Giải pháp nâng cao đời sống văn hóa của công nhân lao động các khu công nghiệp tỉnh bắc ninh

Phạm vi về nội dung Luận văn tập trung làm rõ cơ sở lý luận, nghiên cứu thực trạng về ĐSVH củaCNLĐ trong các KCN tỉnh Bắc Ninh, cụ thể là hoàn thiện các chính sách nâng caođời sống vật c

HỌC VIỆN NÔNG NGHIỆP VIỆT NAM

NGUYỄN THỊ VÂN HÀ

GIẢI PHÁP NÂNG CAO ĐỜI SỐNG VĂN HÓA CỦA CÔNG NHÂN LAO ĐỘNG CÁC KHU

CÔNG NGHIỆP TỈNH BẮC NINH

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Lê Hữu Ảnh

NHÀ XUẤT BẢN HỌC VIỆN NÔNG NGHIỆP - 2018

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan, luận văn “Giải pháp nâng cao đời sống văn hóa của côngnhân lao động các khu công nghiệp tỉnh Bắc Ninh” là công trình nghiên cứu của riêngtôi Tất cả các nguồn số liệu và kết quả nêu trong luận văn là trung thực và chưa hềđược dùng để bảo vệ một học vị khoa học nào Các thông tin trích dẫn trong trongluận văn đều đã được chỉ rõ nguồn gốc

Hà Nội, ngày 08 tháng 06 năm 2018

Tác giả luận văn

Nguyễn Thị Vân Hà

LỜI CẢM ƠN

Trong quá trình thực hiện đề tài, tôi đã nhận được sự giúp đỡ nhiệt tình và sựđóng góp quý báu của nhiều tập thể và cá nhân đã tạo điều kiện để tôi hoàn thành luậnvăn này

Tôi xin chân thành cảm ơn sâu sắc PGS.TS Lê Hữu Ảnh- là thầy giáo trực tiếphướng dẫn và giúp đỡ tôi hoàn thành luận văn

Tôi xin chân thành cảm ơn sự giúp đỡ nhiệt tình của tập thể giáo viên Bộ mônTài chính, Khoa Quản trị kinh doanh đã giúp tôi hoàn thành quá trình học tập và thựchiện luận văn

Tôi cũng xin trân trọng cảm ơn:

- Lãnh đạo các Ban của Tổng LĐLĐ Việt Nam, lãnh đạo và cán bộ cơ quan LĐLĐ tỉnh Bắc Ninh

- Lãnh đạo Tỉnh ủy, UBND và các sở, ban, ngành trong tỉnh

- Ban lãnh đạo, Ban Chấp hành Công đoàn cơ sở và anh chị em công nhân lao động ở các doanh nghiệp đã lựa chọn khảo sát trong luận văn này tại tỉnh Bắc Ninh

- Các bạn bè, đồng nghiệp

Đã giúp tôi thu thập số liệu, đóng góp những ý kiến bổ ích cho sự thành công của luận văn

Hà Nội, ngày 08 tháng 06 năm 2018

Tác giả luận văn

Nguyễn Thị Vân Hà

MỤC LỤC

Lời cam đoan i

Lời cảm ơn ii

Mục lục iii

Danh mục chữ viết tắt vi

Danh mục bảng vii

Trích yếu luận văn ix

Thesis abstract xi

Phần 1 Mở đầu 1

1.1 Tính cấp thiết của đề tài 1

1.2 Mục tiêu nghiên cứu 3

1.2.1 Mục tiêu chung 3

1.2.2 Mục tiêu cụ thể 3

1.3 Đối tượng nghiên cứu 3

1.4 Phạm vi nghiên cứu 3

1.4.1 Phạm vi về nội dung 3

1.4.2 Phạm vi về không gian 4

1.4.3 Phạm vi về thời gian 4

Phần 2 Cơ sở lý luận và thực tiễn về đời sống văn hóa của công nhân lao động trong các khu công nghiệp 5

2.1 Cơ sở lý luận 5

2.1.1 Các khái niệm 5

2.1.2 Quan điểm của Đảng, Nhà nước về xây dựng đời sống văn hóa 10

2.1.3 Cơ sở pháp lý quy định vai trò của Công đoàn trong việc chăm lo đời sống văn hóa của công nhân lao động 12

2.1.4 Nội dung nâng cao đời sống văn hóa của công nhân lao động 14

2.2 Các yếu tố ảnh hưởng đến đời sống văn hóa của công nhân lao động 24

2.2.1 Quản lý nhà nước 24

2.2.2 Người sử dụng lao động 25

2.2.3 Người lao động 25

2.3 Cơ sở thực tiễn 26

2.3.1 Đời sống văn hóa của công nhân lao động một số nước trên thế giới 26

2.3.2 Đời sống văn hóa của công nhân lao động ở một số tỉnh, thành phố trong nước 31

2.4 Bài học kinh nghiệm cho nâng cao đời sống văn hóa của công nhân lao động các khu công nghiệp tỉnh Bắc Ninh 35

phần 3: Đặc điểm địa bàn nghiên cứu và phương pháp nghiên cứu 37

3.1 Đặc điểm địa bàn nghiên cứu 37

3.1.1 Đặc điểm tự nhiên 37

3.1.2 Tình hình kinh tế- xã hội 38

3.1.3 Đặc điểm các khu công nghiệp trên địa bàn tỉnh 40

3.2 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 43

3.2.1 Phương pháp thu thập tài liệu, số liệu 43

3.2.2 Phương pháp phân tích số liệu 44

3.2.3 Các chỉ tiêu nghiên cứu chủ yếu 45

Phần 4: Kết quả nghiên cứu và thảo luận 46

4.1 Thực trạng chung các khu công nghiệp tỉnh Bắc Ninh 46

4.1.1 Khái quát thực trạng của các doanh nghiệp trong các Khu công nghiệp tỉnh Bắc Ninh 46

4.1.2 Khái quát thực trạng công nhân lao động trong các khu công nghiệp 47

4.2 Thực trạng đời sống văn hóa của công nhân lao động trong các khu công nghiệp Bắc Ninh 48

4.2.1 Thực trạng đời sống vật chất của công nhân lao động 48

4.2.2 Thực trạng nhà trẻ, mẫu giáo, trường học của con công nhân lao động các khu công nghiệp 59

4.2.3 Thực trạng nâng cao trình độ học vấn và kỹ năng nghề nghiệp cho người lao động trong các khu công nghiệp 61

4.2.4 Thực trạng quan hệ lao động các doanh nghiệp trong các Khu công nghiệp Bắc Ninh 64

4.2.5 Thực trạng hoạt động của Công đoàn trong việc nâng cao đời sống văn hóa của công nhân lao động 66

4.2.6 Thực trạng sinh hoạt văn hóa, văn nghệ, thể dục, thể thao của công nhân lao động 69

4.2.7 Đánh giá chung 70

4.3 Các yếu tố ảnh hưởng đến đời sống văn hóa của công nhân lao động 72

4.3.1 Quản lý Nhà nước 72

4.3.2 Người sử dụng lao động 73

4.3.3 Người lao động 75

4.4 Giải pháp nâng cao đời sống văn hóa của công nhân lao động trong các khu công nghiệp tỉnh Bắc Ninh 76

4.4.1 Căn cứ đề xuất giải pháp 76

4.4.2 Các giải pháp cụ thể 78

Phần 5 Kết luận và kiến nghị 96

5.1 Kết luận 96

5.2 Kiến nghị 98

Tài liệu tham khảo 101

Phụ lục 104

DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT Chữ viết tắt Nghĩa tiếng Việt

ATVSLĐ An toàn vệ sinh lao động

CNH- HĐH Công nghiệp hóa- hiện đại hóa

DANH MỤC BẢNG

Bảng 3.1 Các đối tượng tiến hành khảo sát

Bảng 4.1 Số lượng doanh nghiệp và công nhân lao động trong các khu công nghiệp trên địa bàn tỉnh

Bảng 4.2 Cơ cấu doanh nghiệp phân theo Quốc gia và vùng lãnh thổ năm 2017

Bảng 4.3 Số lượng và cơ cấu lao động chia theo khu vực

Bảng 4.4 Số lượng và cơ cấu lao động theo giới tính, trong tỉnh và nhập cư

Bảng 4.5 Quy định mức lương tối thiểu vùng đối với người lao động từ năm 2013- 2017

Bảng 4.6 Tiền lương bình quân của các doanh nghiệp (bao gồm cả phụ cấp)

Bảng 4.7 Mức chênh lệch về tiền lương của các nhóm lao động trong doanh nghiệp

Bảng 4.8 Mức độ hài lòng của người lao động về tiền lương

Bảng 4.9 Thực trạng nhà ở và chất lượng nhà trọ của công nhân lao động các khu công nghiệp

Bảng 4.10 Công nhân lao động được tham gia bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế, bảo hiểm thất nghiệp

Bảng 4.11 Công nhân lao động được tư vấn pháp luật

Bảng 4.12 Số vụ tai nạn lao động trên địa bàn tỉnh Bắc Ninh từ năm 2013 đến 6 tháng năm 2017

Bảng 4.13 Đánh giá về chất lượng nhà trẻ, mẫu giáo của con công nhân lao động các khu công nghiệp

Bảng 4.14 Dân số và lực lượng lao động tỉnh Bắc Ninh

Bảng 4.15 Tổng hợp ý kiến khảo sát về nâng cao trình độ học vấn và kỹ năng nghề nghiệp

Bảng 4.16 Tình hình đình công ở Bắc Ninh phân theo loại hình doanh nghiệp từ năm 2013 đến năm 2017

Bảng 4.17 Hoạt động tuyên truyền của Công đoàn các khu công nghiệp

Bảng 4.18 Công đoàn cơ sở và công nhân lao động tham gia các hội thi văn nghệ - thể thao

Bảng 4.19 Ý kiến về vai trò của tổ chức Công đoàn trong việc xây dựng đời sống

văn hóa của công nhân lao động 68Bảng 4.20 Ý kiến của người lao động và người sử dụng lao động về một số nội

dung liên quan 74Bảng 4.21 Ý kiến của người lao động về nội dung liên quan đến quan hệ lao

động ( n = 300)75

TRÍCH YẾU LUẬN VĂN Tên tác giả: Nguyễn Thị Vân Hà

Tên luận văn: Giải pháp nâng cao đời sống văn hóa của công nhân lao động các khu

công nghiệp tỉnh Bắc Ninh

Tên cơ sở đào tạo: Học Viện Nông Nghiệp Việt Nam

Mục tiêu nghiên cứu

Trên cơ sở nghiên cứu cơ sở lý luận và thực trạng về ĐSVH của CNLĐ trongcác KCN tỉnh Bắc Ninh những năm gần đây để đề xuất một số giải pháp chủ yếunhằm nâng cao ĐSVH cho CNLĐ trong các KCN tỉnh Bắc Ninh trong thời gian tới

Phương pháp nghiên cứu

Phương pháp nghiên cứu chủ yếu trong luận văn chủ yếu là phương pháp nghiêncứu kinh tế gồm thu thập thông tin thứ cấp, sơ cấp, tổng hợp và phân tích thông tin,xây dựng chỉ tiêu nghiên cứu phù hợp với mục tiêu và nội dung nghiên cứu của đề tài.Các thông tin được xử lý bằng phần mềm vi tính hỗ trợ, đảm bảo mức độ tin cậy củacác kết quả nghiên cứu ĐSVH của CNLĐ các KCN tỉnh Bắc Ninh

Kết quả chính và kết luận

Đề tài đã góp phần hệ thống hóa các vấn đề lý luận và thực tiễn cơ bản về ĐSVHcủa CNLĐ; đồng thời đánh giá thực trạng ĐSVH của CNLĐ trong các KCN tỉnh BắcNinh những năm gần đây; mặt khác đề tài đã đề cập và phân tích rất rõ các yếu tố ảnhhưởng đến ĐSVH của CNLĐ trong các KCN trên địa bàn tỉnh Bắc Ninh

Trên cơ sở đánh giá thực trạng ĐSVH của CNLĐ các KCN tỉnh Bắc Ninh, tác giả đã đưa ra một số kiến nghị, đề xuất một số giải pháp nhằm nâng cao ĐSVH của CNLĐ tại các KCN trên địa bàn tỉnh Bắc Ninh đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ thời kỳ hội nhập.

