Tính cấp thiết của đề tài
Đầu tư xây dựng cơ bản (XDCB) đóng vai trò quan trọng trong việc phát triển hạ tầng cho nền kinh tế - xã hội Hàng năm, nguồn vốn từ ngân sách nhà nước và các nguồn lực xã hội dành cho đầu tư XDCB chiếm tỷ trọng lớn trong tổng chi của xã hội và ngân sách nhà nước Tuy nhiên, việc quản lý và thanh toán vốn đầu tư XDCB vẫn gặp nhiều khó khăn, dẫn đến các hiện tượng tiêu cực, gây lãng phí và thất thoát vốn đầu tư.
Trong bối cảnh kinh tế toàn cầu phức tạp và khó khăn trong nước, việc kiểm soát chi ngân sách nhà nước (NSNN), đặc biệt là chi đầu tư xây dựng cơ bản (XDCB), trở nên cực kỳ quan trọng Nếu không được kiểm soát chặt chẽ, vốn đầu tư từ NSNN có thể bị thất thoát, lãng phí và dẫn đến hiệu quả đầu tư kém Điều này không chỉ gây ra lạm phát mà còn làm gia tăng tỷ lệ nợ công, ảnh hưởng đến sự ổn định kinh tế vĩ mô và an sinh xã hội.
Việc tăng cường kiểm soát chi đầu tư XDCB là cần thiết để giám sát hiệu quả nguồn lực tài chính nhà nước, giúp thực hành tiết kiệm, chống lãng phí, ổn định kinh tế vĩ mô, kiềm chế lạm phát và đảm bảo an sinh xã hội Thời gian qua, KBNN đã thực hiện tốt vai trò kiểm soát chi NSNN, đặc biệt là trong lĩnh vực chi đầu tư.
XDCB đã giúp tiết kiệm cho NSNN hàng trăm tỷ đồng thông qua việc phát hiện và loại bỏ các khoản thanh toán không đúng chế độ Tuy nhiên, công tác kiểm soát chi đầu tư của KBNN vẫn chưa được chú trọng đúng mức, với nhiều bất cập trong phạm vi và nội dung kiểm soát, không đáp ứng kịp thời với xu thế đổi mới Cần thiết phải giải quyết vấn đề này để nâng cao hiệu quả của vốn đầu tư xây dựng cơ bản.
Công tác kiểm soát chi đầu tư XDCB là nhiệm vụ quan trọng và khó khăn của cơ quan kiểm soát chi, ảnh hưởng trực tiếp đến tốc độ tăng trưởng kinh tế và thúc đẩy đầu tư xã hội Tại thị xã Phú Thọ, chính quyền địa phương và các cơ quan chuyên môn, đặc biệt là KBNN, luôn quan tâm và bám sát chỉ đạo nhằm tháo gỡ khó khăn, đảm bảo mỗi đồng vốn chi ra đúng chế độ, hiệu quả và tiết kiệm Điều này góp phần nâng cao chất lượng kiểm soát chi đầu tư XDCB tại địa phương.
Xuất phát từ những vấn đề lý luận và thực tiễn tại nơi công tác, cùng với kiến thức quản lý kinh tế từ lớp Thạc sĩ tại Học viện Nông nghiệp Việt Nam, tôi đã chọn đề tài “Tăng cường kiểm soát chi đầu tư xây dựng cơ bản trên địa bàn thị xã Phú Thọ” làm đối tượng nghiên cứu cho luận văn của mình.
Mục tiêu nghiên cứu
M ụ c tiêu chung
Để nâng cao hiệu quả công tác kiểm soát chi đầu tư xây dựng cơ bản tại thị xã Phú Thọ, cần đánh giá thực trạng hiện tại và đưa ra các giải pháp cụ thể Mục tiêu là đảm bảo sử dụng vốn đầu tư đúng mục đích, đúng đối tượng, đồng thời tiết kiệm và mang lại hiệu quả cao nhất.
M ụ c tiêu c ụ th ể
Bài viết này nhằm hệ thống hóa các cơ sở lý luận và thực tiễn liên quan đến kiểm soát chi đầu tư xây dựng cơ bản tại thị xã Phú Thọ Đồng thời, nó cũng đánh giá thực trạng của việc kiểm soát chi đầu tư XDCB trong khu vực này trong thời gian qua.
Phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến việc kiểm soát chi đầu tư xây dựng cơ bản (XDCB) tại thị xã Phú Thọ là rất cần thiết Việc hiểu rõ các yếu tố này sẽ giúp nâng cao hiệu quả quản lý và sử dụng ngân sách Để tăng cường kiểm soát chi đầu tư XDCB trong thời gian tới, cần đề xuất một số giải pháp cụ thể, bao gồm cải thiện quy trình giám sát, tăng cường đào tạo nguồn nhân lực và áp dụng công nghệ thông tin vào quản lý dự án.
Câu h ỏ i nghiên c ứ u
Để đạt được mục tiêu nghiên cứu phải trả lời những câu hỏi sau đây:
(1) Cơ sở lý luận về kiểm soát chi đầu tư XDCB trên địa bàn thị xã Phú Thọ là gì?
(2) Thực trạng kiểm soát chi đầu tư XDCB trên địa bàn thị xã Phú Thọ hiện nay ra sao?
(3) Những yếu tố ảnh hưởng đến công tác kiểm soát chi đầu tư XDCB trên địa bàn thị xã Phú Thọ là những yếu tố nào?
(4) Giải pháp nào giúp tăng cường kiểm soát chi đầu tư XDCB trên địa bàn thị xã Phú Thọtrong thời gian tới?
Đối tượ ng và ph ạ m vi nghiên c ứ u
Đối tượ ng nghiên c ứ u
Đề tài nghiên cứu tập trung vào các vấn đề lý luận và thực tiễn liên quan đến việc kiểm soát chi đầu tư xây dựng cơ bản (XDCB) tại thị xã Phú Thọ, tỉnh Phú Thọ Đối tượng điều tra bao gồm các chủ đầu tư và ban quản lý dự án đầu tư XDCB hoạt động trong khu vực này.
