Thực trạng bệnh viêm tử cung trên đàn bò sữa nuôi tại một số tỉnh thuộc khu vực đồng bằng sông hồng và thử nghiệm điều trị bệnh bằng chế phẩm có nguồn ngốc thảo dược

Xuất phát từ yêu cầu thực tiễn sản xuất đồng thời bổ sung vào tài liệu nghiên cứu về bệnh viêm tử cung bò chúng tôi tiến hành nghiên cứu đề tài: “Thực trạng bệnh viêm tử cung trên đàn bò

HỌC VIỆN NÔNG NGHIỆP VIỆT NAM

PHẠM VĂN HUỲNH

THỰC TRẠNG BỆNH VIÊM TỬ CUNG TRÊN ĐÀN

BÒ SỮA NUÔI TẠI MỘT SỐ TỈNH THUỘC KHU VỰC ĐỒNG BẰNG SÔNG HỒNG VÀ THỬ NGHIỆM ĐIỀU TRỊ BỆNH BẰNG CHẾ PHẨM CÓ NGUỒN

GỐC THẢO DƯỢC

Người hướng dẫn khoa học: TS Vũ Như Quán

NHÀ XUẤT BẢN HỌC VIỆN NÔNG NGHIỆP - 2018

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, các kết quả nghiên cứu được trình bày trong luận văn là trung thực, khách quan và chưa từng dùng để bảo

vệ lấy bất kỳ học vị nào

Tôi xin cam đoan rằng mọi sự giúp đỡ cho việc thực hiện luận văn đã được cám

ơn, các thông tin trích dẫn trong luận văn này đều được chỉ rõ nguồn gốc

Hà Nội, ngày 5 tháng 10 năm 2018

Tác giả luận văn

Phạm Văn Huỳnh

LỜI CẢM ƠN

Trong suốt thời gian học tập, nghiên cứu và hoàn thành luận văn, tôi đã nhận được

sự hướng dẫn, chỉ bảo tận tình của các thầy cô giáo, sự giúp đỡ, động viên của bạn bè, đồng nghiệp và gia đình

Nhân dịp hoàn thành luận văn, cho phép tôi được bày tỏ lòng kính trọng và biết

ơn sâu sắc tới TS Vũ Như Quán, người thầy đã tận tình hướng dẫn, dành nhiều công sức, thời gian và tạo điều kiện cho tôi trong suốt quá trình học tập và thực hiện đề tài Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành tới Ban Giám đốc, Ban Quản lý đào tạo, Bộ môn Ngoại sản - Khoa Thú y - Học viện Nông nghiệp Việt Nam đã tận tình giúp đỡ tôi trong quá trình học tập, thực hiện đề tài và hoàn thành luận văn

Tôi xin chân thành cảm ơn tập thể lãnh đạo, cán bộ kỹ thuật cùng toàn thể công nhân viên các trang trại bò thuộc khu vực Đồng bằng sông Hồng đã giúp đỡ và tạo điều kiện cho tôi trong suốt quá trình thực hiện đề tài

Xin chân thành cảm ơn gia đình, người thân, bạn bè, đồng nghiệp đã tạo mọi điều kiện thuận lợi và giúp đỡ tôi về mọi mặt, động viên khuyến khích tôi hoàn thành luận văn

Hà Nội, ngày 5 tháng 10 năm 2018

Tác giả luận văn

Phạm Văn Huỳnh

MỤC LỤC

Lời cam đoan i

Lời cảm ơn ii

Mục lục iii

Danh mục chữ viết tắt vi

Danh mục bảng vii

Danh mục hình viii

Trích yếu luận văn ix

Thesis abstract xi

Phần 1 Mở đầu 1

1.1 Tính cấp thiết của đề tài 1

1.2 Mục tiêu của đề tài 2

1.3 Phạm vi nghiên cứu 2

1.4 Những đóng góp mới, ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài 2

Phần 2 Tổng quan tài liệu 3

2.1 Hoạt động sinh sản của bò cái 3

2.1.1 Giải phẫu cơ quan sinh dục bò cái 3

2.1.2 Đặc điểm sinh lý sinh dục của bò 5

2.2 Một số thông tin về bệnh viêm tử cung bò 7

2.2.1 Khái niệm về viêm tử cung 7

2.2.2 Nguyên nhân gây viêm tử cung 7

2.2.3 Một số yếu tố ảnh hưởng tới bệnh viêm tử cung ở bò 8

2.2.4 Phân loại các thể viêm tử cung 12

2.2.5 Chẩn đoán phân biệt các thể viêm tử cung 16

2.3 Tình hình nghiên cứu về bệnh viêm tử cung bò 17

2.3.1 Tình hình nghiên cứu về bệnh viêm tử cung bò trên thế giới 17

2.3.2 Tình hình nghiên cứu về bệnh viêm tử cung bò ở Việt Nam 18

2.4 Tình hình nghiên cứu và sử dụng sản phẩm thảo dược trên thế giới và Việt Nam 19

2.4.1 Tình hình nghiên cứu và sử dụng sản phẩm thảo dược trên thế giới 19

2.4.2 Tình hình nghiên cứu và sử dụng sản phẩm thảo dược ở Việt Nam 20

2.5 Thông tin về chế phẩm có nguồn gốc thảo dược được sử dụng trong nghiên

cứu……… 23

Phần 3 Vật liệu và phương pháp nghiên cứu 24

3.1 Địa điểm nghiên cứu 24

3.2 Thời gian nghiên cứu 24

3.3 Đối tượng nghiên cứu 24

3.4 Nội dung nghiên cứu 24

3.4.1 Đánh giá thực trạng bệnh viêm tử cung 24

3.4.2 Xác định biến đổi của một số chỉ tiêu lâm sàng khi bò bị viêm tử cung 24

3.4.3 Xác định sự biến đổi của một số vi khuẩn hiếu khí thường gặp trong dịch viêm tử cung 25

3.4.4 Thử nghiệm sử dụng chế phẩm có nguồn gốc thảo dược điều trị bệnh viêm tử cung bò 25

3.5 Phương pháp nghiên cứu 25

3.5.1 Phương pháp đánh giá thực trạng bệnh viêm tử cung 24

3.5.2 Phương pháp xác định sự biến đổi một số chỉ tiêu lâm sàng khi bò bị viêm tử cung 26

3.5.3 Phương pháp xác định sự biến đổi của một số vi khuẩn hiếu khí thường gặp trong dịch viêm tử cung 26

3.5.4 Xác định hiệu quả của sử dụng chế phẩm có nguồn gốc thảo dược điều trị bệnh viêm tử cung bò bằng phương pháp sử dụng 02 phác đồ 26

3.6 Phương pháp xử lý số liệu 27

Phần 4 Kết quả và thảo luận 28

4.1 Kết quả đánh giá thực trạng bệnh viêm tử cung 28

4.1.1 Kết quả khảo sát tỷ lệ mắc bệnh viêm tử cung trên bò sữa ở một số địa phương thuộc khu vực đồng bằng sông Hồng 28

4.1.2 Kết quả khảo sát tỷ lệ mắc bệnh viêm tử cung bò sữa ở các giai đoạn khác nhau 30

4.1.3 Kết quả khảo sát tỷ lệ bò sữa mắc bệnh viêm tử cung theo mùa vụ 32

4.1.4 Kết quả khảo sát tỷ lệ bò sữa mắc bệnh viêm tử cung theo lứa đẻ 32

4.1.5 Kết quả khảo sát tỷ lệ mắc bệnh viêm tử cung ở bò sữa theo sản

lượng sữa 35

4.2 Kết quả xác định sự thay đổi một số chỉ tiêu lâm sàng khi bò bị viêm

tử cung 36

4.3 Kết quả phân lập và giám định thành phần vi khuẩn trong dịch tử cung của bò sữa 39

4.3.1 Kết quả xác định sự biến đổi tổng số vi khuẩn hiếu khí có trong dịch tử cung của bò sữa 39

4.3.2 Kết quả xác định sự biến đổi về thành phần vi khuẩn hiếu khí có trong dịch viêm tử cung của bò sữa 40

4.3.3 Kết quả xác định tính mẫn cảm của các vi khuẩn phân lập được từ dịch viêm đường sinh dục bò sữa với một số thuốc kháng sinh 40

4.3.4 Kết quả xác định tính mẫn cảm của tập đoàn vi khuẩn có trong dịch viêm tử cung bò với một số thuốc kháng sinh 41

4.4 Kết quả thử nghiệm điều trị bệnh viêm tử cung bò bằng chế phẩm có nguồn gốc thảo dược 43

4.4.1 Kết quả xác định khả năng ức chế in vitro của chế phẩm có nguồn gốc thảo dược với vi khuẩn Staphylococcus spp và Streptococcus spp phân lập từ dịch viêm tử cung bò 43

4.4.2 Kết quả xác định khả năng ức chế in vitro của chế phẩm có nguồn gốc thảo dược với tập đoàn vi khuẩn có trong dịch viêm tử cung bò 43

4.4.3 Kết quả thử nghiệm điều trị bệnh viêm tử cung bò bằng chế phẩm có nguồn gốc thảo dược 45

4.4.4 Kết quả đánh giá khả năng sinh sản của bò sau khi điều trị khỏi bệnh viêm tử cung bằng chế phẩm có nguồn gốc thảo dược dạng huyền phù 45

Phần 5 Kết luận và kiến nghị 48

5.1 Kết luận 48

5.2 Kiến nghị 49

Tài liệu tham khảo 50

DANH MỤC BẢNG

Bảng 2.1 Chẩn đoán phân biệt các thể viêm tử cung 16

Bảng 4.1 Kết quả khảo sát tỷ lệ bò sữa mắc bệnh viêm tử cung ở một số địa phương thuộc khu vực đồng bằng sông Hồng 27