Thời gian từ năm 2013 đến năm 2017, lực lượng CNLĐ trong các KCN tỉnh BắcNinh tăng nhanh mạnh mẽ, tuy nhiên điều kiện sống và làm việc của CNLĐ còn nhiềukhó khăn, thiếu thốn, tiền lương của CNLĐ không đủ sống, hơn 70% CNLĐ là ngườinhập cư đến từ các địa phương khác trong cả nước, họ phải sống xa gia đình, đã làmphát sinh nhiều khoản chi phí như thuê nhà ở, phương tiện đi lại, thông tin liên lạc nên hầu hết NLĐ trong các KCN không có tích lũy

CNLĐ tăng ca mỗi ngày từ 02 đến 04 giờ nên họ không còn thời gian nghỉ ngơi,học tập nâng cao trình độ, cập nhật các thông tin văn hóa, thời sự, không có thời giantham gia các hoạt động giải trí, không được tiếp cận với các phương tiện thông tintruyền thông dẫn đến ĐSVH của CNLĐ còn nghèo nàn

Lực lượng CNLĐ đông đảo, với trình độ, năng lực và các sản phẩm được tạo ra

từ bàn tay và khối óc của NLĐ đã góp phần xây dựng tỉnh Bắc Ninh ngày càng pháttriển, hiện đại, đưa tỉnh Bắc Ninh nằm trong nhóm những tỉnh phát triển kinh tế nhấttrong khu vực phía bắc; tuy nhiên mức độ quan tâm, đầu tư đến ĐSVH của CNLĐ nóichung và CNLĐ trong các KCN tỉnh Bắc Ninh nói riêng còn nhiều hạn chế

THESIS ABSTRACT Author: Nguyen Thi Van Ha

Title: The solutionstoenhancecultural life of workers in industrial zones- A case study

in BacNinhprovince

Major: Business Management Major code: 8340101 Educational institution: Vietnam National University of

Agriculture 1 Research Objectives

Based on the theoretical and practical research on cultural life of workers topropose some main solutions to improve the workers’ cultural life in industrial zones

in BacNinh province

2. Research methodology

-Data collection: Primary data and secondary data

-Data analysis: statistical descriptiveanalysis and comparative analysis

3.Main results and conclusions

This thesis has contributed to the basic theoretical and practical issues onworkers’ cultural life as well as estimated the situation of workers in industrial zones;the thesis also has found out the factors affecting the quality of workers’ cultural life inindustrial zones in BacNinh province

Based on the assessment of the real situation of workers’ cultural life; theresearch has made some suggestions to improve quality of workers’ cultural lifeinindustrial zones in BacNinh province in term of international integration

From 2013 to 2017, the worker force in industrial zones in BacNinh provincehas increased sharply; however, living and working conditions of workers faced withnumber of difficulties More than 70% of workers are immigrants from other regions

in the country, they have to live far away from their families, causing many expensessuch as renting house, transportation, communication and so on Most of workers inthe industrial zones cannot save money for future

Workers take overtime work from 2-4 hours/day so they do not have enoughtime for leisure, improving their knowledge as well as update social-economicinformation They do not have time for joining social activities; thus, they lack ofability to make up their cultural life

The worker force with their qualifications and capacities have contributed to the development of BacNinh province However the local government’s attention of caring and investment on worker force as well as worker force in industrial zone is limited.

PHẦN 1 MỞ ĐẦU

1.1 TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI

Cùng với quá trình phát triển của nền kinh tế thị trường, mở cửa và hội nhậpkinh tế quốc tế là sự xuất hiện ngày càng nhiều các doanh nghiệp có vốn đầu tưtrong nước và nước ngoài tại Việt Nam, dẫn đến sự ra đời của các Khu côngnghiệp (KCN) Sự phát triển mạnh mẽ của các KCN trên địa bàn tỉnh Bắc Ninh đãthể hiện rõ vai trò, hiệu quả của mô hình sản xuất công nghiệp mang tính đột phátrong thu hút đầu tư, tăng trưởng kinh tế và chuyển dịch cơ cấu theo hướng côngnghiệp hóa, hiện đại hóa (CNH- HĐH)

Bên cạnh sự phát triển của các KCN trên địa bàn tỉnh, là sự tăng nhanh củađội ngũ công nhân lao động (CNLĐ) CNLĐ ngày càng đa dạng về cơ cấu, chấtlượng ngày càng được nâng lên Năm 2010 số CNLĐ làm việc trong các KCN tỉnhBắc Ninh là 51.176 người, trong đó CNLĐ ngoại tỉnh là 28.645 người Đến cuốinăm 2017 số CNLĐ trong các KCN tỉnh Bắc Ninh lên đến 284.470 CNLĐ, trong

đó CNLĐ ngoại tỉnh 209.552 người, chiếm 73,7%, CNLĐ là nữ 186.112 người,

chiếm 65,4% (Ban quản lý các KCN Bắc Ninh, 2017).

Trong các KCN, điều kiện sống và làm việc của CNLĐ còn nhiều khó khăn,thiếu thốn; mặc dù mức lương tối thiểu vùng được Chính phủ điều chỉnh tăng hàngnăm, song do giá cả thị trường thiếu ổn định, đa số CNLĐ phải sống xa gia đình,

đã làm phát sinh nhiều khoản chi phí như: thuê nhà ở, phương tiện đi lại, thông tin

liên lạc với mức thu nhập bình quân từ 5.700.000 đồng/người/tháng (Ban quản

lý các KCN Bắc Ninh, 2017) thì tiền lương của NLĐ (NLĐ) mới đáp ứng được 72% nhu cầu mức sống tối thiểu (Viện Công nhân và Công đoàn Việt Nam, 2016).

Do thu nhập thấp, đời sống của CNLĐ còn gặp nhiều khó khăn, đa số CNLĐtrong các KCN thường xuyên làm tăng ca, làm thêm giờ để tăng thu nhập trang trảicuộc sống hàng ngày Thời gian làm việc của CNLĐ mỗi ngày lên đến từ 10 đến

12 tiếng, họ không còn thời gian nghỉ ngơi, học tập nâng cao trình độ, cập nhật cácthông tin văn hóa, thời sự, không có thời gian tham gia các hoạt động giải trí,không được tiếp cận với các phương tiện thông tin truyền thông dẫn đến đờisống văn hóa (ĐSVH) của CNLĐ còn nghèo nàn

ĐSVH là một bộ phận quan trọng trong cơ cấu hoạt động sống của mỗi cánhân, góp phần tạo nên diện mạo văn hoá cá nhân và là một trong những

thước đo lối sống của con người Nếu ĐSVH không được đáp ứng thoả đáng, lốisống của con người có nguy cơ bị tụt hậu Do đó nâng cao ĐSVH của CNLĐ cácKCN trở thành một vấn đề cấp thiết cần được nghiên cứu cả về lý luận và thựctiễn.

Hiện nay, ĐSVH của CNLĐ trong các KCN còn hạn chế, chưa có một côngtrình khoa học nào nghiên cứu về ĐSVH của CNLĐ các KCN tỉnh Bắc Ninh.Trong khi đó, CNLĐ là lực lượng quan trọng đóng góp vào phát triển kinh tế- xãhội của đất nước; bên cạnh đó đa phần tuổi của CNLĐ trong các KCN còn trẻ, làđối tượng có nhu cầu tham gia vào các hoạt động văn hóa cao, trong khi các khuthiết chế văn hoá mang tính cộng đồng phục vụ CNLĐ ở KCN hầu như chưa có;khả năng đáp ứng các nhu cầu trong ĐSVH của CNLĐ thấp Nếu không kịp thời

có những định hướng đúng đắn về ĐSVH cho CNLĐ sẽ xuất hiện những lối vănhóa lệch chuẩn, thiếu lành mạnh, làm tổn hại đến sự ổn định xã hội, ảnh hưởng xấuđến hình ảnh CNLĐ Việt Nam trên trường quốc tế

Chính vì vậy, nâng cao ĐSVH cho CNLĐ là nhiệm vụ vừa cấp bách vừa lâudài, là trách nhiệm của Đảng, của cả hệ thống chính trị, của tổ chức Công đoàn,doanh nghiệp và CNLĐ Báo cáo chính trị trình Đại hội Đảng bộ tỉnh Bắc Ninh lầnthứ 18 tiếp tục khẳng định: “…Xây dựng mô hình Khu công nghiệp thân thiện vớimôi trường trong đó nhiều doanh nghiệp đạt chuẩn ISO 14000, công nghệ hiện đại,cảnh quan xanh, sạch đẹp, đồng bộ với quy hoạch đô thị, khu dân cư, dịch vụ; hìnhthành và kết nối đô thị công nghiệp, khu đào tạo, nghiên cứu, xây dựng thươnghiệu các Khu công nghiệp…”; Đồng thời, với định hướng trở thành đô thị loại Ivào năm 2020 và phấn đấu xây dựng Bắc Ninh trở thành thành phố trực thuộcTrung ương vào năm 2022, vị thế và vai trò của Bắc Ninh sẽ có nhiều thay đổi, trởthành trung tâm kinh tế với nền tảng là kinh tế đô thị và sản xuất công nghiệp gắnkết chặt chẽ với không gian phát triển của Thủ đô Hà Nội Một trong những giảipháp quan trọng, có tính chất quyết định để đẩy nhanh quá trình CNH, HĐH tỉnhBắc Ninh, đó là xây dựng và phát triển bền vững các KCN Bắc Ninh

Thực trạng ĐSVH của CNLĐ các KCN tỉnh Bắc Ninh ra sao? Giải pháp nào

để nâng cao ĐSVH cho CNLĐ các KCN tỉnh Bắc Ninh? Đây là vấn đề thực tiễncấp bách cần được quan tâm và có giải pháp cụ thể nhằm góp phần xây dựngGCCN Việt Nam ngày càng lớn mạnh, để dù ở thời điểm lịch sử nào, GCCN vẫn

là giai cấp tiên phong, giai cấp lãnh đạo cách mạng Việt Nam, xuất phát từ thực

tiễn đó tác giả đã chọn đề tài: “Giải pháp nâng cao đời sống văn hóa của công nhân lao động trong các khu công nghiệp tỉnh Bắc Ninh”.

1.2 MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU

1.2.1 Mục tiêu chung

Trên cơ sở nghiên cứu cơ sở lý luận và thực trạng về ĐSVH của CNLĐ trongcác KCN tỉnh Bắc Ninh những năm gần đây để đề xuất một số giải pháp chủ yếunâng cao ĐSVH cho CNLĐ trong các KCN tỉnh Bắc Ninh trong thời gian tới

1.3 ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU

Đối tượng nghiên cứu của luận văn là nâng cao ĐSVH của CNLĐ tại cácKCN tỉnh Bắc Ninh

1.4 PHẠM VI NGHIÊN CỨU

1.4.1 Phạm vi về nội dung

Luận văn tập trung làm rõ cơ sở lý luận, nghiên cứu thực trạng về ĐSVH củaCNLĐ trong các KCN tỉnh Bắc Ninh, cụ thể là hoàn thiện các chính sách nâng caođời sống vật chất cho công nhân lao động và tăng cường vai trò quản lý của Nhànước; Xây dựng và hoàn thiện chính sách về nhà ở, nhà trẻ, mẫu giáo cho con côngnhân lao động; Coi trọng công tác giáo dục và đào tạo nâng cao trình độ học vấn

và kỹ năng nghề nghiệp; Xây dựng quan hệ lao động hài hòa, ổn định trong doanhnghiệp; Nâng cao chất lượng hoạt động của tổ chức Công đoàn; Nâng cao số lượng

và chất lượng các hoạt động văn hóa, văn nghệ, thể dục, thể thao cho NLĐ

1.4.2 Phạm vi về không gian

Luận văn tập trung phân tích ĐSVH của CNLĐ trong các KCN tỉnh BắcNinh (chủ yếu là KCN Quế Võ; KCN Tiên Sơn, KCN Đại Đồng- Hoàn Sơn vàKCN VSIP)

1.4.3 Phạm vi về thời gian

Luận văn nghiên cứu về ĐSVH CNLĐ các KCN tỉnh Bắc Ninh giai đoạn2013- 2017 Các giải pháp đề xuất đến 2025

PHẦN 2 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ ĐỜI SỐNG VĂN HÓA CỦA CÔNG NHÂN LAO ĐỘNG TRONG CÁC KHU CÔNG NGHIỆP 2.1 CƠ SỞ LÝ LUẬN

2.1.1 Các khái niệm

2.1.1.1 Đời sống văn hoá

Theo quan điểm của các học giả Trung Quốc, điển hình là hai nhà nghiên cứuTriệu Văn Trường và Dương Lập Hoa (2009) trong công trình nghiên cứu “Vănhóa công nhân Trung Quốc đương đại và thúc đẩy tối đa hóa lợi ích của côngnhân” thì ĐSVH của công nhân Trung Quốc ngày nay được biểu hiện bằng nhữnghoạt động nhằm hiện thực hóa "niềm tin cơ bản, tiêu chuẩn giá trị và quy phạm

hành vi theo hướng tự lập, tự cường và tự bảo vệ quyền lợi" (gọi tắt là "tam tự").

