NGHIÊN cứu xây DỰNG mô HÌNH bảo tồn tài NGUYÊN THẢO dược có sự THAM GIA của CỘNG ĐỒNG NGƯỜI DAO tại vườn QUỐC GIA BA vì

TRƯỜNG ĐẠI HỌC TÀI NGUYÊN VÀ MÔI TRƯỜNG HÀ NỘI KHOA MÔI TRƯỜNG ĐỒ ÁN TỐT NGHIỆP NGHIÊN CỨU XÂY DỰNG MÔ HÌNH BẢO TỒN TÀI NGUYÊN THẢO DƯỢC CÓ SỰ THAM GIA CỦA CỘNG ĐỒNG NGƯỜI DAO TẠI VƯỜN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC TÀI NGUYÊN VÀ MÔI TRƯỜNG HÀ NỘI

KHOA MÔI TRƯỜNG

ĐỒ ÁN TỐT NGHIỆP

NGHIÊN CỨU XÂY DỰNG MÔ HÌNH BẢO TỒN TÀI NGUYÊN THẢO DƯỢC

CÓ SỰ THAM GIA CỦA CỘNG ĐỒNG NGƯỜI DAO TẠI VƯỜN QUỐC GIA

BA VÌ

Sinh viên thực hiện: Nguyễn Thị Hiên

Giáo viên hướng dẫn: ThS Nguyễn Khắc Thành

Hà Nội, năm 2014

LỜI CẢM ƠN

Trong suốt quá trình thực hiện đồ án tốt nghiệp và tiến hành nghiên cứu đề tài tại Ba

Vì, cũng như trong thời gian học tập tại trường đại học Tài nguyên và Môi trường Hà Nội Em đã nhận được sự quan tâm giúp đỡ và tạo điều kiện của của các thầy cô trong khoa Môi Trường, cùng sự động viên và khích lệ từ phía gia đình và bạn bè

Em xin chân thành cảm ơn sự giúp đỡ quý báu này

Đặc biệt em xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc nhất đến thầy giáo Th.S Nguyễn Khắc Thành giảng viên khoa Môi Trường đã tận tình giúp đỡ em trong suốt thời gian qua để

em có thể hoàn thành đồ án

Trong quá trình nghiên cứu do thời gian còn hạn hẹp và sự hạn chế kiến thức của bản thân nên em không tránh khỏi những sai sót Vì vậy em mong được sự góp ý của thầy

cô giáo để đề tài của em được hoàn thiện hơn

Em xin chân thành cảm ơn

Hà Nội, tháng 6 năm 2014 Sinh viên

Nguyễn Thị Hiên

DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT BTTN: Bảo tồn thiên nhiên

