Chuyen de Sinh hoc 9

Là dạng bài toán dựa vào kết quả lai để xác định kiểu gen, kiểu hình của bố mẹ và lập sơ đồ lai... Trường hợp 1: Nếu đề bài đã cho biết đầy đủ tỉ lệ kiểu hình ở con lai:.[r]

Người thực hiện: Đỗ Thu Hiền

TRƯỜNG THCS HỒ TÙNG MẬU

CHUYÊN ĐỀ:

CÁCH GIẢI BÀI TẬP THUỘC QUY LUẬT DI TRUYỀN CỦA MENĐEN

PHẦN A: ĐẶT VẤN ĐỀ

- Ở chương trình sinh học THCS, học sinh học chủ

yếu là lí thuyết không có dạng bài tập vận dụng như

các môn toán, lý, hóa Các khối 6, 7, 8 môn sinh các

em học sinh học chủ yếu là lí thuyết cho đến chương trình sinh học khối 9 các em học lí thuyết và vận dụng

lý thuyết vào giải các bài tập Trong chương trình sinh học 9 có các bài tập di truyền và trong đó có các bài

tập di truyền của Menđen, bài tập di truền của Menđen tuy không khó nhưng để giải được bài tập di truyền thì rất khó đối với học sinh đặc biệt là học sinh trung bình

và yếu Vì trong chương I các thí nghiệm của Menđen học sinh chỉ có một tiết bài tập để vận dụng còn phần

đa là các em học lí thuyết

Do vậy để giúp học sinh có thể giải được các bài tập

di truyền khác như: Di truền liên kết giới tính, di

truyền liên kết thì các em phải giải được các bài tập thuộc quy luật di truyền của Menđen Trong bốn năm giảng dạy môn sinh học 9 tôi đã rút ra được một vài kinh nghiệm giải bài tập thuộc quy luật di truyền của Menđen

I PHÉP LAI MỘT CẶP TÍNH TRẠNG.

Có 2 dạng bài tập, tạm gọi là bài toán thuận và bài toán nghịch

Dạng 1: Bài toán thuận.

Là dạng bài toán đã biết tính trội, tính lặn và kiểu

hình của P Từ đó xác định kiểu gen, kiểu hình của F

và lập sơ đồ lai.

a Cách giải:

Ở bài toán thuận thường có 3 bước giải

* Bước 1: Dựa vào đề bài, qui ước gen trội, gen lặn.

(Có thể không có bước này nếu đề bài đã có sẵn qui ước gen)

* Bước 2: Từ kiểu hình của bố mẹ; biện luận để xác

định kiểu gen của bố mẹ

* Bước 3: Lập sơ đồ lai, xác định kiểu gen, kiểu hình

của con lai

- (Bước 2): Xác định kiểu gen của bố mẹ:

+ Cây P có hạt chín sớm mang kiểu gen là AA hoặc Aa + Cây P có hạt chín muộn mang kiểu gen là aa

* Thí dụ 2:

Ở một loài, biết quả tròn là tính trạng trội không hoàn toàn so với tính trạng quả dài và quả bầu dục là tính trạng trung gian Cho giao phấn giữa cây bí có quả tròn với cây có quả dài thu được F1 rồi tiếp tục cho F1 tự thụ phấn để thu F2.

Hãy lập sơ đồ lai cho phép lai nói trên.

- (Bước 1): Qui ước gen:

Gen A quả tròn, trội không hoàn toàn so với gen a qui định

- (Bước 2): Xác định kiểu gen bố mẹ:

+ Cây P có quả tròn mang kiểu gen AA

+ Cây P có quả dài mang kiểu gen Aa

- (Bước 3): Sơ đồ lai:

P: AA (quả tròn) x aa (quả dài)

a Trường hợp 1: Nếu đề bài đã cho biết đầy đủ tỉ lệ kiểu

hình ở con lai:

Có 3 bước giải:

+ Bước 1: Qui ước gen.