Tại Việt Nam, thuật ngữ “đời sống văn hóa” đã có từ lâu và được sử dụngkhá phổ biến trong nghiên cứu khoa học cũng như trong các văn kiện của Đảng,trên các phương tiện truyền thông Nhưng hiện nay nghiên cứu về ĐSVH ở nước

ta thường được dựa trên một số quan điểm của một số tác giả sau:

Trước tiên phải nhắc đến tư tưởng của Hồ Chí Minh- Người đã đúc kết quanđiểm của mình về văn hoá cũng như ĐSVH; Năm 1947, với bút danh Tân Sinh, HồChí Minh đã viết trong cuốn Đời sống mới: “Làm thế nào cho đời sống của dân tavật chất được đầy đủ hơn, tinh thần được vui mạnh hơn Đó là mục đích đời sống

mới” (Trường Cán bộ Quản lý văn hóa, thể thao và du lịch, 2015) Hồ Chí Minh

luôn coi ĐSVH gồm hai lĩnh vực vật chất và tinh thần và dù nói, viết hay khi hànhđộng, Người đều coi trọng cả hai lĩnh vực này, coi đây là mục đích cuối cùng củaviệc xây dựng đời sống mới làm cho dân ta vật chất được đầy đủ hơn, tinh thầnđược vui tươi, lành mạnh hơn

Từ những nghiên cứu, đúc kết của bản thân tác giả N.H.T cho rằng: "Đờisống văn hóa được hiểu một cách khái quát là hiện thực sinh động của các hoạtđộng của con người trong môi trường sống để duy trì, đồng thời tái tạo sản phẩmvăn hóa vật chất, văn hóa tinh thần theo những giá trị và chuẩn mực xã hội nhấtđịnh nhằm không ngừng tác động biến đổi tự nhiên, xã hội và đáp ứng nhu cầu đổi

mới nâng cao chất lượng sống của chính con người” (Trường Cán bộ Quản lý văn hóa, thể thao và du lịch, 2015).

Năm 2007, cuốn “Lý luận văn hóa và đường lối văn hóa của Đảng” tác giả đãđưa khái niệm: “Đời sống văn hóa là một bộ phận của đời sống xã hội, bao gồmtổng thể những yếu tố hoạt động văn hóa vật chất và tinh thần, những tác động qualại lẫn nhau trong đời sống xã hội để tạo ra những quan hệ có văn hóa trong cộng

đồng, trực tiếp hình thành nhân cách và lối sống của con người” (Đỗ Đình Hãng, 2007).

Như vậy, có thể thấy ĐSVH tồn tại trong mọi hoạt động sống của con người.ĐSVH bao trùm để chỉ giá trị của đời sống vật chất và đời sống tinh thần của conngười; thiếu đi ý nghĩa văn hóa đời sống của con người chỉ là một chuỗi các hoạtđộng hướng tới những nhu cầu bản năng

Trong công trình nghiên cứu trọng điểm cấp Nhà nước về “Xây dựng conngười và phát triển văn hóa Việt Nam trong tiến trình đổi mới và hội nhập quốc tế”của Nguyễn Văn Nhật (2010) tác giả đưa ra khái niệm ĐSVH theo cả nghĩa rộng

và nghĩa hẹp

Theo nghĩa rộng: “Đời sống văn hóa là toàn bộ những hoạt động sinh sống có

ý thức của con người với tư cách cá nhân và cộng đồng xã hội từ nhỏ đến lớn.Trong quá trình hấp thu và sáng tạo các giá trị vật chất và giá trị tinh thần theohướng chân, thiện, mỹ nhằm thích ứng nhu cầu tồn tại và phát triển của xã hội, màtrung tâm là sự tồn tại và phát triển của chính con người”

Theo nghĩa hẹp: ĐSVH thường được dùng để chỉ đời sống tinh thần của conngười, phân biệt với đời sống vật chất Song trên thực tế, đời sống tinh thần và đờisống vật chất luôn có mối quan hệ mật thiết với nhau Không có một đời sống tinhthần nào mà lại thiếu những cơ sở vật chất nhất định

Cũng theo Nguyễn Văn Nhật (2010), với nghĩa rộng của khái niệm ĐSVH thìĐSVH của CNLĐ bao gồm một phức thể những hoạt động cơ bản sau:

Thứ nhất là: Sản xuất và tái sản xuất ra bản thân đời sống vật chất của người

công nhân, thể hiện ở việc làm, thu nhập, tiền lương, điều kiện làm việc, nhà ở vàcác nhu yếu phẩm khác (hay còn gọi là đời sống vật chất);

Thứ hai là: Nhà trẻ, mẫu giáo, trường học của con CNLĐ.

Thứ ba là: Nâng cao trình độ học vấn và kỹ năng nghề nghiệp;

Thứ tư là: Thực hiện định hướng giá trị đạo đức và chuẩn mực hành vi trong

lao động sản xuất và quan hệ con người tại nhà máy, xí nghiệp (hay còn gọi làQHLĐ giữa NLĐ và NSDLĐ trong doanh nghiệp)

Thứ năm là: Bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp trong các sinh hoạt chính

trị-xã hội của cộng đồng; (trong doanh nghiệp, Công đoàn là tổ chức đại diện bảo vệquyền và lợi ích hợp pháp, chính đáng của NLĐ)

Thứ sáu là: Các sinh hoạt thể thao, du lịch, văn hóa- nghệ thuật…

Như vậy, có rất nhiều những quan niệm của các nhà nghiên cứu khác vềĐSVH, nhưng nhìn chung đều thống nhất ở điểm ĐSVH bao gồm đời sống vậtchất và đời sống tinh thần của con người

Từ nghiên cứu về lý luận và những khái niệm khác nhau về ĐSVH, tác giảđồng nhất quan điểm ĐSVH của CNLĐ trong các KCN theo khái niệm ĐSVHtheo nghĩa rộng của Nguyễn Văn Nhật, khái niệm đó phù hợp với mục tiêu nghiêncứu của đề tài và phù hợp với điều kiện thực tiễn về sự phát triển của giai cấp côngnhân hiện nay Có nghĩa là ĐSVH của CNLĐ trong các KCN bao gồm 6 nội dung,

cụ thể: Đời sống vật chất của CNLĐ (bao gồm các yếu tố để đảm bảo NLĐ tồn tại

và đảm bảo cuộc sống tối thiểu của CNLĐ); đảm bảo nhà trẻ, mẫu giáo, trườnghọc của con CNLĐ; vấn đề nâng cao trình độ học vẫn và kỹ năng nghề nghiệp;quan hệ lao động; vai trò của tổ chức Công đoàn trong việc đại diện bảo vệ quyền,lợi ích hợp pháp chính đáng và các hoạt động thể thao, du lịch, văn hóa, nghệthuật

Trong các KCN hiện nay, đời sống vật chất và đời sống tinh thần của CNLĐcòn rất nhiều khó khăn, thiếu thốn và chưa có chính sách đầy đủ để đảm bảo đờisống cho họ; trong khi đó công nhân lại là giai cấp tiên tiến, là lực lượng chủ lực

để xây dựng đất nước trong thời kỳ CNH-HĐH Nếu chỉ nghiên cứu đời sống vậtchất mà bỏ qua đời sống tinh thần của CNLĐ hoặc ngược lại thì chưa đầy đủ, chưathực sự đánh giá đầy đủ thực trạng ĐSVH của CNLĐ Nghiên cứu ĐSVH củaCNLĐ trong các KCN sẽ góp phần quan trọng trong việc hệ thống hóa lý luận vàthực tiễn cơ bản từ đó đề xuất một số giải pháp chủ yếu nâng cao ĐSVH củaCNLĐ trong thời gian tới

2.1.1.3 Công nhân lao động

Trên thế giới, khái niệm CNLĐ được định nghĩa theo nhiều cách khác nhau,thông qua các tiêu chí khác nhau về trình độ học vấn, văn hóa, mức thu nhập,phong cách sống…

Ở Anh, CNLĐ thường được xác định theo nguồn gốc gia đình, địa vị xã hội,giá trị văn hóa, thói quen sinh hoạt theo kiểu đẳng cấp xã hội truyền thống chứkhông theo tiêu chí nghề nghiệp hay trình độ học thức

Ở Mỹ, có xu hướng hiểu CNLĐ theo nghĩa tạo dựng qua thu nhập và tài sản

có được trong cơ chế thị trường

Ở Trung Quốc, khái niệm CNLĐ phổ biến là: “Là toàn thể NLĐ lấy thu nhậpbằng lương làm nguồn sống chủ yếu, bao gồm công nhân trong công xưởng, cán

bộ khoa học kỹ thuật (trong đó có cả giáo viên), nhân viên trong các ngành nghềdịch vụ, cán bộ công chức trong các cơ quan Đảng, Chính phủ cũng như nông dân

vào thành phố làm thêm” (Lý Văn Khôn, Hoàng Tăng Tiến, Hề Ái Bân, 2003).

Tại Việt Nam, khái niệm CNLĐ được nêu tại “Giai cấp công nhân Việt mấy vấn đề lý luận và thực tiễn” như sau: “… Là một tập đoàn xã hội ổn định,hình thành và phát triển cùng với cách mạng công nghiệp, với nhịp độ phát triểncủa lực lượng sản xuất hiện đại có tính chất xã hội hóa ngày càng cao; là lực lượngsản xuất cơ bản, tiên tiến trong các quy trình công nghệ, dịch vụ công nghiệp, trựctiếp hoặc tham gia vào quá trình sản xuất, tái sản xuất ra của cải vật chất vào cảitạo các quan hệ xã hội, động lực chính của tiến trình lịch sử từ chủ nghĩa tư bản lên

Nam-chủ nghía xã hội” (Bùi Đình Bôn, 1999).

Tại Hội nghị Trung ương Sáu, khóa X Đảng ta xác định: “Giai cấp công nhânViệt Nam là một lực lượng xã hội to lớn, đang phát triển, bao gồm những NLĐchân tay và trí óc, làm công hưởng lương trong các loại hình sản xuất kinh doanh

và dịch vụ công nghiệp, hoặc sản xuất kinh doanh và dịch vụ có tính chất công

nghiệp” (Đảng cộng sản Việt Nam, 2008).

Từ những khái niệm đã nêu có thể thấy, CNLĐ Việt Nam là lực lượng rấtđông đảo, bao gồm đủ các tầng lớp, từ những người làm thuê đến những người làmviệc trong các doanh nghiệp trong và ngoài nhà nước

Tại khoản 1, Điều 3, Bộ Luật Lao động, 2012: “NLĐ là người từ đủ 15 tuổitrở lên, có khả năng lao động, làm việc theo hợp đồng lao động, được trả lương vàchịu sự quản lý, điều hành của NSDLĐ”

Từ góc độ kinh tế học, CNLĐ là người trực tiếp cung cấp sức lao động- mộtyếu tố đầu vào của sản xuất, cóvai tròquyếtđinḥ nhất trong viêcc̣taọra giátrị hànghóa vàdicḥ vụ, cũng làloaịhàng hóa đăcc̣biêṭcókhảnăng taọra giá tri c̣mới lớn hơn giátri củạ bản thân nó

2.1.1.4 Khu công nghiệp

Tại Nghị định số 29/2008/NĐ- CP ngày 14/3/2008 của Chính phủ quy định:

KCN là khu chuyên sản xuất hàng công nghiệp và thực hiện các dịch vụ cho sảnxuất công nghiệp, có ranh giới địa lý xác định, được thành lập theo điều kiện, trình

tự và thủ tục quy định của pháp luật (Chính phủ, 2008).