Bảng 4.2 Tỷ lệ mắc bệnh viêm tử cung bò sữa ở các giai đoạn khác nhau 30

Bảng 4.3 Tỷ lệ mắc bệnh viêm tử cung bò sữa theo các mùa 31

Bảng 4.4 Tỷ lệ bò sữa mắc bệnh viêm tử cung qua các lứa đẻ 33

Bảng 4.5 Ảnh hưởng của sản lượng sữa đối với tỉ lệ mắc bệnh viêm tử cung ở bò sữa 34

Bảng 4.6 Kết quả theo dõi sự thay đổi một số chỉ tiêu lâm sàng của bò mắc bệnh viêm tử cung 37

Bảng 4.7 Tổng số vi khuẩn hiếu khí có trong dịch tử cung của bò 38

Bảng 4.8 Tần suất xuất hiện của một số vi khuẩn hiếu khí trong dịch tử cung 39

Bảng 4.9 Tính mẫn cảm của vi khuẩn Staphylococcus spp và Streptococcus spp phân lập được từ dịch viêm tử cung bò sữa với một số thuốc kháng sinh 40

Bảng 4.10 Kết quả xác định tính mẫn cảm của tập đoàn vi khuẩn 41

Bảng 4.11 Khả năng ức chế in vitro vi khuẩn Streptococcus spp và Staphylococcus spp của của chế phẩm có nguồn gốc thảo dược 42

Bảng 4.12 Khả năng ức chế in vitro của chế phẩm có nguồn gốc thảo dược với tập đoànvi khuẩn có trong dịch viêm tử cung bò 43

Bảng 4.12 Kết quả điều trị bệnh viêm tử bò 44

Bảng 4.13 Kết quả đánh giá khả năng sinh sản của bò sau khi điều trị khỏi bệnh viêm tử cung 46

DANH MỤC HÌNH

Hình 2.1 Viêm nội mạc tử cung 13

Hình 2.2 Viêm cơ tử cung 14

Hình 2.3 Viêm tương mạc tử cung 16

Hình 4.1 Tỷ lệ bò sữa mắc bệnh viêm tử cung ở một số địa phương thuộc khu vực đồng bằng sông Hồng 27

Hình 4.2 Bò sữa bị viêm tử cung dịch viêm tiết ra từ cơ quan sinh dục 29

Hình 4.3 Kết quả thử phản ứng WST phát hiện bệnh viêm tử cung 29

Hình 4.4 Tỷ lệ mắc bệnh viêm tử cung bò sữa ở các giai đoạn khác nhau 30

Hình 4.5 Tỷ lệ mắc bệnh viêm tử cung bò sữa theo các mùa trong năm 31

Hình 4.6 Tỷ lệ bò sữa mắc bệnh viêm tử cung qua các lứa đẻ 33

Hình 4.7 Bò đẻ lứa đầu bị viêm tử cung 34

Hình 4.8 Ảnh hưởng của sản lượng sữa đối với tỉ lệ mắc bệnh viêm tử cung ở bò sữa 34

Hình 4.9 Bò sữa có sản lượng sữa cao > 30 kg/ngày bị viêm tử cung 35

Hình 4.10 Hiệu quả của chế phẩm có nguồn gốc thảo dược dạng huyền phù điều trị bệnh viêm tử cung sau khi đẻ của bò 45

Hình 4.11 Kết quả đánh giá khả năng sinh sản của bò sau khi điều trị khỏi bệnh viêm tử cung 46

TRÍCH YẾU LUẬN VĂN

Tên tác giả: Phạm Văn Huỳnh

Tên luận văn: Thực trạng bệnh viêm tử cung trên đàn bò sữa nuôi tại một số tỉnh thuộc

khu vực Đồng bằng sông Hồng và thử nghiệm điều trị bệnh bằng chế phẩm có nguồn

gốc thảo dược

Ngành: Thú y Mã số: 8640101

Tên cơ sở đào tạo: Học Viện Nông Nghiệp Việt Nam

Mục đích nghiên cứu

- Xác định được thực trạng mắc bệnh viêm tử cung ở đàn bò sữa nuôi tại mô ̣t số

di ̣a phương khu vực đồng bằng sông Hồng

- Xác định được một số yếu tố ảnh hưởng đến bệnh viêm tử cung trên đàn bò sữa nuôi tại một số địa phương thuộc khu vực đồng bằng sông Hồng

- Xác định được sự biến đổi một số chỉ tiêu lâm sàng và vi khuẩn học khi bò sữa

bị viêm tử cung

- Đánh giá được hiệu quả sử dụng chế phẩm có nguồn gốc thảo dược điều trị bệnh viêm tử cung ở đàn bò sữa

Phương pháp nghiên cứu

- Xác định tỷ lệ bò sữa bị viêm tử cung bằng phương pháp điều tra, phỏng vấn trực tiếp người chăn nuôi kết hợp với việc sử dụng phản ứng White Side Test theo

- Xác định sự biến đổi một số chỉ tiêu lâm sàng của bò sữa mắc bệnh viêm tử cung bằng phương pháp thường quy quan sát, đo đếm nhiều lần vào một thời điểm quy định và lấy số bình quân

- Xác định sự biến đổi của một số vi khuẩn hiếu khí thường gặp trong dịch viêm

tử cung bò bằng phương pháp phân lâp, giám định vi khuẩn

- Xác định tính mẫn cảm với thuốc kháng sinh và chế phẩm có nguồn gốc thảo dược của một số vi khuẩn hiếu khí phân lập được từ dịch viêm tử cung bằng phương pháp thử kháng sinh đồ

- Đánh giá hiệu quả sử dụng chế phẩm có nguồn gốc thảo dược điều trị bệnh viêm tử cung ở đàn bò sữa bằng phương pháp theo dõi các chỉ tiêu tỷ lệ khỏi bệnh, thời gian điều trị và khả năng sinh sản sau khi lành bệnh

- Xử lý số liệu bằng phương pháp thống kê sinh học

Kết quả chính và kết luận

+ Tỷ lệ mắc bệnh viêm tử cung ở đàn bò sữa nuôi tại một số địa phương thuộc đồng bằng sông Hồng

+ Tỷ lệ mắc bệnh viêm tử cung trên đàn bò sữa ở các mùa là khác nhau

+ Các yếu tố làm tăng tỷ lệ viêm tử cung ở bò sữa đó là: mùa vụ, lứa đẻ, giai đoạn sau đẻ, sản lượng sữa

+ Khi bò mắc bệnh viêm tử cung, các chỉ tiêu lâm sàng thay đổi rõ rệt, thân nhiê ̣t tăng lên, bò mệt mỏi, chán ăn, thậm chí bỏ ăn, có dịch chảy ra ở âm hộ, dịch có

màu trắng xám, hồng hoặc màu rỉ sắt và có mùi tanh

+ Trong dịch tử cung âm bò khoẻ mạnh sau đẻ 24 – 48 giờ giờ

+ Những vi khuẩn phân lập được từ dịch viêm tử cung của bò cái có tỷ lệ mẫn cảm với thuốc kháng sinh không cao Trong đó những thuốc có độ mẫn cảm cao nhất là

Norfloxacin, Amoxicillin, Tetracycline và Kanamycin

+ Khi bò sữa mắc bệnh viêm tử cung dùng chế phẩm có nguồn gốc thảo dược điều trị cho hiệu quả khá cao tỷ lệ khỏi 100% thời gian điều tri trung bình là 5,76 ± 0,85 ngày tương đương với kết quả khi sử dụng kháng sinh

THESIS ABSTRACT

Master candidate: Pham Van Huynh

Thesis title: Status of uterine inflammation in dairy herds reared in some provinces in the

Red River Delta region and tested for the treatment of diseases with medicinal products derived from herbs

Major: Veterinary Medicine Code: 8640101

Education organization: Viet Nam National University of Agriculture (VNUA)

Materials and Methods

- Determination of dairy cows infected by uterine inflammation by direct screening and direct interviews with the use of White Side Test

- Determination of some clinical parameters of dairy cows with uterine inflammation

by routine observation, multiple counts at a given time and the average number

- Determination of the variability of some common aerobic bacteria in cattle cow syndrome by bacteriological and bacteriological methods

- Determination of susceptibility to antibiotics and medicinal products derived from some aerobic bacteria isolated from uterine inflammation by antibiotic test

- Evaluation of the use of herbal supplements for the treatment of uterine inflammation in dairy herds by means of monitoring the recovery rate, treatment time and fertility after cure

- Data processing by biological statistical methods

Main findings and conclusions

+ Incidence of uterine inflammation in dairy cows raised in some localities in the Red River Delta

+ The incidence of uterine inflammation in dairy herds in seasons varies

+ Factors that increase the rate of uterine inflammation in dairy cattle are:

season, parity, postpartum period, milk yield

+ When bovine uterine inflammation, the clinical parameters change markedly, body temperature increased, tired cow, anorexia, even quit eating, fluid outflow in the vulva, grayish-pink fluid or rusty and smell fishy

+ In healthy uterine ovaries after 24 to 48 hours

+ Bacterial isolates from uterine inflammation of cows with low susceptibility to antibiotics Among the most sensitive drugs are Norfloxacin, Amoxicillin, Tetracycline and Kanamycin

+ When dairy cows with uterine inflammatory disease take medicinal products derived from herbal remedies for a relatively high rate of recovery from 100% of treatment time averaged 5.76 ± 0.85 days is equivalent to the results when using antibiotics