+ Bước 2: Rút gọn tỉ lệ kiểu hình ở con lai thành tỉ lệ

quen thuộc để nhận xét Dựa vào tỉ lệ rút gọn, suy ra kiểu gen, kiểu hình của bố mẹ

+ Bước 3: Lập sơ đồ lai và xác định kết quả.

Lưu ý:

Nếu đề bài chưa xác định tính trội, tính lặn có thể căn

cứ vào tỉ lệ kiểu hình con lai rút gọn để kết luận tính trội, tính lặn và qui ước gen

Thí dụ:

* Thí dụ 1:

Ở bắp, tính trạng thân cao trội hoàn toàn so với tính trạng thân thấp Khi cho cây có thân cao chưa biết kiểu gen giao phấn với cây có thân thấp thu được F1

có 128 cây thân cao và 130 cây thân thấp

Hãy giải thích kết quả và lập sơ đồ lai minh hoạ

Giải

- (Bước 1): Qui ước gen:

Theo đề bài, qui ước:

Gen A qui định thân cao, gen a qui định thân thấp

- (Bước 2): Xác định kiểu gen, kiểu hình của bố mẹ:

F1 có 128 cây thân cao: 130 cây thân thấp Tỉ lệ được

rút gọn xấp xỉ 1 thân cao : 1 thân thấp.

F1 có cây thân thấp (aa) Suy ra cả 2 cây P đề tạo được giao tử a.

=> Cây thân cao P mang lai có kiểu gen Aa và cây P còn lại có thân thấp mang kiểu gen aa.

- (Bước 3): Sơ đồ lai:

F1: Kiểu gen 1 Aa : 1 aa

Tỉ lệ kiểu hình 1 thân cao : 1 thân thấp.

b Trường hợp 2: Nếu đề bài không cho biết đủ tỉ lệ kiểu hình ở con lai mà chỉ cho biết một kiểu hình

nào đấy:

Để giải dạng bài tập này, dựa trên cơ chế phân li và tổ hợp nhiễm sắc thể trong quá trình giảm phân tạo giao

tử và thụ tinh tạo hợp tử Cụ thể là căn cứ vào kiểu

gen của kiểu hình con lai được biết để suy ra loại giao

tử mà con đã nhận từ bố mẹ Từ đó kết luận về kiểu gen, kiểu hình của bố mẹ

Nếu có yêu cầu thì lập sơ đồ lai kiểm nghiệm

Thí dụ:

* Thí dụ 1:

Ở chuột, gen qui dịnh hình dạng lông xồm nằm trên nhiễm sắc thể thường Lông xù trội so với lông thẳng.Khi cho giao phấn giữa 2 con chuột có lông xù, trong

số các con lai sinh ra, có con mang lông thẳng

Hãy biện luận để xác định kiểu gen của P và lập sơ đồ lai

Theo đề bài, qui ước:

Gen A: lông xù, gen a: lông thẳng.

Xét chuột con có lông thẳng, mang kiểu gen aa Suy ra hai chuột P đều tạo được giao tử aa.

P đều có lông xù (A-), tạo được giao tử a, nên cả hai chuột P đều mang kiểu gen Aa.

Sơ đồ lai:

P: Aa (lông xù) x Aa (lông xù)

GP: A, a A, a

F1: Tỉ lệ kiểu gen 1AA : 2Aa : 1aa

Tỉ lệ kiểu hình 3 lông xù : 1 lông thẳng

* Thí dụ 2:

Trong một phép lai giữa 2 cây P, thu được các cây F 1 đều có quả đỏ

Hãy giải thích kết quả và lập sơ đồ lai

Biết rằng 1 trong hai cây P mang lai có quả vàng và quả đỏ là tính trạng trội hoàn toàn so với quả vàng

Theo đề bài, qui ước:

Gen A: quả đỏ, gen a: quả vàng

Một trong hai cây P có quả vàng mang kiểu gen aa tạo

1 loại giao tử

F1 đều có quả đỏ (A-) F1 đồng tính trội

Giải

Suy ra cây P còn lại tạo ra 1 loại giao tử là A, tức phải

có kiểu gen thuần chủng AA, kiểu hình quả đỏ

II PHÉP LAI HAI CẶP TÍNH TRẠNG

Là dạng bài toán đã biết tính trội, tính lặn, kiểu hình của bố mẹ Từ đó tìm kiểu gen, kiểu hình của con hoặc lập sơ đồ lai.

Dạng bài toán thuận:

a Cách giải:

Cách giải tương tự như bài toán thuận của phép lai

một tính Gồm 3 bước sau đây:

- Bước 1: Qui ước gen

- Bước 2: Xác lập kiểu gen của bố mẹ

- Bước 3: Lập sơ đồ lai

b Thí dụ:

* Thí dụ 1:

Ở cà chua, hai tính trạng thân cao và quả đỏ trội hoàn toàn so với thân thấp và quả vàng Hai cặp tính trạng độc lập với nhau

Hãy lập sơ đồ lai khi cho cây thân cao, quả vàng giao phấn với cây thân thấp, quả đỏ

Giải

- (Bước 1):

Theo đề bài, qui ước:

Gen A: thân cao, gen a: thân thấp

Gen B: quả đỏ, gen b: quả vàng

- (Bước 2):

Cây P thân cao, quả vàng có kiểu gen AAbb hoặc Aabb

Cây P thân thấp, quả đỏ có kiểu gen aaBB hoặc aaBb

Vậy có 4 phép lai có thể xảy ra là:

P: AAbb x aaBB, P: AAbb x aaBb

P: Aabb x aaBB, P: Aabb x aaBb

- (Bước 3):

+ Sơ đồ lai 1:

P: AAbb (thân cao, quả vàng) x aaBB (thân thấp, quả đỏ)

Kiểu hình 100% thân cao, quả đỏ.

+ Sơ đồ lai 2:

P: AAbb (thân cao, quả vàng) x aaBb (thân thấp, quả đỏ)

F1: Kiểu gen 1 AaBb : 1 Aabb

Tỉ lệ kiểu hình 1 thân cao, quả đỏ : 1 thân cao, quả vàng.

+ Sơ đồ lai 3:

P: Aabb (thân cao, quả vàng) x aaBB (thân thấp, quả đỏ) GP: Ab, ab aB

F1: Kiểu gen 1 AaBb : 1 aaBb

Tỉ lệ kiểu hình 1 thân cao, quả đỏ : 1 thân thấp, quả đỏ + Sơ đồ lai 4:

P: Aabb (thân cao, quả vàng) x aaBb (thân thấp, quả đỏ) GP: Ab, ab aB, ab

F1: Kiểu gen 1 AaBb : 1Aabb : 1 aaBb : 1 aabb

Tỉ lệ kiểu hình 1 thân cao, quả đỏ : 1 thân cao, quả vàng

1 thân tấp, quả đỏ : 1 thân thấp, quả vàng.

* Thí dụ 2:

Ở ruồi giấm, gen B qui định thân xám, trội hoàn toàn so với gen b qui định thân đen Gen S qui định lông ngắn, trội hoàn toàn so với thân s qui định lông dài Mỗi gen nằn trên NST riêng rẽ.

Cho giao phối giữa ruồi giấm thuần chủng có thân xám, lông ngắn với ruồi giấm thân đen, lông dài, thu được F1 Tiếp tục cho F1 giao phấn với nhau thu được F2.

Hãy lập sơ đồ lai để xác định tỉ lệ kiểu gen, tỉ lệ kiểu hình của F2.

Giải

- (Bước xác định kiểu gen bố mẹ):

+ Ruồi giấm P thuần chủng có thân xám, lông ngắn mang kiểu gen là BBSS

+ Ruồi giấm P có thân đen, lông dài mang kiểu gen bbss.

- (Bước lập sơ đồ lai):

P: BBSS (thân xám, lông ngắn) x bbss ( thân đen, lông dài)

F1: Kiểu gen BbSs

Kiểu hình 100% thân xám, lông ngắn

F1 giao phối với nhau:

GF1 : BS, Bs, bS, bs BS, Bs, bS, bs

BbSS Xám, ngắn

BbSs Xám, ngắn

Xám, ngắn

BBss Xám, dài

BbSs Xám, ngắn

Bbss Xám, dài

Xám, ngắn

BbSs Xám, ngắn

bbSS Đen, ngắn

bbSs Đen, ngắn

Xám, ngắn

Bbss Xám, dài

bbSs Đen, ngắn

Bbss Đen, dài

Tỉ lệ kiểu gen F2 Tỉ lệ kiểu hình F2

1 BBSS

Dạng bài toán nghịch.

Biết kết quả ở con lai Tìm kiểu gen của bố, mẹ và lập sơ đồ lai.

a/ Cách giải:

Có các bước giải sau đây:

- Bước 1: Qui ước gen (nếu đề bài chưa qui ước)

- Bước 2: Phân tích từng cặp tính trạng ở con lai Căn

cứ kết quả kiểu hình ở con để suy ra kiểu gen của bố

Lưu ý:

Trong trường hợp ở phép lai 2 cặp tính trạng, nếu tỉ lệ kiểu hình xấp xỉ hoặc bằng 9 : 3 : 3 : 1 (hay 56,25% : 18,75% : 18,75% :

6,25%) Đây là tỉ lệ của phép lai 2 tính phân li độc lập được tạo ra

từ bố mẹ đều dị hợp 2 cặp gen (AaBb x AaBb).

b/ Thí dụ:

* Thí dụ 1:

Ở lúa 2 tính trạng thân cao và hạt gạo đục trội hoàn toàn so với hai tính trạng thân thấp và hạt gạo trong.Trong một phép lai giữa 2 cây, người ta thu được F1

có kết quả như sau:

- 120 cây có thân cao, hạt gạo đục

- 119 cây có thân cao, hạt gạo trong.

- 40 cây có thân thấp, hạt gạo đục.

- 41 cây có thân thấp, hạt gạo trong.

Hãy biện luận để xác định kiểu gen, kiểu hình của bố mẹ và lập sơ đồ lai Biết hai cặp tính trạng di truyền độc lập

Con F1 có tỉ lệ kiểu hình: 120 : 119 : 40 : 41 xấp xỉ

3 : 3 : 1 : 1

(- Bước 1):

Theo đề bài, qui ước gen:

Gen A: thân cao, gen a: thân thấp

Gen B: hạt gạo đục, gen b: hạt gạo trong

Giải

(- Bước 2):

Phân tích từng cặp tính trạng ở con lai F1:

+ Về chiều cao thân cây:

= = xấp xỉ

F1 có tỉ lệ 1 : 1 của phép lai phân tích Suy ra:

(- Bước 3):

Tổ hợp hai cặp tính trạng, suy ra kiểu gen và kiểu hình của 2 cây P là:

- Một cây P mang kiểu gen AaBb, kiểu hình thân cao, hạt gạo đục.

- Một cây P mang kiểu gen Aabb, kiểu hình thân cao, hạt gạo

trong.

(- Bước 4):

Sơ đồ lai:

P: AaBb (thân cao, hạt đục) x Aabb ( thân cao, hạt trong)

Tỉ lệ kiểu gen Tỉ lệ kiểu hình

1 AABb 3 A – B - : 3 thân cao, hạt gạo đục.

2 AaBb

1 AAbb 3 A – bb : 3 thân cao, hạt gạo trong.

2 Aabb

1 aaBb 1 aaBb : 1 thân thấp, hạt gạo đục.

1 aabb 1 aabb : 1 thân thấp, hạt gạo trong.

Cao, đục

AAbb Cao, trong

AaBb Cao, đục

Aabb Cao, trong

Cao, đục

Aabb Cao, trong

aaBb Thấp, đục

Aabb Thấp, trong

* Thí dụ 2:

Cho biết quả tròn trội hoàn toàn so với quả dài.

Hoa đỏ trội hoàn toàn so với hoa trắng.

Khi cho giao phấn giữa cây cao quả tròn, hoa đỏ với cây có

quả dài, hoa trắng thu được con lai F1 đều có quả tròn, trong

đó có một nửa số cây có hoa đỏ và một nửa số cây có hoa

trắng.

Hãy giải thích để tìm kiểu gen của bố mẹ và lập sơ đồ lai minh hoạ Biết các gen phân li độc lập với nhau.

Giải

- Theo đề bài, qui ước gen:

Gen A: quả tròn, gen a: quả dài

Gen B: hoa đỏ, gen b: hoa trắng

- Phân tích từng cặp tính trạng ở con F1:

+ Về dạng quả:

F1 đều có quả tròn, đồng tính trội.

Do P: cây quả tròn lai với cây quả dài Cây quả dài mang aa => cây

P có quả tròn chỉ tạo 1 loại giao tử A tức có kiểu gen thuần chủng AA.

+ Về màu hoa:

F1 có hoa đỏ : hoa trắng = 50% : 50% = 1 : 1, là tỉ lệ của phép lai phân tích.

- Tổ hợp hia căph tính trạng, suy ra:

+ Cây P mang lai có quả tròn, hoa đỏ mang kiểu gen AABb.

+ Cây P có quả dài, hoa trắng mang kiểu gen aabb

- Đối với phép lai một cặp tính trạng: Nếu đề bài cho tỉ

lệ phân li kiểu hình ở đời con.

+ Đời con có tỉ lệ 100% => tuân theo qui luật đồng tính của Menđen => P phải thuần chủng => P: AA x aa.

+ Đời con có tỉ lệ 3 : 1 => tuân theo qui luật phân li của Menđen => P cả bố và mẹ có kiểu hình trội và

kiểu gen ở trạng thái dị hợp => P: Aa x Aa

+ Đời con có tỉ lệ 1 : 1 => thuộc phép lai phân tích =>

P mang tính trạng trội có kiểu gen dị hợp => P: Aa x aa

+ Đời con có tỉ lệ 1 : 2 : 1 => thuộc qui luật di truyền trung gian => P cả bố và mẹ đều có kiểu hình trung

gian và kiểu gen ở trạng thái dị hợp => P: Aa x Aa

- Đối với phép lai hai cặp tính trạng: Nếu đề bài cho tỉ

lệ phân li kiểu hình ở đời con

+ Đời con có tỉ lệ 100% => P phải thuần chủng về hai cặp tính trạng => P: AABB x aabb hoặc AAbb x

aaBB

+ Đời con có tỉ lệ 9 : 3 : 3 : 1 => tuân theo qui luật

phân li độc lập của Menđen => P cả bố và mẹ có kiểu gen dị hợp về hai cặp gen => P: AaBb x AaBb

+ Nếu đời con có tỉ lệ 1 : 1 : 1 : 1 => thuộc phép lai phân tích nên P mang tính trạng trội có kiểu gen dị

hợp => P: AaBb x aabb

Trên đây tôi đã trình bày một số phương pháp giải bài tập theo qui luật di truyền của Menđen Khi đã nắm chắc được phương pháp giải bài tập di truyền của

Menđen thì các bài tập di truyền khác như của

Moocgan, học sinh có thể giải được dễ dàng

PHẦN C: ÁP DỤNG

Đối với cách làm trên có thể áp dụng vào trong quá trình giảng dạy ở các bài 2, 3, 4, 5, 7 trong sách giáo khoa sinh 9 và ôn thi học sinh giỏi để học sinh có thể

áp dụng vào giải các bài tập trong sách giáo khoa,

nâng dần kiến thức từ thấp đến cao, học sinh có học lực từ yếu đến trung bình có thể cơ bản nắm được

cách giải bài tập di truyền của Menđen

PHẦN D: KẾT QUẢ

Sau khi áp dụng cách làm như trên thì các em đã tiến

bộ rất nhiều, các em đã vận dụng và giải được các bài tập cơ bản trong sách giáo khoa và nhiều em đã vận dụng giải các bài tập nâng cao

- Hết -