Bài giảng Môi trường và con người: Chương 1 - Lê Thị Thanh Mai

Chương 1: Con người và sự phát triển của con người. Những nội dung chính được trình bày trong chương này gồm có: Quá trình phát triển của con người, một số yếu tố tác động đến quá trình phát triển của con người, các hình thái kinh tế mà loài người đã trải qua, dân số và các vấn đề về dân số. Mời các bạn cùng tham khảo!

Trang 1

1 Chuong 1 – Con nguoi va su phat trien cua con nguoi

1 Quá trình phát triển của con người

2 Một số yếu tố tác động đến quá trình phát triển của con người

3 Các hình thái kinh tế mà loài người đã trải qua

4 Dân số và các vấn đề về dân số

CHƯƠNG 1 CON NGƯỜI & SỰ PHÁT TRIỂN CỦA CON NGƯỜI

CuuDuongThanCong.com https://fb.com/tailieudientucntt

Trang 2

 Ngôi sao và hành tinh (6)

 Dải ngân hà, hệ Mặt trời và Trái Đất (7)

Sự hình thành của vũ trụ

Trang 3

Chuong 1 – Con nguoi va su phat trien cua con nguoi 3

 Linh trưởng 25 triệu năm

Trang 4

Australopithecus africanus (Vượn người phương nam)

Homo habilis (Người khéo léo)

Homo erectus (Người đứng thẳng)

Homo sapiens neandertalensis (Người cận đại)

Homo sapiens sapiens (Người hiện đại)

Singe anthropọde (Khỉ giống người)

Homo erectus

Homo habilis

Australopithe cus africanus Singe anthropọde

Singe anthropọde

1 Quá trình phát triển của con người

Con người cịn tiến hĩa

nữa khơng? Cơ sở?

Trang 5

 Bộ khỉ: vẫn tồn tại như các động vật khác

 Vượn người: tiến hóa tách ra khỏi giới động vật hiện tại

Họ Người có danh pháp khoa học Hominidae (khỉ dạng người loại

lớn), bao gồm trong đó người (homo), tinh tinh (pan), gôrila (gorilla)

và đười ươi (pongo)

Trang 6

Vượn người phương Nam (Australopithecus)

 Cách đây từ 4 – 2 triệu năm

 Cao: 1 – 2,6m

 Thể tích não ~ 450 – 600 cm3

 Đi bằng hai chân nhưng còn khom

 Nguồn thức ăn chủ yếu: thực vật

 Tác động rất ít vào môi trường

Reconstruction of

Australopithecus afarensis

at Barcelona Original skull of Mrs Ples, a

female Australopithecus africanus

Trang 7

Người khéo léo (Homo habilus)

 Cách đây từ 2 triệu năm

 Cao: 1,4 – 1,6m Trung bình 1,5m

 Thể tích não ~ 600 – 800 cm3

 Phối hợp tay-mắt-não khởi động và tự củng cố

 Loài đầu tiên có khả năng tạo ra và sử

dụng công cụ bằng đá nguyên thủy

 Gia tăng khả năng tác động vào môi

trường

Trang 8

Người đứng thẳng (Homo erectus)

 Cách đây từ 1,8 triệu năm

khoảng vài trăm cá thể

 Tăng khả năng tác động vào môi

trường

Trang 9

Người thông minh / người cận đại (Homo sapiens)

Trang 10

Người thông tuệ / người hiện đại (Homo sapiens sapiens)

 Phát triển nền văn minh

 Bắt đầu tác động mạnh vào môi

trường

Trang 11

11 Chuong 1 – Con nguoi va su phat trien cua con nguoi CuuDuongThanCong.com https://fb.com/tailieudientucntt

Trang 12

2 Một số yếu tố tác động đến con người

Khí hậu Phương thức sống & thức ăn

Môi trường địa hóa

Trang 13

2.1 Phương thức sống và thức ăn

 Bản chất con người vừa là cơ thể sinh học vừa là văn hóa, hai mặt

này không tách rời nhau

 Khai thác môi trường + thích nghi với điều kiện sống

 chế tác công cụ và sáng tạo công nghệ

 Thay đổi cấu tạo và thêm các chức năng mới của cơ thể:

răng, chuyên biệt hóa chân và tay

Tăng cường sử dụng protein động vật

Tạo ra những dị biệt khá lớn về đáp ứng sinh học

Trang 14

– Khí hậu là tổ hợp của nhiều thành phần như nhiệt độ, độ ẩm, gió, mây mưa, nắng, tuyết …

– Ảnh hưởng của yếu tố khí hậu biểu hiện ở nhiều trạng thái khác nhau theo mùa, theo địa lý; thông qua nhiều rào chắn:

• Rào chắn tự nhiên (sông, hồ, biển, núi, cây rừng )