PHẦN 1 MỞ ĐẦU

1.1 TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI

Trong những năm gần đây cùng với sự phát triển của nền kinh tế xã hội, nhu cầu sử dụng sữa ở nước ta ngày càng gia tăng Để đáp ứng nhu cầu sữa ngày một tăng, từng bước chủ động nguồn nguyên liệu trong nước thay dần sữa nhập nhằm tiết kiệm ngoại tệ, tạo công ăn việc làm cho người dân, Nhà nước Việt Nam đã có chủ trương phát triển chăn nuôi bò sữa trong nước bằng những chính sách như: hỗ trợ vốn, nhập bò và tinh bò sữa cao sản từ các nước có nền chăn nuôi bò sữa phát triển, qui hoạch và khuyến khích các vùng, miền có điều kiện phát triển chăn nuôi bò sữa trên hầu khắp mọi miền của đất nước và bước đầu đã đem lại những kết quả đáng khích lệ Tuy nhiên, do trước đây người Việt Nam không có tập quán sử dụng sữa để uống mà điều này chỉ mới được du nhập vào nước ta trong khoảng vài chục năm trở lại đây, khi người dân có nhận thức cao hơn về giá trị dinh dưỡng của sữa Vì vậy, ngành chăn nuôi bò sữa nước ta cũng chỉ mới có quá trình hình thành và phát triển ngắn, người nông dân vẫn còn thiếu kinh nghiệm Đồng thời, phương cách chăn nuôi truyền thống của Việt Nam cũng chưa phù hợp với đối tượng bò sữa, khiến nhiều loại bệnh thường xuyên xảy ra, điển hình là các bệnh về sinh sản, đặc biệt là bệnh viêm tử cung Viêm tử cung ở

bò sữa chủ yếu xảy ra vào thời gian sau khi đẻ, bệnh sảy ra quanh năm và chịu ảnh hưởng của nhiều yếu tố Hậu quả của bệnh thường làm kéo dài thời gian động dục lại sau đẻ, tăng hệ số phối, tăng tỉ lệ loại thải, giảm sản lượng sữa, giảm số con sinh ra trong một đời bò mẹ, từ đó làm giảm năng suất sinh sản, gây thiệt hại lớn về kinh tế cho người chăn nuôi Bên cạnh đó, hiện trạng sử dụng kháng sinh như một hướng chủ yếu trong phòng và trị viêm tử cung, việc sử dụng kháng sinh để phòng và trị bệnh viêm tử cung cho bò tuy có mang lại hiệu quả nhưng nó lại dấy lên sự lo ngại về hiện tượng kháng thuốc kháng sinh của vi khẩn cũng như nguy

cơ tồn dư kháng sinh trong thịt và sữa bò làm ảnh hưởng lớn tới sức khỏe của cộng đồng và môi trường Do vậy, cùng với xu hướng chung của thế giới, các nhà khoa học tại Việt Nam cũng đang tập trung nhiều các hướng nghiên cứu nhằm tìm ra được một giải pháp trong việc giảm bớt sử dụng kháng sinh khi điều trị Trong những giải pháp được hướng đến nhằm thay thế thuốc kháng sinh, thảo dược hiện được đánh giá là một ứng cử viên triển vọng, khi không chỉ đem lại hiệu quả điều trị cao mà còn an toàn cho sức khỏe của chính động vật nuôi cũng

như người tiêu dùng sản phẩm và hệ sinh thái môi trường nói chung

Những vấn đề nêu trên chỉ ra rằng: việc nghiên cứu tìm hiểu thực trạng bệnh viêm tử cung của bò và ứng dụng chế phẩm có nguồn gốc thảo dược trong phòng và trị bệnh viêm tử cung cho bò nói chung và bò sữa nói riêng là việc làm cần thiết Xuất phát từ yêu cầu thực tiễn sản xuất đồng thời bổ sung vào tài liệu nghiên cứu về bệnh viêm tử cung bò chúng tôi tiến hành nghiên cứu đề tài:

“Thực trạng bệnh viêm tử cung trên đàn bò sữa nuôi tại một số tỉnh thuộc khu vực Đồng bằng sông Hồng và thử nghiệm điều trị bệnh bằng chế phẩm có nguồn gốc thảo dược”

1.2 MỤC TIÊU CỦA ĐỀ TÀI

- Đánh giá được thực trạng bệnh viêm tử cung trên đàn bò sữa tại địa phương nghiên cứu;

- Xác định sự biến đổi của một số chỉ tiêu lâm sàng và vi khuẩn học khi bò mắc bệnh viêm tử cung;

- Đánh giá được hiệu quả điều trị bệnh viêm tử cung ở bò sữa bằng chế phẩm có nguồn gốc thảo dược

- Đưa ra những thông tin và bằng chứng thực tiễn về hiệu quả sử dụng chế phẩm có nguồn gốc thảo dược điều trị bệnh viêm tử cung bò, giảm thiểu sự kháng thuốc của vi khuẩn, hạn chế sự tồn dư kháng sinh trong sản phẩm thịt, sữa

bò góp phần bảo vệ sức khỏe cộng đồng và môi trường

- Kết quả nghiên cứu là một phần quan trọng để tổng hợp và khuyến cáo tình hình bệnh viêm tử cung trên đàn bò sữa và biện pháp phòng trị

PHẦN 2 TỔNG QUAN TÀI LIỆU

2.1 HOẠT ĐỘNG SINH SẢN CỦA BÒ CÁI

2.1.1 Giải phẫu cơ quan sinh dục bò cái

2.1.1.1 Bộ phận sinh dục bên ngoài

Bộ phận sinh dục bên ngoài là bộ phận sinh dục có thể nhìn thấy, sờ thấy

và quan sát được, bao gồm: Âm hộ, âm vật và tiền đình

a Âm môn (Âm hộ - Vulva)

Nằm bên dưới hậu môn, phía ngoài có hai môi, nối liền hai môi là hai mép Trên hai môi của âm môn có sắc tố đen và nhiều tuyến tiết gồm tuyến tiết

ra chất nhờn trắng và tuyến tiết ra mồ hôi

b Âm vật (Clitoris)

Giống như dương vật thu nhỏ lại, trong cấu tạo âm vật cũng có các thể hồng như con đực Trên âm vật có nếp da tạo ra mu âm vật, giữa âm vật bẻ gấp xuống dưới

c.Tiền đình (Vestibulum vaginae sinusinogenitalism)

Tiền đình là giới hạn giữa âm hộ và âm đạo Trong tiền đình có màng trinh, phía trước là âm đạo Màng trinh gồm các sợi cơ đàn hồi do hai lớp niêm mạc gấp lại thành một nếp Tiền đình có một số tuyến xếp theo hàng chéo, hướng quay về âm vật

2.1.1.2 Bộ phận sinh dục bên trong

Bộ phận sinh dục bên trong bao gồm: Âm đạo, tử cung, ống dẫn trứng, buồng trứng

a Âm đạo (Vagina)

Âm đạo là một ống tròn, trước âm đạo là cổ tử cung, phía sau là tiền đình

có màng trinh Âm đạo được cấu tạo bởi ba lớp:

- Lớp liên kết bên ngoài;

- Lớp cơ trơn: bên ngoài là cơ dọc, bên trong là cơ vòng Chúng liên kết với các cơ ở cổ tử cung;

- Lớp niêm mạc âm đạo: có nhiều tế bào thượng bì gấp nếp dọc

Âm đạo là cơ quan giao cấu, nơi dịch đọng lại ở đó và chuyển tiếp vào tử

cung, phần lớn chúng được thải ra ngoài và một phần hấp thụ qua âm đạo

Ngoài ra, âm đạo còn là bộ phận để thai ra ngoài khi sinh đẻ và là ống thải các chất dịch tử cung

b Tử cung (Uterus)

Tử cung của các loài động vật có vú gồm hai sừng, một thân và một cổ tử cung Đối với bò cái tơ thì toàn bộ tử cung nằm trong xoang chậu, phía trên là trực tràng, phía dưới là bàng quang Khi bò đẻ nhiều lứa thì tử cung nằm trong xoang bụng Tử cung là nơi làm tổ của hợp tử, ở đây hợp tử phát triển được là nhờ chất dinh dưỡng từ cơ thể mẹ cung cấp thông qua lớp nội mạc tử cung Giai đoạn đầu hợp tử sống được nhờ vào noãn hoàng, một phần dựa vào sữa mẹ thông qua cơ chế thẩm thấu Sau này giữa mẹ và thai hình thành hệ thống nhau thai Niêm mạc tử cung và dịch tử cung giữ vai trò quan trọng trong quá trình vận chuyển tinh trùng và trứng, tham gia điều hòa chức năng thể vàng, đảm nhận sự làm tổ, mang thai và đẻ

* Cổ tử cung

Là phần ngoài cùng của tử cung, cổ tử cung của bò hình tròn, thông với

âm đạo Cổ tử cung dài khoảng 8 – 12 cm, đường kính 5 – 6 cm Niêm mạc cổ tử cung gấp nếp nhiều lần làm cho thành tử cung không đồng đều tạo thành những tầng gọi là các “tầng hoa nở” hay “thùy hoa nở”, có 3 – 5 hoa nở Tầng ngoài cùng nhô vào âm đạo 0,5 – 1,0 cm nhìn bên ngoài tựa như hoa cúc đại Khám qua trực tràng cầm vào cổ tử cung tựa như cầm một đoạn cổ gà

* Thân tử cung

Thân tử cung của bò rất ngắn, chỉ khoảng 2-4 cm nối giữa sừng tử cung với cổ tử cung (Trần Tiến Dũng và cs., 2002)

* Sừng tử cung

Ở bò cái có hai sừng tử cung (sừng trái và sừng phải), độ dài mỗi sừng

20-35 cm, đường kính phần dưới sừng tử cung 3-4 cm, phần ngọn chỉ khoảng 0,8 cm Khác với gia súc khác, hai sừng tử cung bò gần với thân tử cung và dính lại với nhau tạo thành một lõm hình lòng máng Phía trên của tử cung gọi là rãnh