Các tiêu chí để hình thành một KCN bao gồm:

Thứ nhất, KCN là nơi tập trung các doanh nghiệp có đủ cơ sở pháp lý,

chuyên sản xuất hàng công nghiệp và thực hiện các dịch vụ cho sản xuất côngnghiệp

Thứ hai, KCN là khu vực có ranh giới địa lý xác định, không có dân cư sinh

sống, xây dựng theo quy hoạch tổng thể đã được Chính phủ phê duyệt

Thứ ba, KCN phải do Chính phủ quyết định thành lập Khi muốn hình thành

KCN đã có trong quy hoạch tổng thể thì UBND tỉnh, thành phố trực thuộc Trungương chỉ đạo việc lập báo cáo nghiên cứu khả thi thành lập KCN và trình Thủtướng Chính phủ xem xét quyết định thành lập

Như vậy, có thể hiểu KCN là một quần thể liên hoàn các nhà máy, xí nghiệpxây dựng trên một vùng có điều kiện thuận lợi về các yếu tố tự nhiên, về kết cấu hạtầng xã hội… để thu hút vốn đầu tư (chủ yếu là đầu tư nước ngoài) và hoạt độngtheo một cơ cấu hợp lí các doanh nghiệp công nghiệp và các doanh nghiệp dịch vụnhằm đạt kết quả cao trong sản xuất công nghiệp và kinh doanh

2.1.1.5 Công đoàn

Theo Điều 1, Luật Công đoàn năm 2012: Công đoàn là tổ chức chính trị- xãhội rộng lớn của giai cấp công nhân và của NLĐ, được thành lập trên cơ sở tựnguyện, là thành viên trong hệ thống chính trị của xã hội Việt Nam, dưới sự lãnhđạo của Đảng Cộng sản Việt Nam; đại diện cho cán bộ, công chức, viên chức,

công nhân và những NLĐ khác (sau đây gọi chung là NLĐ), cùng với cơ quan nhà

nước, tổ chức kinh tế, tổ chức xã hội chăm lo và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp,chính đáng của NLĐ; tham gia quản lý nhà nước, quản lý kinh tế- xã hội, tham giathanh tra, kiểm tra, giám sát hoạt động của cơ quan nhà nước, tổ chức, đơn vị,doanh nghiệp; tuyên truyền, vận động NLĐ học tập nâng cao trình độ, kỹ năngnghề nghiệp, chấp hành pháp luật, xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Việt Nam xã hộichủ nghĩa

Tổ chức Công đoàn là một sự liên kết các thành viên, cho dù liên kết tạm thờihay lâu dài, được hình thành chủ yếu xuất phát từ mục đích điều chỉnh các mốiquan hệ giữa tập thể NLĐ và NSDLĐ hoặc giữa NLĐ và NSDLĐ

Tính đại diện NLĐ của tổ chức Công đoàn biểu hiện như sau:

Công đoàn Việt Nam là thành viên của tổ chức Liên hiệp Công đoàn Thếgiới, được thành lập theo nguyên tắc tự nguyện gia nhập của NLĐ, hoạt động theoquy định của Pháp luật, có Điều lệ của tổ chức Công đoàn và phù hợp với Côngước quốc tế

Công đoàn luôn có mối liên hệ, quan hệ tốt, chặt chẽ, thường xuyên vớiNLĐ; được tập thể NLĐ trao quyền hoặc uỷ quyền trong QHLĐ; có trách nhiệmlắng nghe, tập hợp và phản ánh tâm tư, nguyện vọng của NLĐ, đoàn viên đến vớiĐảng, Nhà nước; đại diện NLĐ đối thoại, thương lượng, thoả thuận, giám sátNSDLĐ, bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp, chính đáng của NLĐ

Trong QHLĐ tại doanh nghiệp, tổ chức Công đoàn với NSDLĐ là mối quan

hệ của hai đại diện; trên cơ sở bình đẳng, tôn trọng lẫn nhau, vừa hợp tác, vừa đấutranh, làm cho QHLĐ hài hoà, ổn định, tiến bộ, góp phần để doanh nghiệp pháttriển; quyền, lợi ích hợp pháp, chính đáng của NLĐ được bảo đảm Công đoàn vậnđộng NLĐ tích cực sản xuất, công tác với năng suất cao, chất lượng và hiệu quả,làm cho doanh nghiệp ngày càng phát triển

Đối với Công đoàn của tỉnh Bắc Ninh bao gồm: Liên đòan Lao động (LĐLĐ)tỉnh; LĐLĐ huyện, thị xã, thành phố, Công đoàn ngành địa phương (gọi chung làCông đoàn cấp trên trực tiếp cơ sở); các Công đoàn cơ sở trực thuộc LĐLĐ tỉnh;các Công đoàn cơ sở trực thuộc Công đoàn cấp trên trực tiếp cơ sở

2.1.2 Quan điểm của Đảng, Nhà nước về xây dựng đời sống văn hóa

Sau 30 năm đất nước đổi mới, GCCN Việt Nam có bước phát triển vượt bậc

cả về số lượng và chất lượng, làm việc trong tất cả các ngành nghề, các thành phầnkinh tế, sử dụng và vận hành những công cụ, phương tiện sản xuất hiện đại nhất,quyết định phương hướng phát triển của nền kinh tế quốc dân Tuy nhiên, trongquá trình CNH- HĐH và hội nhập quốc tế hiện nay, đội ngũ CNLÐ nước ta đangđứng trước những khó khăn, thách thức mới, đó là: Trình độ học vấn, chuyên môn,khả năng nghề nghiệp nhìn chung còn thấp so với yêu cầu; thiếu lao động có trình

độ chuyên môn cao, thiếu các chuyên gia kỹ thuật, cán bộ quản lý giỏi, công nhânlành nghề; ý thức học tập nâng cao trình độ lý luận chính trị, chuyên môn, nghềnghiệp nhìn chung không cao; ý thức tổ chức, kỷ luật, tác phong công nghiệp, vaitrò làm chủ còn hạn chế… Bên cạnh đó, những vấn đề bức xúc về nhà ở, việc làm,đời sống vật chất, tinh thần còn khó khăn Đây là

những thách thức lớn đối với GCCN nói riêng và đối với đất nước ta nói chung.

Để xứng đáng là lực lượng lãnh đạo, lực lượng cơ bản chủ yếu đi đầu trong

sự nghiệp CNH- HĐH đất nước thì việc xây dựng đội ngũ CNLĐ phát triển về sốlượng, giác ngộ về giai cấp, vững vàng về chính trị tư tưởng, có trình độ học vấncao, chuyên môn nghiệp vụ giỏi, ý thức tuân thủ pháp luật nghiêm, được nâng caoĐSVH là yêu cầu khách quan, là đòi hỏi cấp bách trong giai đoạn hiện nay

Trong quá trình đẩy mạnh CNH- HĐH và hội nhập kinh tế quốc tế, CNLĐngày càng chiếm vị trí đặc biệt quan trọng Xây dựng và phát huy vai trò củaGCCN trong thời kỳ hiện nay là một trong những nhiệm vụ trọng yếu của Đảng vàNhà nước ta, trong đó xây dựng ĐSVH cho CNLĐ là một nhiệm vụ hết sức quantrọng và là vấn đề cấp thiết, bởi vì nó đã trở thành một nhu cầu sinh hoạt không thểthiếu được đối với con người

Từ Nghị quyết Trung ương 5, khóa VIII đến Cương lĩnh bổ sung phát triểnnăm 2011, các Nghị quyết Trung ương Sáu, Tám, Chín khóa XI và Hiến pháp năm

2013 đều xác định: Văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội, vừa là mục tiêu, vừa

là động lực, là nguồn lực nội sinh quan trọng của phát triển bền vững

Nghị quyết Trung ương 5 (khoá VIII) đã khẳng định: “Phải đưa văn hoá thâmnhập vào cuộc sống hàng ngày của nhân dân, đặc biệt chú trọng xây dựng đời sốngvăn hoá ở cơ sở, bảo đảm mỗi nhà máy, công trường, mỗi cơ quan, trường học,

bệnh viện đều có đời sống văn hoá” (Đảng Cộng sản Việt Nam, 1998),

“ đã chỉ rõ nhiệm vụ xây dựng ĐSVH lành mạnh, đáp ứng những nhu cầu văn hoá

đa dạng và không ngừng tăng lên của các tầng lớp cư dân

Đảng ta thường xuyên nhấn mạnh vai trò của cả hai động lực: kinh tế và tinhthần đồng thời chỉ ra yêu cầu phải biết "kết hợp động lực kinh tế với động lực tinhthần”, vì cả sự tăng trưởng kinh tế và sự phát triển văn hóa- xã hội là động lực của

sự phát triển Văn hóa còn thể hiện ở khả năng điều tiết, điều chỉnh các khuynhhướng, chiều hướng phát triển của xã hội và con người, hướng sự vận động tới cáitích cực, tiến bộ, nhân văn và hạn chế những biểu hiện tiêu cực thoái hóa, biếnchất, đen tối… dẫn tới kìm hãm và thậm chí tàn phá, xuống cấp của một xã hội,đặc biệt trong những điều kiện mới của nền kinh tế vận hành theo cơ chế thịtrường

Trước sự tác động thường xuyên, phức tạp của cơ chế thị trường, toàn cầuhóa, hội nhập quốc tế đến ĐSVH và con người Việt Nam, Đảng ta đã nhấn mạnh

yêu cầu xây dựng môi trường văn hóa đồng bộ, lành mạnh phù hợp với bối cảnh,điều kiện mới, trong đó đặc biệt chú trọng xây dựng môi trường văn hóa trong hệthống chính trị, văn hóa trong cộng đồng, trong gia đình, đơn vị, doanh nghiệpnhằm nuôi dưỡng, hoàn thiện con người Việt Nam Nghị quyết Hội nghị Trungương lần thứ Chín, khóa XI của Đảng đã nêu quan điểm: “Phát triển văn hóa vì sựhoàn thiện nhân cách con người, xây dựng con người để thúc đẩy phát triển vănhóa Con người là chủ thể, là trung tâm của chiến lược phát triển Xây dựng conngười có nhân cách, lối sống tốt đẹp là trọng tâm, cốt lõi của phát triển văn hóa,

mọi hoạt động văn hóa đều phải hướng tới xây dựng, phát triển con người” (Đảng Cộng sản Việt Nam, 2014).

