CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA TÍNH CHÍNH LUẬN
Cơ sở lý luận của tính chính luận trong chương trình đàm thoại truyền hình ở Việt Nam
1.1.1 Những thuật ngữ, khái niệm cơ bản
“Chính luận” là một từ Hán Việt, với từ gốc tiếng Hán là 政論 hoặc 政
Theo chiết tự chữ Hán, “chính” mang ý nghĩa liên quan đến chính trị quốc gia, trong khi “luận” có nghĩa là bàn luận Do đó, nguồn gốc tiếng Hán của thuật ngữ “chính luận” thể hiện sự thảo luận về các vấn đề chính trị.
“bàn luận về chính trị” [100, truy cập 12:02 ngày 08/3/2016]
Chính luận đã trở thành một thể loại văn học quan trọng, tập trung vào việc phân tích và bình luận các vấn đề xã hội và chính trị đương thời Theo Từ điển tiếng Việt của Viện Ngôn ngữ học, chính luận được định nghĩa là “thể văn phân tích, bình luận các vấn đề chính trị, xã hội đương thời.”
Trong nghiên cứu về phong cách ngôn ngữ chính luận, PGS TS Vũ Quang Hào đã phân chia quá trình phát triển của phong cách này thành ba thời kỳ: thời kỳ manh nha trước thế kỷ XX, thời kỳ tìm tòi vào đầu thế kỷ XX, và thời kỳ hình thành phong cách vào những năm 20 của thế kỷ XX.
Trong nghiên cứu của PGS TS Vũ Quang Hào, tác giả đã trích dẫn công trình của Lê Xuân Thoại, nhấn mạnh đặc điểm nổi bật của ngôn ngữ chính luận khi so sánh với văn bản nghệ thuật.
Văn bản nghệ thuật và văn bản chính luận có sự khác biệt rõ rệt; trong khi văn bản nghệ thuật tập trung vào miêu tả, thì văn bản chính luận lại là sự lập luận Mặc dù gần gũi với phong cách văn bản khoa học, ngôn ngữ chính luận không hề đơn điệu hay nghèo nàn Chính sự đơn giản này giúp nhà chính luận truyền tải đánh giá, cảm xúc và suy tư về đề tài một cách trực tiếp và thẳng thắn, đôi khi tạo ra hiệu quả mạnh mẽ hơn cả các tác phẩm văn học.
Trong hệ thống thể loại báo chí Việt Nam, nhóm “chính luận báo chí” được công nhận có sự thống nhất cao và ít tranh cãi về các quan niệm phân chia Nhóm này bao gồm các thể loại báo chí với đặc trưng chính là “phản ánh hiện thực thông qua luận bàn, phân tích và lý giải, nhằm giải quyết các vấn đề bằng lý lẽ.”
Chính luận là một thể loại tác phẩm quan trọng trong báo chí, được tác giả Nguyễn Ngoc Oanh khẳng định Đặc trưng của chính luận là phản ánh hiện thực thông qua phân tích, bình luận và lý giải, nhằm giải quyết các vấn đề bằng lý lẽ rõ ràng.
Các chuyên gia trong phần phỏng vấn sâu của luận án cũng bày tỏ sự đồng thuận về cách hiểu “chính luận” nhƣ:
- “Chính luận thường là bàn bạc và luận về những vấn đề chính trị xã hội” [Phụ lục 5, Chuyên gia số 1]
- “Chính luận là luận bàn về những vấn đề chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội; những vấn đề thời sự mà nhiều người quan tâm.” [Phụ lục 5,
Chính luận là thể loại văn học và báo chí, phản ánh các vấn đề thời sự liên quan đến chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội và tư tưởng của một chính thể hoặc tổ chức Nội dung chính luận thường mang tính định hướng và có ảnh hưởng đến nhận thức của cộng đồng.
Trong đó, một chuyên gia về lý luận báo chí truyền hình chia sẻ:
Chính luận, một thuật ngữ Hán Việt, có nghĩa là bàn luận một cách trung thực và thẳng thắn về các vấn đề trong đời sống Khái niệm này xuất phát từ thực tiễn và tiếp cận các vấn đề dưới góc độ lý luận Khi bàn luận, cần có lý lẽ, luận cứ, luận chứng và luận điểm rõ ràng Quá trình này có thể dẫn đến tranh luận, nhưng mục đích cuối cùng là sử dụng lý lẽ để làm sáng tỏ các vấn đề và sự kiện trong cuộc sống hàng ngày Chuyên gia khuyến nghị rằng khái niệm này nên được hiểu một cách rộng rãi, không nên bị giới hạn.