BVR: Bảo vệ rừng

CĐĐP: Cộng đồng địa phương

HĐND: Hội đồng nhân dân

HTX: Hợp tác xã

KBTTN: Khu bảo tồn thiên nhiên

QLBVR: Quản lý bảo vệ rừng

PCCCR: Phòng cháy chữa cháy rừng

TNR: Tài nguyên rừng

UBND: Uỷ ban nhân dân

VQG: Vườn quốc gia

DANH MỤC HÌNH

Hình 1.1:Vườn quốc gia Ba Vì 8

Hình 1.2.: Buổi sáng ở núi Ba Vì 13

Hình 1.3: Người Dao quần chẹt ở Ba Vì trong lễ hội đầu năm 13

Hình 1.4: Đường vào bản Dao thôn Hợp Sơn 14

Hình 3.1: Biểu đồ cơ cấu thu nhập của cộng đồng địa phương 20

Hình 3.2 Hoàng đằng, Hoa tiên, Kim ngân 26

Hình 3.3: Biểu đồ các bộ phận sử dụng làm thuốc của dân tộc Dao 27

Hình 3.4: Biểu đồ đa dạng công dụng của thảo dược làm thuốc 28

Hình 3.5: giàn phơi thuốc nam 28

Hình 3.6: Cách chế biến và bảo quản thuốc nam 29

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Mục tiêu nghiên cứu 2

3 Nội dung nghiên cứu 2

CHƯƠNG I : TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 3

1.1 Một số khái niệm liên quan đến đề tài 3

1.2 Tổng quan nghiên cứu trong và ngoài nước về thảo dược và bảo tồn đa dạng sinh học dựa vào cộng đồng 4

1.2.1 Tình hình nghiên cứu thảo dược trên thế giới 4

1.2.2 Tình hình nghiên cứu thảo dược ở Việt Nam 4

1.2.3 Khái quát về y học cổ truyền của đồng bào dân tộc thiểu số 5

1.2.4.Đa dạng sinh học ở Việt Nam 7

1.2.5 Tình hình nghiên cứu bảo tồn đa dạng sinh học dựa vào cộng đồng tại Việt Nam 7

1.2.6 Giới thiệu về vườn quốc gia Ba Vì 8

1.2.7 Đặc điểm tự nhiên và kinh tế - xã hội khu vực nghiên cứu 15

1.2.7.1 Đặc điểm tự nhiên 15

1.2.7.2 Đặc điểm kinh tế - xã hội 15

CHƯƠNG II: ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 17

2.1 Đối tượng, phạm vi, địa điểm 17

2.2 Phương pháp nghiên cứu 17

2.2.1 Phương pháp luận 17

2.2.2 Phương pháp và công cụ thu thập thông tin, số liệu 17

2.2.2.1 Thu thập các tài liệu thứ cấp liên quan đến vấn đề nghiên cứu 17

2.2.2.2 Chọn điểm nghiên cứu 17

2.2.3 Phương pháp điều tra thực địa và phỏng vấn bán cấu trúc 17

2.2.4 Phương pháp xử lý, tổng hợp và phân tích số liệu 18

CHƯƠNG III: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN 19

3.1 Đánh giá tác động qua lại giữa đời sống cộng đồng dân cư và hiệu quả bảo tồn nguồn tài nguyên thảo dược tại vườn quốc gia Ba Vì 19

3.1.2.Các nguyên nhân cơ bản dẫn tới những tác động bất lợi của các cộng đồng địa

phương tới nguồn thảo dược ở khu vực Ba Vì 20

3.1.2.1Cơ cấu đất canh tác và cơ cấu thu nhập của các cộng đồng địa phương ở vùng đệm vườn quốc gia Ba Vì 20

3.1.1.2Các nguyên nhân cơ bản dẫn tới những tác động bất lợi của các CĐĐP tới nguồn thảo dược ở Ba Vì 21

3.2 Nghiên cứu đánh giá phương thức và cách sử dụng hình thức khai thác người dân tộc Dao, mức độ ảnh hưởng của các hoạt động này tới hiệu quả bảo tồn nguồn tài nguyên thảo dược 24

3.2.1 Các bên liên quan chính trong hoạt động bảo tồn tài nguyên thảo dược tại khu vưc VQG Ba Vì 24

3.2.2 Thực trạng quản lý bảo tồn nguồn tài nguyên thảo dược tại khu vực nghiên cứu 25

3.2.2.1.Hiện trạng sử dụng thảo dược và kinh nghiệm sử dụng cây thuốc thảo dược tại Ba Vì 25

3.2.2.2 Thực trạng việc chế biến và kinh doanh thuốc nam hiện nay 25

3.2.2.3.Diễn biến tài nguyên một số thảo dược theo thời gian 25

3.2.2.4 Tình hình cách sử dụng cây thuốc truyền thống 26

3.2.2.4.1 Vai trò của cây thuốc Nam đối với sức khỏe cộng đồng 26

3.2.2.4.2 Kinh nghiệm khai thác, chế biến và sử dụng 27

3.2.2.5 Các loài thảo dược quý đang bị đe dọa 29

3.3 Đề xuất giải pháp bảo tồn nguồn tài nguyên thảo dược tại VQG Ba Vì 30

3.4.1 Xây dựng mô hình quản lý nguồn tài nguyên thảo dược 30

3.4 1.1 Mô hình bảo tồn nguồn tài nguyên thảo dược theo phương thức bảo tồn chuyển vị và bảo tồn nguyên vị 30

3.4.1.2 Mô hình hợp tác xã dịch vụ thuốc nam dân tộc Dao tại Ba Vì 36

KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ 38

A Kết luận 38

B Khuyến nghị 39

1

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Việt Nam có nền y hoc cổ truyền giàu truyền thống, phong phú về các cây thuốc, bài thuốc, vị thuốc Cùng 4000 năm dựng nước và giữ nước, người Việt Nam đã phải đấu tranh với thiên nhiên, bệnh tật và chiến tranh, đã dần dần tích luỹ được kinh nghiệm và tri thức sử dụng cây thuốc