0,5-tử cung dài 3-5 cm, rãnh này dễ dàng nhận thấy khi khám qua trực tràng để chẩn đoán gia súc có thai và bệnh lý ở tử cung

c Ống dẫn trứng

Ống dẫn trứng (vòi fallop), nằm ở màng treo buồng trứng Chức năng của

ống dẫn trứng là vận chuyển trứng và tinh trùng theo chiều ngược nhau, một đầu của ống dẫn trứng thông với xoang bụng Gần sát với buồng trứng có hình loa kèn, trên loa kèn là một màng mỏng tạo thành một tán rộng lô nhô không đều ôm lấy buồng trứng Trứng được chuyển qua lớp nhầy đi đến lòng ống dẫn trứng, nơi xảy ra sự thụ tinh và sự phân chia của phôi Thời gian tế bào trứng di chuyển trong ống dẫn trứng từ 3-10 ngày

Có thể chia ống dẫn trứng thành 4 đoạn chức năng: đoạn tua phễu-phồng ống dẫn trứng và đoạn co của ống dẫn trứng (Nguyễn Tấn Anh và cs., 1992)

điểm-d.Buồng trứng (Ovarium)

Buồng trứng của bò gồm một đôi treo ở cạnh trước dây chằng rộng, gần nút sừng tử cung và nằm trong xoang chậu Hình dáng buồng trứng rất đa dạng nhưng phần lớn có hình bầu dục hoặc ovan dẹt, không có lõm rụng trứng Khi mới sinh buồng trứng có khối lượng khoảng 0,3 g, khi trưởng thành có khối lượng 10-20g, dài 1-2cm, rộng 1-1,5 cm và dày khoảng 1,5cm, thường có màu trắng (Nguyễn Tấn Anh và cs., 1992) Buồng trứng của gia súc có chức năng sinh

ra trứng và tiết dịch nội tiết

2.1.2 Đặc điểm sinh lý sinh dục của bò

Đặc điểm sinh lý sinh dục của gia súc nói chung có tính ổn định với từng giống vật nuôi và được duy trì qua các thế hệ và luôn củng cố, hoàn thiện qua quá trình chọn lọc Ngoài ra còn chịu ảnh hưởng của một số yếu tố như: ngoại cảnh, điều kiện nuôi dưỡng chăm sóc, sử dụng… Để đánh giá đặc điểm sinh lý sinh dục của bò sữa người ta thường tập trung nghiên cứu, theo dõi các chỉ tiêu sau đây:

+ Sự thành thục về tính

Gia súc thành thục về tính là thời điểm cơ quan sinh dục cái phát triển hoàn thiện, trên buồng trứng có noãn chín, có trứng rụng và trứng có khả năng thụ thai, tử cung cũng sẵn sàng cho thai làm tổ; biểu hiện ở bên ngoài của con vật

là lông mượt, tai thính, thường xuyên chạy nhảy và nô đùa với con khác Bê cái thành thục về tính từ lúc 7 - 10 tháng tuổi, nhưng chỉ cho phối giống được sau 18

- 20 tháng tuổi

Qua nghiên cứu, tác giả Nguyễn Văn Thưởng (1995) đã cho thấy bò sinh sản được ăn đầy đủ các chất dinh dưỡng tại chuồng và được gặm cỏ ngoài bãi trong vụ

đông xuân sẽ có tỷ lệ động hớn và phối giống có chửa cao trong vụ hè thu Bò đẻ cuối vụ đông xuân do có thời gian vận động và gặm cỏ ngoài bãi trong suốt cả hè

+ Chu kỳ động dục

Từ khi thành thục về tính, các noãn bao trên buồng trứng phát triển lớn dần, đến độ chín và nổi cộm trên bề mặt buồng trứng gọi là nang Graaf Khi nang Graaf vỡ, trứng rụng gọi là sự rụng trứng, mỗi lần rụng trứng con vật có những biểu hiện tính dục ra bên ngoài, những biểu hiện này diễn ra liên tục và có tính chu kỳ nên gọi là chu kỳ động dục (Trần Tiến Dũng và cs., 2002) Thời gian trung bình của một chu kỳ là 21 ngày ở bò cái đã đẻ nhiều lứa và 20 ngày ở bò cái tơ Quá trình trứng phát triển chín và rụng đều phụ thuộc vào hoạt động cơ năng của buồng trứng dưới tác động của tuyến yên và vùng dưới đồi Sự rối loạn tiết các hoocmon này sẽ dẫn đến viêm tử cung và bệnh lý

Thời gian động dục của bò ngắn, trung bình 14 - 15 giờ, trứng rụng tự nhiên sau động dục từ 10 - 14 giờ Tỷ lệ đậu thai sẽ cao nếu bò cái được phối giống vào cuối thời kỳ biểu hiện động dục lâm sàng

Khi phối giống có chửa thì bò không động dục trở lại Thời gian có chửa ở

bò cái là 9 tháng 10 ngày (280 - 285 ngày) (Trần Tiến Dũng và cs., 2002) Sau khi

đẻ, thời kỳ động dục trở lại của bò sữa là 35 - 60 ngày, ở bò thịt 50 - 80 ngày Động dục xuất hiện ở bò cái vắt sữa sớm hơn ở bò cái nuôi con, nếu cho bò giao phối khi động dục sau đẻ 40 ngày thì tỷ lệ đậu thai thấp (Trần Tiến Dũng và cs., 2002)

+ Khoảng cách giữa các lứa đẻ

Khoảng cách giữa các lứa đẻ là thước đo phản ánh khả năng sinh sản của gia súc Ở bò, một năm một lứa là khoảng cách lý tưởng, nếu khoảng cách lứa đẻ quá dài sẽ gây thiệt hại về kinh tế và sẽ hạn chế tiến bộ di truyền của loài Khoảng cách lứa đẻ phụ thuộc vào chế độ chăm sóc, nuôi dưỡng, đặc điểm giống, kỹ thuật khai thác sữa, cạn sữa, kỹ thuật phối giống, các bệnh sinh sản mắc phải

Ở Việt Nam, điều kiện chăm sóc nuôi dưỡng chưa đầy đủ nên khoảng cách giữa hai lứa đẻ là 18 - 20 tháng (Nguyễn Văn Thưởng, 1984)

+ Thời gian hồi phục tử cung sau đẻ

Khi đẻ tử cung phải co bóp để đẩy thai ra ngoài, sau khi sinh tử cung co lại như kích thước ban đầu, quá trình này gọi là hồi phục tử cung sau khi đẻ Đó

là giai đoạn sinh lý có ảnh hưởng rất lớn đến khoảng cách giữa hai lứa đẻ Đối với bò, thời gian để bộ máy sinh dục hồi phục hoàn toàn sau khi đẻ là 3 tuần

Những kết quả nghiên cứu sau này chứng minh rằng thời gian này có dài hơn Thời gian hồi phục hoàn toàn của bò đẻ lứa đầu là 42 ngày, ở bò đã đẻ nhiều lần

là 50 ngày Bằng phương pháp khám qua trực tràng cho biết 3 – 4 ngày sau khi

đẻ thể tích tử cung giảm đi 1/2 và vào khoảng ngày thứ 15 – 17 sau khi đẻ tử cung hồi phục gần như hoàn toàn

Theo tác giả Nguyễn Trọng Tiến và cs (1991) cho biết khoảng 60 ngày sau khi đẻ có 75% và 75 ngày có 87% số bò cái có cơ quan sinh dục được hồi phục Đối với bò đẻ khó, sát nhau thời gian này là 4 tháng Tác giả cũng cho biết

ở bò cái sự hồi phục tử cung phía không mang thai trung bình là 14,4 ngày Sự co

dạ con còn phụ thuộc vào cơ thể, điều kiện chăm sóc nuôi dưỡng, quá trình đẻ và

hộ lý chăm sóc sau đẻ

2.2 MỘT SỐ THÔNG TIN VỀ BỆNH VIÊM TỬ CUNG BÒ

2.2.1 Khái niệm về viêm tử cung

Tử cung là bộ phận quan trọng của cơ quan sinh dục cái, là nơi thai làm tổ

và phát triển từ khi còn là hợp tử đến khi thành bào thai hoàn chỉnh, mọi quá trình bệnh lý sảy ra ở tử cung đều gây ra hiện tượng rối loạn sinh sản ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng sinh sản thậm trí làm mất khả năng sinh sản của gia súc cái Theo Nguyễn Văn Thanh và cs (2016), viêm tử cung là quá trình bệnh lý sảy ra ở gia súc sinh sản với đặc điểm quá trình viêm phá hủy các lớp (các tầng) của tử cung gây ra hiện tượng rối loạn sinh sản thậm chí làm mất khả năng sinh sản của gia súc cái

Theo Sheldon et al (2006), viêm tử cung là một trong những bệnh sinh

sản thường gặp ở gia súc sinh sản nói chung và bò sữa nói riêng Đây là quá trình bệnh lý ở tử cung gây ra bởi các loại vi khuẩn làm tử cung chảy dịch, mùi khó chịu, gia súc sốt, uể oải, mệt mỏi, giảm ăn, nhịp tim tăng và sản lượng sữa giảm

2.2.2 Nguyên nhân gây viêm tử cung

Theo Trần Tiến Dũng và cs (2002): Bệnh viêm tử cung ở gia súc sinh sản được gây ra bởi những nguyên nhân sau

+ Do trong quá trình sinh đẻ đặc biệt các trường hợp đẻ khó phải can thiệp bằng tay hay dụng cụ làm xây xát niêm mạc đường sinh dục cái

+ Do kế phát từ một số bệnh như sát nhau không can thiệp kịp thời làm cho nhau thai bị phân huỷ thối rữa trong tử cung gây hiện tượng nhiễm trùng tử cung

+ Do công tác vệ sinh trước, trong và sau khi đẻ không đảm bảo như nơi sinh, nền chuồng, dụng cụ đỡ đẻ không vô trùng

Tất cả những nguyên nhân trên tạo điều kiện cho các tập đoàn vi khuẩn xâm nhập từ bên ngoài vào tử cung rồi xâm nhập qua những vết trầy sước của niêm mạc tử cung, chúng sinh sôi nẩy nở tăng cường về số lượng và độc lực gây

viêm Các vi khuẩn thường gặp trong bệnh viêm tử cung là Streptococcus, Staphylococcus, E coli.