Chính luận không chỉ là bàn luận về những vấn đề chính trị hay quan trọng, mà còn là thảo luận một cách trung thực về các vấn đề xung quanh cuộc sống Mỗi loại hình báo chí, từ báo Đảng như báo Nhân dân đến các tờ báo nhỏ hơn như Tuổi trẻ hay Tiền phong, đều có cách tiếp cận riêng đối với chính luận, tập trung vào những vấn đề phù hợp với tôn chỉ và mục đích của mình Các tờ báo chuyên ngành, như báo của ngành công an, có thể đề cập đến những vấn đề nhỏ trong đời sống như văn hóa giao thông hay an ninh trật tự Điều quan trọng là mọi chủ đề được thảo luận một cách ngay thẳng và trung thực, cho thấy rằng khái niệm chính luận nên được hiểu một cách rộng rãi, không chỉ giới hạn trong các vấn đề chính trị hay chính yếu.
Nhiều chương trình chính luận truyền hình hiện nay phản ánh đa dạng các lĩnh vực đời sống, không chỉ giới hạn ở chính trị Sự đa dạng này sẽ được khảo sát cụ thể hơn trong chương 2, nơi trình bày thực trạng các chương trình đàm thoại chính luận trên truyền hình.
Chiết tự chữ Hán cho thấy “chính luận” có nguồn gốc từ chính trị và đã phát triển thành một thể loại trong văn học và báo chí Theo tác giả luận án, chính luận được hiểu là việc phân tích, trao đổi và bàn luận các vấn đề thời sự một cách thẳng thắn, công khai và đa chiều nhằm làm sáng tỏ các vấn đề này.
Tính chính luận được hiểu là khả năng phân tích và thảo luận thẳng thắn về các vấn đề thời sự một cách công khai và đa chiều Một chương trình truyền hình mang “tính chính luận” cần chọn lựa đề tài báo chí thời sự và thực hiện phân tích, đánh giá, bình luận một cách chính thống, nhằm làm rõ ràng và sáng tỏ vấn đề.
Tính chính luận không chỉ giới hạn trong các thể loại báo chí chính luận mà còn xuất hiện ở những thể loại khác như phóng sự và điều tra, khi chúng phân tích và làm sáng tỏ vấn đề Tuy nhiên, những tính chất này chỉ là yếu tố phụ, không phải là đặc trưng cơ bản của các thể loại này Đối với các thể loại chuyên về chính luận như bình luận, xã luận và chuyên luận, “tính chính luận” đóng vai trò là sức mạnh chủ yếu, là mục đích chính và phương tiện biểu đạt quan trọng nhất.
Tính chính luận trong báo chí thể hiện đa dạng qua các thể loại, nhưng đạt hiệu quả cao nhất ở nhóm thể loại báo chí chính luận.
1.1.1.3 Chương trình đàm thoại truyền hình
Cơ sở thực tiễn của tính chính luận trong chương trình đàm thoại truyền hình ở Việt Nam
1.2.1 Thống kê các chương trình đàm thoại chính luận truyền hình ở Việt Nam từ thời điểm khảo sát đến nay
Tác phẩm chính luận báo chí luôn thu hút sự quan tâm của nhiều tầng lớp xã hội vì phản ánh sát sao các vấn đề đời sống xã hội, từ chính trị, kinh tế đến văn hóa Những vấn đề liên quan đến quyền lợi của công chúng, như giá điện, phí cầu đường và viện phí khám chữa bệnh, đặc biệt gây chú ý và tạo ra sự tranh luận sôi nổi.
Các đề tài của tác phẩm chính luận luôn thu hút đông đảo công chúng nhờ vào những lợi ích thiết thực liên quan đến cuộc sống hàng ngày Mặc dù khán giả có thể quan tâm đến những tin tức giật gân về ca sĩ nổi tiếng, nhưng sự chú ý của họ sẽ nhanh chóng chuyển hướng sang những vấn đề quan trọng hơn như đại dịch COVID-19, thực phẩm bẩn, ô nhiễm môi trường, và tình trạng phí giao thông tăng cao Chính vì vậy, báo chí vẫn tiếp tục đăng tải những nội dung này để đáp ứng nhu cầu thông tin của công chúng.
