhà nước cũng giảm thuế cho các hàng hóa thiết yếu, phục vụ chủ yếu cho người có thu nhập thấp.
Trong việc giải quyết các vấn đề xã hội, ngân sách nhà nước (NSNN) đóng vai trò quan trọng thông qua các hoạt động chi tiêu, như đầu tư nâng cấp và xây dựng cơ sở hạ tầng ở những vùng khó khăn, tài trợ cho chính sách xóa đói giảm nghèo, và hỗ trợ tài chính cho việc tạo việc làm.
Thứ ba, NSNN đóng vai trò quan trọng trong việc thực hiện các mục tiêu tăng trưởng và ổn định kinh tế vĩ mô.
Nhà nước áp dụng các công cụ tài khóa và tiền tệ nhằm thúc đẩy tăng trưởng kinh tế bền vững và nâng cao năng suất Đồng thời, việc quản lý hiệu quả thuế và chi tiêu ngân sách, cũng như điều chỉnh tín dụng và lãi suất, giúp kiểm soát lạm phát và giảm thiểu tỷ lệ thất nghiệp trong các chu kỳ kinh doanh.
Để phát huy vai trò tích cực của ngân sách nhà nước (NSNN), việc sử dụng đúng các chức năng của nó trong thực tiễn là điều cần thiết Ngược lại, nếu NSNN bị sử dụng sai cách, nó có thể cản trở sự phát triển kinh tế xã hội và làm gia tăng các khuyết tật trên thị trường.
2.1.1.3 Phân cấp ngân sách Nhà nước
Phân cấp ngân sách Nhà nước là một yếu tố cần thiết trong hệ thống NSNN, giúp xác định rõ trách nhiệm và quyền hạn của các cấp chính quyền trong việc quản lý thu chi ngân sách Việc này không chỉ gắn kết các hoạt động của NSNN với các hoạt động kinh tế - xã hội mà còn đảm bảo nguồn tài chính quốc gia được phân phối và sử dụng một cách công bằng, hợp lý và hiệu quả, phục vụ cho các mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội của đất nước.
Phân cấp quản lý ngân sách Nhà nước hợp lý không chỉ đảm bảo tài chính cho hoạt động của các cấp chính quyền mà còn phát huy lợi thế của từng vùng, điều tiết vĩ mô nền kinh tế Nó cải thiện quản lý và kế hoạch hóa ngân sách, điều chỉnh mối quan hệ giữa các cấp chính quyền và ngân sách, từ đó tăng cường vai trò điều chỉnh vĩ mô của ngân sách Nhà nước Đồng thời, phân cấp này cũng thúc đẩy sự hoàn thiện trong quản lý kinh tế - xã hội.
Nội dung phân cấp ngân sách
Phân cấp quản lý ngân sách Nhà nước là quá trình xử lý mối quan hệ giữa các cấp chính quyền từ trung ương đến địa phương, nhằm hình thành cơ chế phân chia quyền lực trong quản lý ngân sách Nội dung phân cấp này chủ yếu bao gồm ba khía cạnh quan trọng.
Cơ sở thực tiễn về quản lý thu chi ngân sách Nhà nước
Từ năm 1961, Hàn Quốc đã ban hành Luật Quản lý tài chính với các quy định nhằm điều chỉnh vấn đề tài chính Luật này đã trải qua 25 lần sửa đổi, bổ sung để cụ thể hóa các quy định, đảm bảo tính công khai và minh bạch Đồng thời, các cơ quan chức năng cũng tăng cường công tác kiểm tra, thanh tra và giám sát nhằm nâng cao hiệu quả thực thi Luật.
Chính phủ và Bộ Tài chính Hàn Quốc đã ban hành các quy định cụ thể để kiểm soát ngân sách từ khâu phân bổ, đảm bảo tính tập trung và không dàn trải Ngân sách cho các cơ quan Nhà nước phải phù hợp với chức năng và nhiệm vụ của từng đơn vị, trong đó công tác lập dự toán hàng năm là rất quan trọng Các cơ quan cần dựa vào định mức chi tiêu theo Luật Quản lý ngân sách và phối hợp với Bộ Tài chính để xây dựng dự toán Bộ Tài chính có trách nhiệm thẩm tra, trong khi lãnh đạo các cơ quan phải giải trình rõ ràng về việc sử dụng ngân sách Đối với các chương trình, dự án, các đơn vị chủ trì cần làm rõ mục tiêu và lợi ích kinh tế - xã hội để có căn cứ bố trí kinh phí Giám sát giải ngân được chú trọng, với đánh giá hàng năm về kết quả thực hiện Nếu giải ngân chậm hoặc không đạt mục tiêu, sẽ cắt giảm kinh phí hoặc dừng chương trình, dự án kém hiệu quả Kinh nghiệm từ Hàn Quốc cho thấy, kiểm soát tốt các chương trình, dự án không chỉ tiết kiệm mà còn chống lãng phí ngân sách Nhà nước.