• Rào chắn văn hóa (nhà cửa, quần áo, tiện nghi sinh hoạt )

2.2 Khí hậu

 Tạo thành: Khí hậu toàn cầu / Khí hậu địa phương /

Tiểu khí hậu / Vi khí hậu

VD: Điều hòa nhiệt là cơ chế thích nghi sinh học chủ

đạo khi phạm vi sống của con người là rộng lớn  thân

nhiệt con người ổn định ở khoảng 37oC

VD: Khác biệt rõ nét về hình thái giữa người châu Âu và

người châu Phi

Nóng lên toàn cầu châm ngòi bùng nổ tiến hóa

Trang 15

– Hàm lượng khoáng chất trong thành phần sinh hóa

của cơ thể có liên quan đến quá trình biến đổi nội bào

VD: tạo xương, điều hòa áp lực thẩm thấu,

– Tương quan về tỉ lệ số lượng các thành phần khoáng

trong môi trường thành phần khoáng trong cơ thể

VD: iode  bướu cổ, fluor  sâu răng, …

2.3 Môi trường địa hóa

– Cân bằng khoáng trong cơ thể phải được đảm bảo trong một biên

độ nhất định Nồng độ các loại khoáng đa, vi lượng trong đất ảnh

hưởng đến:

• Mức khoáng hóa xương

• Kích thước và hình dạng chung của cơ thể hoặc từng phần cơ thể

Chú ý đến lượng kim loại và á kim (Pb, As, Cr); phóng xạ (U, Rn, Cs) và

các hợp chất hữu cơ (hydrocarbon xăng dầu, thuốc trừ sâu) trong đất

Trang 17

HÁI LƢỢM

Thức ăn chủ yếu: thực vật

Chưa có biện pháp dự trữ

thực phẩm

Cách đây 2,6 triệu năm

Là hình thái kinh tế nguyên

thủy nhất

Năng suất thấp, phụ thuộc

hoàn toàn vào tự nhiên

Trang 18

Hình thức: săn đuổi, vây

bắt, đánh bẫy

Huy động lực lượng đông

đảo hơn, chế tác công cụ

săn bắn hiệu quả

Hiện nay vẫn còn nhiều bộ lạc sống bằng

hình thức săn bắt, hái lượm Trong hình: người bộ lạc Korowai (thuộc Papua New Guinea) vẫn mặc lá chuối và dùng rìu đá, cuộc sống của họ chẳng khác gì

so với thời nguyên thủy xa xưa

Trang 19

Hiện nay vẫn còn nhiều bộ lạc sống bằng

hình thức săn bắt, hái lượm Trong hình: người bộ lạc Korowai (thuộc Papua New Guinea) vẫn mặc lá chuối và dùng rìu đá, cuộc sống của họ chẳng khác gì

so với thời nguyên thủy xa xưa

Trang 20

3 Các hình thái kinh tế

Trang 21

Phát triển ven các vùng nước/thủy vực

Bắt đầu sử dụng công cụ có ngạnh để đánh bắt cá

Có thêm nguồn thức ăn là thủy hải sản

Mức độ khai thác vẫn còn đủ cho môi trường phục hồi

ĐÁNH CÁ

Trang 22

Chủ yếu là chó, dê, cừu, bò, heo;

lừa, ngựa

Hình thành những đàn gia súc

đông đến vạn con

Hình thành lối sống du mục

Sử dụng sức kéo gia súc trong

nông nghiệp và vận chuyển

CHĂN THẢ

Trang 23

Có thêm nguồn thực phẩm dồi

dào và nạn đói được hạn chế

Dân số tăng nhanh

Sử dụng sức kéo gia súc trong

vận chuyển

CHĂN THẢ

Trang 24

Chế độ công xã thị tộc mẫu hệ ra đời

Bắt đầu ảnh hưởng mạnh đến môi trường: Đã xuất

hiện sự xâm phạm vào cân bằng sinh thái tự nhiên

Thú rừng bị tiêu diệt khá nhiều (do bị mất sinh cảnh)

Chất thải từ quá trình chăn nuôi với số lượng gia súc

lớn

CHĂN THẢ

Trang 25

Phát triển độc lập ở những vùng

khác nhau trên thế giới (lúa nước

xuất hiện ở các vùng ven sông)

Sử dụng sức kéo của bò, ngựa

trong cày bừa, vận chuyển

Dùng các công cụ bằng kim loại

NÔNG NGHIỆP

Trang 26

NÔNG NGHIỆP

Ngũ cốc chủ yếu là mì, mạch, ngô, lúa, sau đó là rau, đậu,

mè, cây lấy củ, cây ăn quả và cây lấy dầu

Từ bỏ lối sống du cư, phát triển cộng đồng ổn định Thuần hoá động vật, trồng cấy theo vụ, sự phân công lao động,