2.2.3 Một số yếu tố ảnh hưởng tới bệnh viêm tử cung ở bò

2.2.3.1 Ảnh hưởng của giống

Mỗi một giống bò có nguồn gốc xuất xứ khác nhau và thích nghi với điều kiện khí hậu cũng như điều kiện chăm sóc, nuôi dưỡng đặc trưng của vùng đó Khi di chuyển hay thay đổi môi trường sống, bò có thể không thích nghi được hoặc bị xáo trộn nặng dẫn đến giảm sức đề kháng Từ đó, những nguyên nhân gây bệnh có cơ hội xâm nhập và gây bệnh cho bò Những giống bò sữa cao sản thường dễ bị viêm tử cung hơn

2.2.3.2 Ảnh hưởng của mùa vụ

Khí hậu Việt Nam bao gồm bốn mùa với các đặc tính thời tiết khác nhau: xuân, hạ, thu, đông Song thể hiện sự phân hoá rõ hơn là xuân - hạ và thu - đông Trong mùa xuân hạ thời tiết mưa nhiều, nhiệt độ cao, độ ẩm trong không khí cao

là điều kiện thuận lợi để các vi sinh vật gây bệnh phát triển Nhiệt độ cao làm cho khả năng thu nhận thức ăn giảm, sức khoẻ, sức đề kháng của con vật giảm nên tỷ

lệ mắc bệnh của bò sữa rất cao, đặc biệt là bệnh ở đường sinh dục

2.2.3.3 Ảnh hưởng của lứa đẻ

Những lứa đầu tỷ lệ mắc bệnh viêm tử cung là khá cao là do trong lần sinh

đẻ đầu tiên các bộ phận của cơ quan sinh dục giãn nở chưa hoàn toàn, thường dẫn đến hiện tượng đẻ khó và phải dùng biện pháp can thiệp bằng tay hay dụng

cụ để kéo thai ra ngoài từ đó làm trầy xước niêm mạc đường sinh dục tạo điều kiện thuận lợi cho vi khuẩn từ ngoài xâm nhập vào qua những vết thương trên niêm mạc tử cung Ở những bò đã đẻ nhiều lứa, trương lực của tử cung giảm dẫn tới sự co bóp của tử cung giảm không đủ cường độ để đẩy hết các sản phẩm trung gian sau khi đẻ ra ngoài, sự hồi phục của tử cung chậm, cổ tử cung đóng muộn tạo điều kiện cho vi khuẩn xâm nhập gây viêm

2.2.3.4 Ảnh hưởng của vệ sinh thú y

Công tác vệ sinh thú y đối với bò sữa là một yếu tố ảnh hưởng rất lớn đến bệnh viêm tử cung Vệ sinh thú y bao gồm vệ sinh môi trường và vệ sinh trong quá trình sinh sản Vệ sinh thú y tốt được đánh giá bởi các yếu tố:

- Vệ sinh môi trường bao gồm: Cọ rửa máng ăn hàng ngày, thu dọn phân, rác trong chuồng hàng ngày, rửa chuồng hàng ngày, phun sát trùng định kỳ 1 tuần/1 lần

- Vệ sinh trong quá trình sinh sản bao gồm: Vệ sinh các dụng cụ thụ tinh,

vệ sinh bò sữa trong quá trình thụ tinh, vệ sinh khai thác tinh, dụng cụ phối, vệ sinh trước và sau khi đẻ…

2.2.3.5 Ảnh hưởng của phương pháp phối giống

Phương pháp phối giống cũng ảnh hưởng đến tỷ lệ mắc bệnh viêm tử cung Thụ tinh nhân tạo ở bò cái dễ gây xây xát do đưa dụng cụ phối vào con cái, con cái dịch chuyển trong khi phối gây xây xát niêm mạc, dụng cụ phối không được vô trùng, kỹ thuật phối giống của Dẫn tinh viên không chuẩn đều rất dễ gây viêm

2.2.3.6 Ảnh hưởng của quá trình đẻ

Bò sữa đẻ bình thường sẽ làm khả năng nhiễm bệnh đường sinh dục thấp hơn khi bò đẻ phải can thiệp Tuy nhiên thời gian đẻ kéo dài và có một số yếu tố khác dẫn đến cần sự can thiệp của người chăn nuôi, cán bộ kỹ thuật Người chăn nuôi hoặc cán bộ kỹ thuật dùng tay hoặc dây kéo, các thiết bị hỗ trợ khác để đưa thai ra đều có thể làm gây xây xát niêm mạc và dễ nhiễm vi khuẩn từ ngoài môi trường vào gây viêm tử cung

Theo Nguyễn Văn Thanh và cs (2016) cho rằng phương pháp đỡ đẻ thô bạo, không đúng kỹ thuật đặc biệt các trường hợp đẻ khó phải can thiệp bằng tay

và các loại dụng cụ làm xây xát niêm mạc tử cung tạo điều kiện thuận lợi cho vi khuẩn xâm nhập vào những vết trầy xước trên niêm mạc tử cung, chúng tăng cường về số lượng gây nhiễm trùng tử cung gây viêm tử cung

2.2.3.7 Ảnh hưởng của sản lượng sữa

Những bò có sản lượng sữa cao thì nhu cầu về dinh dưỡng và năng lượng cũng cao hơn các bò có sản lượng sữa thấp Mà trong khẩu phần ăn của bò thì thức ăn tinh là nguồn năng lượng chủ yếu để giúp bò tạo sữa Khi bò ăn nhiều thức ăn tinh có thể dẫn đến sự mất cân bằng độ pH dạ cỏ và có thể làm tăng các

thể xeton trong máu Suriyasathaporn et al (2000) cho biết xeton huyết làm giảm

khả năng hấp dẫn bạch cầu vào trong các tổ chức khi có tác động của nguyên nhân gây viêm dẫn đến làm giảm số lượng bạch cầu đa nhân trong các tổ chức bị viêm, bạch cầu cũng giảm sản xuất các cytokines quan trọng trong quá trình viêm

và phòng ngự của cơ thể như interferon, interleukin, tumor necrosis factor, những

bò có năng suất sữa cao thì bị stress nhiều hơn các bò có năng suất thấp Stress làm tăng tiết hormone cortisol, tình trạng này kéo dài dẫn đến suy giảm miễn dịch và làm tăng nguy cơ viêm tử cung ở bò sữa Nghiên cứu của Nguyễn Ngọc Sơn và cs (2016) cho thấy bò có sản lượng sữa >30kg/ngày thì có nguy cơ mắc viêm tử cung cao hơn bò có sản lượng sữa từ 20-30kg/ngày

2.2.3.8 Ảnh hưởng của một số bệnh sản khoa

a Bệnh sát nhau bò

Ở bò sau khi sổ thai quá 12 giờ nhau thai con không được đẩy ra khỏi tử

cung cơ thể mẹ thì được gọi là bệnh sát nhau (Retain placenta) Căn cứ vào mức

độ của bệnh có thể chia ra như sau:

+ Thể sát nhau hoàn toàn: Toàn bộ hệ thống nhau thai còn dính với niêm mạc tử cung ở cả hai sừng tử cung

+ Thể sát nhau không hoàn toàn: Phía sừng tử cung không chứa thai thì nhau thai con đã tách khỏi niêm mạc tử cung Sừng tử cung bên có thai thì nhau thai con còn dính chặt với niêm mạc tử cung mẹ

+ Thể sát nhau từng phần: Một phần của màng nhung hay một ít núm nhau con còn dính với niêm mạc tử cung, còn đa phần màng thai đã tách khỏi niêm mạc tử cung

Triệu chứng của bệnh: tùy vào mức độ của bệnh mà toàn bộ nhau thai còn nằm trong tử cung hoặc một phần màng thai, núm nhau con đã tách khỏi núm nhau mẹ và được đẩy ra treo lòng thòng ở mép âm môn, có khi một phần của màng ối đã rời hẳn ra ngoài Con vật xuất hiện trạng thái đau đớn, bồn chồn, khó chịu trong trạng thái bị kích thích và cong lưng, cong đuôi rặn Sau khi sổ thai 2 -

3 ngày mà nhau thai không được đẩy ra ngoài thì các loại vi khuẩn phát triển mạnh trong tử cung làm cho nhau thai bị thối rữa gây viêm tử cung và từ cơ quan sinh dục luôn thải ra ngoài hỗn dịch bao gồm dịch thai, máu, mủ, niêm dịch, mảnh vụn tổ chức, tế bào bị phân giải có mùi hôi thối, khó chịu Càng về sau mức độ biến đổi của nhau thai càng nặng hơn và càng hôi thối hơn Lúc này con

mẹ xuất hiện triệu chứng toàn thân rõ:

+ Thân nhiệt cao, ăn uống giảm, lượng sữa giảm Nếu thời gian càng lâu

mà không được can thiệp khi tình trạng con vật trở nên trầm trọng hơn như bỏ

ăn, ngừng nhai lại, chướng bụng đầy hơi, ngừng tiết sữa, nhiễm trùng huyết hoặc huyết nhiễm mủ và con vật có thể bị tử vong

+ Theo LeBlanc (2008), có khoảng 30-50% bò bị sót nhau bị mắc viêm tử cung Kết quả của nhiều nghiên cứu đều cho thấy bò bị sót nhau làm tăng nguy

cơ mắc bệnh viêm tử cung ở bò sữa từ 5,7-27,4 lần

+ Đẻ khó do bào thai: Do thai quá to không phù hợp với xoang chậu và đường sinh dục, do chiều, hướng, tư thế của bào thai không bình thường, thai dị hình hay quái thai

+ Hiện tượng đẻ khó do bào thai gây nên thường chiếm 3/4 các trường hợp đẻ khó ở gia súc lớn nói chung và bò sữa nói riêng Các ca đẻ khó có thể xảy ra một cách đơn độc và cũng có thể kết hợp lại với nhau Ví dụ như trường hợp những thai đã quá to mà đầu, cổ thai lại quay sang một bên hay úp xuống ngực hoặc trường hợp đầu thai quay sang một bên đồng thời hai chân trước một chân thẳng, một chân

bị gấp khúc Trong quá trình tiến hành thủ thuật đỡ đẻ, do không nắm vững các thao tác kỹ thuật nên làm xây xát niêm mạc tử cung, vi khuẩn xâm nhập từ ngoài vào gây viêm Chính vì vậy có thể nói đẻ khó là một trong những nguyên nhân chính gây viêm tử cung ở gia súc sinh sản nói chung và bò sữa nói riêng

c Viêm âm môn, tiền đình và âm đạo

Trong quá trình gia súc sinh đẻ, khi can thiệp những trường hợp đẻ khó, khi đỡ đẻ bình thường hoặc khi phối giống không đúng kỹ thuật thường làm cho niêm mạc âm môn, tiền đình, âm đạo bị xây xát, bị tổn thương và nhiễm khuẩn

Mặt khác, có thể do hậu quả khi sử dụng mỏ vịt để kiểm tra âm đạo làm cho niêm mạc âm đạo và tiền đình bị kích thích quá mạnh hoặc niêm mạc âm đạo và tiền đình đã bị xây xát, bị tổn thương vi khuẩn từ bên ngoài xâm nhập làm xuất hiện quá trình viêm Trường hợp bệnh mới phát sinh thì niêm mạc hơi sung huyết, trong âm đạo có dịch thẩm xuất Khi kiểm tra âm đạo, con vật không có phản xạ đau và hầu như không có triệu chứng lâm sàng toàn thân Nếu viêm âm đạo, tiền đình thể mãn tính thì niêm mạc âm đạo trở nên khô cứng, màu sắc nhợt nhạt, trên mặt niêm mạc có những đám màu trắng màu đỏ không đều Dịch thẩm xuất lẫn với niêm dịch có màu trắng đục Trường hợp viêm âm đạo, tiền đình có mủ thì khi con vật đại tiểu tiện có nhiều mủ lẫn niêm dịch chảy ra Kiểm tra niêm mạc

âm đạo, con vật có phản ứng đau rõ Niêm mạc sưng, sung huyết và có những vết loét Có trường hợp niêm mạc âm đạo do tổ chức liên kết tăng sinh mạnh nên làm cho lòng âm đạo bị hẹp Lúc này con vật xuất hiện một số triệu chứng toàn thân như sốt, ủ rũ, mệt nhọc, ăn uống kém, lượng sữa giảm Trường hợp âm đạo và tiền đình viêm hóa mủ, tế bào tổ chức niêm mạc bị tổn thương nặng, kế phát đến quá trình bệnh lý ở tử cung làm gia súc giảm hay mất khả năng sinh sản

2.2.4 Phân loại các thể viêm tử cung

Theo Trần Tiến Dũng và cs (2002): Tuỳ vào vị chí tác động của quá trình viêm đối với tử cung có thể chia ra 3 thể viêm khác nhau

2.2.4.1 Viêm nội mạc tử cung (Endomestritis)

Viêm nội mạc tử cung là viêm lớp niêm mạc của tử cung Đây là một trong những nguyên nhân chủ yếu làm suy giảm khả năng sinh sản của gia súc cái

Viêm nội mạc tử cung phổ biến và chiếm tỷ lệ cao nhất trong các thể viêm ở

tử cung (Nguyễn Văn Thanh và Lê Trần Tiến, 2007)) Bệnh viêm nội mạc tử cung thường xảy ra sau khi gia súc sinh đẻ, nhất là trong những trường hợp đẻ khó phải can thiệp bằng tay hoặc dụng cụ làm niêm mạc tử cung bị xây sát, tổn thương Sau

đó là do sự tác động của các vi khuẩn Streptococcus, Staphylococcus, E.coli,

Căn cứ vào tính chất, trạng thái của quá trình bệnh lý, viêm nội mạc tử cung

có thể chia ra làm hai loại: viêm nội mạc tử cung thể cata cấp tính có mủ và viêm nội mạc tử cung có màng giả

* Viêm nội mạc tử cung thể Cata cấp tính có mủ (Endomestritis Puerperalis)

Bệnh này gặp nhiều ở bò sau sinh đẻ, niêm mạc cổ tử cung và âm đạo bị

tổn thương, xây sát dẫn đến nhiễm khuẩn nhất là khi gia súc bị sát nhau, đẻ khó phải can thiệp

Khi bị bệnh, gia súc biểu hiện một số triệu chứng chủ yếu: thân nhiệt tăng nhẹ, ăn uống giảm, lượng sữa giảm Con vật có trạng thái đau đớn nhẹ, đôi khi cong lưng rặn, tỏ vẻ không yên tĩnh Từ cơ quan sinh dục thải ra ngoài hỗn dịch, niêm dịch lẫn với dịch viêm, mủ, lợn cợn những mảnh tổ chức chết Khi con vật nằm, dịch viêm thải ra càng nhiều, xung quanh âm môn, gốc đuôi, hai bên mông dính nhiều dịch viêm có khi nó khô lại hình thành từng đám vẩy, màu trắng xám Kiểm tra qua âm đạo, niêm dịch và dịch viêm thải ra nhiều Cổ tử cung hơi mở

và có mủ chảy qua cổ tử cung Niêm mạc âm đạo bình thường, kiểm tra qua trực tràng có thể phát hiện được một hay cả hai sừng tử cung sưng to, hai sừng tử cung không cân xứng nhau, thành tử cung dày và mềm hơn bình thường Khi kích thích nhẹ lên sừng tử cung thì mức độ phản ứng co lại của chúng yếu ớt Trường hợp trong tử cung tích lại nhiều dịch viêm, nhiều mủ thì có thể phát hiện được trạng thái chuyển động sóng

* Viêm nội mạc tử cung màng giả

Thể viêm này, niêm mạc tử cung thường bị hoại tử Vết thương đã ăn sâu vào tầng cơ của tử cung và chuyển thành hoại tử, lúc này con vật xuất hiện triệu chứng toàn thân rõ: Thân nhiệt lên cao, lượng sữa giảm có khi hoàn toàn mất sữa,

kế phát viêm vú, con vật ăn uống kém và không nhai lại, biểu hiện trạng thái đau đớn, luôn rặn, lưng và đuôi cong lên Từ cơ quan sinh dục luôn thải ra ngoài hỗn dịch: Dịch viêm, máu, mủ, lợn cợn những mảnh tổ chức hoại tử, niêm dịch

Hình 2.1 Viêm nội mạc tử cung

Nguồn: Nguyễn Văn Thanh và cs (2016)

2.4.1.2 Viêm cơ tử cung (Myomestritis Puerperalis)

Theo Nguyễn Văn Thanh và cs (2016) viêm cơ tử cung thường kế phát từ viêm nội mạc tử cung, niêm mạc tử cung bị thấm dịch thẩm xuất, vi khuẩn xâm nhập và phát triển sâu vào tử cung làm niêm mạc bị phân giải, thối rữa gây tổn thương mạch quản và lâm ba quản Từ đó làm cho các lớp cơ và một ít lớp tương mạc tử cung bị hoại tử Trường hợp này có thể dẫn đến hiện tượng nhiễm trùng toàn thân, huyết nhiễm trùng hoặc huyết nhiễm mủ Có khi vì lớp cơ và lớp tương mạc tử cung bị phân giải, bị hoại tử mà tử cung bị thủng hay bị hoại tử từng đám

Hình 2.2 Viêm cơ tử cung

Nguồn: Nguyễn Văn Thanh và cs (2016)

Ở thể viêm này, gia súc biểu hiện triệu chứng toàn thân rõ: thân nhiệt tăng cao, mệt mỏi, ủ rũ, ăn uống giảm, sản lượng sữa giảm hay mất hẳn Con vật kế phát chướng bụng đầy hơi, viêm vú, có khi viêm phúc mạc Gia súc biểu hiện trạng thái đau đớn, rặn liên tục Từ cơ quan sinh dục luôn thải ra ngoài hỗn dịch màu đỏ nâu, lợn cợn mủ và những mảnh tổ chức thối rữa nên

có mùi tanh thối Kiểm tra qua âm đạo bằng mỏ vịt thấy cổ tử cung mở, hỗn dịch càng chảy ra ngoài âm đạo nhiều hơn, phản xạ đau của con vật càng rõ hơn Khám qua trực tràng thì tử cung to hơn bình thường, hai sừng tử cung to nhỏ không đều nhau, thành tử cung dày và cứng Khi kích thích lên tử cung, con vật rất mẫn cảm, đau nên càng rặn mạnh hơn, từ tử cung thải ra nhiều hỗn dịch bẩn

2.4.1.3 Viêm tương mạc tử cung (Perymestritis Puerperalis)

Theo Nguyễn Văn Thanh và cs (2016), viêm tương mạc tử cung thường kế phát từ thể viêm cơ tử cung Thể viêm này thường cấp tính cục bộ, toàn thân xuất hiện những triệu chứng điển hình và nặng Lúc đầu lớp tương mạc tử cung có màu hồng, sau chuyển thành màu đỏ sẫm rồi trở nên sần sùi mất tính trơn bóng Sau đó các tế bào bị hoại tử và bong ra, dịch thẩm xuất tăng tiết Trường hợp viêm nặng, lớp tương mạc ở một số vùng có thể dính với các tổ chức xung quanh, gây nên tình trạng viêm mô tử cung (Parametritis) và dẫn đến viêm phúc mạc Thân nhiệt tăng cao, mạch đập nhanh, con vật ủ rũ,

uể oải, đại tiểu tiện khó khăn, ăn uống kém hoặc bỏ ăn, hiện tượng nhai lại giảm hay ngừng Lượng sữa còn rất ít hay mất hẳn, thường kế phát viêm vú Con vật luôn biểu hiện trạng thái đau đớn, khó chịu, lưng và đuôi cong, rặn liên tục Từ âm hộ thải ra ngoài rất nhiều hỗn dịch lẫn mủ và tổ chức hoại tử,

có màu nâu và mùi thối khắm

Kiểm tra qua trực tràng thấy thành tử cung dày, cứng, hai sừng tử cung mất cân đối, khi kích thích con vật biểu hiện đau đớn càng rõ và càng rặn mạnh hơn Trường hợp một số vùng của tương mạc đã dính với các bộ phận xung quanh thì có thể phát hiện được trạng thái thay đổi về vị trí và hình dáng của tử cung, có khi không tìm thấy một hoặc cả hai buồng trứng Thể viêm này thường dẫn đến kế phát bệnh viêm phúc mạc, bại huyết, huyết nhiễm mủ

Hình 2.3 Viêm tương mạc tử cung

Nguồn: Nguyễn Văn Thanh và cs (2016)

2.2.5 Chẩn đoán phân biệt các thể viêm tử cung

Để chẩn đoán phân biệt các thể viêm tử cung người ta dựa vào những triệu chứng điển hình ở cục bộ và toàn thân Việc chẩn đoán phân biệt các thể viêm tử cung có một ý nghĩa quan trọng trong việc áp dụng những phác đồ điều trị thích hợp với từng thể viêm nhằm đạt kết quả điều trị cao: thời gian điều trị ngắn, chi phí cho điều trị thấp đặc biệt là đảm bảo khả năng sinh sản cho gia súc cái

Bảng 2.1 Chẩn đoán phân biệt các thể viêm tử cung

Hồng, nâu đỏ Tanh thối

Nâu rỉ sắt Thối khắm Phản ứng đau Đau nhẹ Đau rõ Rất đau kèm theo triệu

chứng viêm phúc mạc Phản ứng co nhỏ của

tử cung

Nguồn: Nguyễn Văn Thanh và cs (2016)

2.3 TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VỀ BỆNH VIÊM TỬ CUNG BÒ

2.3.1 Tình hình nghiên cứu về bệnh viêm tử cung bò trên thế giới

Bệnh viêm tử cung ở gia súc sinh sản nói chung và bò sữa nói riêng là một trong những nguyên nhân quan trọng gây ra hiện tượng rối loạn sinh sản thậm trí làm mất khả năng sinh sản của gia súc cái gây thiệt hại lớn về kinh tế cho người chăn nuôi Chính vì vậy tại nhiều nước trên thế giới bệnh viêm tử cung bò được

nhiều tác giả tập trung nghiên cứu trên nhiều khía cạnh Gilbert et al (2005), Sheldon et al (2009), Dubuc et al (2011) thông báo: Bệnh viêm tử cung xảy ra

phổ biến trong đàn bò vào thời kỳ sau đẻ, bệnh làm kéo dài thời gian động dục lại sau đẻ, tăng hệ số phối, tăng tỉ lệ loại thải, giảm sản lượng sữa, giảm số con sinh

ra trong một đời bò mẹ, từ đó làm giảm năng suất sinh sản, gây thiệt hại lớn về kinh tế cho người chăn nuôi Tác giả LeBlanc (2008) khi nghiên cứu về bệnh viêm tử cung bò sữa cho biết: Bệnh viêm tử cung ở bò sữa chủ yếu xảy ra ở khoảng thời gian 7 ngày sau khi đẻ, tuy nhiên nó cũng có thể xảy ra ở giai đoạn khác Tác giả Chaffaux and Bhat (1987) đã tiến hành sinh thiết niêm mạc tử cung bò

bị bệnh sản khoa để tìm hiểu quá trình sinh bệnh cho biết: hậu quả của thụ tinh nhân tạo thô bạo, sai nguyên tắc đã làm tăng tỷ lệ bệnh viêm tử cung trong chăn nuôi bò

sữa Bhattacharyya et al (2011) nghiên cứu quản lý điều trị lâm sàng bệnh viêm tử cung bò Barman et al (2013) nghiên cứu tính kháng kháng sinh của vi khuẩn được phân lập từ dịch viêm tử cung bò Bhat et al (2014) nghiên cứu sử dụng phương pháp WST chẩn đoán phát hiện bệnh viêm tử cung bò Du et al (2010) khi nghiên

cứu sử dụng thảo dược điều trị bệnh viêm tử cung bò cho biết: cây kim ngân hoa (Honeysuckle), hoa mai (Forsythia), bồ công anh (Dandelion), hoa violet tokyo (Tokyo violet), ngải cứu (Motherwort), đương quy (Angelica), xuyên khung (Chuanxiong), địa hoàng (Rehmannia), hồng hoa (Safflower), cam thảo (Radix glycyrrhizae) có tác dụng là tăng cường khả năng miễn dịch của các tế bào biểu

mô tử cung của bò, do đó có thể dùng để điều trị bệnh viêm tử cung

Ahmed et al (2014) sử dụng một số chiết xuất thảo dược từ các cây sầu

đông (Aradirachta indica), bông Cận Đông (Gossypium berbaceum), bạch hoa xà (Plumbago zeylanica) và keo (Aacacia catechu) để điều trị bệnh viêm tử cung cho bò thông báo với các tính chất kháng nấm, kháng khuẩn, kháng virus và kháng viêm của các hoạt chất có trong các chiết xuất từ các thảo dược trên, chúng đều có khả năng điều trị bệnh viêm tử cung cho bò Sử dụng chiết xuất từ

tỏi và hormone PGF2α để điều trị bệnh viêm tử cung cho bò, Sarkar et al (2006)

cho thấy tỷ lệ bò khỏi bệnh ở hai nhóm là tương đương nhau Marquez et al

(2007) thông báo dịch chiết xuất từ cây sim (Montanoa tomentosa) cho hiệu quả điều trị bệnh viêm tử cung ở bò sữa cao và không làm ảnh hưởng đến chức năng

của buồng trứng Cui et al (2014) cho biết dịch chiết từ cây ích mẫu (Herba

Leonuri), đương qui (Angelicae Sinensis Radix), hồng hoa (Flos Carthami), cỏ gấu (Rhizoma Cyperi) và mộc dược (Myrrha) hòa tan trong cồn 700 làm tăng

nhanh quá trình đào thải nhau thai ở bò bị sát nhau Esparza-Borges et al (1996)

cho biết dịch chiết của tỏi (Allium sativum, L), khuynh diệp (Eucalyptus globules) và rau khúc (Gnaphalium conoideum) có tác dụng rút ngắn thời gian động dục lại sau đẻ của bò bị viêm tử cung

2.3.2 Tình hình nghiên cứu về bệnh viêm tử cung bò ở Việt Nam

Ở Việt Nam trong những năm gần đây bệnh viêm tử cung thường xuyên sảy ra trên đàn bò thịt cũng như bò sữa gây ảnh hưởng lớn đến năng xuất sinh sản gây thiệt hại lớn về kinh tế cho người chăn nuôi Chính vì vậy bệnh viêm tử cung

đã và đang được các nhà chuyên môn tập trung nghiên cứu trên nhiều khía cạnh Một số tác giả nghiên cứu về tỷ lệ mắc bệnh viêm tử cung trên đàn bò sữa: Nguyễn Văn Thanh và Lê Trần Tiến (2007) thông báo tỷ lệ mắc viêm tử cung trên đàn bò sữa nuôi tại Hà Nội và tỉnh Bắc Ninh trung bình là 21,32%, tại khu vực đồng bằng sông Hồng tác giả Phạm Trung Kiên (2012) cho biết tỷ lệ viêm tử cung trên đàn bò sữa trung bình là 22,88%, ở một nghiên cứu khác, khi khảo sát tình hình mắc bệnh đường sinh dục của đàn bò sữa tại một số cơ sở giết mổ thuộc thành phố Hà Nội và tỉnh Bắc Ninh, tác giả Nguyễn Văn Thanh (2007) cho biết, trong các bệnh sinh sản của bò sữa, bệnh viêm tử cung chiếm tỷ lệ cao nhất, 47,23% Nguyễn Thị Thúy (2017) thông báo tỷ lệ bò mắc bệnh viêm tử cung tại huyện Ba Vì, Hà Nội trung bình 24,61% cùng vào thời gian này tác giả Đỗ Quốc Trinh (2017) cho biết: tỷ lệ mắc bệnh viêm tử cung ở đàn bò sữa nuôi tại một số địa phương thuộc khu vực đồng bằng sông Hồng là khá cao, trung bình chiếm 23,75% giao động từ 19,72% đến 27,74% Bệnh thường mắc ở những bò đẻ lứa đầu, những bò đã đẻ nhiều lứa và những bò có sản lượng sữa cao Tỷ lệ mắc bệnh

ở các mùa là khác nhau, cao nhất vào mùa hè chiếm 28,35% và thấp nhất là mùa thu chiếm 19,63 %, tỷ lệ bệnh ở giai đoạn sau khi sinh chiếm 31,69% cao hơn nhiều so với giai đoạn chờ phối chiếm 14,61%

