Mục tiêu nghiên cứu
Khóa luận này nghiên cứu các tuyến nhân vật chủ yếu trong tác phẩm "Nhân vật lịch sử và dã sử trong truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp" một cách hệ thống và toàn diện Qua đó, nó khẳng định cái nhìn đa chiều, mới mẻ và táo bạo của Nguyễn Huy Thiệp về con người thông qua hệ thống nhân vật phong phú và đa dạng.
Nghệ thuật xây dựng nhân vật tiêu biểu của Nguyễn Huy Thiệp một lần nữa khẳng định tài năng xuất sắc của "ông vua" truyện ngắn.
Qua khóa luận này, tác giả mong muốn cung cấp cái nhìn tổng quan về các tác phẩm truyện ngắn của Nguyễn Huy Thiệp, nhấn mạnh những đóng góp của ông cho nền văn học Việt Nam Luận văn sẽ làm nổi bật tuyến nhân vật lịch sử và dã sử được thể hiện một cách sáng tạo và hấp dẫn qua ngòi bút của ông Tác giả hy vọng rằng nghiên cứu này sẽ giúp hoàn thiện và làm sinh động hơn bức tranh về Nguyễn Huy Thiệp.
Lịch sử vấn đề
Hai mươi năm trước, trong thời kỳ đổi mới, đất nước đã được hồi sinh, kéo theo sự phục hồi của con người và văn học, thể hiện sự sâu sắc và phức tạp của thời đại.
GVHD: TS Hà Thanh Vân SVTH: Lê Thị Thu Hằng toàn diện, đa dạng, phong phú của nó đã kết tinh nên “hiện tượng” Nguyễn Huy Thiệp
Sự xuất hiện của ông trên văn đàn đã tạo ra một cú sốc lớn cho giới văn chương và độc giả, đặc biệt là khi tác phẩm "Tướng về hưu" được in ra Nguyễn Khải đã không ngần ngại bày tỏ sự ngạc nhiên và ấn tượng trước hiện tượng này.
Khi dư luận vẫn đang sôi nổi bàn tán về truyện ngắn, tác giả đã thốt lên: “Nó đã viết đến thế này thì mình còn gì để viết nữa đây?” và ngay sau đó, ông cho ra mắt tác phẩm mới mang tên Những ngọn gió.
Nguyễn Huy Thiệp, tác giả nổi bật với những tác phẩm như "Hua Tát", "Con gái thủy thần", và "Kiếm sắc", không chỉ giới hạn ở truyện ngắn mà còn mở rộng sang kịch, tiểu thuyết và tiểu luận văn chương Sự xuất hiện của ông đã tạo nên một làn sóng trong giới văn học, khiến độc giả sôi sục tìm đọc và bàn luận về tác phẩm của ông Nhiều ý kiến xung quanh "hiện tượng" Nguyễn Huy Thiệp đã xuất hiện trong hơn hai thập kỷ qua, với hàng trăm bài viết và luận văn nghiên cứu về sáng tác của ông, và con số này dự kiến sẽ tiếp tục gia tăng.
Trong gần hai mươi năm qua, nhiều ý kiến về Nguyễn Huy Thiệp và các tác phẩm của ông đã được đăng tải rộng rãi trên báo chí Bài viết này dựa vào cuốn sách "Đi tìm Nguyễn Huy Thiệp" của Phạm Xuân Nguyên, một tài liệu tập hợp nhiều bài viết về tác giả, ước tính chiếm khoảng một phần ba số bài viết đã công bố Tác giả sẽ tổng hợp những nhận định liên quan đến "Nhân vật lịch sử và dã sử" của Nguyễn Huy Thiệp, đồng thời bổ sung thêm từ các nguồn tư liệu khác.
3.1 Ý kiến, nhận định về nội dung, hình thức có liên quan đến nhân vật lịch sử và dã sử trong truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp
Trong “ Bàn thêm v ề truy ệ n ng ắ n Vàng L ử a c ủ a Nguy ễ n Huy Thi ệ p ”, Văn Giá nhận định: “…nhân vật của anh là những ẩn dụ đa nghĩa Đặng Phú Lân (Kiếm sắc),
GVHD: TS Hà Thanh Vân SVTH: Lê Thị Thu Hằng
Phăng (Vàng lửa) thể hiện tinh thần sâu sắc, phản ánh những ý tưởng và giả định chưa hoàn thiện của tác giả Theo Văn Giá, mỗi nhân vật trong tác phẩm của Nguyễn Huy Thiệp đều mang nhiều tầng ý nghĩa, từ đó truyền tải những suy tư và cảm xúc chủ quan của nhà văn đến độc giả Đào Duy Hiệp cũng đã có những nhận định thú vị về Hồ Xuân Hương trong tác phẩm "Đọ c Chút Thoáng Xuân".
Hồ Xuân Hương không xuất hiện trực tiếp trong truyện ngắn "Chút thoáng", mà chỉ hiện lên qua suy nghĩ và sự so sánh của nhân vật Tổng Cóc Bà được nhắc đến thông qua những đồ vật mang dấu vết con người và sự sáng tạo của nàng, tạo nên một hình ảnh ấn tượng trong tâm trí Tổng Cóc.
Xuân Hương, qua cái nhìn của Tổng Cóc, mang đến cho người đọc một góc nhìn độc đáo về nhân cách của cả hai nhân vật Sự hiện diện của nàng Hương không trực tiếp mà được phản ánh qua cảm nhận của người khác, từ đó giúp người đọc tự rút ra những suy ngẫm về bản thân và mối quan hệ giữa họ.
Trong “ Có ngh ệ thu ậ t Ba-R ố c trong các truy ệ n ng ắ n c ủ a Nguy ễ n Huy Thi ệ p hay không? ” Thái Hòa, giảng viên Đại học Sư phạm Hà Nội đã nhận định rằng:
Tất cả những cuộc bàn luận của chúng ta đều vô nghĩa, vì thiên nhiên không hề dối trá và chứa đựng những quy luật sinh tồn của con người Nhân vật trong truyện ngắn lịch sử của Nguyễn Huy Thiệp, đặc biệt là Nguyễn Du, thể hiện vẻ đẹp tâm hồn và sự lương thiện, phản ánh chân lý sâu sắc về mối liên hệ giữa con người và thiên nhiên.
Hồ Xuân Hương nhận xét rằng Nguyễn Du có tấm lòng thương người, nhưng lòng thương ấy dường như không mang lại lợi ích gì cho cộng đồng, chỉ phản ánh một tâm trạng rối ren Cái Đẹp, theo bà, nằm sâu trong tâm hồn và hòa quyện với tự nhiên, thể hiện qua những tâm hồn đẹp đã trải qua những gian truân trong cuộc sống như Xuân Hương và Nguyễn Du Nhà văn chỉ công nhận hai loại người đẹp: những người ngây thơ, gần gũi với bản sắc tự nhiên, chưa bị ảnh hưởng bởi những điều xô bồ của cuộc sống.