Kinh nghiệm địa phương về tài nguyên thảo dược được coi là hệ thống kiến thức của một cộng đồng dân tộc hoặc dân tộc bản địa tồn tại và phát triển trong từng hoàn cảnh cụ thể Ở Việt Nam, các kinh nghiệm địa phương thường phát triển ở những vùng núi nơi có

hệ sinh thái vô cùng phong phú, đa dạng Các kiến thức của người dân về cách thức sử dụng và bảo tồn các giá trị đa dạng sinh học có ý nghĩa vô cùng to lớn trong khoa học mà

nó còn là tài sản văn hóa quý báu của quốc gia Song theo thời gian cùng với sự tiến bộ của khoa học kỹ thuật, sự phát triển nhanh chóng của kinh tế xã hội, vai trò của cộng đồng các dân tộc thiểu số trong việc bảo tồn các giá trị đa dạng sinh học cụ thể là các nguồn tài nguyên thảo dược đã bị đánh giá không đầy đủ và gây nên các tác động không nhỏ trong công tác bảo tồn đa dạng sinh học

Vườn quốc gia Ba Vì được ghi nhận là khu vực có nhiều cây thuốc, được các dân tộc khai thác, sử dụng và kiến thức bản địa được tích lũy khá phong phú

Hiện nay, cộng đồng người Dao sống tại vườn quốc gia Ba Vì đã sưu tầm được khoảng 283 loại cây thuốc khác nhau, trong đó có nhiều cây thuốc quý Việc sản xuất và kinh doanh cây thuốc của bà con người Dao ở đây mang lại nguồn thu nhập ổn định, nhất

là từ khi một số sản phẩm chế biến và sản xuất từ cây thuốc nam được tiêu thụ phổ biến trên thị trường Hầu hết các gia đình người Dao biết làm thuốc nam, trong đó một nửa số này chuyên làm thuốc và có nguồn thu nhập chính từ cây thuốc, nửa còn lại làm thuốc theo thời vụ Nguồn thu nhập bằng nghề làm thuốc nam tự do chiếm 70% tổng thu nhập toàn xã

Hiện nay, nguồn cung cấp cây thuốc nam chủ yếu lấy từ rừng tự nhiên (trên núi

Ba Vì và VQG Ba Vì), còn nguồn thu hái từ trồng trọt mới chỉ có 10 ha (trong số 110 ha đất canh tác) là được trồng rải rác một số loại dược liệu Người dân ở vùng đệm VQG

Ba Vì từ bao đời nay đã có cuộc sống gắn với núi rừng và các tri thức, hiểu biết của họ

2

về VQG Ba Vì là vô cùng phong phú Tuy nhiên trong vài năm gần đây, để đáp ứng nhu cầu thị trường, trong quá trình khai thác tài nguyên trong rừng và phương thức, tập quán canh tác tài nguyên thảo dược cụ thể là cây thuốc nam của cộng đồng bản địa đã bộc lộ một số vấn đề cần quan tâm, liên quan trực tiếp đến công tác bảo tồn ĐDSH tại khu BTTN

Nhằm tìm hiểu vai trò của công đồng người Dao trong việc bảo tồn nguồn tài nguyên

thảo dược, do vậy em thực hiện nghiên cứu đề tài : “ Nghiên cứu xây dựng mô hình bảo

tồn tài nguyên thảo dược có sự tham gia của cộng đồng người Dao tại vườn quốc gia

Ba Vì”

2 Mục tiêu nghiên cứu

- Đánh giá tác động của cộng đồng người Dao trong công tác bảo tồn nguồn tài nguyên thảo dược tại VQG Ba Vì

- Đề xuất hướng quản lý bền vững tài nguyên nguồn tài nguyên thảo dược có sự tham gia của cộng đồng người Dao tại VQG Ba Vì

- Xây dựng mô hình bảo tồn nguồn tài nguyên thảo dược

3 Nội dung nghiên cứu

- Đánh giá tác động qua lại giữa đời sống cộng đồng người dân tộc Dao với hiệu quả bảo tồn nguồn tài nguyên thảo dược tại VQG Ba Vì

- Nghiên cứu, đánh giá phương thức và cách sử dụng, hình thức khai thác người dân tộc Dao, mức độ ảnh hưởng của các hoạt động này tới hiệu quả bảo tồn nguồn tài nguyên thảo dược tại VQG Ba Vì

- Đề xuất giải pháp bảo tồn các nguồn tài nguyên thảo dược tại VQG Ba Vì

-Xây dựng mô hình bảo tồn nguồn tài nguyên thảo dược