Mọi người, bất kể vị trí xã hội hay giới tính, đều không thể thờ ơ với những vấn đề liên quan đến bản thân và gia đình Chính vì vậy, từ nhiều năm trước, các nhà báo phát thanh ở Pháp đã chỉ ra hai "bí quyết" giúp phát thanh tại đây tiếp tục thu hút công chúng: thứ nhất là áp dụng phương thức phát thanh trực tiếp, và thứ hai là cung cấp thông tin gần gũi với cuộc sống hàng ngày của người dân.
Đàm thoại truyền hình, giống như các thể loại báo chí khác như tin tức và phóng sự, cung cấp thông tin về các vấn đề thời sự nhưng với khả năng phân tích và phản biện sâu sắc hơn Điều này không chỉ giúp công chúng nắm bắt vấn đề mà còn hiểu rõ hơn về chúng, làm cho các vấn đề trở nên sáng tỏ trong mắt người xem Đây là một đặc điểm nổi bật mà ít thể loại báo chí nào có được.
Tính chính luận trong các tác phẩm báo chí, đặc biệt là chương trình đàm thoại truyền hình, đóng vai trò quan trọng trong việc xây dựng thương hiệu Nhiều cơ quan báo chí, đặc biệt là truyền hình, đã tận dụng ưu điểm này để nâng cao vị thế và sức cạnh tranh của thương hiệu của mình.
Đài THVN đã phát triển nhiều chương trình đàm thoại định kỳ nổi bật, tạo dựng thương hiệu vững mạnh như: Đối thoại Chính sách, Sự kiện và Bình luận, Toàn cảnh Thế giới, Dân hỏi Bộ trưởng trả lời, 60 phút Mở, Người đương thời, Chuyện đương thời, Nghĩ mở nói thẳng, Đối thoại trẻ, Điểm nóng, và Tôi lên tiếng, tất cả đều phát sóng trên các kênh VTV1, VTV2, VTV3 và VTV6.
Các đài, kênh truyền hình lớn khác cũng đã và đang có rất nhiều chương trình đàm thoại có tiếng: Truyền hình Thông tấn (Vnews): Tiêu điểm
Kinh tế và Thế giới 360 độ từ Truyền hình Nhân Dân mang đến cái nhìn sâu sắc từ Hà Nội, với các chương trình Nói thẳng và Bình luận Phê phán Truyền hình Quốc phòng Việt Nam đóng vai trò là người quan sát, giúp nhận diện sự thật trong các vấn đề thời sự Trong khi đó, Truyền hình Quốc hội tập trung vào các câu chuyện hôm nay, còn Đài Truyền hình Kỹ thuật số VTC với chương trình VTC1 cung cấp góc nhìn thẳng và sâu sắc về các sự kiện quan trọng.
Các đài truyền hình địa phương như Đài Truyền hình TP.HCM với các chương trình như Đối thoại mỗi ngày (HTV9), Nói và làm, Góc nhìn HTV, cùng với Đài Phát thanh - Truyền hình Hà Nội với chương trình Hà Nội - Những góc nhìn, đều đóng góp tích cực vào việc cung cấp thông tin và góc nhìn đa dạng cho khán giả.
Phát thanh - Truyền hình Trà Vinh: Dân hỏi - L nh đạo trả lời; Đài Phát thanh - Truyền hình Hƣng Yên: Cùng bàn luận v.v
Các kênh truyền hình chuyên biệt đang phát triển mạnh mẽ với nhiều chương trình nổi bật như Kinh tế FBNC với các chương trình Zoom, 45 phút, Smart Money và Kinh doanh - Tài chính VITV với Đối thoại, VITV Trò chuyện, Thế giới Sự kiện.
Tác giả luận án đã tổng hợp danh sách các chương trình đàm thoại chính luận trên truyền hình tại Việt Nam, được phát sóng từ năm 2014 đến tháng 7 năm 2019, như được trình bày trong Phụ lục 6.
Các chương trình này có thời lượng chủ yếu từ 10 đến 45 phút, với nhiều chương trình nằm trong khoảng thời gian này.