2.1.3 Cơ sở pháp lý quy định vai trò của Công đoàn trong việc chăm lo đời sống văn hóa của công nhân lao động

Điều 10, Hiến pháp nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam quy định:

“Công đoàn Việt Nam là tổ chức chính trị- xã hội của giai cấp công nhân và củaNLĐ được thành lập trên cơ sở tự nguyện, đại diện cho NLĐ, chăm lo và bảo vệquyền, lợi ích hợp pháp, chính đáng của NLĐ; tham gia quản lý nhà nước, quản lýkinh tế- xã hội; tham gia kiểm tra, thanh tra, giám sát hoạt động của cơ quan nhànước, tổ chức, đơn vị, doanh nghiệp về những vấn đề liên quan đến quyền, nghĩa

vụ của NLĐ; tuyên truyền, vận động NLĐ học tập, nâng cao trình độ, kỹ năngnghề nghiệp, chấp hành pháp luật, xây dựng và bảo vệ Tổ quốc”

Về cơ chế thực hiện vai trò đại diện trực tiếp cho CNLĐ của Công đoàn theoquy định tại Điều 188 của Bộ luật Lao động năm 2012: Công đoàn cơ sở thực hiệnvai trò đại diện, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp, chính đáng của đoàn viên Côngđoàn, NLĐ; tham gia, thương lượng, ký kết và giám sát việc thực hiện Thỏa ướclao động tập thể, thang lương, bảng lương, định mức lao động, quy chế trả lương,quy chế thưởng, nội quy lao động, Quy chế dân chủ ở doanh nghiệp, cơ quan, tổchức; tham gia, hỗ trợ giải quyết tranh chấp lao động; đối thoại, hợp tác vớiNSDLĐ xây dựng quan hệ lao động hài hoà, ổn định, tiến bộ tại doanh nghiệp, cơquan, tổ chức

Về vai trò đại diện NLĐ của Công đoàn trong QHLĐ, Điều 7 của Bộ luậtLao động năm 2012 quy định: Công đoàn, tổ chức đại diện NLĐ tham gia cùngvới cơ quan nhà nước hỗ trợ xây dựng quan hệ lao động hài hoà, ổn định và tiếnbộ; giám sát việc thi hành các quy định của pháp luật về lao động; bảo vệ quyền vàlợi ích hợp pháp của NLĐ, NSDLĐ

Về quyền của cán bộ Công đoàn cơ sở trong quan hệ lao động, Điều 191 của

Bộ luật Lao động năm 2012 quy định:

1. Gặp NSDLĐ để đối thoại, trao đổi, thương lượng về những vấn đề lao động và sử dụng lao động

2. Đến các nơi làm việc để gặp gỡ NLĐ trong phạm vi trách nhiệm mà mình đại diện

3. Những nơi chưa thành lập tổ chức Công đoàn cơ sở, cán bộ Công đoàn cấp trên trực tiếp cơ sở được thực hiện các quyền hạn quy định tại Điều này

Về trách nhiệm của NSDLĐ đối với tổ chức Công đoàn, Điều 192 của Bộ luật Lao động năm 2012 quy định:

1. Tạo điều kiện thuận lợi cho NLĐ thành lập, gia nhập và hoạt động Công đoàn

2. Phối hợp và tạo điều kiện thuận lợi cho Công đoàn cấp trên cơ sở tuyêntruyền, vận động phát triển NLĐ, thành lập Công đoàn cơ sở, bố trí cán bộ Côngđoàn chuyên trách tại doanh nghiệp, cơ quan, tổ chức

3. Bảo đảm các điều kiện để Công đoàn cơ sở hoạt động theo quy định tại Điều 193 của Bộ luật này

4. Phối hợp với Công đoàn cơ sở xây dựng và thực hiện Quy chế dân chủ, quy chế phối hợp hoạt động phù hợp với chức năng, nhiệm vụ của mỗi bên

5. Tham khảo ý kiến Ban chấp hành Công đoàn cơ sở trước khi ban hành cácquy định có liên quan đến quyền, nghĩa vụ, chế độ chính sách đối với NLĐ

Về cơ chế thực hiện vai trò đại diện trực tiếp cho NLĐ của Công đoàn theo quy định tại Điều 188 của Bộ luật Lao động năm 2012 như sau:

1. Công đoàn cơ sở thực hiện vai trò đại diện, bảo vệ quyền và lợi ích hợppháp, chính đáng của NLĐ; tham gia, thương lượng, ký kết và giám sát việc thựchiện Thỏa ước lao động tập thể, thang lương, bảng lương, định mức lao động, Quychế trả lương, Quy chế thưởng, Nội quy lao động, Quy chế dân chủ ở doanhnghiệp, cơ quan, tổ chức; tham gia, hỗ trợ giải quyết tranh chấp lao động; đốithoại, hợp tác với NSDLĐ xây dựng quan hệ lao động hài hoà, ổn định, tiến bộ tạidoanh nghiệp, cơ quan, tổ chức

2. Công đoàn cấp trên trực tiếp cơ sở có trách nhiệm hỗ trợ Công đoàn cơ sởthực hiện các chức năng, nhiệm vụ theo quy định tại khoản 1 Điều này; tuyên

truyền giáo dục, nâng cao hiểu biết về pháp luật lao động, pháp luật về Công đoàn cho NLĐ.

3. Ở những nơi chưa thành lập tổ chức Công đoàn cơ sở, Công đoàn cấp trên trực tiếp cơ sở thực hiện trách nhiệm như quy định tại khoản 1 Điều này

4. Tổ chức Công đoàn các cấp tham gia với cơ quan quản lý nhà nước cùng cấp và tổ chức đại diện NSDLĐ để trao đổi, giải quyết các vấn đề về lao động

Về vai trò đại diện NLĐ của Công đoàn trong đối thoại tại nơi làm việc, Điều

63 của Bộ luật Lao động năm 2012 quy định: Đối thoại tại nơi làm việc được thựchiện thông qua việc trao đổi trực tiếp giữa NLĐ và NSDLĐ hoặc giữa đại diện tậpthể lao động với NSDLĐ, bảo đảm việc thực hiện Quy chế dân chủ ở cơ sở

2.1.4 Nội dung nâng cao đời sống văn hóa của công nhân lao động

ĐSVH của CNLĐ bao gồm các yếu tố của đời sống vật chất và các yếu tốđời sống tinh thần của CNLĐ

Đời sống vật chất của CNLĐ bao gồm các yếu tố liên quan đến thu nhập của

NLĐ như tiền lương, các khoản trợ cấp, ăn giữa ca, bồi dưỡng độc hại choCNLĐ ; nhà ở của CNLĐ; nhà trẻ, mẫu giáo, trường học của con CNLĐ; điềukiện làm việc của CNLĐ như thời gian làm việc, thời giờ nghỉ ngơi, các chế độBHXH, BHYT, BHTN, An toàn lao động, vệ sinh lao động

Đời sống tinh thần của CNLĐ bao gồm: QHLĐ giữa NLĐ với NSDLĐ (thái

độ, sự tôn trọng, những thỏa thuận giữa hai bên trong QHLĐ thông qua Thỏa ướclao động tập thể); chăm lo của tổ chức đại diện NLĐ (Công đoàn) trong các vấn đề

về thực hiện Quy chế dân chủ ở cơ sở, các nội dung tuyên truyền, giáo dục, cáchoạt động chăm lo của Công đoàn đối với NLĐ như thăm quan, nghỉ mát, các hộithi ; các hoạt động văn nghệ, thể dục, thể thao

2.1.4.1 Nâng cao đời sống vật chất của công nhân lao động

- Tiền lương, thu nhập của CNLĐ trong các KCN

Điều 90, Bộ Luật Lao động năm 2012 quy định:

Tiền lương là khoản tiền mà NSDLĐ trả cho NLĐ để thực hiện công việctheo thỏa thuận

Tiền lương bao gồm mức lương theo công việc hoặc chức danh, phụ cấplương và các khoản phụ cấp khác

Mức lương của NLĐ không được thấp hơn mức lương tối thiểu do Chính phủquy định.

Tiền lương trả cho NLĐ căn cứ vào năng suất lao động và chất lượng côngviệc

NSDLĐ phải đảm bảo trả lương bình đẳng, không phân biệt giới tính đối vớiNLĐ làm công việc có giá trị ngang nhau

Tiền lương của công nhân lao động thời gian qua đã được điều chỉnh nhiềulần, bình quân thu nhập của NLĐ đã có chiều hướng tăng lên so với những nămtrước do tăng trưởng của nền kinh tế và chính sách của Chính phủ

Khoản 1, Điều 91, Bộ Luật Lao động năm 2012 quy định: Mức lương tốithiểu là mức lương thấp nhất trả cho NLĐ làm công việc đơn giản nhất, trong điềukiện lao động bình thường và phải đảm bảo nhu cầu sống tối thiểu của NLĐ và giađình họ

Mức lương tối thiểu được xác định theo tháng, ngày, giờ và được xác lậptheo vùng, ngành

Tiền lương là vấn đề liên quan mật thiết đến đời sống CNLĐ, chính vì vậytrong lộ trình tăng lương tối thiểu Chính phủ điều chỉnh theo quan điểm của Nghịquyết Đại hội Đảng lần thứ XI Tại Hội thảo "Thực trạng chính sách tiền lương vàcác giải pháp cải cách" của Quốc hội diễn ra ngày 17/5/2015 tại Hà Nội, bà TrươngThị Mai, Chủ nhiệm Ủy ban các vấn đề xã hội của Quốc Hội phát biểu: “Tiềnlương phải được xem là giá cả của sức lao động hình thành theo cơ chế thị trường

có sự quản lý của nhà nước Mục tiêu của cải cách tiền lương là phải đảm bảo choNLĐ có thể đạt được mức sống tốt hơn, sống được bằng tiền lương tối thiểu Đâycũng là một trong những nguyên tắc xây dựng mức tiền lương tối thiểu mà tổ chứclao động quốc tế ILO khuyến nghị Quá trình cải cách chính sách tiền lương cũngphải phù hợp với điều kiện phát triển kinh tế- xã hội của Việt nam trong từng giai

đoạn” (Trương Thị Mai, 2015).

Các chuyên gia quản lý Việt Nam đều cho rằng, mức lương tối thiểu trênthực tế chưa bảo đảm được mức sống, đó là “tối thiểu” như đúng nghĩa của nó.Mức lương tối thiểu của Việt Nam còn quá thấp, không bảo đảm đủ sống, trong khigiá cả của một số mặt hàng thiết yếu phục vụ đời sống của CNLĐ như lương thực,thực phẩm, điện, nước sinh hoạt… ngày càng tăng và một số mặt hàng được tính,

so sánh với giá cả quốc tế tác động không nhỏ đến đời sống của NLĐ

(Đại học CĐ Việt Nam, 2014) “Thu nhập của CNLĐ chưa tương xứng với cường

độ lao động và thời gian làm việc” (Vũ Quang Thọ, 2016)

- Nhà ở của CNLĐ trong các KCN

Hiện nay, các doanh nghiệp trong các KCN tăng nhanh, CNLĐ di cư từ địaphương này sang địa phương khác, thậm chí CNLĐ di cư từ miền Bắc vào miềnNam, từ miền núi xuống miền xuôi đã và đang diễn ra thường xuyên, số lượngCNLĐ tăng nhanh, đặc biệt tại một số tỉnh có công nghiệp phát triển như BắcNinh Bên cạnh đó việc tổ chức thực hiện các cơ chế, chính sách về nhà ở cònnhiều bất cập, công tác quy hoạch, xây dựng cơ sở hạ tầng, xây dựng nhà ở choCNLĐ chưa được quan tâm đúng mức đã tạo nên tình trạng thiếu nghiêm trọngnhà ở cho CNLĐ

Vấn đề nhà ở cho CNLĐ hiện đang được quan tâm giải quyết nhưng cònchậm Theo số liệu của Bộ Xây dựng, cả nước có 33 dự án nhà ở cho người thunhập thấp đã được khởi công với tổng số vốn đầu tư 2.500 tỷ đồng, với diện tíchsàn là 665.000 m², giải quyết chỗ ở cho khoảng 55.000 người; nhà ở cho CNLĐ

ở các KCN có 24 dự án đã được khởi công với tổng số vốn đầu tư là 2.600 tỷ đồnggiải quyết chỗ ở cho khoảng 125.000 CNLĐ Các khu nhà ở tập trung được xâydựng từ nguồn ngân sách nhà nước và doanh nghiệp mới chỉ đáp ứng 05 đến 07%

về nhu cầu nhà ở cho CNLĐ (Viện Công nhân và Công đoàn Việt Nam, 2016) Do KCN, Khu chế xuất phát triển mạnh mẽ trong thời gian qua, trong khi công tác quy

hoạch, xây dựng cơ sở hạ tầng, xây dựng nhà ở cho CNLĐ chưa được quan tâm đãlàm cho tình trạng nhà ở của CNLĐ thiếu trầm trọng

Theo điều tra tại các KCN, khu chế xuất có khoảng 93% CNLĐ phải tự thuê

chỗ ở (Tổng LĐLĐ Việt Nam, 2013) Do thu nhập thấp nên phần lớn công nhân

phải thuê nhà ở tạm bợ, rất chật hẹp, nóng bức, diện tích mỗi phòng chỉ từ 10 đến20m2 cho 03- 04 người; nhà vệ sinh, nhà tắm phải dùng chung không đảm bảo anninh, vệ sinh, ảnh hưởng xấu đến đời sống, sức khỏe và sức làm việc của CNLĐ