Ph ạ m vi nghiên c ứ u
Về nội dung: Đánh giá thực trạng kiểm soát chi đầu tư XDCB trên địa bàn thị xã Phú Thọtrong giai đoạn 2015 – 2017
Về không gian: Đề tài tiến hành nghiên cứu công tác kiểm soát chi đầu tư XDCB trên địa bànthị xã Phú Thọ, Tỉnh Phú Thọ
Trong khoảng thời gian từ năm 2015 đến 2017, nghiên cứu đã tiến hành điều tra và thu thập số liệu liên quan đến kiểm soát chi đầu tư xây dựng cơ bản (XDCB) tại thị xã Phú Thọ Dựa trên những dữ liệu thu thập được, bài viết đề xuất các giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả quản lý và kiểm soát chi tiêu trong lĩnh vực đầu tư XDCB tại địa phương này.
Nh ững đóng góp mớ i c ủa đề tài
Hệ thống hóa có chọn lọc và bổ sung làm rõ thêm về lý luận về kiểm soát chi đầu tư XDCB trên địa bànthị xã Phú Thọ
Bài viết này phân tích và đánh giá thực trạng kiểm soát chi đầu tư xây dựng cơ bản (XDCB) tại thị xã Phú Thọ, nhằm chỉ ra những vấn đề còn hạn chế trong quá trình kiểm soát Đồng thời, bài viết cũng phân tích nguyên nhân của những hạn chế này, từ đó đưa ra những giải pháp khả thi để cải thiện hiệu quả kiểm soát chi đầu tư XDCB tại địa phương.
Các quan điểm, giải pháp và kiến nghị trong luận văn có thể được áp dụng ngay vào thực tiễn kiểm soát chi đầu tư xây dựng cơ bản tại thị xã Phú Thọ, nhằm nâng cao hiệu quả quản lý ngân sách nhà nước.
PHẦN 2 CƠ SỞ LÝLUẬN VÀ THỰC TIỄNVỀ KIỂM SOÁT CHI ĐẦU TƯ XÂY DỤNG CƠ BẢN
Cơ sở lý luận
Một số khái niệm
2.1.1.1 Đầu tư xây dựng cơ bản
Đầu tư là một thuật ngữ phổ biến trong kinh tế, phản ánh các hoạt động nhằm phục vụ cuộc sống như đầu tư sức lực, trí tuệ và vốn vào các dự án kinh tế - xã hội Đầu tư có thể được định nghĩa tổng quát là việc bỏ tiền hoặc tài sản vào các nguồn lực vật chất và phi vật chất trong một khoảng thời gian nhất định để tạo ra hoặc gia tăng năng lực, từ đó tăng thu nhập quốc gia hoặc thay thế tài sản hao mòn (Trần Văn Giao, 2012) Đầu tư xây dựng cơ bản (XDCB) là một loại hình đầu tư cụ thể, với mục tiêu sử dụng vốn để tạo ra các sản phẩm XDCB, bao gồm cơ sở vật chất kỹ thuật như nhà máy, hệ thống giao thông, công trình thủy lợi, trường học và bệnh viện.
Dự án đầu tư XDCB bao gồm các đề xuất nhằm đầu tư vốn cho việc xây dựng mới, mở rộng hoặc cải tạo cơ sở vật chất Mục tiêu của dự án là đạt được tăng trưởng kinh tế về số lượng và cải thiện chất lượng sản phẩm hoặc dịch vụ trong một khoảng thời gian nhất định.
Các nguồn vốn đầu tư xây dựng cơ bản (XDCB) trong xã hội bao gồm vốn từ Ngân sách nhà nước và vốn ngoài Ngân sách nhà nước.
Vốn đầu tư xây dựng cơ bản ngoài ngân sách nhà nước là hoạt động sử dụng các nguồn vốn như tín dụng đầu tư phát triển, vay từ ngân hàng thương mại, và vốn từ doanh nghiệp cũng như khu vực dân doanh và đầu tư trực tiếp nước ngoài.
Vốn đầu tư XDCB từ Ngân sách nhà nước là các hoạt động đầu tư xây dựng cơ bản, được tài trợ hoàn toàn từ nguồn vốn của Ngân sách nhà nước.
2.1.1.2 C hi đầu tư xây dựng cơ bản Đầu tư xây dựng cơ bản trong nền kinh tế quốc dân là một bộ phận của đầu tư phát triển Đây chính là quá trình bỏ vốn để tiến hành các hoạt động
Đầu tư xây dựng cơ bản (XDCB) đóng vai trò quan trọng trong việc tái sản xuất giản đơn và mở rộng tài sản cố định trong nền kinh tế, góp phần phát triển kinh tế - xã hội Hoạt động này chủ yếu tạo ra tài sản cố định cho các lĩnh vực kinh tế - xã hội, nhằm thu lợi ích đa dạng XDCB trong nền kinh tế quốc dân được thực hiện qua nhiều hình thức như xây dựng mới, cải tạo, mở rộng, hiện đại hóa và khôi phục tài sản cố định.
Chi đầu tư XDCB từ nguồn ngân sách nhà nước được định nghĩa trong giáo trình của Đại học Kinh doanh và Công nghệ Hà Nội là các khoản chi cho việc xây dựng các công trình hạ tầng kinh tế - xã hội không thể thu hồi vốn Điều này bao gồm các dự án do doanh nghiệp nhà nước thực hiện theo kế hoạch được phê duyệt và các dự án quy hoạch vùng và lãnh thổ (Lê Hùng Sơn, 2008).
Chi đầu tư xây dựng cơ bản (XDCB) có thể thực hiện dưới hai hình thức: đầu tư xây dựng mới và đầu tư mở rộng, cải tạo, nâng cấp, hiện đại hóa tài sản cố định cùng năng lực sản xuất hiện có Cơ cấu công nghệ của vốn đầu tư XDCB bao gồm các khoản chi cho xây lắp, thiết bị và các chi phí khác (Học viện Tài chính, 2008).
Chi đầu tư XDCB là quá trình phân phối và sử dụng vốn để đầu tư vào tái sản xuất tài sản cố định, nhằm tăng cường và hiện đại hóa cơ sở vật chất kỹ thuật, từ đó nâng cao năng lực sản xuất phục vụ cho nền kinh tế quốc dân.