đàn ông nắm quyền…

Nông nghiệp khiến các xã hội phức tạp hơn, hình thành

các nền văn minh

Sự cải tiến kỹ thuật chậm chạp nhưng chắc chắn

Có hiện tượng phá rừng làm rẫy Cân bằng sinh thái tuy bị xâm phạm nhưng chưa phá vỡ cân bằng nghiêm trọng

Trang 27

 Các tiến bộ công nghệ liên tiếp như phát minh động cơ hơi nước, máy dệt và các thành tựu trong SX thép và than quy mô lớn  thay đổi trật tự nền kinh tế phong kiến và buôn bán

 Đường sắt và tàu thủy hơi nước giúp vươn tới những

thị trường xa xôi

 Hoạt động chế tạo, chế biến trở thành lĩnh vực tạo ra

của cải cho nền kinh tế

 Những ngành công nghiệp đầu tiên khởi nguồn từ chế

tạo những hàng hóa có lợi nhuận cao như vũ khí, vải vóc,

đồ gốm sứ

CÔNG NGHIỆP

Trang 28

 Công nghiệp hóa dẫn tới gia tăng nhu cầu về nguyên

liệu và thị trường

 Công nghiệp hóa  đô thị hóa  bùng nổ dân số, và

phát triển xã hội đại chúng chế độ chính trị và pháp luật cũng thay đổi  tập quán và truyền thống của xã hội nông nghiệp bị mai một

 Công nghiệp hóa làm tăng sự mất công bằng trong phân phối thu nhập giữa các địa phương, các nhóm dân cư, các tầng lớp xã hội

 Xuất hiện khá muộn… nhưng: “đã làm biến đổi sâu

sắc giới tự nhiên trong thời gian vô cùng ngắn so với

toàn bộ lịch sử tự nhiên”

CÔNG NGHIỆP

Trang 29

Khai thác mỏ, làm nông trại, khai thác

gỗ… phá hủy rừng và tài nguyên

Năng lượng tiêu hao nhiều, tăng sử dụng

than, dầu mỏ, khí đốt làm phát sinh ô

nhiễm môi trường, chất thải công nghiệp

gia tăng

Máy móc tạo năng suất cao, thúc đẩy

quá trình khai thác tài nguyên thiên nhiên

và tác động mạnh đến môi trường sống

của những loài sinh vật khác

CÔNG NGHIỆP

Trang 30

Nguồn năng lượng truyền thống bị cạn

kiệt nhanh chóng

Tiêu diệt & làm tổn hại nhiều bộ lạc,

nhiều tộc người

Những áp lực của đời sống gồm: ô

nhiễm tiếng ồn, không khí, nước, dinh

dưỡng nghèo nàn, máy móc nguy hiểm,

công việc cộng đồng, sự cô đơn, vô gia cư

và lạm dụng vật chất

CÔNG NGHIỆP

Trang 31

Những đô thị đầu tiên xuất

Trang 32

HẬU CÔNG NGHIỆP

 Tốc độ phát triển cao + nhu cầu hưởng thụ cao

 Đòi hỏi suy nghĩ mới: phát triển bền vững

 Là chiến lược toàn cầu về quy hoạch toàn bộ tài nguyên trên trái

đất này

 Kinh tế công nghiệp  kinh tế trí thức

 Văn minh công nghiệp  văn minh trí tuệ

3 Các hình thái kinh tế

Là hình thái kinh tế tối ƣu?

Trang 33

Công nghệ tiến bộ vượt bậc, tuổi thọ con người và tiêu chuẩn sống gia tăng lên đáng kể

Nguy cơ trong quá trình toàn cầu hóa

(globalization):

 Sự gia tăng dân số không kiểm soát;

 Sự phát triển vũ khí hạt nhân;

 Hiệu ứng nhà kính và các hình thức khác của sự suy giảm chất lượng thiên nhiên do khai thác nhiên liệu hóa thạch;

Trang 34

 Những cuộc xung đột quốc tế do suy giảm của

các nguồn tài nguyên thiên nhiên,

 Sự lan truyền nhanh chóng của các loại dịch

bệnh như HIV,

 Sự trỗi dậy/sự sụp đổ của các quốc gia 

nguy cơ chiến tranh thiệt hại về nhân mạng, vật chất, bệnh tật, đói nghèo và diệt chủng

Trang 35

35 Chuong 1 – Con nguoi va su phat trien cua con nguoi

Niên biểu vũ trụ theo tỷ lệ thời gian rút gọn

Nếu trái đất chỉ mới thành hình 13 năm trước, vào lúc này …

Những sinh vật lớn, đa tế bào mới xuất hiện được 7 tháng Thiên thạch đâm vào trái đất làm khủng long tuyệt chủng cách nay 3 tuần

Loài người, tức Hôm sapiens, đã tồn tại được chỉ 53 phút

Xã hội nông nghiệp xuất hiện đến nay được 5 phút Toàn bộ phần lịch sử được ghi chép lại đã tồn tại được 3 phút

Xã hội công nghiệp hiện đại có mặt trong vòng 6 giây

Nguồn: David Christian, “Lịch sử thế giới theo bối cảnh”

Trang 36

THẢO LUẬN

1 Có gì giống và khác nhau giữa hái lƣợm, săn

bắt, đánh cá thời tiền sử và thời hiện đại?

Thời kỳ Tiền sử Hiện đại

Mục đích Cách thức Kết quả

Trang 37

THẢO LUẬN

2 Có nhận xét gì về tác động của con người đến

môi trường qua các giai đoạn tiến hóa của loài người?

3 Ở hình thái kinh tế nào thì con người tác động vào môi trường là mạnh nhất? Tại sao?

Trang 39

4 Dân số và các vấn đề về dân số

 Dân số một khu vực là tổng số dân sống

ở khu vực đó tại một thời điểm nhất định,

bao gồm cả nam lẫn nữ; thuộc nhiều lứa

tuổi; làm những ngành nghề khác nhau,

có trình độ văn hóa, thành phần dân tộc,

tôn giáo khác nhau

 Ðể nắm được dân số phải tiến hành

ĐIỀU TRA DÂN SỐ: 5 hoặc 10 năm 1

lần CuuDuongThanCong.com https://fb.com/tailieudientucntt

Trang 40

4 Dân số và các vấn đề về dân số

4.1 Các quan điểm dân số học 4.2 Các khái niệm trong dân số học 4.3 Tăng dân số và đô thị hóa

4.4 Mối quan hệ dân số - tài nguyên

và phát triển 4.5 Dân số và phát triển bền vững

Trang 41

4.1 Các quan điểm dân số học

Hai (2) quan điểm dân số học phổ biến:

Thuyết Malthus ( Malthusian growth model )

Thuyết quá độ dân số ( demographic transition model )

Trang 42

Sự gia tăng dân số diễn ra với nhịp

độ không đổi, còn sự gia tăng về

lương thực, thực phẩm là có giới

hạn

4.1 Các quan điểm dân số học

Trang 43

THUYẾT MALTHUS

4.1 Các quan điểm dân số học

Dân cư trên trái đất phát triển nhanh hơn khả năng nuôi sống nó

 Đói khổ, đạo đức xuống cấp, tội ác tất yếu

sẽ phát triển

Giải pháp đề xuất: thiên tai, dịch bệnh, chiến

tranh … là cứu cánh để giải quyết vấn đề dân số

(Malthus gọi là các: "hạn chế mạnh“)

Trang 44

THUYẾT MALTHUS

Đóng góp của thuyết:

 Có công đầu trong việc nêu lên và nghiên cứu vấn đề dân số

 Lên tiếng báo động cho nhân loại về nguy cơ

của sự tăng dân số

Trang 45

 Nghiên cứu sự biến đổi dân số qua các thời kỳ, dựa vào những đặc trưng cơ bản của động lực dân số

 Nghiên cứu và lý giải vấn đề phát triển dân số thông qua việc xem xét mức sinh, mức tử qua từng giai đoạn để hình thành một quy luật

 4 kiểu tái SX dân cư đặc trưng:

THUYẾT QUÁ ĐỘ DÂN SỐ

Dân số ổn định

Trang 46

 Là mô hình quá độ dân số kinh điển Soi mình vào mô hình này có

thể thấy được sự phát triển dân số của thế giới hoặc mỗi nước

đang ở giai đoạn nào, với những đặc trưng gì

THUYẾT QUÁ ĐỘ DÂN SỐ

Thuyết quá độ dân số

vai trò của các nhân tố

kinh tế – xã hội đối với

vấn đề dân số

Trang 47

47 Chuong 1 – Con nguoi va su phat trien cua con nguoi CuuDuongThanCong.com https://fb.com/tailieudientucntt

Trang 48

Tỷ số gia tăng dân số (%) = (Sinh suất thô (‰) - tử suất thô (‰)) x 10

– Sinh suất thô (crude birth rate): số lượng người sinh ra tính trên 1000 người trong 1 năm – Tử suất thô (crude death rate): số lượng người chết tính trên 1000 người trong 1 năm

4.2 Các khái niệm trong dân số học

 xác định dân số tăng, giảm hay không đổi

•VD: tỉ lệ gia tăng dân số ở các nước đang phát triển

là 2,1% /năm  nhiều hay ít?

Định dạng
Số trang	84
Dung lượng	6,67 MB