- Điều kiện làm việc cho CNLĐ trong các KCN

Vấn đề bảo đảm an toàn vệ sinh lao động (ATVSLĐ) trong các doanh nghiệpđược Nhà nước và chính các doanh nghiệp quan tâm, đầu tư cải thiện điều kiệnlàm việc cho CNLĐ Do vậy, bước đầu công tác ATVSLĐ bước đầu có chuyểnbiến Chính sách, pháp luật về ATVSLĐ tiếp tục được cải thiện, nhất là

chính sách mới về bồi thường, trợ cấp tai nạn lao động và bệnh nghề nghiệp, bổsung các hình thức và nâng mức xử phạt các hành vi vi phạm pháp luật vềATVSLĐ; Sự phối hợp giữa các bộ, ngành, địa phương và tổ chức Công đoàn vềATVSLĐ được thường xuyên và chặt chẽ hơn Tuy nhiên, do trình độ phát triểnkhoa học công nghệ nước ta còn thấp, phần lớn doanh nghiệp trong nước có quy

mô vừa và nhỏ, tiềm lực tài chính chưa mạnh, nên đầu tư cho đổi mới công nghệ,cải thiện điều kiện lao động và môi trường lao động chưa được nhiều Điều kiệnlàm việc của CNLĐ trực tiếp sản xuất nhìn chung ít được cải thiện, nhất là trongcác doanh nghiệp vừa và nhỏ; Tình trạng công nghệ thiết bị lạc hậu, lao động thủcông, nặng nhọc và độc hại, môi trường bị ô nhiễm, không đảm bảo các điều kiện

về ATVSLĐ Còn ở tại các doanh nghiệp, CNLĐ đa phần phải làm việc trong môitrường ô nhiễm như nóng, bụi, tiếng ồn, độ rung vượt tiêu chuẩn quy định Điềukiện làm việc không bảo đảm đã tác động xấu đến sức khỏe CNLĐ, hậu quả làbệnh nghề nghiệp gia tăng và diễn biến phức tạp

Mức bữa ăn ca của CNLĐ thấp, chất lượng và thực phẩm sử dụng trong bữa

ăn không đảm bảo, đã có nhiều trường hợp CNLĐ bị ngộ độc thực phẩm với sốlượng hàng trăm người Vấn đề vi phạm chính sách, pháp luật đối với CNLĐ, nhất

là chính sách BHXH, BHYT và những quy định của Bộ luật lao động về tiềnlương, thời gian làm việc còn diễn ra ở mức khá phổ biến (Vũ Quang Thọ, 2016).Nhiều doanh nghiệp chỉ đóng BHXH cho nhân viên quản lý, hoặc có đóng choCNLĐ nhưng ở mức thấp hơn nhiều so với thu nhập thực tế Một số doanh nghiệp

cố tình chiếm dụng, gây nợ đọng BHXH, BHTN, vừa vi phạm chính sách phápluật lao động, vừa gây thiệt thòi cho CNLĐ

- Thời giờ làm việc, thời giờ nghỉ ngơi

Theo quy định tại khoản 1, Điều 104 Bộ Luật Lao động năm 2012: “Thời giờlàm việc bình thường không quá 08 giờ trong 01 ngày và 48 giờ trong 01 tuần”.Tuy nhiên, cường độ và thời gian làm việc của CNLĐ trong các KCN hiện nay vẫnrất cao Nguyên nhân là do nhiều doanh nghiệp làm hàng gia công cho nước ngoài,công nhân phải làm tăng ca, thêm giờ để hoàn thành đúng tiến độ Mặt khác, docác doanh nghiệp áp dụng cơ chế trả lương theo sản phẩm, với định mức lao độngquá cao, CNLĐ phải tăng cường độ lao động, kéo dài thời gian làm việc thêm từ

01 đến trên 02 giờ mới hoàn thành định mức lao động Bên cạnh đó, nhiều CNLĐmuốn tăng ca để tăng thu nhập trang trải cuộc sống Nếu tính cả

năm, nhiều công nhân phải làm thêm tới 500- 600 giờ, trong khi đó Bộ luật Laođộng quy định không được làm thêm quá 200 giờ/năm, trường hợp đặc biệt khôngquá 300 giờ Nhà nước luôn khuyến khích doanh nghiệp thực thi pháp luật trêntinh thần tạo những điều có lợi hơn cho CNLĐ, tuy nhiên các doanh nghiệp đềumuốn tranh thủ tối đa thời giờ làm việc, thời giờ nghỉ ngơi của CNLĐ nhằm mụcđích tăng năng suất lao động và tối đa hóa lợi nhuận.

Tình trạng cường độ lao động và thời gian làm việc rất cao đã ảnh hưởngkhông nhỏ đến sức khỏe, đời sống, chất lượng sống của CNLĐ

- Bảo hiểm xã hội, Bảo hiểm y tế, Bảo hiểm thất nghiệp

Khoản 1, Điều 186, Bộ Luật Lao động năm 2012 quy định: NSDLĐ, NLĐphải tham gia Bảo hiểm xã hội bắt buộc, Bảo hiểm y tế bắt buộc, Bảo hiểm thấtnghiệp và được hưởng các chế độ theo quy định của pháp luật về Bảo hiểm xã hội

và pháp luật về Bảo hiểm y tế

Tuy nhiên, trong thực tế tình trạng doanh nghiệp trốn đóng Bảo hiểm xã hội,Bảo hiểm y tế, Bảo hiểm thất nghiệp (BHXH, BHYT, BHTN) cho CNLĐ vẫn diễn

ra với số tiền nợ BHXH trên 5.500 tỷ đồng (Ủy ban các Vấn đề xã hội của Quốchội, 2015) Một số nơi đã tiến hành xử lý doanh nghiệp nợ tiền BHXH để bảo vệCNLĐ, tuy nhiên việc khởi kiện vẫn còn gặp nhiều khó khăn Nhiều cơ quanBHXH không thu được nợ cũ của doanh nghiệp nên để nợ đọng kéo dài, dẫn đếnCNLĐ hàng tháng vẫn phải trích tiền để trả nợ và đóng BHXH nhưng không đượchưởng BHXH Có nhiều trường hợp nữ CNLĐ khi nghỉ thai sản hoặc CNLĐ ốmđau nhưng không được hưởng chế độ bảo hiểm vì doanh nghiệp chiếm dụng tiềnđóng BHXH hàng tháng của CNLĐ, do doanh nghiệp nợ BHXH nên CNLĐ khôngđược thanh toán chế độ nghỉ thai sản, ốm đau… Đây là một trong những bức xúccủa CNLĐ đòi hỏi cần phải được giải quyết triệt để nhằm bảo đảm chính sách ansinh xã hội cho CNLĐ

2.1.4.2 Bảo đảm nhà trẻ, mẫu giáo, trường học của con công nhân lao động

Tại Hội thảo “Thực trạng nhà trẻ, mẫu giáo ở các KCN và vai trò của Công đoàn” tổ chức ngày 28/5/2015 tại Hà Nội, đồng chí Nguyễn Thị Thu Hồng, Phó

Chủ tịch Tổng LĐLĐ Việt Nam đã phát biểu: Việt Nam đã xây dựng được khungpháp lý tương đối hoàn chỉnh về chăm sóc giáo dục và bảo vệ trẻ em Công tác nàyluôn được Đảng và Nhà nước ta quan tâm và được thể hiện rõ ràng trong các vănbản pháp luật, chính sách của Đảng, Nhà nước với một hệ thống

khung pháp lý gồm các Hiến pháp, Công ước Quốc tế, Luật và các văn bản quyphạm pháp luật về chăm sóc trẻ em, nhà trẻ, mẫu giáo, tạo ra cơ hội bình đẳng chomọi trẻ em trong xã hội Tuy nhiên, các văn bản pháp lý hiện hành chưa có một ưutiên cụ thể nào hướng đến đối tượng trẻ em trong độ tuổi nhà trẻ, mẫu giáo là conCNLĐ đang làm việc trong các KCN

Đến nay, trên phạm vi cả nước có hơn 10 triệu CNLĐ đang làm việc trongdoanh nghiệp thuộc các thành phần kinh tế, với trên 02 triệu công nhân làm việctại KCN, trong đó gần 70% là lao động nữ Lao động chủ yếu từ 18- 40 tuổi, nhucầu gửi trẻ trong độ tuổi mẫu giáo là rất lớn, trong khi đó hệ thống nhà trẻ mẫugiáo tại KCN chưa được quan tâm đúng mức

Thực tế, việc gửi con ở các nhà trẻ Công lập tương đối khó khăn do côngnhân KCN chủ yếu là lao động nhập cư, thu nhập không cao, cơ sở vật chất củanhà trẻ Công lập cũng có hạn nên không có khả năng nhận hết các cháu Vì vậy,CNLĐ trong KCN chủ yếu phải gửi con ở các nhà trẻ tư nhân hoặc nhóm trẻ, cơ sởmầm non tư thục, tận dụng nhà dân làm phòng giữ trẻ không đảm bảo diện tíchcho trẻ sinh hoạt CNLĐ tại các KCN do thời gian làm việc liên tục, kéo dài, tăng

ca nên không thể dành nhiều thời gian cho việc chăm sóc con nhỏ Đã có nhiềutrường hợp đáng tiếc xảy ra như đánh đập tàn nhẫn, đối xử thô bạo, làm tổnthương, thậm chí có trường hợp làm trẻ tử vong

Với các chính sách hiện hành như hiện nay và với mức tiền lương, thu nhậpcủa CNLĐ trong các KCN, CNLĐ không gửi con vào được các trường học Cônglập của địa phương, cũng có rất nhiều CNLĐ không có điều kiện gửi con tại cáctrường học tư thục có chất lượng cao, nên tình trạng con CNLĐ trong các KCNphải gửi tại các nhóm trẻ gia đình chưa được cấp phép, chất lượng chưa đảm bảo

có chiều hướng gia tăng; nhiều CNLĐ phải đón ông bà ở quê lên chăm cháu, hoặcphải gửi con về quê cho ông bà chăm sóc, đây là một hệ lụy cho quản lý xã hội vàphát triển thể chất, giáo dục của trẻ em Thậm chí nhiều nữ CNLĐ khi sinh con,khi hết thời gian nghỉ theo chế độ, phải nghỉ việc để ở nhà chăm con, dẫn đến biếnđộng lao động trong doanh nghiệp, ảnh hưởng đến sản xuất, kinh doanh của doanhnghiệp và chính chất lượng cuộc sống của CNLĐ

2.1.4.3 Nâng cao trình độ học vấn và kỹ năng nghề nghiệp

Những năm gần đây trung bình hàng năm có khoảng 1,2- 1,3 triệu thanh niênbước vào tuổi lao động Theo báo cáo của Tổng cục Dạy nghề số lượng

người qua đào tạo không ngừng tăng lên, nhưng chủ yếu là lao động được đào tạongắn hạn, nên rất thiếu lao động có trình độ tay nghề giỏi, công nhân kỹ thuật bậccao do số người theo học tại các cơ sở dạy nghề rất ít, chất lượng đào tạo khôngtốt, nhiều ngành nghề không đáp ứng yêu cầu xã hội đang gây ra sự lãng phí về sựđầu tư của người dân và xã hội Tỷ lệ lao động phổ thông không có chuyên môn kỹthuật trong toàn xã hội chiếm 81,6% tổng số lao động, thiếu các kỹ năng làm việcnhóm, kỹ năng phát hiện và giải quyết vấn đề; yếu kém về tin học, ngoại ngữ;thiếu hiểu biết về pháp luật, đạo đức nghề nghiệp; thiếu tinh thần và ý thức tráchnhiệm trong công việc, tự do, tùy tiện, chậm thích nghi với môi trường làm việcmới… Năng lực đổi mới và sáng tạo khoa học và công nghệ của lực lượng laođộng có trình độ cao còn nhiều yếu kém Đây là vấn đề rất đáng báo động về chấtlượng nguồn nhân lực trong thời kỳ hội nhập và phát triển.