Trong tổng số chương trình, có 5 chương trình có thời lượng từ 10 đến 15 phút, 2 chương trình kéo dài từ 20 đến 25 phút, 14 chương trình có thời lượng 30 phút, và 4 chương trình có thời gian từ 40 đến 90 phút.
Các đàm thoại chính luận truyền hình được phát sóng vào hai khung giờ chính là sáng và chiều Khung giờ sáng bắt đầu từ 8 giờ đến 9 giờ 30, trong khi khung giờ chiều diễn ra từ 18 giờ 30 đến 22 giờ.
Các chương trình chủ yếu được thực hiện trong trường quay với sự dẫn dắt của một người dẫn chương trình Số lượng khách mời tùy thuộc vào thời gian của chương trình: chương trình ngắn từ 10 đến 15 phút thường chỉ có một khách mời, trong khi chương trình dài 30 phút thường có hai khách mời.
45 phút trở lên có thể có ba khách mời hoặc thậm chí nhiều hơn
Có những chương trình được phát sóng trực tiếp (Sự kiện & Bình luận,
Các chương trình truyền hình thường được ghi hình trước và phát sóng sau, với nhiều hình thức tương tác khác nhau như mời khán giả đến trường quay hoặc nhận điện thoại trực tiếp để giải đáp thắc mắc Một số chương trình còn kết nối cầu truyền hình với khách mời ở nhiều địa điểm khác nhau Thời lượng chương trình thường từ 30 phút trở lên, bao gồm phóng sự hoặc video clip được phát trong suốt chương trình Hình thức đàm thoại chủ yếu là ngồi trò chuyện, nhưng cũng có những chương trình yêu cầu các thành viên đứng để trao đổi Các chương trình có thể diễn ra trong trường quay với phông ảo hoặc trong bối cảnh cố định, thậm chí là ở ngoại cảnh để tăng tính linh hoạt.
Các tiêu chí đánh giá tính chính luận trong chương trình đàm thoại truyền hình
Dựa trên các phân tích trước đó, tác giả luận án đã xác định các tiêu chí đánh giá tính chính luận trong chương trình đàm thoại truyền hình thông qua các yếu tố cấu thành của chương trình.
1.3.1 Đề tài chương trình thời sự và mang tính xã hội Để đánh giá tính chính luận thông qua đề tài của chương trình đàm thoại truyền hình, cần xem xét đề tài chương trình có mang tính thời sự không, và có phải là vấn đề xã hội không (để phân biệt với câu chuyện cá nhân) Nếu một đề tài không cập nhật hoặc chỉ liên quan đến cá nhân, thì không thuộc phạm vi chính luận, hay nói cách khác là không có tính chính luận
Để thu hút công chúng, chương trình cần chọn đề tài thời sự đang được quan tâm, nhằm làm rõ những câu hỏi và mâu thuẫn hiện có Sau khi xác định đề tài, ê-kíp sản xuất sẽ xây dựng nội dung kịch bản, lựa chọn khách mời phù hợp và các phóng sự, phỏng vấn, video clip cần thiết Do đó, đề tài chương trình là bước khởi đầu quan trọng trong việc xây dựng chương trình đàm thoại chính luận, trở thành tiêu chí thiết yếu để đánh giá tính chính luận của chương trình.
1.3.2 Câu hỏi trong chương trình tập trung làm rõ đề tài
Kịch bản chương trình là yếu tố quan trọng trong nội dung của chương trình đàm thoại chính luận, đóng vai trò như bản kế hoạch nội dung Nó cung cấp thông tin về chương trình, bao gồm nội dung, nhân sự tham gia và trình tự diễn ra Nhờ vào kịch bản, người xem có thể nắm bắt được nội dung chương trình một cách dễ dàng Thông thường, kịch bản được viết bởi những người chịu trách nhiệm về nội dung, như đạo diễn, nhà sản xuất hoặc biên tập viên chính của chương trình.
Kịch bản của chương trình đàm thoại chính luận có sự tương đồng với các chương trình đàm thoại truyền hình khác, tuy nhiên, khâu chuẩn bị là yếu tố quyết định, đặc biệt là đối với người dẫn chương trình Trong các chương trình này, kịch bản chủ yếu bao gồm phần đàm thoại với khách mời và nội dung phóng sự, do chính người dẫn chương trình đảm nhận Họ là những người chịu trách nhiệm lớn nhất trong việc thực hiện nội dung chương trình, đảm bảo tính chính xác và hấp dẫn cho khán giả.