2.1.1.3 K iểm soát chi đầu tư XDCB
Kiểm soát được định nghĩa trong “Từ điển Tiếng Việt” của Nhà xuất bản Đà Nẵng, xuất bản năm 2009, là quá trình xem xét nhằm phát hiện và ngăn chặn những hành vi trái với quy định (Trung tâm Từ điển Vietlex, 2009).
Kiểm soát là quá trình đo lường, đánh giá và điều chỉnh hoạt động của các bộ phận trong hệ thống, với mục tiêu đảm bảo rằng các kế hoạch và mục tiêu đã đề ra đang được thực hiện hiệu quả.
Kiểm soát chi không chỉ là trách nhiệm của Nhà nước mà còn là yêu cầu cần thiết đối với mọi thành phần kinh tế trong tất cả các hoạt động kinh tế Việc này nhằm đảm bảo chi tiêu tuân thủ nguyên tắc, chế độ và tiết kiệm chi phí, với mục tiêu tối ưu hóa hiệu quả sử dụng nguồn vốn.
Kiểm soát chi đầu tư XDCB là việc cơ quan cấp phát kinh phí cho đầu tư
XDCB đảm nhận nhiệm vụ kiểm tra và giám sát toàn bộ hoạt động cũng như các khoản chi liên quan đến đầu tư xây dựng công trình, bao gồm mua sắm và lắp đặt thiết bị gắn liền với công trình.
XDCB phải đảm bảo chi tiêu đúng đối tượng và mục tiêu của dự án đã được phê duyệt Tất cả các khoản chi cần tuân thủ chế độ quản lý tài chính hiện hành, đồng thời phải phù hợp với định mức và đơn giá do cơ quan có thẩm quyền ban hành (Dương Đăng Chính và Phạm Văn Khoan, 2005).
Đặc điểm, vai trò chi đầu tư xây dựng cơ bản
2.1.2.1 Đặc điểm chi đầu tư xây dựng cơ bản
Chi đầu tư xây dựng cơ bản (XDCB) là một khoản chi lớn trong tổng cầu của nền kinh tế, có ảnh hưởng tức thì đến các hoạt động kinh tế Mức độ và mục đích chi của ngân sách nhà nước (NSNN) cho đầu tư XDCB không chỉ tác động đến tổng chi NSNN mà còn ảnh hưởng đến mối quan hệ giữa thu ngân sách và chi ngân sách, cũng như các chính sách thuế, vay nợ và các chính sách xã hội khác.
Nguồn hình thành ngân sách nhà nước (NSNN) chủ yếu đến từ thu thuế và nguồn vay nợ của Chính phủ Việc chi NSNN cho đầu tư xây dựng cơ bản (XDCB) có mối quan hệ chặt chẽ và tác động trực tiếp đến hoạt động của các chủ thể trong nền kinh tế.
Sản phẩm đầu tư XDCB từ ngân sách nhà nước (NSNN) có những đặc trưng đặc thù như thời gian tồn tại lâu dài và chi phí lớn, ảnh hưởng sâu rộng đến hoạt động kinh tế xã hội trong khu vực dự án Chất lượng và chi phí thực hiện dự án sẽ tác động trực tiếp và bền vững đến sự phát triển kinh tế xã hội của vùng thực hiện (Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh - Viện Quản lý kinh tế, 2007).
2.1.2.2 Vai trò của chi đầu tư XDCB
Chi đầu tư XDCB đóng vai trò quan trọng trong việc tạo ra năng lực sản xuất mới và phát triển kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội như giao thông, thuỷ lợi, điện, trường học và trạm y tế Việc duy trì và phát triển hoạt động đầu tư xây dựng không chỉ thúc đẩy sự phát triển nền kinh tế quốc dân mà còn tái tạo và tăng cường năng lực sản xuất, nâng cao năng suất lao động, gia tăng tích lũy cho nền kinh tế, cũng như tăng thu nhập quốc dân và tổng sản phẩm xã hội (Trần Văn Giao, 2012).
Chi đầu tư XDCB đóng vai trò quan trọng trong việc chuyển dịch cơ cấu kinh tế giữa các ngành, giúp giải quyết sự mất cân đối phát triển giữa các vùng lãnh thổ Để phát huy tối đa lợi thế so sánh về tài nguyên, địa lý, và chính trị của từng vùng, cần tăng cường đầu tư nhằm thúc đẩy sự phát triển nhanh chóng ở khu vực công nghiệp và dịch vụ Theo kinh nghiệm quốc tế, để đạt tốc độ tăng trưởng 9-10%, việc này là cần thiết (Trần Văn Giao, 2012).
Đầu tư vào công nghệ là yếu tố quyết định cho sự phát triển và nâng cao khả năng công nghệ, trong khi công nghệ đóng vai trò trung tâm trong quá trình công nghiệp hóa Để đạt được thành công trong công nghiệp hóa và hiện đại hóa tại Việt Nam, cần thiết phải xây dựng một chiến lược đầu tư phát triển công nghệ nhanh chóng và bền vững.
Sự cần thiết kiểm soát chi đầu tư XDCB
Kiểm soát chi đầu tư XDCB có ý nghĩa đặc biệt quan trọng bởi các lý do sau đây:
Trong bối cảnh đổi mới đất nước, việc kiểm soát chi đầu tư xây dựng cơ bản cần đảm bảo tính tiết kiệm và hiệu quả, do ngân sách nhà nước luôn có hạn Nguồn lực này không chỉ là tài sản của đất nước mà còn là công sức lao động của nhân dân, do đó việc chi tiêu lãng phí là không thể chấp nhận Vì vậy, kiểm soát chặt chẽ các khoản chi ngân sách nhà nước đã trở thành ưu tiên hàng đầu của Đảng, Nhà nước và toàn xã hội.
Việc thực hiện hiệu quả công tác này có ý nghĩa quan trọng trong việc tiết kiệm và tập trung nguồn lực tài chính, từ đó phát triển kinh tế - xã hội Nó giúp chống lại các hiện tượng tiêu cực và chi tiêu lãng phí, góp phần lành mạnh hóa nền tài chính quốc gia.