Mặc dù các KCN luôn thiếu lao động có chuyên môn kỹ thuật, nhưng vẫn cókhoảng 80% cử nhân mới ra trường không làm đúng nghề đào tạo, hàng trămnghìn cử nhân phải xin làm công việc phổ thông do ngành nghề được đào tạokhông phù hợp với nhu cầu tuyển dụng

Chất lượng nguồn nhân lực của nước ta tụt hậu so với nhiều nước trong khuvực, mất cân đối nghiêm trọng về trình độ đào tạo, cơ cấu và giới; tình trạng thấtnghiệp của lao động có bằng cấp cao ngày càng nhiều Dự báo trong những nămtới, nước ta hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng, nhiều hợp tác song phương và đaphương sẽ được ký kết, sự di chuyển lao động giữa các quốc gia sẽ diễn ra mạnh

mẽ, sự cạnh tranh trong thị trường lao động càng trở lên gay gắt, trong khi nhânlực của nước ta đang mất dần sức cạnh tranh trên thị trường lao động trong khuvực và quốc tế, đây là thách thức lớn đối với nước ta

Điều 60, Bộ Luật Lao động năm 2012 quy định về trách nhiệm của NSDLĐ

về đào tạo, bồi dưỡng nâng cao trình độ kỹ năng nghề: NSDLĐ xây dựng kế hoạchhằng năm và dành kinh phí cho việc đào tạo và tổ chức đào tạo, bồi dưỡng nângcao trình độ, kỹ năng nghề cho NLĐ đang làm việc cho mình; đào tạo NLĐ trướckhi chuyển làm nghề khác cho mình

Việc đào tạo và tổ chức đào tạo, bồi dưỡng nâng cao trình độ, kỹ năng nghềcho NLĐ ở các doanh nghiệp trong KCN chỉ diễn ra các hoạt động đào tạo giảnđơn, đặc biệt là trong các doanh nghiệp điện tử, hoạt động đào tạo hầu như là lắpghép trên các bản mạch điện tử, chỉ cần đào tạo cho CNLĐ từ 01 đến 03 ngày là cóthể làm việc tại các truyền sản xuất

2.1.4.4 Cải thiện quan hệ lao động giữa người lao động và người sử dụng lao động trong doanh nghiệp

Quan hệ lao động là quan hệ xã hội phát sinh trong việc thuê mướn, sử dụng lao động, trả lương giữa NLĐ và NSDLĐ (Bộ Luật Lao động, 2012).

Quan hệ lao động còn gọi là quan hệ chủ- thợ Trong đó NLĐ phải thực hiệnhoạt động lao động nào đó, còn bên NSDLĐ (ông chủ) phải trả công, hoặc trảlương và đảm bảo những điều kiện lao động cần thiết khác cho NLĐ

Hợp đồng lao động là hình thức pháp lý chủ yếu và phổ biến nhất của quan

hệ lao động Theo pháp luật lao động Việt Nam thì quan hệ lao động còn được điềuchỉnh bởi Nội quy lao động, Thỏa ước lao động tập thể và Quy chế phối hợp hoạtđộng của Ban chấp hành Công đoàn cơ sở (nếu có) với chủ doanh nghiệp TrongNội quy lao động và Thỏa ước lao động tập thể cũng có các điều khoản thỏa thuận

cụ thể giữa NLĐ hoặc tập thể NLĐ (ở những doanh nghiệp đã thành lập tổ chứcCông đoàn thì Ban chấp hành Công đoàn cơ sở là đại diện) với NSDLĐ về việclàm, tiền lương, tiền thưởng, quyền lợi được hưởng và nghĩa vụ mỗi bên trong quátrình lao động, bảo đảm điều kiện, môi trường làm việc an toàn, hiệu quả

Quan hệ giữa NSDLĐ và NLĐ là một quan hệ không cân sức NLĐ bị lép

vế, phải chấp nhận những điều kiện do NSDLĐ đưa ra Vì thế, cần sự can thiệpcủa Nhà nước, đặc biệt dưới dạng ban hành các văn bản quy phạm pháp luật; đồngthời NLĐ cần tổ chức bảo vệ mình đó chính là tổ chức Công đoàn, Công đoàn đạidiện cho CNLĐ để thương lượng, đối thoại với NSDLĐ nhằm cải thiện tiền lương

và điều kiện lao động

2.1.4.5 Bảo đảm sự đại diện của tổ chức Công đoàn trong việc bảo vệ quyền lợi cho người lao động

Công đoàn tham gia xây dựng và thực hiện chính sách cải cách tiền lương

Công đoàn luôn nắm vững và tham gia có trách nhiệm, hiệu quả vào quátrình cải cách chính sách tiền lương như tham gia ban chỉ đạo cải cách chính sáchtiền lương, ban soạn thảo Đề án cải cách tiền lương Tổng LĐLĐ Việt Nam thànhlập ban soạn thảo và ban biên tập Đề án cải cách tiền lương, tổ chức hội thảo lấy ýkiến các ngành, địa phương, cơ sở vào dự thảo Đề án cải cách tiền lương, tập trungvào các vấn đề cơ bản như lương tối thiểu, hệ thống thang, bảng lương, phụ cấplương

Công đoàn tham gia xây dựng và thực hiện chính sách bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế, bảo hiểm thất nghiệp

Công đoàn tham gia xây dựng, ban hành và quản lý các chính sách bảo hiểm

xã hội, bảo hiểm y tế, bảo hiểm thất nghiệp Công đoàn tập hợp ý kiến của đôngđảo NLĐ tham gia với Chính phủ khi soạn thảo các văn bản pháp luật, ban hànhkịp thời các văn bản hướng dẫn thực hiện các nội dung quy định trong Luật Bảohiểm xã hội, Luật Bảo hiểm y tế, luật Bảo hiểm thất nghiệp, các Nghị định, cácThông tư hướng dẫn thực hiện, đồng thời tham gia xây dựng các phương án tổchức thực hiện thu, chi, quản lý, sử dụng có hiệu quả các loại quỹ

Công đoàn tham gia xây dựng và thực hiện chính sách nhà ở cho NLĐ

Tạo điều kiện có chỗ ở cho công nhân, viên chức, lao động là đảm bảo quyềnlợi cơ bản cho NLĐ, tạo điều kiện ổn định cuộc sống, thúc đẩy sản xuất phát triển

Từ quan điểm trên, các cấp Công đoàn có trách nhiệm tham gia tích cực với Nhànước để công nhân, viên chức, lao động thu nhập thấp và ở khu công nghiệp, khuchế xuất có chỗ ở

Công đoàn tham gia các hoạt động xã hội

Công đoàn cần vận động NLĐ tham gia hưởng ứng các phong trào như: “Mái

ấm Công đoàn”, “Quỹ vì CNVCLĐ nghèo”, “Quỹ tấm lòng vàng”; phong tràouống nước, nhớ nguồn, phụng dưỡng chăm sóc mẹ Việt Nam anh hùng; phong tràoủng hộ đồng bào lũ lụt, đồng bào ở các vùng bị thiên tai, phong trào xoá đói, giảmnghèo; phong trào phòng, chống HIV-AIDS; phong trào phụ nữ giỏi việc nước,đảm việc nhà; phong trào đảm bảo an toàn giao thông; phong trào an toàn, vệ sinhlao động, xanh- sạch- đẹp, bảo đảm vệ sinh môi trường

Công đoàn tham gia xây dựng và thực hiện Quy chế dân chủ ở cơ sở

Các cấp Công đoàn phối hợp chặt chẽ với Chính quyền, chuyên môn đồngcấp tiến hành tập huấn những nội dung thực hiện dân chủ ở cơ sở, nhất là về tínhcấp bách và sự cần thiết thực hiện Quy chế dân chủ ở cơ sở, quyền và trách nhiệmcủa Công đoàn trong việc thực hiện Quy chế dân chủ ở cơ sở Các cấp Công đoàntiến hành các đợt tổng kết, qua đó đánh giá những mặt được, những mặt còn tồn tạicần khắc phục, đồng thời tập hợp các kiến nghị từ thực tiễn, tổ chức nghiên cứu và

đề xuất với Đảng, Nhà nước xem xét, điều chỉnh và quy định mới các chính sách

về Quy chế dân chủ ở cơ sở

Công đoàn tham gia công tác tuyên truyền, giáo dục và tổ chức các hoạt động

văn hoá, thể thao, vui chơi giải trí cho NLĐ.

Công đoàn thực hiện công tác tuyên truyền, giáo dục về pháp luật, chế độ,chính sách, quyền và nghĩa vụ của NLĐ Giáo dục NLĐ hiểu biết về pháp luật lànhiệm vụ quan trọng của Công đoàn, giúp NLĐ nâng cao hiểu biết về pháp luật,chế độ, chính sách liên quan đến quyền, nghĩa vụ và lợi ích của mình để chấp hànhđúng, giám sát, kiểm tra việc thực hiện và có khả năng tự bảo vệ mình khi bị xâmphạm Đồng thời, tùy điều kiện của cơ sở, Công đoàn tổ chức các hoạt động vănhoá, văn nghệ, thể thao, du lịch, tham quan, nghỉ mát cho công nhân, viên chức,lao động

2.1.4.6 Nâng cao chất lượng hoạt động văn hóa, văn nghệ, thể dục, thể thao

Trong những năm qua Đảng, Nhà nước luôn quan tâm đến đời sống văn hóatinh thần của CNLĐ, cụ thể đã có nhiều Nghị quyết, Chỉ thị, chương trình kếhoạch về xây dựng ĐSVH tinh thần cho NLĐ Điển hình như năm 2011 Chính phủ

đã ban hành “Đề án xây dựng đời sống văn hóa công nhân ở các khu công nghiệpđến năm 2015, định hướng đến năm 2020” ban hành kèm theo Quyết định số1780/QĐ-TTg ngày 12/10/2011 của Thủ tướng Chính phủ Trong đó nhấn mạnhviệc xây dựng ĐSVH của CNLĐ ở các KCN gắn với xây dựng các thiết chế vănhóa, hoạt động văn nghệ- thể thao thường xuyên, chất lượng, hiệu quả; xây dựngđội ngũ CNLĐ có nếp sống lành mạnh, có tác phong làm việc công nghiệp, năngsuất, chất lượng và hiệu quả; từng bước cải thiện, nâng cao đời sống vật chất, vănhóa tinh thần của công nhân, góp phần xây dựng các doanh nghiệp phát triển ổnđịnh và bền vững

Đẩy mạnh phát triển phong trào văn hóa, văn nghệ, thể dục, thể thao trongCNLĐ là góp phần nâng cao mức hưởng thụ về văn hóa tinh thần của công nhân

ởcác KCN Cùng với việc xây dựng, phát triển phong trào văn nghệ quần chúng;định kỳ tổ chức các cuộc liên hoan, hội diễn văn nghệ quần chúng; thi đấu các mônthể thao trong công nhân Xây dựng, phát triển các loại hình câu lạc bộ sở thích,phù hợp với nhu cầu, đặc điểm của các đối tượng CNLĐ;

Ngày 9/7/2016, tại buổi làm việc giữa Chính phủ với Tổng LĐLĐ Việt Nam,Thủ tướng Chính phủ Nguyễn Xuân Phúc đã thấu hiểu tình hình thực tế của CNLĐcòn quá nhiều khó khăn trong đời sống và những vướng mắc, bất cập về tình trạngCNLĐ trong các KCN chưa có chỗ sinh hoạt văn hóa tinh thần Thủ tướng đã đồng

ý với kiến nghị của Tổng LĐLĐ Việt Nam về việc hỗ trợ triển

khai đề án xây dựng các thiết chế phục vụ nhu cầu của CNLĐ tại các KCN, gồm:nhà ở, siêu thị Công đoàn, nhà trẻ, nhà văn hóa, phòng khám, trung tâm trợ giúppháp lý, trụ sở làm việc của Công đoàn khu công nghiệp

Thủ tướng Chính phủ đã đồng ý chủ trương xây dựng thiết chế văn hóa thểthao ở 15 địa phương trọng điểm, đây sẽ là “một bước đột phá” về xây dựngĐSVH cho CNLĐ tại các KCN trong đó có tỉnh Bắc Ninh