Việc tăng cường trách nhiệm của người đứng đầu cơ quan và áp dụng chế tài xử lý vi phạm trong quy trình lập, phân bổ, quản lý và sử dụng ngân sách nhà nước (NSNN) là giải pháp quan trọng để tiết kiệm và chống lãng phí Quản lý ngân sách theo kết quả đầu ra, lấy cảm hứng từ kinh nghiệm của Singapore, chuyển đổi từ mô hình quản lý “mệnh lệnh và kiểm soát” sang “thúc đẩy và hỗ trợ”, nhấn mạnh vai trò của kết quả hoạt động cá nhân và tổ chức trong việc thực hiện nhiệm vụ chiến lược dài hạn của Nhà nước trong cung cấp dịch vụ công.
KSC NSNN theo kết quả đầu ra là phương thức mà Nhà nước đầu tư một khoản tiền nhất định để mua các dịch vụ công từ các Bộ, ngành hoặc đơn vị, với các tiêu chí rõ ràng về số lượng, chất lượng, thời gian và địa điểm cung cấp Các Bộ trưởng và Thủ trưởng các đơn vị chịu trách nhiệm trước Chính phủ và Quốc hội về việc sử dụng ngân sách đó theo cam kết ban đầu, trong khi Nhà nước không can thiệp sâu vào quá trình sử dụng mà chỉ quan tâm đến hiệu quả và kết quả đầu ra của các chương trình đã được phê duyệt Nguyên lý lập ngân sách theo kết quả đầu ra ở Singapore yêu cầu các nhà quản lý khu vực công phải có trách nhiệm hơn và tạo điều kiện cho họ có quyền tự chủ trong quản lý để đạt được mục tiêu Các Bộ, ngành sẽ được quản lý theo mô hình TCTC, với các cơ quan nhà nước có kết quả đầu ra và mục tiêu hoạt động rõ ràng, linh hoạt trong quản lý để cung cấp dịch vụ hiệu quả hơn Một cơ quan được xem là tự chủ về tài chính khi đáp ứng đủ bốn yếu tố cơ bản cho việc lập ngân sách theo kết quả đầu ra.
Xác định mục tiêu công việc và sản phẩm đầu ra là trách nhiệm quan trọng của người đứng đầu cơ quan, đơn vị Hàng năm, họ cần trình bày mục tiêu công việc và đầu ra lên Bộ trưởng để được phân bổ ngân sách Phương thức phân bổ này dựa trên việc "bỏ phiếu" và điều chỉnh tăng dự toán theo tỷ lệ nhất định so với năm trước, nhằm bù đắp cho sự gia tăng chi phí đầu vào như giá cả.
Trước đây, hệ thống phân bổ ngân sách ở Singapore chủ yếu dựa vào yếu tố đầu vào, liên quan đến các nội dung chi tiêu cụ thể Các bộ, ngành chỉ cần lập ngân sách dựa trên số lượng đầu vào cần thiết cho hoạt động của mình mà không có sự liên kết giữa đầu vào và đầu ra.
Hệ thống lập ngân sách theo kết quả đầu ra hiện nay yêu cầu Chính phủ đóng vai trò là người mua dịch vụ thay mặt cho người nộp thuế Chính phủ coi các Bộ, ngành như những nhà cung cấp dịch vụ và phân bổ ngân sách dựa trên mức độ hoàn thành công việc Điều này giúp các Bộ, ngành nâng cao trách nhiệm với nhiệm vụ của mình.
Cơ chế khuyến khích hoàn thành mục tiêu đề ra giúp các Bộ, ngành sử dụng hiệu quả nguồn vốn ngân sách, cho phép giữ lại phần ngân sách thừa nếu đạt và vượt mục tiêu Thủ trưởng cơ quan sẽ được trao quyền linh hoạt trong quản lý tổ chức, nhân sự và tài chính trong phạm vi ngân sách được duyệt Tại Singapore, việc lập ngân sách theo kết quả đầu ra bắt đầu bằng việc xác định kế hoạch đầu ra, là công cụ giám sát quan trọng cho các cơ quan tự chủ, yêu cầu họ phải đạt được kết quả tương xứng với nguồn lực phân bổ Trách nhiệm này đi đôi với quyền quản lý, và kế hoạch đầu ra cần được xây dựng phù hợp với các chiến lược đã đề ra.
Việc phân bổ ngân sách hàng năm cần gắn liền với mức sản lượng đầu ra để đánh giá hiệu quả hoạt động của đơn vị Kế hoạch đầu ra không chỉ là công cụ đánh giá mà còn khuyến khích đạt mục tiêu Tại Singapore, kết quả hoạt động của một đơn vị được đánh giá qua 5 chỉ số: kết quả tài chính, số lượng sản phẩm đầu ra, chất lượng dịch vụ, hiệu quả hoạt động và kết quả hoạt động.
2.2.2 Kinh nghiệm quản lý Ngân sách Nhà nước ở một số địa phương của Việt Nam
2.2.2.1 Kinh nghiệm quản lý NSNN ở huyện Kim Động – tỉnh Hưng Yên Huyện Kim Động, tỉnh Hưng Yên là một trong những huyện đồng bằng bên bờ tả ngạn sông Hồng Những năm trước 2009 tình hình thu NSNN trên địa bàn huyện còn khá nhiều tồn tại như tình hình thất thu NSNN diễn ra triền miên, ngân sách huyện phụ thuộc chủ yếu vào NS cấp trên, tình hình trốn thuế, gian lận thương mại, những thủ tục hành chính thuế rườm rà còn gây bức súc nhiều trong nhân dân Sau kỳ họp thứ 10 HĐND tỉnh đã thông qua Nghị quyết số 143/2010/NQ-HĐ về việc phân cấp quản lý ngân sách và định mức phân bổ ngân sách, chế độ chi ngân sách tỉnh Hưng Yên Trong lĩnh vực thu, căn cứ trên Nghị quyết của HĐND, UBND tỉnh đã ban hành Quyết định số 24/2010/QĐ-UB ngày 17/12/2010 về việc phân cấp quản lý ngân sách các cấp chính quyền thuộc tỉnh Hưng Yên và Nghị quyết đại hội Đảng bộ huyện và Nghị quyết về Quy hoạch tổng thể phát triển kinh tế xã hội thời kỳ 2011-2020 của HĐND, UBND huyện diễn ra vào cuối năm 2010 tình hình thu, chi NSNN trên địa bàn huyện đã có những bước tiến vượt bậc, tính đến năm 2013 những thành tựu trong thu, chi NSNN mà huyện đạt được có thể kể như:
- Tình hình thu NSNN luôn vượt kế hoạch trên giao;
- Thu ngân sách tại địa phương đã chiếm trên 50% thu NSNN trên toàn huyện và bớt phụ thuộc vào NS cấp trên;
- Chi NSNN được đánh giá là tiết kiệm và hợp lý, luôn đạt mục tiêu dự toán, ít phải điều chỉnh;
Tình hình kinh tế chính trị tại huyện đang ổn định và có xu hướng phát triển tích cực Để đạt được những thành tựu này, huyện đã triển khai nhiều giải pháp liên quan đến thu chi ngân sách nhà nước.
- Chấp hành và triển khai nghiêm túc, nhanh chóng tới các đối tượng nộp thuế về cải cách hành chính trong lĩnh vực thuế của tổng cục Thuế;
- Tuyên truyền, vận động người dân chấp hành nghiêm chỉnh nghĩa vụ thuế
- Đào tạo nâng cao trình độ với cán bộ thuế, cán bộ KBNN;
- Hiện đại hóa hệ thống thu thuế tại cơ quan thuế và hệ thống quản lý thu chi tại KBNN.
2.2.2.2 Kinh nghiệm quản lý NSNN ở thị xã Từ Sơn – tỉnh Bắc Ninh Thị xã Từ Sơn là một trong hai địa phương trên địa bàn tỉnh Bắc Ninh tự cân đối thu, chi NSNN và cũng là địa phương có đóng góp vào NSNN tỉnh cao nhất toàn tỉnh (trên 30%) Để có được những kết quả này Đảng ủy, UBND huyện đã nỗ lực cố gắng trong công tác thu chi NSNN, với hàng loạt các giải pháp có tính hiệu quả cao:
- Tăng cường quản lý chi NSNN chặt chẽ;
- Bồi dưỡng, học tập nâng cao tình độ chuyên môn cho đội ngũ cán bộ thuế, KBNN, Thanh tra Nhà nước;
Để nâng cao hiệu quả quản lý và chống thất thu ngân sách nhà nước, cần tập trung vào việc thu các loại tiền thuê đất từ dự án, tiền giao đất ở cho dân, và nguồn thu từ đấu giá đất nhằm tạo vốn xây dựng cơ sở hạ tầng Đồng thời, cần chú trọng vào việc thu ngân sách trong cân đối, thu ngân sách ngoài cân đối, cũng như thu từ tín phiếu và trái phiếu.
Các ngành chức năng của tỉnh cần phối hợp chặt chẽ để thường xuyên kiểm tra và kiểm soát thị trường, nhằm ngăn chặn kịp thời các hành vi buôn lậu, gian lận thương mại và hàng giả, đồng thời phát hiện những biểu hiện trốn thuế và lậu thuế.
- Quản lý và sử dụng NSNN theo hướng khai thác và nuôi dưỡng nguồn thu cho NSNN.
2.2.3 Bài học kinh nghiệm rút ra cho huyện Chợ Đồn
Dựa trên nghiên cứu lý luận về ngân sách nhà nước, tổ chức hệ thống ngân sách và các yêu cầu quản lý thu chi ngân sách tại một số quốc gia, có thể rút ra những kinh nghiệm quý giá để áp dụng vào quản lý ngân sách nhà nước và quản lý thu chi ngân sách địa phương ở Việt Nam, đặc biệt là tại huyện Chợ Đồn.