Thứ hai, do hạn chế của bản thân cơ chế quản lý chi đầu tư XDCB:
Sự phát triển mạnh mẽ của các hoạt động kinh tế đã dẫn đến sự đa dạng và phức tạp trong công tác chi đầu tư xây dựng cơ bản (XDCB) Điều này khiến cho cơ chế quản lý chi đầu tư XDCB không theo kịp với những biến động và phát triển của hoạt động này Mặc dù cơ chế quản lý và cấp phát vốn đầu tư XDCB được sửa đổi và hoàn thiện thường xuyên, nhưng chỉ có thể quy định những vấn đề chung mang tính nguyên tắc, không đủ khả năng bao quát tất cả các hiện tượng phát sinh trong quá trình thực hiện chi đầu tư XDCB.
Thứ ba, do ý thức của các chủđầu tư sử dụng nguồn vốn đầu tư XDCB:
Quản lý và triển khai các dự án đầu tư xây dựng cơ bản (XDCB) hiện đang gặp nhiều hạn chế, dẫn đến thất thoát và lãng phí vốn đầu tư, làm giảm hiệu quả và chất lượng tăng trưởng kinh tế Tình trạng tiêu cực xảy ra ở tất cả các giai đoạn của quá trình đầu tư, từ chủ trương, chuẩn bị đến thực hiện và đưa công trình vào sử dụng Các đơn vị sử dụng vốn chưa tuân thủ đúng các quy định về mục đích, dự toán và định mức do cơ quan nhà nước quy định, dẫn đến lãng phí và tham nhũng trong lĩnh vực đầu tư XDCB, trở thành vấn đề nghiêm trọng cần được khắc phục.
Bởi vậy, kiểm soát chi đầu tư XDCB là một trong những công cụ hữu hiệu của nhà nước để thực hiện nhiệm vụ nay (Trần Văn Giao, 2012).
Ch ủ th ể, các đối tượ ng qu ản lý trong chi đầu tư XDCB
2.1.4.1 Ch ủ thể tham gia kiểm soát chi đầu tư XDCB
Các Bộ và Ủy ban nhân dân các tỉnh, thị xã
Hướng dẫn và kiểm tra các chủ đầu tư trong phạm vi quản lý thực hiện kế hoạch đầu tư là rất quan trọng Cần đôn đốc việc tiếp nhận và sử dụng vốn đầu tư đúng mục đích và tuân thủ chế độ của Nhà nước.
Trong phạm vi thẩm quyền được giao, chịu trách nhiệm trước Chính phủ và pháp luật nhà nước về những quyết định của mình.
Cơ quan Tài chính các cấp Đảm bảo đủ nguồn vốn theo quy định của Bộ Tài chính để Kho bạc nhà nước thanh toán cho các dự án.
Thực hiện quy định về báo cáo, quyết toán vốn đầu tư.
Cơ quan chức năng phối hợp với các chủ đầu tư, Kho bạc nhà nước và nhà thầu để hướng dẫn và kiểm tra việc chấp hành chính sách tài chính đầu tư phát triển Điều này bao gồm việc quản lý, sử dụng vốn đầu tư và thanh toán vốn đầu tư, nhằm xử lý các vi phạm và thu hồi các khoản chi sai theo quy định của Nhà nước Đồng thời, cơ quan này có quyền yêu cầu Kho bạc nhà nước và chủ đầu tư cung cấp tài liệu, thông tin cần thiết cho công tác quản lý nhà nước về tài chính đầu tư phát triển, bao gồm thẩm định dự án, kế hoạch vốn hàng năm, báo cáo tình hình thực hiện kế hoạch và quyết toán vốn đầu tư theo quy định.
Hướng dẫn chủ đầu tư mở tài khoản để được thanh toán vốn đầu tư.
Kiểm soát, thanh toán vốn kịp thời, đầy đủ cho dự án khi đã có đủ điều kiện và đúng thời gian quy định.
Quy trình thanh toán vốn đầu tư và vốn sự nghiệp có tính chất đầu tư được ban hành nhằm đảm bảo sự thống nhất trong hệ thống Kho bạc nhà nước Việc tổ chức công tác kiểm soát và thanh toán vốn theo quy trình nghiệp vụ giúp thanh toán kịp thời, đầy đủ và thuận tiện cho chủ đầu tư, đồng thời đảm bảo đơn giản hóa thủ tục hành chính và quản lý chặt chẽ nguồn vốn đầu tư của Nhà nước.
Chủ đầu tư cần có ý kiến rõ ràng bằng văn bản về các khoản giảm thanh toán hoặc từ chối thanh toán, đồng thời phải trả lời các thắc mắc liên quan đến việc thanh toán vốn.
Kho bạc nhà nước chỉ kiểm soát thanh toán dựa trên tài liệu từ chủ đầu tư và theo nguyên tắc thanh toán quy định, không chịu trách nhiệm về độ chính xác của khối lượng, định mức, đơn giá chất lượng công trình Nếu phát hiện quyết định của các cấp có thẩm quyền không đúng quy định, cần có văn bản đề nghị xem xét lại và nêu rõ ý kiến đề xuất Nếu không nhận được phản hồi trong thời gian quy định, có quyền giải quyết theo đề xuất; nếu có phản hồi nhưng không thỏa đáng, vẫn giải quyết theo ý kiến của cấp có thẩm quyền và báo cáo lên cơ quan cao hơn cùng cơ quan Tài chính để xem xét, xử lý.
Ban Quản lý dự án cần thường xuyên nhắc nhở các chủ đầu tư thực hiện đúng quy định về tạm ứng và thu hồi vốn tạm ứng, đồng thời phối hợp kiểm tra các khoản vốn đã tạm ứng để thu hồi những khoản tồn đọng chưa sử dụng hoặc sử dụng không đúng mục đích Ngoài ra, cần đôn đốc chủ đầu tư thanh toán dứt điểm công nợ khi dự án đã được quyết toán và tài khoản đã được tất toán.
Thực hiện chế độ thông tin báo cáo và quyết toán vốn đầu tư theo quy định; có quyền yêu cầu chủ đầu tư cung cấp hồ sơ, tài liệu liên quan để kiểm soát thanh toán vốn Định kỳ và đột xuất kiểm tra tình hình thực hiện dự án và việc chấp hành chính sách tài chính đầu tư, đồng thời có quyền tạm ngừng thanh toán hoặc thu hồi vốn sử dụng sai mục đích, báo cáo Bộ Tài chính xử lý.