Các hoạt động, sinh hoạt văn hóa, văn nghệ, thể dục, thể thao là một món ăntinh thần không thể thiếu đối với mỗi NLĐ, vì vậy việc thường xuyên chăm lo, tổchức các sinh hoạt văn hóa, văn nghệ, thể dục, thể thao là thực sự cần thiết đối vớimỗi doanh nghiệp nhằm đoàn kết, tập hợp quần chúng, từng bước nâng cao ĐSVHcủa CNLĐ Đồng thời, tạo khí thế thi đua sôi nổi, gắn bó lâu dài giữa NLĐ vớidoanh nghiệp, xây dựng doanh nghiệp phát triển toàn diện, bền vững

2.2 CÁC YẾU TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN ĐỜI SỐNG VĂN HÓA CỦA CÔNG NHÂN LAO ĐỘNG

2.2.1 Quản lý nhà nước

Nhà nước có vai trò quan trọng, ảnh hưởng trực tiếp đến ĐSVH của CNLĐ.Bởi Nhà nước ban hành chính sách pháp luật lao động, tổ chức triển khai, giám sát,kiểm tra, thanh tra việc thực thi pháp luật; tổ chức các thiết chế để đảm bảo và hỗtrợ quan hệ lao động, điều hòa lợi ích của các bên trong QHLĐ

Theo quy định của pháp luật lao động, quản lý Nhà nước khái quát thành 03nội dung cơ bản:

Thứ nhất, các hoạt động nghiên cứu, ban hành văn bản pháp luật, chính sách

về lao động Đây là hoạt động đóng vai trò quan trọng, có tính chất nền tảng thểhiện quyền lực Nhà nước, bởi chỉ khi ban hành được hệ thống các văn bản phù hợp

và khả thi thì mới đảm bảo việc thực hiện tốt pháp luật lao động

Thứ hai, tổ chức thực hiện chính sách pháp luật về lao động Nội dung này

bao gồm nhiều hoạt động, trong đó việc thông tin, tuyên truyền, phổ biến và tư vấnpháp luật lao động

Thứ ba, hoạt động thanh tra, kiểm tra việc thi hành chính sách, pháp luật về

lao động nhằm đảm bảo quyền lực Nhà nước trong việc thực thi pháp luật và tăngcường pháp chế Thông qua đó sẽ phát hiện các sai phạm, kịp thời xử lý theo đúngpháp luật, hạn chế tranh chấp lao động phát sinh trong thực tiễn

Chức năng quản lý Nhà nước về QHLĐ của Bộ Lao động hiện nay còn thiếu,nội dung quản lý còn tản mạn, chưa thành hệ thống, thậm chí bị nhầm lẫn giữaquản lý pháp luật về lao động và QHLĐ.

Chế tài xử phạt vi phạm trong lĩnh vực lao động chưa đủ răn đe, chưa baoquát hết các hành vi vi phạm; thiếu các thiết chế và dịch vụ hỗ trợ để thực hiệnnhững chức năng cần thiết trong QHLĐ như thương lượng, trung gian, hòa giải.Mặc dù cơ quan quản lý nhà nước về lao động là Bộ Lao động và các Sở,phòng và là một trong ba bên của QHLĐ nhưng trên thực tế mối quan hệ này lạiđược điều chỉnh bởi nhiều ngành Luật như Dân sự, Doanh nghiệp, Đầu tư, Hànhchính thuộc chức năng quản lý của nhiều bộ, ngành, cơ quan khác nhau Do đó,

để thực hiện quản lý Nhà nước có hiệu quả, đòi hỏi phải có sự phối hợp liênngành, đồng bộ và thống nhất

Một trong những hoạt động thể hiện vai trò quản lý của Nhà nước trongQHLĐ là tổ chức thanh tra, kiểm tra việc thi hành pháp luật lao động tại các doanhnghiệp Tuy nhiên có một thực tế, Nhà nước và các cơ quan Nhà nước tuy đã quantâm đến công tác thanh tra, kiểm tra, giám sát song đã bị chi phối nhiều vào việcgiải quyết các sự vụ, chưa có cơ chế giải quyết các vấn đề có hệ thống

2.2.2 Người sử dụng lao động

Là tác nhân quan trọng quyết định ĐSVH của CNLĐ Trước tác động củasuy thoái kinh tế toàn cầu, không ít doanh nghiệp phải tiết giảm hoạt động đầu tư,thậm chí phải tạm ngừng hoạt động do sản xuất kinh doanh thua lỗ Hệ quả làCNLĐ không có việc làm ổn định, nghỉ việc luân phiên hoặc phải chấm dứt hợpđồng lao động, chậm trả lương, nợ đọng BHXH, đời sống vật chất và tinh thần củaCNLĐ không được NSDLĐ quan tâm, đầu tư đúng mức

Đối với hầu hết NSDLĐ, lợi nhuận là mục tiêu quan trọng nhất, để đạt đượcmục tiêu tối đa hóa lợi nhuận NSDLĐ luôn tìm mọi cách khai thác triệt để sức laođộng của CNLĐ, tìm cách trốn các nghĩa vụ phải thực hiện với CNLĐ theo quyđịnh của pháp luật để tiết kiệm các chi phí đầu tư, hoặc nếu có thực hiện thì chỉ ởmức độ quy định tối thiểu của pháp luật lao động nhằm đối phó với cơ quan quản

lý Nhà nước hoặc các đoàn giám sát, thanh tra, kiểm tra

2.2.3 Người lao động

Mỗi năm ở nước ta, trung bình có khoảng hơn 01 triệu thanh niên bước vàotuổi lao động NLĐ là đối tượng chính trong nghiên cứu; là một bên trong QHLĐ

nhưng là bên yếu thế NLĐ hưởng lương của doanh nghiệp, do doanh nghiệp bốtrí, sắp xếp vị trí việc làm Mong muốn của NLĐ thường đối lập với NSDLĐ.NLĐ mong muốn có việc làm nhẹ nhàng, hưởng mức lương cao, trong điều kiệnlàm việc thật tốt, mong muốn NSDLĐ quan tâm đến con cái, nhà ở, đời sống, cácnhu cầu được đáp ứng ; còn NSDLĐ muốn NLĐ làm việc đạt năng suất lao độngcao, chỉ phải chi trả mức lương thấp, tiết kiệm các chi phí về cải thiện môi trườnglàm việc, các chi phí liên quan đến cuộc sống của NLĐ Chính vì vậy mà NLĐ vàNSDLĐ ít tìm thấy tiếng nói chung trong quan hệ lao động, đối lập nhau trongmục tiêu xây dựng ĐSVH của CNLĐ nên NSDLĐ và NLĐ có nhiều mâu thuẫntrong QHLĐ, từ đó rất cần sự điều tiết của Nhà nước và tổ chức đại diện cho NLĐ-

tổ chức Công đoàn

2.3 CƠ SỞ THỰC TIỄN

2.3.1 Đời sống văn hóa của công nhân lao động một số nước trên thế giới

2.3.1.1 Đời sống văn hóa công nhân ở một số nước phương Tây

Từ thập niên 70 của thế kỷ XX, cuộc cách mạng khoa học và công nghệ trênthế giới đã làm biến đổi sâu sắc và toàn diện nền kinh tế thế giới Từ đó, dẫn đếnnhững thay đổi về cấu trúc xã hội trong đó có GCCN Đối với GCCN, tính linhhoạt, sáng tạo trong công việc là một phẩm chất cần phải có Những yếu tố bắtbuộc là trình độ giáo dục chung vững chắc, được đào tạo nghề nghiệp một cách cơbản và trình độ văn hóa- kỹ thuật cao, có kỹ năng đổi mới và khả năng bổ sung trithức nhanh chóng trong mọi lĩnh vực hoạt động Những yêu cầu này dẫn đến tìnhtrạng thiếu nguồn nhân lực có trình độ cao trên thế giới Ngay quốc gia vốn cócông nghệ đào tạo nguồn nhân lực trình độ cao như Mỹ cũng không là ngoại lệ.Hiện trên thế giới đang tồn tại xu thế chuyển dịch nguồn nhân lực: Dòng nhân lực

có trình độ chuyên môn cao của các nước đang phát triển dịch chuyển đến cácnước công nghiệp Các công ty đa quốc gia cắt giảm việc làm trong nước đểchuyển sang các công ty vệ tinh tại các nước

Trong Toàn cầu hoá với giai cấp công nhân, đăng trên Tạp chí Cộng sản, Số

10/1999 của tác giả La Côn: So với tổng số lao động xã hội trong 30 năm qua,

ở những nước công nghiệp phát triển, lượng công nhân tăng và chiếm tỷ lệ trên70% Cụ thể một số nước: Pháp 91%, Anh 92,6%, Nhật Bản 76% Một số nướcnhư Mỹ, Thụy Điển, công nhân chiếm 92% lao động cả nước ( La Côn, 1999).Lượng CNLĐ dịch vụ chiếm tỷ lệ cao trong các nước phát triển, CNLĐ làm

công việc lao động trực tiếp với máy móc, lao động nặng nhọc có xu hướng giảm

về chất lượng Ở Anh, công nhân mỏ- khai khoáng, năng lượng không còn nhiều

Mỹ chỉ còn 100.000 công nhân khai mỏ Trong khối EU, năm 1954 có 239 triệucông nhân mỏ, song đến năm 1994 chỉ còn 49.240 người Ở Mỹ, trong ngành chếtạo máy, công nhân năm 1950 chiếm 35%, năm 1960 là 30%, năm 1980 là 20% vàhiện nay là 15% CNLĐ có trình độ cao, làm việc trong ngành công nghệ thôngtin, nhà giáo, nhà khoa học… chiếm tỷ lệ ngày càng cao (ở Mỹ khoảng 70%, ở cácnước G8 khác khoảng 40- 60%) Trình độ chuyên môn và văn hóa của CNLĐ cũngngày càng cao 40% CNLĐ châu Âu học vấn có trình độ đại học, cao đẳng Từnăm 1970 đến năm 1990, ở Mỹ có 90% việc làm mới được tạo ra trong các dịch vụtri thức và xử lý thông tin

Tìm hiểu các khía cạnh khác nhau của văn hóa CNLĐ hiện nay, cần thấy rõcông nhân trong các nước phát triển (phương Tây, Nhật Bản…), là sản phẩm củaquá trình giáo dục- đào tạo có hệ thống và được đầu tư lớn của nhà nước tư bản vàcác doanh nghiệp Nhà nước gần như ứng trước chi phí đào tạo cho việc học tập vàđào tạo nghề nghiệp và sau đó thu lại bằng thuế thu nhập, thẻ lao động…

Thực tế cho thấy, xây dựng ĐSVH trong CNLĐ là một nội dung quan trọng

ở cả các nước đã phát triển và các nước đang phát triển, không phân biệt chế độchính trị Mục tiêu của nhiệm vụ này là nhằm tạo nên nguồn nhân lực có chấtlượng cao cho sự phát triển của mỗi quốc gia

2.3.1.2 Đời sống văn hóa công nhân ở một số quốc gia Châu Á

- Tại Hàn Quốc

Những năm 60 của thế kỷ XX, Hàn Quốc vẫn còn là một nước kém pháttriển, là một quốc gia không được thiên nhiên ưu đãi về tài nguyên, khoáng sản…đến cuối những năm 80 đầu những năm 90, quốc gia này đã trở thành một trongbốn con rồng châu Á

Cùng với sự phát triển của đất nước theo hướng CNH- HĐH, đội ngũ CNLĐ

ở Hàn Quốc ngày càng đông đảo Chỉ trong vòng 20 năm, khoảng từ năm 1960đến năm 1980, số CNLĐ trong các ngành chế tạo tăng khoảng 06 lần, từ 480.000lên tới 2.970.000 người Tỷ trọng lao động thuộc ngành chế tạo trong tổng sốnhững người làm công ăn lương tăng từ 07% tới 22% và trong số đó có khoảng9.900.000 nông dân ra thành thị Sự phát triển của đội ngũ công nhân và nhữngmâu thuẫn về lợi ích của họ với giới chủ tạo điều kiện cho phong trào