Nguyễn Ngọc Sơn và cs (2016) nghiên cứu một số yếu tố ảnh hưởng đến

tỷ lệ mắc bệnh viêm tử cung bò sữa thông báo các yếu tố: giống, mùa vụ, lứa

đẻ,sản lượng sữa và các bệnh sản khoa như đẻ khó, sát nhau, viêm âm môn tiền đình âm đạo có ảnh hưởng trực tiếp tới tỷ lệ mắc bệnh viêm tử cung ở đàn bò sữa Tác giả Nguyễn Văn Thanh và cs (2016) nghiên cứu thành phần, số lượng

và tính mẫn cảm với kháng sinh của một số vi khuẩn hiếu khí được phân lập từ dịch tử cung bò sữa thông báo: số lượng vi khuẩn hiếu khí trong dịch tử cung bị viêm tăng lên gấp nhiều lần số lượng vi khuẩn có trong dịch tử cung của bò

không bị viêm và ở dịch viêm tử cung vi khuẩn Staphylococcus và Streptococcus

được phát hiện ở 100% mẫu bệnh phẩm đồng thời cho biết tính mẫn cảm với kháng sinh của vi khuẩn hiếu khí được phân lập từ dịch tử cung bò sữa là không cao Gần đây, với mục tiêu giảm thiểu việc dùng kháng sinh trong điều trị bệnh sinh sản của vật nuôi một số tác giả đã tập trung nghiên cứu về tính kháng khuẩn của một số thảo dược đối với vi khuẩn gây viêm tử cung bò Tác giả Nguyễn Văn Thanh và Nguyễn Thanh Hải (2016) nghiên cứu ảnh hưởng của dung môi đến

hiệu suất chiết và tác dụng diệt khuẩn invitro của cao khô dịch chiết cây đơn đỏ

“Nghiên cứu tác dụng ức chế vi khuẩn invitro và ứng dụng điều trị bệnh viêm tử

cung bò bằng nano bạc và dịch chiết cây Bồ Công Anh Lactuca indica L”

Nguyễn Thị Thanh Hà và cs (2017) nghiên cứu khả năng ức chế invitro của dịch chiết một số thảo dược đối với vi khuẩn Streptococcus spp, Staphylococcus spp

phân lập từ dịch viêm tử cung bò Nguyễn Văn Thanh (2018) nghiên cứu tính

kháng khuẩn của cây Bồ công anh đối với vi khuẩn Streptococcus spp.,

2.4 TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ SỬ DỤNG SẢN PHẨM THẢO DƯỢC TRÊN THẾ GIỚI VÀ VIỆT NAM

2.4.1 Tình hình nghiên cứu và sử dụng sản phẩm thảo dược trên thế giới

Năm 1999, Viện dược học, Học viện Khoa học y dược và Trường Đại học Bắc Kinh - Trung Quốc đã nghiên cứu và tách được các chất có khả năng chống u bướu từ thực vật họ Na: có khoảng 50 acetogenin, 12 styrylpyron và 25

polyoxygenat cyclohexen mới được tách ra từ 5 loài Uvaria, 4 loài Goniothalamus

và 1 loài Annona Bước đầu kiểm ta hoạt tính sinh học, phần lớn các chất mới tách

ra đều có hoạt tính chống u bướu quan trọng

- Tại Peru, trong vùng núi Andes, lá Mãng cầu được dùng làm thuốc trị

cảm, xổ mũi; hạt nghiền nát làm thuốc trừ sâu Trong vùng Amazon vỏ cây và lá dùng trị tiểu đường, làm dịu đau, chống co giật

- Tại Guyana: lá và vỏ thân cây nấu thành trà giúp trị đau và bổ tim

- Tại Batay: trong vùng Amazon, lá nấu thành trà trị bệnh gan; dầu ép từ lá và quả non trộn với dầu oliu làm thuốc thoa bên ngoài trị thâp khớp, đau sưng gân cốt

- Tại Jimaica, Haiti và West Indies: quả hay nước ép từ quả dùng trị nóng sốt, giúp sinh sữa và trị tiêu chảy; vỏ thân cây và lá dùng để trị đau nhức, chống

co giật, ho, suyễn…

Vỏ cây, lá và rễ của cây đã được sử dụng trong y học dân gian dùng để điều trị bệnh nhiễm trùng, bệnh ho, bệnh về gan, bệnh tiêu chảy và bệnh ung thư Các nghiên cứu cho thấy đã tìm thấy khả năng kháng nấm, kháng khuẩn, độc tính

tế bào, hạ huyết áp

- Huyền diệp (Polyalthia longifolia) là một cây cao và lá màu xanh, cây

trưởng thành có hình kim tự tháp đối xứng với chi nhánh rủ yểu điệu và lá hình mũi mác dài và hẹp với mép lá răng cưa Chúng được trồng nhiều ở châu Phi,

châu Á, Úc, Ấn Độ và New Zealand Theo dân gian vỏ Polyalthia longifolia có

tác dụng tốt để chữa cao huyết áp, kích thích hô hấp và đặc trị làm hạ cơn sốt, bệnh ngoài da, bệnh tiểu đường và cao huyết áp (Nair and Kalariya, 2004) Tại

Ấn Độ, hạt của cây này đã được sử dụng để giải nhiê ̣t

2.4.2 Tình hình nghiên cứu và sử dụng sản phẩm thảo dược ở Việt Nam

Việt Nam có độ đa dạng sinh học cao, có tới 2/3 diện tích đất tự nhiên trong nước là rừng, đồi núi và cao nguyên Theo Nguyễn Thượng Dong (2001), Việt Nam có 10386 loài thực vật trong đó có 3830 loài có khả năng sử dụng làm thuốc Trong công nghiệp dược phẩm nhân y đã có 1340/5577 loại thuốc chiếm 24% được sản xuất từ dược liệu hay hoạt chất từ dược liệu như: berberin, palmatin, artemisinin (Nguyễn Thượng Dong, 2001) Nhân y sử dụng dược liệu với nhiều mục đích khác nhau: thức ăn thay thế, phòng trị các bệnh truyền nhiễm,

ký sinh trùng, nội khoa, ngoại khoa, sản khoa, ung thư… với rất nhiều dạng thuốc khác nhau: thuốc sắc, thuốc cao, viên hoàn, viên nén…

Ngày nay, nhiều cây thuốc đã có hiệu quả điều trị rõ rệt, nhưng cơ chế tác dụng vẫn chưa được giải thích và chứng minh Xu hướng chung hiện nay là kết hợp Đông y và Tây y với phương châm vừa áp dụng những kinh nghiệm chữa bệnh của cha ông ta bằng thuốc nam, vừa nghiên cứu khảo sát các tính năng tác

dụng của cây thuốc bằng cơ sở khoa học hiện đại (Đỗ Tất Lợi, 1991)

Các công trình nghiên cứu về lĩnh vực Đông dược, Y dược cổ truyền bên nhân y đã và đang thu hút được sự chú ý của nhiều nhà khoa học ở Việt Nam và trên thế giới Các nhà khoa học nước ta đã chú ý đến việc sử dụng các loại thảo dược trong phòng và trị bệnh truyền nhiễm; bệnh ký sinh trùng; bệnh nội khoa; bệnh ngoại khoa; bệnh sản khoa,… Riêng lĩnh vực thú y, nghiên cứu về cây thuốc trong phòng trị bệnh cho vật nuôi còn ít và cũng chỉ giới hạn trong việc khai thác, áp dụng các bài thuốc cổ truyền

Về lĩnh vực thú y, các nghiên cứu sử dụng các kháng sinh thực vật trong nuôi dưỡng và phòng trị bệnh cho lợn, đặc biệt bệnh lợn con phân trắng đạt hiệu

quả cao (Bùi Thị Tho, 1996) Theo Lê Thị Ngọc Diệp (1999) cây Actiso (Cynara

Kết quả nghiên cứu của Bùi Thị Tho và Nguyễn Thành Trung (2010), khi

sử dụng dịch chiết cây Xuân hoa trong điều trị lợn con bị viêm ruột tiêu chảy tỉ lệ khỏi theo các công thức khác nhau đạt từ 87,51% đến 100%, thời gian khỏi bình quân là 2,3 – 3,08 (ngày)

Bùi Thị Tho (2003) đã nghiên cứu tác dụng của rễ thuốc cá trong phòng trị bệnh ngoại ký sinh trùng thú y cho kết quả tốt Hơn nữa, việc sử dụng thảo dược điều trị bệnh, hạn chế tồn dư kháng sinh trong sản phẩm chăn nuôi cũng đã được quan tâm từ lâu của nhóm nghiên cứu trên khi các tác giả trên sử dụng bồ

công anh (Lactuca indica L.) chống tồn dư kháng sinh Enrofloxacin trong điều trị

tiêu chảy ở gà (Bùi Thị Tho và Nguyễn Thị Thanh Hà, 2009) Ở một nghiên cứu khác, lá Xuân hoa cho thấy có tác dụng điều trị bệnh tiêu chảy ở lợn con (Bùi Thị Tho và Nguyễn Thành Trung, 2010) Trong định hướng tiến tới sử dụng kháng sinh thảo dược một cách rộng rãi trong chăn nuôi thì việc bảo quản sản phẩm kháng sinh thảo dược cũng có một vai trò then chốt, nhóm nghiên cứu trên cũng

đã nghiên cứu ảnh hưởng của thời gian và điều kiện bảo quản đến tác dụng dược

lý của dịch chiết củ Bách bộ (Bùi Thị Tho, 2004) Tác giả cho thấy nên thu dịch chiết trong vòng 24h sau khi thu hái Việc sử dụng kháng sinh thực vật từ tỏi và

hẹ để điều trị các bệnh trên gia súc gia cầm cho thấy nó vừa cho hiệu quả cao, vừa ít bị kháng thuốc, thời gian phát sinh kháng thuốc chậm hơn so với kháng sinh tổng hợp và từ nấm, hơn nữa vi khuẩn lại nhanh tái mẫn cảm với kháng sinh thực vật hơn các thuốc hóa học trị liệu (Bùi Thị Tho, 2001)

Nguyễn Văn Thanh và Nguyễn Thanh Hải (2014) cho biết, dịch chiết cây

mò hoa trắng tiêu diệt vi khuẩn Salmonella in vitro và cho kết quả điều trị cao