Cuộc sống mang đến những bụi bặm làm cho tâm hồn con người trở nên vẩn đục, nhưng cũng có những người đã trải qua những thất bại đau đớn, được cuộc sống rèn giũa trở nên trong trẻo và thanh cao Đặc biệt, vẻ đẹp của thiên nhiên hiện lên hài hòa và rộng lượng, từ cảnh rừng mùa xuân, dòng suối êm dịu, đến ánh trăng lộng lẫy trong vườn chè của tri phủ Vĩnh Tường.
Nhà nghiên cứu văn học Nguyễn Mai Xuân và Trương Hồng Quang đã phân tích kết cấu của truyện ngắn "Vàng lửa" trong tác phẩm "Vàng lửa của Nguyễn Huy Thiệp" với hai góc nhìn: triết học lịch sử và văn xuôi nghệ thuật Theo họ, kết cấu của truyện ngắn này bao gồm bốn phần, trong đó phần đầu là phần dẫn chuyện, mô tả cách mà người kể chuyện ở ngôi thứ nhất thu thập các "tư liệu cổ" Một chi tiết đáng chú ý là nhận xét của nhân vật Quách Ngọc Minh về hình ảnh trong tác phẩm.
Người trẻ tuổi trong quán mang vẻ đẹp trong trẻo lạ lùng, tâm hồn họ thuần khiết như dòng nước núi Người kể chuyện ở ngôi thứ nhất đã khéo léo xây dựng hình ảnh về Nguyễn, thể hiện sự tinh tế và cảm nhận sâu sắc về nhân vật này.
Phần hai của truyện chứa nhiều trích đoạn bút ký của Phăng, nhưng phải chờ đến phần ba, chủ đề Vàng lửa mới thực sự được phát triển qua các hành động của nhân vật người Bồ Đào Nha Cuối cùng, phần bốn kết thúc với ba đoạn kết giả định từ góc nhìn của người kể chuyện, tạo ra sự "mở nút" cho toàn bộ câu chuyện.
Các nhà nghiên cứu văn học đã đồng thuận với tác giả bài viết “Về một cách hiểu truyện ngắn Vàng lửa” rằng nhân vật Phăng là một thành công lớn của Nguyễn Huy Thiệp Nhân vật này đã khiến tác giả phải “khiêu vũ bằng giai điệu chính mình”, cho thấy rằng Nguyễn Huy Thiệp đã khéo léo xây dựng Phăng để truyền tải nhiều thông điệp sâu sắc đến độc giả.
PGS.TS Đặng Anh Đào với bài viết về “ Ki ế p luân h ồ i c ủ a Nguy ễ n Trãi qua
Nguy ễ n Th ị L ộ ” đã nói lên được nỗi cô đơn trong bản thân nhân vật lịch sử và dã
Nhiệm vụ nghiên cứu
Bài nghiên cứu sẽ mở đầu bằng việc khái quát cuộc đời và sự nghiệp sáng tác của Nguyễn Huy Thiệp, tiếp theo là phân tích các nhân vật lịch sử và dã sử trong các truyện ngắn của ông Người viết sẽ khám phá nghệ thuật xây dựng nhân vật của Nguyễn Huy Thiệp và cuối cùng đưa ra những kết luận tổng quát.
GVHD: TS Hà Thanh Vân SVTH: Lê Thị Thu Hằng
Phương pháp nghiên cứu
5.1 Phương pháp thống kê, hệ thống
Dựa trên cơ sở dữ liệu về các tác phẩm truyện ngắn của Nguyễn Huy Thiệp, bài viết sẽ tiến hành thống kê và phân loại các nhân vật, sắp xếp chúng vào từng tuyến nhân vật tương ứng.
5.2 Phương pháp phân tích và tổng hợp
Dựa trên cấu trúc đề cương đã nêu, người viết sẽ lần lượt phân tích từng truyện ngắn, tập trung vào các chi tiết quan trọng để làm rõ nội dung chủ đề Tiếp theo, tác giả sẽ tách biệt những yếu tố riêng biệt và tổng hợp các điểm chung nhằm hoàn thiện bài luận một cách tốt nhất.
5.3 Phương pháp văn hóa lịch sử
Nguyễn Huy Thiệp đã xây dựng bối cảnh thời đại đặc sắc, từ đó làm nổi bật phong cách viết truyện ngắn của mình cùng với các tuyến nhân vật đặc trưng, giúp ông tìm kiếm nguồn cảm hứng cho các tác phẩm của mình.
Nguyễn Huy Thiệp là một trong những nhà văn nổi bật trong việc sáng tác về nhân vật lịch sử và dã sử, với phong cách viết độc đáo và sâu sắc Ông khéo léo kết hợp giữa yếu tố lịch sử và tâm lý nhân vật, tạo nên những tác phẩm giàu tính nhân văn Việc tìm hiểu về các nhà văn cùng thời cũng như trước đó giúp làm nổi bật những đặc trưng trong phong cách của Nguyễn Huy Thiệp, từ đó làm rõ hơn giá trị nghệ thuật và tư tưởng trong các sáng tác của ông.
Cấu trúc khóa luận
NHÀ VĂN NGUYỄN HUY THIỆP VÀ QUÁ TRÌNH SÁNG TÁC
Nguyễn Huy Thiệp, sinh ngày 29 tháng 4 năm 1950 tại Thanh Trì, Hà Nội, đã trải qua tuổi thơ lưu lạc cùng gia đình khắp các vùng nông thôn đồng bằng Bắc Bộ, từ Thái Nguyên đến Phú Thọ và Vĩnh Phúc Ông đã chia sẻ những trải nghiệm này trong bài phỏng vấn trên báo Văn nghệ Thái.
Nhà văn của chúng ta được sinh ra trong hoàn cảnh đặc biệt, khi mẹ ông mang bầu và vẫn phải buôn bán để mưu sinh Nông thôn không chỉ là nơi lưu giữ ký ức mà còn là hồn cốt văn hóa dân tộc Việt Nam trong tâm hồn ông Qua những trải nghiệm sống, ông nhận ra giá trị của bản thân và các tầng lớp khác trong xã hội Ấn tượng về đồng quê và người lao động đã in đậm trong nhiều tác phẩm của ông, như trong truyện ngắn "Những bài học nông thôn" với câu nói: “Mẹ tôi là nông dân, còn tôi sinh ở nông thôn.”
Nguyễn Huy Thiệp chịu ảnh hưởng giáo dục chủ yếu của ông ngoại, vốn là người am hiểu nho học và mẹ, vốn là người sùng đạo Phật
Năm 1960, ông cùng gia đình định cư ở xóm Cò, làng Khương Hạ, Hà Nội
Ông tốt nghiệp khoa Sử Trường Đại học Sư phạm Hà Nội năm 1970 và dạy học tại Tây Bắc cho đến năm 1980 Mười năm giảng dạy tại Sơn La đã để lại trong ông những kỷ niệm giản dị nhưng sâu sắc, với những khó khăn trong đi lại và sinh hoạt hàng ngày, thậm chí cả nỗi đói Những trải nghiệm này đã trở thành nguồn cảm hứng phong phú cho các tác phẩm văn học được độc giả yêu thích sau này.
Năm 1980, ông trở về Hà Nội và kết hôn với cô giáo lịch sử tên Trang Cả hai đều làm cùng nghề, tạo nên sự đồng điệu trong cuộc sống và công việc.
GVHD: TS Hà Thanh Vân, SVTH: Lê Thị Thu Hằng, hiện đang dạy học tại Bắc Ninh, trong khi ông vẫn đang sinh sống tại miền rừng núi Sơn La Con trai đầu lòng của ông, Nguyễn Huy Thiệp, đã 3 tuổi và từ rừng núi trở về, ông quyết định rời bỏ nghề dạy học để tìm kiếm những cơ hội mới Ông đã trải qua nhiều công việc khác nhau, bao gồm làm công chức tại Cục xuất bản Bộ Giáo dục và Công ty Sách và Thiết bị Giáo dục Cuối cùng, ông làm việc tại Công ty Kỹ thuật trắc địa bản đồ và Cục Bản đồ cho đến khi nghỉ hưu.
Sự nghiệp viết lách của ông bắt đầu trong thời kỳ đổi mới của nền văn học Việt Nam Tác phẩm đầu tiên của ông ra mắt khi ông 36 tuổi, đã có hai con, trong đó con lớn đã hơn mười tuổi Ông sáng tác đa dạng thể loại, bao gồm truyện ngắn, tiểu thuyết, kịch, thơ, tiểu luận và phê bình văn học Hiện tại, ông vẫn sống cùng gia đình tại số 71 Bùi Xương Trạch, Khương Đình, Hà Nội.
Sau 30 năm cầm bút cống hiến cho sự nghiệp văn chương, Nguyễn Huy Thiệp đã quyết định dừng bút vào cuối năm 2014
Nguyễn Huy Thiệp khởi đầu sự nghiệp sáng tác muộn màng, với những truyện ngắn đầu tiên được đăng trên báo Văn nghệ năm 1986 nhưng chưa gây được sự chú ý Đến khi tác phẩm Tướng về hưu ra mắt năm 1987, và tiếp theo là chùm truyện Kiếm sắc – Vàng lửa – Phẩm tiết vào tháng 4 năm 1988, ông mới thực sự trở thành một cái tên nổi bật trong làng văn học.
“nổi đình đám” trong làng văn chương lúc bấy giờ
Gần 40 tuổi Nguyễn Huy Thiệp mới cho in truyện ngắn đầu tiên, nhưng chỉ sau vài năm ông đã trở thành một “hiện tượng” khiến văn đàn phải xôn xao Ngay cả một nhà văn tầm cỡ như Nguyễn Khải, sau khi đọc Tướng về hưu còn hoảng sợ nói rằng: “Tôi cầm bút cả đời, nhưng may ra tôi viết được một phần ba truyện như vậy” [36]
GVHD: TS Hà Thanh Vân SVTH: Lê Thị Thu Hằng
Nguyễn Huy Thiệp nổi bật với khả năng viết truyện ngắn, thể hiện qua sự đa dạng trong các đề tài như lịch sử, văn học, huyền thoại, cổ tích, và xã hội Việt Nam hiện đại Ông cũng khám phá cuộc sống ở làng quê và hình ảnh người lao động Hơn 40 tác phẩm của ông chủ yếu được tập hợp trong các tuyển tập như "Những ngọn gió Hua Tát" (Văn Hóa, Hà Nội).
Nguyễn Huy Thiệp là một tác giả nổi bật với nhiều tác phẩm đáng chú ý như "Con gái thủy thần" (Hội Nhà Văn, 1993), "Xuân Hồng" (Tân Thư, California, 1994), và "Như những ngọn gió" (Văn Học, 1995) Ông cũng có bộ sưu tập "Truyện ngắn chọn lọc Nguyễn Huy Thiệp" được xuất bản bởi Hội Nhà Văn vào năm 1995, cùng với tác phẩm "Thương cả cho đời bạc" Những tác phẩm này thể hiện sâu sắc tâm tư và nỗi niềm của con người trong xã hội.
(Văn Hóa - Thông Tin, Hà Nội, 2000), Mưa Nhã Nam (Văn Học, Hà Nội, 2001),
Nguyễn Huy Thiệp là một tác giả nổi bật với nhiều tác phẩm truyện ngắn đáng chú ý Bộ sưu tập "Tuyển tập truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp" được xuất bản năm 2001 bởi Phụ Nữ, Hà Nội, và tiếp theo là "Truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp" từ Nxb Trẻ năm 2003 Ông cũng cho ra mắt các tác phẩm như "Những truyện huyền thoại và lịch sử" (Nxb Hội nhà văn, 2004), "Những truyện thành thị" (Nxb Hội nhà văn, 2004), "Những truyện nông thôn" (Nxb Hội nhà văn, 2004) và "Những truyện danh nhân" (Nxb Hội nhà văn) Những tác phẩm này không chỉ phản ánh sâu sắc đời sống xã hội mà còn thể hiện tài năng nghệ thuật độc đáo của ông.
2004), Những truyện tình yêu (Nxb Hội nhà văn, 2004), Cánh buồm nâu thuở ấy
(Hội nhà văn, 2005), Tình yêu, tội ác và trừng phạt (Tp.HCM, 2012), Hạc vừa bay vừa kêu thảng thốt (Tp HCM, 2013)
Ngoài việc sáng tác truyện ngắn nổi bật, tác giả "Tướng về hưu" còn có những đóng góp đáng kể trong lĩnh vực tiểu thuyết và thơ Mặc dù số lượng tiểu thuyết của ông không nhiều và chưa thật sự nổi bật như mảng truyện ngắn, một số tác phẩm tiêu biểu bao gồm "Tiểu Long Nữ" (1996), "Tuổi hai mươi yêu dấu" (2002) và "Gạ tình lấy điểm" (2007) Bên cạnh đó, kịch của Nguyễn Huy Thiệp cũng được ghi nhận qua các tập như "Suối nhỏ êm dịu" (2001), "Mổ nhà văn" và "Tuyển tập kịch Nguyễn Huy Thiệp".
(Nxb Trẻ, 2003) với những vở tiêu biểu như: Xuân hồng, Còn lại tình yêu, Gia đình,
Nhà tiên tri, Hoa Sen nở ngày 29 tháng 4 Trong cuốn kịch bản chèo Vong Bướm
(Nxb Nhã Nam, 2012) gồm có hai tác phẩm là: Vong Bướm và Truyền thuyết tìm vua, đây là cuốn kịch bản chèo đầu tiên mà Nguyễn Huy Thiệp viết
Nguyễn Huy Thiệp là một nhà thơ tài năng, mặc dù chưa có tập thơ nào chính thức được xuất bản, nhưng thơ của ông xuất hiện phong phú trong nhiều truyện ngắn Những tác phẩm của ông không chỉ thể hiện sự sâu sắc trong nội dung mà còn mang đậm dấu ấn cá nhân, góp phần làm phong phú thêm nền văn học Việt Nam.
GVHD: TS Hà Thanh Vân, SVTH: Lê Thị Thu Hằng, là một tác giả nổi bật với nhiều tác phẩm được chuyển thể thành phim như "Tướng về hưu," "Thương nhớ đồng quê" (đạo diễn: Đặng Nhật Minh) và "Những người thợ xẻ." Ngoài ra, thơ của ông còn xuất hiện trong kịch bản chèo "Vong Bướm," với những câu thơ lục bát mang tâm trạng vừa buồn vừa tươi sáng.
Nguyễn Huy Thiệp không chỉ nổi bật với những tác phẩm văn học mà còn ghi dấu ấn qua các tiểu luận phê bình trên báo chí Năm 2004, ông cho ra mắt bài viết "Trò chuyện với hoa thủy tiên và những nhầm lẫn của nhà văn," được hình thành trong chuyến đi chơi cùng bạn là Thích Thiện Ngân vào ngày mồng 3 Tết Giáp Thân Trong hành trình lên vùng núi Kim Bôi - Hòa Bình, ông đã chia sẻ những suy nghĩ của mình về văn học, từ đó bài viết đã ra đời Qua tác phẩm này, nhà văn nêu bật quan điểm cá nhân về vẻ đẹp của văn học và hiện tượng "Doping văn học."
HỆ THỐNG KHÁI NIỆM
Theo Đại từ điển Tiếng Việt do Nguyễn Như Ý chủ biên, truyện ngắn được định nghĩa là thể loại văn xuôi có dung lượng nhỏ, tập trung miêu tả những khía cạnh cụ thể trong cuộc sống của nhân vật Khái niệm này ngắn gọn và dễ hiểu, giúp người đọc nhanh chóng nắm bắt bản chất của truyện ngắn.
Truyện ngắn là thể loại văn học tự sự nhỏ gọn, thường viết bằng văn xuôi, phản ánh nhiều khía cạnh của đời sống con người và xã hội Đặc điểm nổi bật của truyện ngắn là dung lượng hạn chế, phù hợp cho việc đọc liên tục Mặc dù có nguồn gốc từ các tác phẩm thể truyện trung đại và hình thức chuyện kể dân gian, truyện ngắn chỉ thực sự phát triển trong văn học hiện đại, gắn liền với sự phát triển của báo chí Thể loại này thường tập trung khắc họa một hiện tượng hoặc đặc tính trong mối quan hệ con người, với ít nhân vật và sự kiện phức tạp, thường nhân vật không trở thành một thế giới hoàn chỉnh mà chỉ là hiện thân cho một khía cạnh nào đó của tâm hồn con người.
GVHD: TS Hà Thanh Vân SVTH: Lê Thị Thu Hằng trạng thái quan hệ xã hội, ý thức xã hội hoặc trạng thái tồn tại của con người”[7;
Truyện ngắn là những tác phẩm tự sự ngắn gọn, thường được viết bằng văn xuôi, phản ánh nhiều khía cạnh của đời sống con người và xã hội.
"Nhân vật" là khái niệm đa nghĩa, không chỉ áp dụng trong văn chương mà còn trong nhiều lĩnh vực khác Theo bộ Đại từ điển Tiếng Việt, "nhân vật" có thể hiểu là vai diễn trong tác phẩm văn học, như nhân vật điển hình hay nhân vật chính diện, đồng thời cũng chỉ những người có tiếng tăm và vai trò trong xã hội Thuật ngữ này được sử dụng rộng rãi trong cả nghệ thuật và đời sống xã hội Trong khóa luận này, tôi sẽ tập trung vào khái niệm "nhân vật" trong tác phẩm văn chương.
Thuật ngữ "nhân vật" trong lí luận phương Tây có nguồn gốc từ từ "persona" trong tiếng Latinh, nghĩa là mặt nạ mà diễn viên sử dụng khi biểu diễn Ngày nay, thuật ngữ này vẫn được sử dụng phổ biến trong văn học để chỉ các đối tượng mà nhà văn mô tả và thể hiện.
Theo giáo sư Trần Đình Sử, nhân vật văn học được định nghĩa là hình tượng của các cá thể con người trong tác phẩm, được nhà văn tái tạo và thể hiện qua ngôn từ nghệ thuật Nhân vật có thể là những cái tên quen thuộc như Tấm, Cám, Thạch Sanh, hoặc những nhân vật không tên như chị vợ của Tràng trong "Vợ nhặt" của Kim Lân Ngoài ra, nhân vật cũng có thể là động vật trong truyện cổ tích, đồng thoại, thần thoại, hoặc là những hình ảnh mang tính ẩn dụ như con sói trong truyện ngụ ngôn.
GVHD: TS Hà Thanh Vân SVTH: Lê Thị Thu Hằng trong Tiếng gọi nơi hoang dã của J.London hay con người – côn trùng trong Biến hình của F.Kafka…” [21; 114]
Một định nghĩa khác về nhân vật trong cuốn Lí luận văn học của Lê Tiến Dũng:
Nhân vật trong tác phẩm văn học không chỉ là con người được xây dựng qua ngôn ngữ mà còn bao gồm nhiều hình thức khác nhau Chúng có thể là những nhân vật cụ thể như Thạch Sanh, A.Q, Chí Phèo, hoặc đơn giản là các đại từ nhân xưng như “tôi”, “chàng”, “thiếp” Đặc biệt, nhân vật còn có thể là những sự vật, đồ vật được “người hóa”, như một “bông hoa” biết nói hay một “con cóc” kiện trời, mang trong mình tâm hồn và tính cách như con người.
Nhân vật văn học, theo Lại Nguyên Ân, là hình tượng nghệ thuật về con người, phản ánh sự tồn tại toàn vẹn của con người trong nghệ thuật ngôn từ Ngoài con người, nhân vật văn học còn có thể là động vật, thực vật hoặc sinh thể hoang đường với các đặc điểm giống con người Đây là một đơn vị nghệ thuật mang tính ước lệ, không thể đồng nhất với nguyên mẫu có thật, và thể hiện quan niệm nghệ thuật về con người, được xây dựng dựa trên những quan niệm đó.
Khái niệm "nhân vật văn học" được thống nhất bởi các nhà văn và nhà nghiên cứu, nhấn mạnh rằng nhân vật phải được xây dựng qua các phương tiện văn học Nhân vật có thể là con người, động vật, thực vật hay đồ vật, nhưng đều được "người hóa" với linh hồn và tính cách riêng Chúng mang tính ước lệ và không hoàn toàn giống với nguyên mẫu thực tế, thể hiện quan niệm nghệ thuật về con người qua lăng kính chủ quan của nhà văn.
GVHD: TS Hà Thanh Vân SVTH: Lê Thị Thu Hằng
Theo cuốn Đại từ điển Tiếng Việt của Nguyễn Như Ý, lịch sử được định nghĩa là quá trình phát triển của xã hội loài người, bao gồm cả sự ra đời và tiêu vong Trong phạm vi bài viết này, tôi sẽ tập trung vào khái niệm "nhân vật lịch sử", tức là những nhân vật có thật trong lịch sử và mang ý nghĩa, tính chất quan trọng Nhân vật lịch sử không chỉ là những người đã sống mà còn là những cá nhân có ảnh hưởng sâu sắc đến diễn biến và sự phát triển của các sự kiện trong quá khứ.
"Dã sử" là những ký ức lịch sử được lưu giữ trong dân gian, khác với chính sử do nhà nước hoặc các học giả biên soạn và phát hành.
Theo Hoàng Phê, dã sử là loại sử ghi chép những câu chuyện lưu truyền trong dân gian, thường do cá nhân viết và chứa nhiều yếu tố hư cấu, khác với chính sử Khi kết hợp hai khái niệm “nhân vật” và “dã sử”, ta có khái niệm “nhân vật dã sử”, tức là những nhân vật xuất hiện trong các câu chuyện dân gian, thường mang tính hư cấu và được viết bởi cá nhân.
Nhân vật dã sử là những nhân vật trong chuyện sử dân gian, được ghi chép và lưu truyền bởi cộng đồng, khác với chính sử do nhà nước quản lý Chính sử ghi lại những sự kiện được chế độ chấp nhận theo từng triều đại, nhưng không phản ánh toàn bộ sự thật lịch sử Ngược lại, dã sử phản ánh quan niệm và sự ghi chép của dân gian về các sự kiện và nhân vật lịch sử Trong tác phẩm của Nguyễn Huy Thiệp, ông đã khéo léo xây dựng những nhân vật mang đậm màu sắc dã sử, điển hình như nhân vật Quách Ngọc.
GVHD: TS Hà Thanh Vân SVTH: Lê Thị Thu Hằng
Nguyễn Huy Thiệp đã hư cấu ra những nhân vật như Minh, Ngô Thị Vinh Hoa, Phăng, và Đặng Phú Lân, tuy không có thật trong lịch sử nhưng lại mang đến cho câu chuyện một lớp màu sắc của dã sử Ông khéo léo tạo ra những nhân vật này để người đọc có thể tưởng tượng rằng họ là những người ghi chép lại các sự kiện lịch sử Qua đó, Nguyễn Huy Thiệp không chỉ kể lại câu chuyện lịch sử theo cách riêng của mình mà còn tạo ra tính khách quan cho nó.
Nhân vật dã sử trong truyện ngắn của Nguyễn Huy Thiệp mang đậm màu sắc lịch sử, dù chỉ là những hình tượng hư cấu Để thuận tiện cho việc nghiên cứu và đặt tên, tác giả tạm gọi những nhân vật này là “nhân vật dã sử”.
NHÂN VẬT LỊCH SỬ VÀ DÃ SỬ TRONG BỐI CẢNH THỜI ĐẠI
CHƯƠNG 2 CÁC KIỂU NHÂN VẬT LỊCH SỬ VÀ DÃ SỬ TRONG TRUYỆN NGẮN NGUYỄN HUY THIỆP
Nguyễn Huy Thiệp là một nhà văn nổi bật với các tác phẩm mang tính hư cấu lịch sử Việc thảo luận về sáng tác của ông liên quan đến đề tài lịch sử không phải là điều dễ dàng, nhưng không thể phủ nhận tầm quan trọng của ông trong văn học lịch sử Trong thời kỳ đổi mới, Nguyễn Huy Thiệp đã có những đóng góp sáng tạo, mở ra một cách nhìn mới về lịch sử Lê Ngọc Trà đã nhận định rằng ông là người đầu tiên nhìn nhận lịch sử từ nhiều góc độ khác nhau, đánh giá theo quan điểm cá nhân, biến nó thành đối tượng để nghiền ngẫm và thể hiện nghệ thuật Những tác phẩm tiêu biểu như Kiếm sắc, Vàng lửa, Phẩm tiết, và Mưa Nhã Nam đã thu hút sự chú ý của độc giả và khẳng định vị trí của ông trong nền văn học Việt Nam.
Nguyễn Huy Thiệp là một nhà văn nổi tiếng với việc khéo léo kết hợp các nhân vật lịch sử có thật như Quang Trung, Nguyễn Ánh, Nguyễn Trãi, Nguyễn Du, Hồ Xuân Hương và Hoàng Hoa Thám, cùng với những nhân vật hư cấu như Phăng, Đặng Phú Lân, Ngô Thị Vinh Hoa Những nhân vật hư cấu này không chỉ đóng vai trò cầu nối mà còn giúp làm nổi bật các vấn đề mà tác giả muốn truyền tải Bài viết sẽ đi sâu vào phân tích các nhân vật trong bối cảnh lịch sử và văn học thời kỳ của Nguyễn Huy Thiệp, nhằm cung cấp cái nhìn sâu sắc hơn về tác phẩm của ông.
2.1 Nhân vật lịch sử và dã sử của Nguyễn Huy Thiệp trong bối cảnh thời đại 2.1.1 Nhân vật lịch sử trong bối cảnh thời đại
GVHD: TS Hà Thanh Vân SVTH: Lê Thị Thu Hằng
Nguyễn Huy Thiệp đã khéo léo tái hiện nhân vật lịch sử vua Gia Long không theo cách tôn kính truyền thống, mà qua lăng kính hư cấu độc đáo, mang đến hình ảnh mới mẻ và sống động Ông khám phá chiều sâu tính cách và tâm lý của vua Gia Long trong các tác phẩm như "Kiếm sắc," "Vàng lửa," và "Phẩm tiết," cho phép độc giả nhìn nhận nhân vật này từ nhiều góc độ khác nhau Sự biến đổi này không chỉ làm nổi bật nhân vật tiểu thuyết mà còn phản ánh sự phức tạp trong con người của vị vua lịch sử.
Gia Long qua truyện ngắn Kiếm sắc
Truyện diễn ra trong bối cảnh triều đại Nguyễn Phúc Ánh, khi phong trào Tây Sơn đang bùng nổ Nguyễn Ánh được miêu tả là người đa mưu, túc kế, kiên trì và không tin tưởng ai, coi trọng chữ hiệp và lễ Giai thoại về ông mang tính kỳ ảo, với hình ảnh mây đen cuồn cuộn theo sau mỗi bước đi và dân chúng nhận ra sự hiện diện của ông qua những cơn mưa Trong khi chính sử xây dựng hình ảnh vua Gia Long như một kẻ "cõng rắn cắn gà nhà", nhà văn đã khắc họa ông một cách sinh động và mới mẻ qua những biểu cảm như cười ha hả, cau mày, ngồi im, và những hành động mạnh mẽ như nghiến răng nói, vỗ tay reo, hay toát mồ hôi.
“Ánh cầm thanh kiếm”, tất cả những hành động sắc thái trên cho ta cảm nhận được
Nguyễn Ánh và Nguyễn Huệ, hai nhân vật lịch sử nổi bật, đã đứng ở hai chiến tuyến đối đầu nhau như nước với lửa Mặc dù chúng ta không biết rõ những lời nói cụ thể của họ về nhau, nhưng có thể thấy rằng Nguyễn Ánh đã có những suy nghĩ thù hận sâu sắc đối với Nguyễn Huệ Trong tác phẩm của Nguyễn Huy Thiệp, Nguyễn Ánh được miêu tả với những lời lẽ căm phẫn: "Huệ coi ta là quốc thù, hịch truyền khắp nơi, lời lẽ bẩn thỉu lắm Ta với Huệ không đội trời chung." Cuối cùng, sau khi thống nhất giang sơn, Nguyễn Ánh đã thực hiện một cuộc trả thù tàn khốc đối với Tây Sơn, điều này được ghi nhận trong chính sử Mặc dù Nguyễn Huệ đã qua đời, nhưng sự thù hận của Nguyễn Ánh vẫn còn mãi.
GVHD: TS Hà Thanh Vân; SVTH: Lê Thị Thu Hằng Năm 1802, Nguyễn Ánh lên ngôi hoàng đế với niên hiệu Gia Long, tiếp tục cuộc chiến tranh chiếm đóng Nghệ An, Thanh Hóa và tiến ra Bắc Kết quả là vua tôi Tây Sơn bị bắt và hành hình, trong đó có sự tàn nhẫn khi Nguyễn Ánh cho người lôi xác từ mồ lên nghiền xương và giam đầu lâu.
Nguyễn Ánh, mặc dù là người tàn ác, vẫn có tâm hồn nhạy cảm và biết yêu cái đẹp, đặc biệt là âm nhạc Ông đã thể hiện sự thưởng thức khi vỗ tay khen ngợi Ngô Thị Vinh Hoa hát bài “Triều Thiên Tử” và cảm nhận nỗi buồn trong “Tình sông núi” Những âm thanh của tiếng hát vẫn văng vẳng trong tâm trí ông khi hành trình ra Bắc Hà, cho thấy sự nhạy cảm của ông với cái đẹp Bên cạnh đó, Nguyễn Ánh cũng thể hiện sự lo lắng, biết phòng ngừa những mối nguy từ bề tôi Các cảm xúc của ông được tác giả khắc họa một cách hợp lý, làm nổi bật hình ảnh một Nguyễn Ánh đời thường, mặc dù đã đạt đến đỉnh cao quyền lực, nhưng vẫn khao khát trở về cuộc sống bình dị: “Ta chỉ thích như người thường thôi” Ước ao này tuy giản dị nhưng thể hiện nỗi lòng của một vị đế vương luôn phải lo toan cho vận mệnh đất nước.
Trong truyện ngắn "Vàng lửa," vua Gia Long được miêu tả qua cái nhìn của nhân vật Phăng, một nhân vật hư cấu của Nguyễn Huy Thiệp Ở nửa đầu tác phẩm, nhà văn tái hiện bút ký của Phăng về Nguyễn Ánh, trong đó có đoạn mô tả hình dáng của ông: “Nhà vua cưỡi ngựa, lưng rất thẳng Ở giữa thiên nhiên, trông ông rạng rỡ, mất đi vẻ đăm chiêu cau có hàng ngày.” Khi hòa mình vào thiên nhiên, Nguyễn Ánh trở về với hình ảnh con người bình thường, rạng rỡ hơn Tuy nhiên, chỉ trong chốc lát, ông lại trở về với sự sắc sảo và hiểu biết của mình Chính vì hiểu biết quá nhiều mà ông cảm thấy chán nản, tâm sự với Phăng về những nỗi niềm của mình.
“Khanh biết không, cái lũ chó ấy, chúng nó chuẩn bị cả rồi, chỗ nào trẫm đi qua là
Nguyễn Ánh, một vị vua hiểu biết sâu sắc, phải đối mặt với nhiều trách nhiệm nặng nề trong vai trò của mình Mặc dù ông thấu hiểu bản chất của cuộc sống cộng sinh trong triều đình, ông vẫn cảm thấy cô đơn và bất lực trước quyền lực khổng lồ mà mình nắm giữ Ông biết rằng làm vua không chỉ để hưởng thụ mà còn là một cuộc đấu tranh nội tâm để tìm ra giải pháp tốt nhất cho đất nước Những suy tư của ông được thể hiện qua ngòi bút của Nguyễn Huy Thiệp, giúp độc giả cảm nhận gần gũi hơn với nhân vật lịch sử này Sự hư cấu ngôn ngữ của vua Gia Long cũng mang đến một cái nhìn mới mẻ, cho thấy sự phức tạp trong tâm tư của ông, đặc biệt là khi ông tức giận trước hành động của tướng Vũ Văn Hoàn, người đã tự ý chiếm đoạt mỹ nữ và của cải.
Thằng khốn nạn theo voi ăn bã mía thật đểu cáng, mày mượn danh ta để đi ăn cướp và chơi gái à? Mày có nghĩ công mày lớn lắm không? Thằng mặt xanh!
GVHD: TS Hà Thanh Vân, SVTH: Lê Thị Thu Hằng Trong cuộc sống, ai cũng có lúc nói tục, dù ở mức độ khác nhau Vua Nguyễn Ánh, sau nhiều trận chiến, cũng không tránh khỏi những lời lẽ thô tục khi tức giận Là một nam nhi, ông không thể không mềm lòng trước vẻ đẹp của Ngô Thị Vinh Hoa, khiến ông cảm thấy choáng ngợp: “Nhà vua đến gần, thấy Vinh Hoa đẹp quá, bỗng nhiên xây xẩm mặt mày.” Trước nhan sắc của nàng, nhà vua ao ước được sống như người thường, cảm nhận nỗi khổ của sứ mệnh đế vương: “Sứ mệnh đế vương thật là sứ mệnh khốn nạn, chỉ được quyền cao cả, không được quyền đê tiện.”
Nguyễn Huy Thiệp đã tái hiện nhân vật lịch sử Nguyễn Ánh một cách gần gũi và bình dị, vượt ra ngoài hình ảnh cứng nhắc của một bậc đế vương Ông không chỉ là một nhà lãnh đạo đa mưu, mà còn là một con người với những cảm xúc chân thật như hỷ, nộ, ái, ố và những ước vọng trần tục Qua việc đưa hai nhân vật Phăng và Đặng Phú Lân vào câu chuyện, tác giả đã tạo ra một bức tranh sinh động về Nguyễn Ánh, khiến độc giả cảm nhận được sự thú vị và đa dạng trong tâm tư của nhân vật Những chi tiết này cho thấy vua Gia Long gần gũi với con người hiện đại, mặc dù bản chất lịch sử của ông vẫn không thay đổi, vẫn là một vị vua bị lên án trong lịch sử.
Triều Nguyễn do vua Gia Long thành lập được xem là một triều đại tệ hại, nổi bật với nhiều lăng tẩm hoành tráng Vị vua này, mặc dù có kiến thức sâu rộng, nhưng lại sẵn sàng lừa dối cả dân tộc vì lợi ích cá nhân Hệ quả là quyền lực và ngai vàng chỉ mang lại sự giàu có cho những người trong hoàng tộc, trong khi dân chúng vẫn chịu đựng khó khăn.
GVHD: TS Hà Thanh Vân, SVTH: Lê Thị Thu Hằng chỉ ra rằng, mặc dù có thể xây dựng "nhiều lăng", nhưng người dân vẫn phải sống trong cảnh nghèo khó và khổ cực Điều này cho thấy, dù Nguyễn Huy Thiệp có sáng tạo nhân vật đến đâu, ông vẫn giữ nguyên bản chất lịch sử của các nhân vật, chứng minh rằng ông không hề "bóp méo" lịch sử như nhiều người đã nhận định.
Nguyễn Ánh trong Kiếm sắc của Nguyễn Huy Thiệp và Dị hương của Sương Nguyệt Minh đều được xây dựng với mục đích “giải thiêng” nhân vật lịch sử Tuy nhiên, Nguyễn Ánh của Nguyễn Huy Thiệp là người “đa mưu, tài trí, tính kiên trì, không tin ai”, nhằm xóa bỏ định kiến thần thánh hóa Ông sử dụng nhân vật này để phản ánh những vấn đề của thời đại mình, qua việc mượn chuyện xưa để nói chuyện hôm nay Ngược lại, Nguyễn Ánh trong Dị hương của Sương Nguyệt Minh lại là một nhân vật tầm thường, máu lạnh, không có mưu kế hay tư tưởng vĩ đại, chỉ như một “thảo dân vô học” Khi đọc cả hai tác phẩm, người đọc sẽ nhận thấy sự khác biệt rõ rệt trong hình ảnh của Nguyễn Ánh.
NHÂN VẬT LỊCH SỬ VÀ DÃ SỬ TRONG BỐI CẢNH VĂN HỌC
bắt nguồn từ nhân vật Quách Ngọc Minh này, nhân vật này như người đóng góp thông tin giúp “tác giả” viết lên chùm truyện dã sử nổi tiếng
Nhân vật Quách Ngọc Minh trong tác phẩm của Nguyễn Huy Thiệp không chỉ là chất kết dính cho ba tác phẩm mà còn là cầu nối giữa quá khứ và hiện tại Từ tương lai, nhà văn đưa người đọc trở về hai trăm năm trước, tạo nên sự giao hòa giữa những con người sống cách nhau hàng thế kỷ Mặc dù có sự khác biệt về thời gian, nhưng con người của quá khứ và hiện tại lại có nhiều điểm tương đồng, như tình cảm, hành động, niềm vui, nỗi buồn, tình yêu và sự hy sinh Họ không chỉ biết cống hiến mà còn mang trong mình lòng đố kỵ và sự ích kỷ, cho thấy rằng lịch sử đã xây dựng họ như những bậc vĩ nhân.
"Mặc dù những 'khoảnh khắc lịch sử' thường được kính phục, nhưng điều đó không đủ để đánh giá phẩm chất của một con người Dù nhân vật không có thật và hành động cũng như lời nói của họ được hư cấu, nhưng giá trị của chúng vẫn nằm ở khả năng truyền tải thông điệp của tác giả đến độc giả."
2.2 Nhân vật lịch sử và dã sử của Nguyễn Huy Thiệp trong bối cảnh văn học 2.2.1 Nhân vật lịch sử trong bối cảnh văn học
Nguyễn Huy Thiệp khéo léo đặt nhân vật lịch sử vào bối cảnh cuộc đời của họ, từ đó tạo ra những hoạt động và biểu hiện cảm xúc, tâm trạng sinh động và độc đáo.
2.2.1.1 Nhân vật là nhà thơ
Nhân vật đầu tiên được nhắc đến là nữ thi sĩ tài năng Hồ Xuân Hương, người có một cuộc đời tình duyên lận đận Trong truyện ngắn "Chút thoáng Xuân Hương" của Nguyễn Huy Thiệp, hình ảnh "Bà chúa thơ nôm" được khắc họa một cách độc đáo và sinh động qua ngòi bút của tác giả Câu chuyện được chia thành ba phần, tương ứng với ba nhân vật chính, tạo nên một bức tranh đa chiều về cuộc đời và sự nghiệp của Hồ Xuân Hương.
GVHD: TS Hà Thanh Vân, SVTH: Lê Thị Thu Hằng, cho biết rằng ông Tổng Cóc, ông phủ Vĩnh Tường và Chiêu Hổ được cho là có mối quan hệ gần gũi với thi sĩ Hồ Xuân Hương trong thời kỳ sinh thời của bà.
Tổng Cóc là một nhân vật bí ẩn, không ai biết rõ về tuổi tác hay nguồn gốc của ông Ông được nhiều người biết đến qua bài thơ nổi tiếng “Khóc Tổng Cóc” của Hồ Xuân Hương.
Chàng Cóc ơi ! Chàng cóc ơi !
Thiếp bén duyên chàng có thế thôi, Nòng nọc đứt đuôi từ đây nhé, Nghìn vàng khôn chuộc dấu bôi vôi
Bài thơ thể hiện sự châm biếm, khi nàng Hương không hề có tình cảm với ông chồng dốt nát và ham chơi Theo nhà nghiên cứu Nguyễn Hữu Tiến trong cuốn Giai nhân di mặc, điều này được khẳng định rõ Ngược lại, nhà văn Nguyễn Hữu Nhàn trong bài Phóng sự điền giã lại cung cấp thông tin về Tổng Cóc, một người Tứ xã, tên thật là Kình, tự là Nguyễn Công Hòa.
Tổng Cóc, một nhân vật nổi bật trong văn học, có nguồn gốc từ dòng dõi Nguyễn Quang Thành, từng là một nho sinh tài hoa, không hề ngu dốt như nhiều người lầm tưởng Ông giữ chức Phó Tổng và có tính cách ưa ăn chơi Cuộc sống của Tổng Cóc rơi vào khủng hoảng sau khi kết hôn với Xuân Hương, một nghệ sĩ cũng có lối sống phóng túng Sau khi bỏ nhà ra đi để lại vợ đang mang thai, Xuân Hương sau đó sinh con gái nhưng không thể nuôi Dù Tổng Cóc tìm đến nhưng không dám gặp mặt, Xuân Hương đã viết bài thơ "Khóc Tổng Cóc" để bày tỏ nỗi nhớ thương cho mối tình xưa, chứ không phải để chế giễu cái chết của Tổng Cóc như nhiều người nghĩ.
GVHD: TS Hà Thanh Vân SVTH: Lê Thị Thu Hằng
Trong truyện ngắn "Chút thoáng Xuân Hương", nhân vật Tổng Cóc đóng vai trò quan trọng trong việc phát triển câu chuyện Qua suy nghĩ, lời nói và hành động của ông tại nhà, hình ảnh của Xuân Hương hiện lên trong từng chi tiết nhỏ, dù mờ nhạt nhưng thể hiện rõ nét sự chu đáo và lo toan cho gia đình Câu chuyện mở đầu với hình ảnh Tổng Cóc ngắm nhìn sân gạch Bát Tràng đã rạn nứt, từ đó dẫn dắt độc giả vào những suy tư và hành động của ông, tạo nên bức tranh sinh động về cuộc sống gia đình.
Tổng Cóc đăm đăm nhìn vào chén rượu và thở dài, hình ảnh đầu tiên của Xuân Hương xuất hiện khi Tổng Cóc mở chai rượu sành để rót ra chén Đây là loại rượu mà Xuân Hương mang từ quê ngoại Kinh Bắc về, chứng tỏ rằng cô luôn nhớ đến chồng và luôn mang quà cho anh mỗi khi đi xa.
Trong truyện đầu tiên, Xuân Hương chỉ xuất hiện trong suy nghĩ của Tổng Cóc mà không hiện diện trực tiếp Lần thứ hai, hình ảnh của nàng lại không có mặt, khi Tổng Cóc đứng dậy trước bàn thờ và cảm thấy hài lòng với sự sạch sẽ của nó Những chi tiết như nải chuối trứng cuốc và đĩa hoa thơm bên cạnh cho thấy sự chuẩn bị chu đáo cho ngày mồng Ba tháng Ba, gợi ý rằng Xuân Hương đã dọn bàn thờ từ sớm.
Xuân Hương hiện diện trong tâm trí của Tổng Cóc qua những hình ảnh sống động: nàng đã chuẩn bị bàn thờ sạch sẽ và bày biện nải chuối cùng hoa để kỷ niệm ngày mồng Ba tháng Ba Trong lần xuất hiện thứ ba, Tổng Cóc cảm nhận được vị thơm lạ của trà nhờ vào những lát gừng mà Xuân Hương đã cho vào ấm Cuối cùng, khi ông bước lên bậc thềm nhà, hình ảnh mâm bánh trôi nóng hổi vừa được làm xong lại càng làm nổi bật sự hiện diện của nàng trong những kỷ niệm ngọt ngào của ông.
Trong tác phẩm, sự xuất hiện của bà Hương ngày càng dày đặc, tạo cảm giác như Tổng Cóc có thể chạm mặt bà bất cứ lúc nào Tuy nhiên, tác giả lại không cho chúng ta chứng kiến cuộc gặp gỡ hay cuộc đối thoại giữa hai nhân vật, mà chỉ thể hiện hình ảnh của nàng Hương qua suy nghĩ của Tổng Cóc Ông chỉ có thể "ngơ ngác nhìn xung quanh ngôi từ đường tĩnh lặng để tìm bóng dáng Xuân Hương," điều này tạo nên một không gian đầy bí ẩn và chờ đợi.
Hương xuất hiện trong tác phẩm như một hình ảnh cổ tích huyền diệu, tương tự như cô Tấm từ quả thị, giúp đỡ người khác rồi lại trở về với thế giới riêng Xuân Hương hòa mình vào không gian dân gian, phản ánh tâm tư của con người và cảnh đời ở làng quê Việt Nam xưa, từ âm thanh tiếng mõ đến hình ảnh bà quận chúa quyền thế nhưng tự phụ, hay cô đĩ Huệ không có đất cắm dùi Sự xuất hiện của Xuân Hương nhẹ nhàng, thanh tao, tạo nên sự đối lập với không khí buồn bã của làng quê, làm cho nàng trở nên đẹp và hư ảo hơn Câu chuyện tiếp theo diễn ra tại đám tang của ông phủ Vĩnh Tường, chồng thứ hai của bà Hồ Xuân Hương, với nhiều giả thuyết về tên thật của ông Kết thúc buồn với cuộc đời chồng thứ hai đã khơi dậy cảm xúc cho Xuân Hương, dẫn đến việc sáng tác bài thơ "Khóc ông phủ Vĩnh Tường".
Trăm năm ông Phủ Vĩnh Tường ôi!
Cái nợ ba sinh đã trả rồi Chôn chặt văn chương ba tấc đất Tung hê hồ thỉ bốn phương trời
Cán cân tạo hoá rơi đâu mất?
GVHD: TS Hà Thanh Vân SVTH: Lê Thị Thu Hằng
Miệng túi tàn khôn khép lại rồi
Hăm bảy tháng trời đà mấy chốc
Ông Phủ Vĩnh Tường, một người có học vấn, đã qua đời, để lại Hồ Xuân Hương không chỉ mất chồng mà còn mất đi một người bạn văn chương Qua bài thơ, chúng ta thấy Xuân Hương chỉ là vợ lẽ của ông phủ, và họ sống cùng nhau trong khoảng thời gian ngắn ngủi - hai mươi bảy tháng Điểm nhìn chính trong câu chuyện là từ ấm Huy, em họ của ông phủ Trong lúc tham dự đám tang, ấm Huy cảm nhận rằng đây là một lễ tang trang trọng, nhưng lại không thấy sự bối rối thường thấy trong những đám tang khác, điều này khiến chàng không vui Ấm Huy rất kính trọng chị dâu Hồ Xuân Hương, vì bà không chỉ thông minh mà còn tạo ra trong lòng chàng sự kính phục và sợ hãi Ngay cả tri huyện Thặng, người nổi tiếng tham lam, cũng phải công nhận sự công bằng của Xuân Hương và thể hiện sự nể trọng đối với bà.