Cuối năm kế hoạch, cần xác nhận tổng số thanh toán trong năm và tổng lũy kế số thanh toán từ khởi công đến hết niên độ ngân sách nhà nước cho từng dự án, hoặc xác nhận số vốn đã thanh toán theo yêu cầu quản lý.
Chịu trách nhiệm trước Bộ trưởng Bộ Tài chính và pháp luật của Nhà nước, việc nhận và thanh toán vốn đầu tư xây dựng cơ bản phải tuân thủ các quy định hiện hành.
2.1.4.2 Đối tượng chịu kiểm soát chi
Chủ đầu tư và ban quản lý dự án đầu tư XDCB thực hiện nhiệm vụ theo quy định, đảm bảo tiếp nhận và sử dụng vốn đúng mục đích, đúng đối tượng, đồng thời tiết kiệm và hiệu quả Họ cũng tuân thủ nghiêm ngặt các quy định pháp luật về quản lý tài chính trong đầu tư phát triển.
Nghiệm thu khối lượng và lập hồ sơ thanh toán cho nhà thầu là quy trình quan trọng, cần thực hiện đúng thời gian quy định trong hợp đồng (Lê Hùng Sơn, 2008).
Chịu trách nhiệm về tính chính xác và hợp pháp của khối lượng thực hiện, định mức, đơn giá, dự toán công việc, chất lượng công trình và giá trị thanh toán là rất quan trọng Điều này bao gồm việc đảm bảo tính chính xác, trung thực và hợp pháp của các số liệu, tài liệu trong hồ sơ gửi đến Kho bạc Nhà nước và các cơ quan chức năng của Nhà nước (Lê Hùng Sơn, 2008).
Cần báo cáo đầy đủ và kịp thời theo quy định cho các cơ quan quyết định đầu tư và các cơ quan nhà nước liên quan, đồng thời cung cấp hồ sơ và tài liệu cần thiết cho Kho bạc nhà nước và cơ quan Tài chính để hỗ trợ quản lý và thanh toán vốn Ngoài ra, việc sử dụng vốn đầu tư cũng phải chịu sự kiểm tra của cơ quan Tài chính và cơ quan quyết định đầu tư, nhằm đảm bảo tuân thủ chính sách và chế độ tài chính đầu tư phát triển của Nhà nước (Lê Hùng Sơn, 2008).
Cần thực hiện kiểm tra thường xuyên tình hình sử dụng vốn tạm ứng của các nhà thầu, bao gồm việc kiểm tra trước, trong và sau khi cấp vốn cho họ (Lê Hùng Sơn, 2008).
Kế toán cho đơn vị chủ đầu tư và quyết toán vốn đầu tư phải tuân theo quy định hiện hành Cuối năm kế hoạch, cần lập bảng đối chiếu số liệu thanh toán vốn đầu tư và gửi đến Kho bạc nơi chủ đầu tư giao dịch để xác nhận Để được yêu cầu thanh toán vốn, đơn vị cần đảm bảo đủ điều kiện và yêu cầu Kho bạc nhà nước giải thích những vấn đề chưa thỏa đáng trong quá trình thanh toán.
Căn cứ , nguyên t ắ c ki ểm soát chi đầu tư XDCB
2.1.5.1 Căn cứ kiểm soát chi đầu tư XDCB a, Mở tài khoản Để phục vụ cho việc kiểm soát thanh toán vốn đầu tư của KBNN, các Chủ đầu tư, Ban QLDA phải mở tài khoản thanh toán vốn đầu tư (tài khoản dự toán) tại KBNN(Bộ Tài chính, 2014)
Theo Thông tư số 61/2014/TT-BTC ngày 12/5/2014 của Bộ Tài chính, hồ sơ mở tài khoản tại Kho bạc Nhà nước (KBNN) cần tuân thủ các quy định hướng dẫn cụ thể Thông tư này áp dụng trong bối cảnh hệ thống thông tin quản lý Ngân sách và Kho bạc (TABMIS), nhằm đảm bảo quy trình đăng ký và sử dụng tài khoản được thực hiện một cách hiệu quả và chính xác.
BTC ngày 12/5/2014 của Bộ Tài chính), hoặc theo các văn bản hướng dẫn bổ sung, sửa đổi hoặc thay thế (nếu có)(Bộ Tài chính, 2014)
Sau khi tiếp nhận hồ sơ mở tài khoản, cán bộ kiểm soát chi sẽ thực hiện kiểm tra và đối chiếu theo quy định tại Thông tư số 61/2014/TT-BTC ngày 12/5/2014 của Bộ Tài chính Cán bộ sẽ báo cáo lãnh đạo phòng và chuyển hồ sơ đến Phòng/bộ phận Kế toán để tiến hành mở tài khoản cho Chủ đầu tư Sau khi hoàn tất việc mở tài khoản, Phòng/bộ phận Kế toán sẽ chuyển lại hồ sơ cho Phòng/bộ phận kiểm soát chi.
Để mở tài khoản và số tài khoản, cần chuẩn bị 02 bản đăng ký: 01 bản gửi cho Chủ đầu tư và 01 bản lưu hồ sơ để kiểm soát chi cho việc tạm ứng, thanh toán vốn đầu tư xây dựng cơ bản của dự án (Bộ Tài chính, 2014) Đồng thời, hồ sơ pháp lý của dự án cũng cần được gửi một lần.
Theo quyết định số 5657/QĐ-KBNN ngày 28 tháng 12 năm 2016 của Tổng Giám đốc Kho bạc Nhà nước, để quản lý và kiểm soát thanh toán vốn đầu tư, chủ đầu tư cần gửi hồ sơ và tài liệu đến Kho bạc Nhà nước nơi mở tài khoản thanh toán Các tài liệu này phải là bản chính hoặc bản sao có dấu sao y bản chính và chỉ cần gửi một lần cho đến khi dự án kết thúc, trừ trường hợp cần bổ sung hoặc điều chỉnh.
* Đối với dự án chuẩn bị đầu tư:
Văn bản của cấp có thẩm quyềnphê duyệt chủ trương đầu tư dự án;
Quyết định phê duyệt dự toán chuẩn bị đầu tư của cấp có thẩm quyền kèm theo dự toán chi phí cho công tác chuẩnbị đầu tư;
Quyết định phê duyệt kết quả lựa chọn nhà thầu theo quy định của Luật Đấu thầu;
Hợp đồng giữa chủ đầu tư với nhà thầu(Bộ Tài chính, 2014)
* Đối với dự án thực hiện dự án:
Quyết định đầu tư của cấp có thẩm quyền và các điều chỉnh dự án cần được kèm theo báo cáo kinh tế - kỹ thuật hoặc dự án đầu tư xây dựng công trình Đối với các dự án khởi công mới hoặc điều chỉnh tăng tổng mức vốn đầu tư, cần có văn bản thẩm định về nguồn vốn và khả năng cân đối vốn từ cơ quan kế hoạch và đầu tư cũng như cơ quan tài chính theo quy định của Luật Đầu tư công (Quốc hội, 2014) Kho bạc Nhà nước có trách nhiệm đối chiếu quyết định đầu tư với văn bản thẩm định Nếu phát hiện sự không phù hợp giữa quyết định đầu tư và văn bản thẩm định, Kho bạc Nhà nước sẽ thực hiện các bước cần thiết để xử lý vấn đề này, đặc biệt đối với các dự án sử dụng nguồn vốn ngân sách nhà nước.
Bộ, ngành trung ương và vốn bổ sung có mục tiêu từ ngân sách trung ương cần báo cáo Kho bạc Nhà nước các tỉnh, thành phố để tổng hợp gửi Bộ Tài chính xem xét Đối với các dự án sử dụng ngân sách nhà nước, Kho bạc Nhà nước cũng báo cáo Ủy ban nhân dân tỉnh, thành phố để xử lý theo thẩm quyền và gửi Sở Kế hoạch và Đầu tư cùng Sở Tài chính.
Quyết định phê duyệt kết quả lựa chọn nhà thầu phải tuân thủ quy định của Luật Đấu thầu Đối với các trường hợp tự thực hiện dự án, cần có văn bản từ cấp có thẩm quyền cho phép, đặc biệt là trong các trường hợp chưa được ghi trong quyết định đầu tư.
Hợp đồng giữa chủ đầu tư và nhà thầu hoặc nhà cung cấp bao gồm các tài liệu kèm theo như phụ lục hợp đồng, điều kiện riêng, điều kiện chung liên quan đến tạm ứng và thanh toán hợp đồng, cùng với hợp đồng bổ sung hoặc điều chỉnh nếu có Đối với trường hợp tự thực hiện, cần có văn bản giao việc hoặc hợp đồng giao khoán nội bộ (Quốc hội, 2014).
Dự toán và quyết định phê duyệt của cấp có thẩm quyền là cần thiết cho từng công việc, hạng mục công trình, đặc biệt trong trường hợp chỉ định thầu hoặc tự thực hiện Đối với các công việc không qua hợp đồng, ngoại trừ dự án chỉ lập báo cáo kinh tế - kỹ thuật, cũng cần có dự toán và phê duyệt Đối với gói thầu thanh toán theo đơn giá, phê duyệt dự toán cũng phải được cấp có thẩm quyền thực hiện Đặc biệt, công tác bồi thường, hỗ trợ và tái định cư cần kèm theo phương án được các cấp có thẩm quyền phê duyệt (Quốc hội, 2014).
2.1.5.2 Nguyên t ắc kiểm soát chi đầu tư XDCB
Kho bạc kiểm tra và kiểm soát hồ sơ đề nghị thanh toán của CĐT dựa trên các điều kiện thanh toán trong hợp đồng kinh tế, bao gồm số lần, giai đoạn, thời điểm và giá trị thanh toán CĐT có trách nhiệm đảm bảo tính chính xác và hợp pháp của khối lượng thực hiện, định mức, đơn giá, dự toán và chất lượng công trình Kho bạc chỉ đảm nhận việc kiểm tra tính hợp lệ của hồ sơ thanh toán mà không chịu trách nhiệm về các vấn đề liên quan đến nội dung trên.
KBNN thực hiện kiểm soát thanh toán theo nguyên tắc “thanh toán trước, kiểm soát sau” cho từng lần thanh toán và “kiểm soát trước, thanh toán sau” đối với lần thanh toán cuối cùng của hợp đồng Dựa trên nguyên tắc này, KBNN hướng dẫn cụ thể phương thức kiểm soát thanh toán trong hệ thống, nhằm tạo điều kiện thuận lợi cho các chủ đầu tư và nhà thầu, đồng thời đảm bảo tuân thủ quy định của Nhà nước KBNN cũng tiến hành kiểm tra và kiểm soát chặt chẽ trong quá trình thanh toán.
Kiểm tra tính đầy đủ của hồ sơ dự án và chứng từ thanh toán là rất quan trọng, bao gồm việc xác nhận số lượng hồ sơ và chứng từ, đảm bảo chúng đúng mẫu biểu và có đầy đủ nội dung, chữ ký, con dấu Ngoài ra, cần kiểm tra các nội dung trong hợp đồng kinh tế và trình tự thời gian của toàn bộ hồ sơ, chứng từ thanh toán theo từng giai đoạn thực hiện dự án (Phạm Văn Khoan, 2012).
Để đảm bảo việc kiểm soát chi tiêu đúng quy định, cần thực hiện kiểm tra định kỳ và đột xuất các chủ đầu tư về việc chấp hành chính sách quản lý chi phí đầu tư xây dựng và sử dụng vốn đầu tư Cơ quan có thẩm quyền có quyền tạm ngừng chi hoặc thu hồi vốn nếu phát hiện chủ đầu tư sử dụng sai mục đích, không đúng đối tượng hoặc vi phạm chế độ quản lý tài chính của Nhà nước Đồng thời, cần báo cáo lên Kho bạc Nhà nước cấp trên để tổng hợp và gửi Bộ Tài chính xem xét, xử lý.
Trong quá trình kiểm soát chi đầu tư, nếu phát hiện quyết định của các cấp có thẩm quyền không tuân thủ quy định, cần gửi văn bản đề nghị xem xét lại kèm theo ý kiến đề xuất Nếu quá thời hạn không nhận được phản hồi, có quyền thực hiện theo đề xuất Nếu nhận được phản hồi nhưng không thỏa đáng, vẫn phải tuân theo ý kiến của cấp có thẩm quyền và báo cáo lên cơ quan cao hơn cùng cơ quan tài chính để xem xét và xử lý.
Thứ hai, kiểm soát chi đảm bảođúng quy trình
Quy trình và n ộ i dung ki ểm soát chi đầu tư XDCB
2.1.6.1 Quy trình ki ểm soát chi đầu tư XDCB
Sơ đồ 2.1 Quy trình kiểm soát chi đầu tư XDCB
Nguồn: Giáo trình Ngân sách nhà nước, 2017)
Một là, Kiểm soát hồ sơ ban đầu
Cán bộ kiểm soát chi có nhiệm vụ tiếp nhận hồ sơ và chứng từ từ chủ đầu tư, đồng thời kiểm tra các nội dung trong hồ sơ đề nghị tạm ứng và thanh toán.
Bộ phận kiểm soát chi đầu tư XDCB
Lãnh đạo phụ trách kiểm soát
Cán bộ kiểm soát có trách nhiệm đảm bảo tính hợp pháp của các dự án đầu tư, đồng thời kiểm tra tính hợp lý về thời gian và sự tuân thủ các quy định hiện hành liên quan đến quản lý tài chính đầu tư xây dựng cơ bản Các nhiệm vụ cụ thể bao gồm việc giám sát và đánh giá tiến độ thực hiện các công việc liên quan đến dự án.
Xác định và chấp nhận số vốn tạm ứng, thanh toán, cũng như số vốn tạm ứng cần thu hồi Ghi rõ tên, tài khoản đơn vị thụ hưởng và điền đầy đủ các chỉ tiêu cần thiết Cuối cùng, ký vào Giấy đề nghị thanh toán vốn đầu tư, Giấy rút vốn đầu tư và Giấy đề nghị thanh toán tạm ứng vốn đầu tư (nếu có).
Lập tờ trình theo mẫu số 02/KSC để trình Trưởng phòng hoặc người phụ trách bộ phận kiểm soát chi, kèm theo toàn bộ hồ sơ tạm ứng hoặc thanh toán khối lượng hoàn thành Hồ sơ này sẽ được xem xét và ký trình Lãnh đạo KBNN phụ trách để phê duyệt.
Trong trường hợp đối tượng phải thực hiện cam kết chi nhưng chưa được Chủ đầu tư thực hiện, cán bộ kiểm soát chi cần đề nghị Chủ đầu tư hoàn tất thủ tục cam kết chi trước khi tiến hành tạm ứng hoặc thanh toán, theo quy trình quản lý và kiểm soát cam kết chi.
Trong trường hợp số vốn chấp nhận thanh toán không khớp với số vốn đề nghị của Chủ đầu tư, cán bộ kiểm soát chi cần lập Thông báo kết quả kiểm soát thanh toán (Mẫu số 03/KSC), nêu rõ lý do chênh lệch và báo cáo cho Trưởng phòng hoặc Phụ trách bộ phận Kiểm soát chi.
Hai là, Kiểm soát nội dung chi
Trưởng phòng hoặc phụ trách bộ phận kiểm soát chi có nhiệm vụ kiểm tra hồ sơ và ký tờ trình lãnh đạo cùng các chứng từ thanh toán, bao gồm Giấy đề nghị thanh toán vốn đầu tư, Giấy đề nghị thanh toán tạm ứng vốn đầu tư (nếu có) và Giấy rút vốn đầu tư Sau khi hoàn tất, hồ sơ sẽ được chuyển lại cho cán bộ kiểm soát chi để tiếp tục quy trình.
Trường hợp Trưởng phòng hoặc Phụ trách bộ phận kiểm soát chi chấp nhận thanh toán số vốn khác với số vốn mà cán bộ kiểm soát chi đã trình, Trưởng phòng/bộ phận kiểm soát chi cần ghi lại số vốn chấp nhận thanh toán trên tờ trình lãnh đạo Đồng thời, yêu cầu cán bộ kiểm soát chi hoàn thiện lại Thông báo kết quả (theo mẫu số 03/KSC) để trình lãnh đạo KBNN ký và gửi cho Chủ đầu tư.
Lãnh đạo phụ trách kiểm soát chi sẽ xem xét và ký duyệt tờ trình từ phòng/bộ phận Kiểm soát chi cùng với Giấy đề nghị thanh toán vốn đầu tư, sau đó chuyển hồ sơ trở lại cho phòng/bộ phận Kiểm soát chi.
Trường hợp lãnh đạo KBNN yêu cầu làm rõ hồ sơ thanh toán thì phòng/ bộ phận Kiểm soát chi có trách nhiệm giải trình
Khi lãnh đạo KBNN phê duyệt số vốn khác với đề nghị thanh toán của phòng Kiểm soát chi, cán bộ kiểm soát chi cần hoàn thiện lại Thông báo (theo mẫu số 03/KSC) dựa trên ý kiến của lãnh đạo KBNN Sau đó, báo cáo sẽ được trình lên Trưởng phòng hoặc Phụ trách bộ phận kiểm soát chi để lãnh đạo KBNN ký gửi Chủ đầu tư về kết quả chấp nhận thanh toán.
Ba là, Kiểm soát thanh toán, quyết toán chi đầu tư
Cán bộ kiểm soát chi chuyển các chứng từ cần thiết cho phòng/bộ phận Kế toán, bao gồm Giấy đề nghị thanh toán vốn đầu tư, Giấy rút vốn đầu tư và Giấy đề nghị thanh toán tạm ứng vốn đầu tư (nếu có).
Kế toán viên (KTV) kiểm tra tính hợp lệ và hợp pháp của chứng từ kế toán, thực hiện hạch toán, ký trên chứng từ giấy, và nhập giao dịch vào hệ thống TABMIS Sau đó, KTV trình Kế toán trưởng (KTT) phê duyệt giao dịch trên hệ thống và nộp chứng từ giấy KTT sẽ kiểm tra, ký chứng từ giấy và phê duyệt giao dịch trên TABMIS trước khi chuyển lại cho KTV để trình lãnh đạo đơn vị Cuối cùng, KBNN phụ trách kế toán sẽ xem xét hồ sơ và ký duyệt chứng từ giấy.
Lãnh đạo đơn vị KBNN phụ trách kế toán có trách nhiệm xem xét và ký duyệt Giấy rút vốn đầu tư cùng với Giấy đề nghị thanh toán tạm ứng vốn đầu tư (nếu có) Sau khi ký duyệt, hồ sơ sẽ được chuyển trả cho KTV để thực hiện thủ tục chuyển tiền cho đơn vị thụ hưởng theo quy định hiện hành Nếu lãnh đạo không đồng ý ký duyệt và trả lại hồ sơ, KTV phải nhận lại hồ sơ và báo cáo với KTT để xử lý.
Phòng kế toán cần lưu giữ một bản Giấy rút vốn đầu tư và Giấy đề nghị thanh toán tạm ứng vốn đầu tư (nếu có) Các hồ sơ còn lại sẽ được chuyển cho phòng kiểm soát chi để lưu trữ và trả lại cho Chủ đầu tư.
Trường hợp Chủ đầu tư lĩnh tiền mặt thì phòng/ bộ phận kế toán thực hiện chi tiền mặt cho đơn vị
Khi phát hiện sai sót hoặc chứng từ kế toán không hợp lệ, phòng Kế toán sẽ thông báo lý do và chuyển hồ sơ về phòng/bộ phận kiểm soát chi để xử lý.
2.1.6.2 N ội dung kiểm soát chi đầu tư xây dựng cơ bản
Các nhân t ố ảnh hưởng đế n công tác ki ểm soát chi đầu tư XDCB
Công tác kiểm soát chi đầu tư XDCB chịu tác động của nhiều yếu tố bao gồm cả nhóm nhân tố khách quan và nhóm nhân tố chủ quan.
- Nhóm nhân tố khách quan:
Môi trường pháp lý về chi đầu tư xây dựng cơ bản (XDCB) của ngân sách nhà nước (NSNN) bao gồm các văn bản pháp quy như Luật Ngân sách Nhà nước, quy chế quản lý đầu tư và xây dựng, cùng các hướng dẫn từ các bộ, ngành Một hệ thống pháp lý ổn định, đồng bộ và đầy đủ sẽ tạo điều kiện thuận lợi cho việc kiểm soát, thanh toán kịp thời vốn đầu tư XDCB, từ đó nâng cao chất lượng kiểm soát chi đầu tư xây dựng cơ bản.
Việc tuân thủ nghiêm ngặt các nguyên tắc và quy định của nhà nước từ giai đoạn đầu tư, khảo sát thiết kế, đền bù giải phóng mặt bằng, thẩm định, cho đến việc triển khai kế hoạch đầu tư hàng năm và lựa chọn nhà thầu là yếu tố then chốt Điều này không chỉ giúp kiểm soát chặt chẽ mà còn đảm bảo thanh toán đầy đủ và kịp thời vốn đầu tư, từ đó thúc đẩy tiến độ giải ngân theo đúng kế hoạch.
Việc ứng dụng công nghệ thông tin vào kiểm soát và thanh toán vốn đầu tư đóng vai trò quan trọng trong việc tiết kiệm thời gian xử lý công việc, đảm bảo tính chính xác và thống nhất của thông tin Điều này không chỉ tạo điều kiện cho cải cách thủ tục hành chính mà còn nâng cao hiệu quả quản lý vốn đầu tư xây dựng cơ bản từ nguồn ngân sách nhà nước tại địa phương.
Nhóm nhân tố chủ quan: đây là nhóm nhân tố cơ bản, quyết định đến chất lượng, hiệu quả của công tác kiểm soát chi đầu tư XDCB:
Tổ chức bộ máy quản lý cần gọn nhẹ và phù hợp với thực tế, nhằm đạt được mục tiêu quản lý trong từng giai đoạn Năng lực chuyên môn của cán bộ kiểm soát chi được thể hiện qua khả năng phân tích và xử lý thông tin, cùng với việc giám sát và đối chiếu với các quy định của nhà nước Phẩm chất đạo đức trong sáng của cán bộ cũng là yếu tố quan trọng Một bộ máy quản lý tổ chức hợp lý sẽ nâng cao chất lượng quản lý và giảm thiểu sai phạm Quy trình quản lý khoa học và rõ ràng sẽ cải thiện chất lượng thông tin phục vụ cho quyết định quản lý vốn đầu tư xây dựng cơ bản (XDCB), từ đó nâng cao hiệu quả sử dụng vốn ngân sách nhà nước tại địa phương.
Trình độ chuyên môn của cán bộ quản lý vốn đầu tư xây dựng cơ bản (XDCB) từ ngân sách nhà nước (NSNN) có ảnh hưởng quyết định đến hiệu quả sử dụng nguồn vốn này Đội ngũ cán bộ có năng lực chuyên môn cao giúp giảm thiểu sai sót trong việc cung cấp thông tin từ các đối tượng sử dụng NSNN, đồng thời kiểm soát chặt chẽ nội dung và nguyên tắc quản lý vốn đầu tư XDCB.
Sự hợp tác giữa các bộ, ngành, địa phương, cơ quan tài chính và chủ đầu tư với Kho bạc Nhà nước (KBNN) là rất quan trọng để giải quyết những khó khăn và vướng mắc trong quá trình giải ngân các dự án.
Khả năng quản lý nguồn lực ngân sách và kế hoạch đầu tư là rất quan trọng Việc xây dựng kế hoạch đầu tư trung hạn và dài hạn một cách khoa học, kết hợp hài hòa với kế hoạch thu ngân sách sẽ nâng cao hiệu quả sử dụng vốn đầu tư, đồng thời giảm thiểu lãng phí trong đầu tư xây dựng cơ bản.
Công tác thanh tra và kiểm tra trong hoạt động kiểm soát chi đóng vai trò quan trọng trong việc phát hiện và chấn chỉnh sai phạm Qua sự phối hợp giữa các cơ quan chuyên môn như Thanh tra, Tài chính và Kho bạc, việc kiểm tra giúp nâng cao hiệu quả kiểm soát chi đầu tư xây dựng cơ bản (XDCB), đảm bảo tính minh bạch và trách nhiệm trong quản lý tài chính.