Trong kịch bản đàm thoại, câu hỏi đóng vai trò cốt yếu và cần được chuẩn bị kỹ lưỡng Những câu hỏi này nên là những câu hỏi “khung” chắc chắn, có khả năng khái quát cao các vấn đề trọng tâm của chương trình, từ đó tạo ra sự tương tác hiệu quả.
Chương trình có một "mảng" nội dung rõ rệt, với số lượng câu hỏi không cố định; tuy nhiên, những chương trình có thời gian dài hơn thường sẽ bao gồm nhiều câu hỏi hơn.
Việc chuẩn bị kỹ lưỡng kịch bản chương trình trước khi ghi hình là rất quan trọng Đầu tiên, nó giúp người dẫn chương trình nắm rõ nội dung và chủ động trong việc điều phối Thứ hai, kịch bản chi tiết thuyết phục khách mời tham gia, vì nhiều người chỉ đồng ý khi biết rõ về chủ đề và nội dung cụ thể của các câu hỏi.
Để chương trình diễn ra như mong muốn, kịch bản cần có bộ khung câu hỏi chắc chắn, bao gồm những câu hỏi quan trọng Nội dung câu hỏi tập trung làm rõ đề tài chương trình đàm thoại, với các dạng câu hỏi chính luận như câu hỏi kiểm tra, phản biện, phát sinh từ câu trả lời, quan điểm và khiêu khích Việc sử dụng những câu hỏi này nhiều sẽ giúp "mổ xẻ" và "đào sâu" vấn đề, thể hiện tính chính luận rõ nét Hơn nữa, các câu hỏi cần được xây dựng mạch lạc, có mở đầu, dẫn dắt và kết thúc vấn đề một cách khoa học và logic.
Kịch bản chương trình cần linh hoạt để đón nhận những tình huống cao trào trong quá trình ghi hình thực tế Vai trò của người dẫn chương trình trở nên quan trọng khi họ chủ động ứng phó và xử lý tình huống thông qua các câu hỏi bổ sung, bình luận hoặc tranh luận cùng khách mời Đôi khi, chính những câu hỏi và tranh luận ngoài kịch bản mới tạo nên giá trị và sự hấp dẫn cho cuộc đàm thoại.
1.3.3 Khách mời từ hai người trở lên, có liên quan tới đề tài, và có khả năng diễn đạt
Để tạo nên một chương trình đàm thoại truyền hình chính luận chất lượng, cần mời từ hai đến ba khách mời, đảm bảo họ đại diện cho những góc độ và quan điểm khác nhau Sự đa dạng trong ý kiến của khách mời không chỉ làm phong phú thêm nội dung chương trình mà còn tăng cường tính chính luận, như một đạo diễn đã nhận định.
Chương trình tôi đạo diễn thường thu hút sự tham gia của các nhà quản lý, chuyên gia kinh tế và doanh nghiệp, tạo ra một không gian thảo luận lý tưởng khi mỗi chủ đề có đủ ba phía tham gia Để nâng cao tính đa chiều và kịch tính, ê-kíp sản xuất nên mời hai khách mời có quan điểm trái ngược, trong khi một khách mời trung gian sẽ giúp làm hài hòa không khí chương trình.
Cấu trúc của bài viết cần phải xác định rõ vấn đề, đồng thời thảo luận và phân tích để làm sáng tỏ vấn đề từ nhiều khía cạnh khác nhau, dựa trên các lập luận và ý kiến đa dạng.
Mức độ liên quan của khách mời đến đề tài là yếu tố quan trọng khẳng định tính chính luận của chương trình Khách mời có sự liên quan cao sẽ mang lại thông tin giá trị, sâu sắc và đáng tin cậy hơn.
Khả năng diễn đạt của khách mời là yếu tố quan trọng trong chính luận truyền hình, thể hiện qua ngôn ngữ, cử chỉ và thái độ khi xuất hiện trước ống kính Nếu khách mời không có khả năng diễn đạt tốt, họ sẽ không thể hoàn thành vai trò của mình trong cuộc đàm thoại, mặc dù có thể phù hợp với đề tài.
Những đặc điểm này đƣợc củng cố thêm từ việc tổng hợp từ các ý kiến trong phần trả lời phỏng vấn sâu: