Nghiên Cứu Tổ Chức Hoạt Động Ngoại Khóa Về Điện Từ Lớp 9

Hoạt động ngoại khóa là một hình thức tổ chức dạy học mà hoạt động của học sinh được tiến hành ngoài giờ lên lớp chính thức, ngoài phạm vi quy định của chương trình ộ môn nhằm h trợ cho

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU Trang

1.Lí do chọn đề tài 1

2.Mục tiêu của đề tài 2

3.Đối tượng và phạm vi nghiên cứu, cách tiếp cận và phương pháp nghiên cứu 2

3.1 Đối tượng nghiên cứu 2

3.2 Phạm vi nghiên cứu 2

3.3 Cách tiếp cận 3

3.4 Phương pháp nghiên cứu 3

4 Sản phẩm và khả năng ứng dụng 3

5 Cấu trúc đề tài 3

Chương 1: Cở sở lí luận về việc tổ chức hoạt động ngoại khóa Vật lí ở trường phổ thông 4

1.1 Các hình thức dạy học môn Vật lý ở trường phổ thông 4

1.1.1 Khái niệm về hình thức tổ chức dạy học 4

1.1.2 Mối quan hệ giữa hình thức tổ chức dạy học với các yếu tố khác của hoạt động dạy học 4

1.1.3 Phân loại các hình thức tổ chức dạy học 4

1.2 Hoạt động ngoại khóa trong hệ thống hình thức dạy học ở nhà trường phổ thông 6 1.2.1 Vị trí, vai trò của hoạt động ngoại khóa Vật lí 6

1.2.2.Các đặc điểm của hoạt động ngoại khóa 7

1.2.3 Nội dung ngoại khóa về Vật lí 7

1.2.4 Các hình thức tổ chức hoạt động ngoại khóa Vật lí 8

1.2.5 Phương pháp dạy ngoại khóa 9

1.2.6 Lập kế hoach dạy học ngoại khóa môn Vật lí 11

Kết luận chương 1 13

Chương 2 Tổ chức hoạt động ngoại khóa Vật lí về điện từ lớp 9 14

2.1 Mục tiêu dạy học về điện từ trong chương trình Vật lí 9 THCS 14

2.1.1 Kiến thức 14

2.1.2.Kỹ năng 15

2.1.3.Thái độ 15

2.2 Nội dung chính 16

2.2.1 Nam châm vĩnh cửu 16

2.2.2 Tác dụng từ của dòng điện – Từ trường 16

2.2.3 Từ phổ - đường sức từ 16

2.2.4 Từ trường của ống dây có dòng điện chạy qua 17

2.2.5 Sự nhiễm từ của sắt, thép – nam châm điện 17

2.2.6 Ứng dụng của nam châm điện 17

2.2.7 Lực điện từ 18

2.2.8 Động cơ điện 1 chiều 18

2.2.9 Hiện tượng cảm ứng điện từ 18

2.2.10 Dòng điện xoay chiều 19

2.2.11 Máy phát điện xoay chiều 19

2.2.12 Các tác dụng của dòng điện xoay chiều – Đo cường độ dòng điện và hiệu điện thế xoay chiều 20

2.2.13 Truyền tải điện năng đi xa 20

2.2.14 Máy biến thế 20

2.3 Sơ đồ kiến thức điện từ học 21

2.4 Tìm hiểu thực trạng dạy học ngoại khóa môn Vật lý ở trường THCS 22

2.4.1 Mục tiêu tìm hiểu thực trạng 22

2.4.2 Phạm vi tìm hiểu 22

2.4.3 Phương pháp tìm hiểu 22

2.4.4 Kết quả tìm hiểu 22

2.5 Xây dựng kế hoạch dạy học ngoại khóa Vật lí 9 THCS 23

2.5.1 Xác định mục tiêu dạy học ngoại khóa Vật lí 23

2.5.2 Lựa chọn nội dung dạy học ngoại khóa Vật lí 23

2.5.3 Lựa chọn phương thức dạy học ngoại khóa Vật lí 23

2.5.4 Lựa chọn phương tiện dạy học ngoại khóa Vật lí 24

2.6 Kế hoạch tổ chức hoạt động ngoại khóa về điện từ ở lớp 9 THCS 24

2.6.1 Mục tiêu của hoạt động ngoại khóa 24

2.6.2 Nội dung của hoạt động ngoại khóa về điện từ 24

2.6.3 Hình thức tổ chức ngoại khóa phần điện từ 24

Kết luận chương 2 30

Chương 3 Thực nghiệm sư phạm 31

3.1 Mục đích thực nghiệm 31

3.2 Đối tượng thực nghiệm 31

3.3 Nhiệm vụ thực nghiệm sư phạm 31

3.4 Phương pháp tiến hành thực nghiệm 32

3.5 Nội dung thực nghiệm 32

3.5.1 Công tác chuẩn bị 32

3.5.2 Tiến hành thực nghiệm 32

3.6 Đánh giá kết quả thực nghiệm 35

3.6.1 Tiêu chí đánh giá 35

3.6.2 Kết quả về mặt định lượng 35

3.6.3 Kết quả về mặt định tính 39

Kết luận chương 3 41

KẾT LUẬN 42

TÀI LIỆU THAM KHẢO 43

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Trong giai đoạn hiện nay, nâng cao chất lượng nền giáo dục Việt Nam đang là một vấn đề được đặt ra cấp thiết Để làm được điều đó, chúng ta đ và đang đổi mới giáo dục một cách toàn diện về mọi mặt Xu hướng đổi mới phương pháp dạy học nhằm phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của học sinh, bồi dưỡng phương pháp tự học, rèn luyện kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn cho học sinh đang là một yêu cầu bắt buộc đối với các nhà trường ở Việt Nam và đó cũng là một xu hướng chung của các nhà

Có thể nói điều cốt lõi của đổi mới dạy và học là hướng tới hoạt động học tập chủ động, chống lại thói quen học tập thụ động Để làm được điều đó, ên cạnh việc đổi mới nội dung, phương pháp dạy học thì sự phối hợp các hình thức tổ chức dạy học

là một việc làm cần thiết

Một thực tế đó là chương trình học nội khoá hiện nay vẫn còn nặng nề, mang tính lý thuyết, chưa có điều kiện đầy đủ (về phương tiện, thời gian ) để học sinh được hoạt động nhiều, chưa kích thích được hứng thú, nhu cầu, sở thích và khả năng độc lập, sáng tạo, tích cực tư duy của học sinh Để khắc phục những hạn chế đó, một giải pháp hữu ích đó là phối hợp việc dạy học nội khóa với hoạt động ngoại khoá

Hoạt động ngoại khóa là một hình thức tổ chức dạy học mà hoạt động của học sinh được tiến hành ngoài giờ lên lớp chính thức, ngoài phạm vi quy định của chương trình ộ môn nhằm h trợ cho việc dạy học nội khóa Với điều kiện mở về thời gian, không gian, địa điểm, phương tiện hoạt động ngoại khóa sẽ có tác dụng bổ trợ rất hiệu quả cho dạy học nội khóa, giúp học sinh củng cố, đào sâu, mở rộng các kiến thức

đ học ở nội khoá, kích thích sự hứng thú, phát huy tính tích cực, sáng tạo, góp phần hoàn thiện, phát triển nhân cách và ồi dưỡng năng khiếu cho học sinh

Tuy nhiên, thực tiễn trong những năm gần đây, ở nhiều nhà trường phổ thông, hoạt động ngoại khóa Vật lí nói riêng và ngoại khóa các môn học khác nói chung còn

ít được tổ chức, l nh đạo nhà trường và giáo viên ộ môn chưa có sự quan tâm, đầu tư đúng mức cho hoạt động này

2

Vật lí học là môn khoa học thực nghiệm nhưng một thực trạng vẫn diễn ra trong quá trình giảng dạy ở trường phổ thông nước ta đó là việc đưa các thí nghiệm vào giờ học, việc để cho học sinh tiếp cận với các hoạt động thực nghiệm ở nhiều nơi vẫn còn hạn chế Đổi mới phương pháp dạy học đối với môn Vật lí cần phải theo hướng tăng cường thí nghiệm trong dạy học Hiện nay, các nhà trường THPT đều đ được cung cấp các thiết bị thí nghiệm Vật lí cơ ản và khá đầy đủ Tuy nhiên bên cạnh các thí nghiệm với những dụng cụ thí nghiệm đ được trang bị sẵn thì thí nghiệm với các dụng cụ thí nghiệm đơn giản do giáo viên và học sinh tự thiết kế, chế tạo cũng đóng một vai trò vị trí quan trọng trong dạy học Vật lí và có tác dụng rất lớn đối với việc củng cố, nâng cao chất lượng kiến thức và rèn luyện kĩ năng, kĩ xảo, hình thành, phát triển tư duy sáng tạo cho học sinh

Qua quá trình học tập tôi nhận thấy: Kiến thức về điện từ trong chương trình Vật lí 9 rất thú vị và gần gũi với cuộc sống, có nhiều ứng dụng thiết thực trong đời sống và kĩ thuật Trong dạy học nội khóa về phần này, do điều kiện thời gian, phương tiện dạy học và một số khó khăn khác, học sinh chưa có cơ hội được thực nghiệm nhiều, do đó chưa phát huy hết được sự hứng thú, tích cực và sáng tạo trong học tập

Chính vì những lí do đó mà tôi đ chọn thực hiện đề tài: NGHIÊN CỨU TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG NGOẠI KHÓA VỀ ĐIỆN TỪ LỚP 9

3 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu, cách tiếp cận và phương pháp nghiên cứu: 3.1 Đối tượng nghiên cứu

+ Các nội dung kiến thức Vật lí về điện từ ở lớp 9

+ Một số dụng cụ thí nghiệm đơn giản về điện từ lớp 9

+ Hoạt động dạy học ngoại khóa Vật lí về điện từ lớp 9

Qua tài liệu và thực tế sư phạm

3.4 Phương pháp nghiên cứu

Sử dụng phối hợp các phương pháp nghiên cứu sau:

+ Nghiên cứu lí thuyết

+ Nghiên cứu trong phòng thí nghiệm

+ Nghiên cứu thực tiễn

4 Sản phẩm và khả năng ứng dụng

Làm sáng tỏ và góp phần đưa lí luận của dạy học ngoại khóa chương điện từ lớp 9 vào thực tiễn dạy học môn Vật lý ở trường THCS

- Xây dựng quy trình thiết kế hoạt động ngoại khóa Vật lý

- Xây dựng kế hoạch hoạt động ngoại khóa chương điện từ lớp 9 THCS gồm: ngoại khóa “Hội vui Vật lý”, ngoại khóa “ sáng tạo trẻ”

5 Cấu trúc đề tài

Đề tài gồm 47 trang Có cấu trúc như sau:

Ngoài phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo, phụ lục Phần nội dung của

đề tài được trình ày theo a chương:

Chương 1: Cơ sở lí luận về việc tổ chức hoạt động ngoại khóa vật lí ở trường phổ thông

Chương 2: Tổ chức hoạt động ngoại khóa vật lí về điện từ lớp 9

Chương 3: Thực nghiệm sư phạm

4

Chương 1

CƠ SỞ LÍ LUẬN VỀ VIỆC TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG NGOẠI KHOÁ VẬT LÍ Ở TRƯỜNG PHỔ THÔNG 1.1 Các hình thức dạy học Vật lí ở trường phổ thông.[4]

1.1.1 Khái niệm về hình thức tổ chức dạy học

Hình thức tổ chức dạy học là hình thức vận động của nội dung dạy học cụ thể

trong không gian, địa điểm và những điều kiện xác định nhằm thực hiện nhiệm vụ và mục tiêu dạy học

1.1.2 Mối quan hệ giữa hình thức dạy học với các yếu tố khác của hoạt động dạy học

- Hình thức dạy học là hình thức vận động của từng nội dung dạy học cụ thể, nó phản ánh quy mô, địa điểm và thành phần của học sinh tham gia vào đơn vị nội dung dạy học đó

+ Tức là vị trí, ố trí không gian dạy học, số lượng học sinh có mặt trong một ài học

- Hình thức dạy học khác nhau chủ yếu tùy theo mối quan hệ giữa việc dạy học

có tính tập thể hay tính cá nhân, vào mức độ tính tự lực nhận thức của HS, sự chỉ đạo chuyên iệt của giáo viên, chế độ làm việc, thành phần học sinh địa điểm và thời gian học tập

- M i lớp m i không gian và đối tượng học sinh như thế nào thì người truyền thụ

có những cách hình thức tổ chức dạy học khác nhau, không theo một trình tự cố định

về mọi mặt

- Hình thức tổ chức dạy học có quan hệ chặt chẽ với các thành tố khác của quá trình dạy học như: mục đích và nhiệm vụ dạy học, phương pháp và phương tiện dạy học, thầy với hoạt động dạy, trò với hoạt động học, kết quả dạy học

1.1.3 Phân loại các hình thức dạy học

Dạy học Vật lí ở trường phổ thông hiện nay thường sử dụng những hình thức dạy học là: bài lên lớp, ngoại khóa và tự học ở nhà Đặc trưng cơ ản của các hình thức dạy học này như sau:

- Dạy học ngoại khóa là hình thức dạy học ngoài giờ lên lớp, góp phần làm cho quá trình dạy học thêm phong phú toàn diện, nó có những đặc trưng đó là: dựa trên tính tự nguyện của học sinh, có sự hướng dẫn của giáo viên; số lượng học sinh tham gia không hạn chế; việc đánh giá kết quả thông qua sản phẩm học sinh làm được, thông qua sự hứng thú, tích cực, tính sáng tạo của học sinh

- Tự học ở nhà là học sinh tự thực hiện những nhiệm vụ học tập do giáo viên giao cho Trong quá thực hiện nhiệm vụ, học sinh không có sự hướng dẫn của giáo viên; giáo viên đánh giá kết quả của hoạt động tự học thông qua mức độ hoàn thành công việc của học sinh Nội dung tự học cũng rất đa dạng, tùy thuộc nội dung chương trình và đối tượng học sinh

Theo quan điểm hiện đại về dạy học (dạy học bằng hoạt động, thông qua hoạt động) thì việc tổ chức dạy học thực chất là tổ chức cho người học hoạt động tự lực thông qua đó mà chiếm lĩnh tri thức, kĩ năng, phát triển năng lực và hình thành thái độ

Trong m i hình thức tổ chức dạy học lại có nhiều cách thức tổ chức hoạt động của người học Lựa chọn hình thức tổ chức hoạt động nào là tùy thuộc vào mục đích, nội dung, phương tiện dạy học và trình độ người học M i hình thức tổ chức dạy học

có ưu điểm riêng, đáp ứng được việc thực hiện một số mặt trong mục tiêu chung của dạy học Việc phối hợp khéo léo, hài hòa các hình thức tổ chức dạy học sẽ mang lại hiệu quả cao cho hoạt động dạy học

Trong phạm vi đề tài này, chúng tôi tập trung nghiên cứu về hình thức dạy học ngoại khóa

1.2.1 Vị trí, vai trò của hoạt động ngoại khóa Vật lí [4], [5]

Hoạt động ngoại khóa là một trong ba hình thức dạy học chủ yếu ở trường phổ thông hiện nay Hoạt động ngoại khóa nói chung và hoạt động ngoại khóa Vật lí nói riêng có vai trò vô cùng quan trọng trong việc giáo dục học sinh trên tất cả các mặt, cụ thể:

- Về nâng cao chất lượng kiến thức: hoạt động ngoại khóa giúp học sinh củng

cố, đào sâu, mở rộng những tri thức đ được học ở trên lớp, bổ sung những vấn đề chưa được đặt ra trong chương trình chính khóa, tăng cường tính thực tiễn, tính thời

sự, tính xã hội cho nội dung bài học Bên cạnh đó, nó còn giúp học sinh vận dụng kiến thức đ học vào thực tế, tạo điều kiện để học đi đôi với hành, nối liền kiến thức trên bục giảng với thực tiễn đời sống

- Về rèn luyện kĩ năng: hoạt động ngoại khóa rèn luyện cho học sinh kĩ năng phân tích, kĩ năng giải quyết vấn đề, kĩ năng thực nghiệm, kĩ năng làm việc tập thể, kỹ năng sống, tổ chức, giao tiếp, định hướng nghề nghiệp,

- Về phát triển tư duy: Hoạt động ngoại khóa rèn luyện và phát triển các năng lực tư duy của học sinh như: tư duy logic, tư duy trừu tượng, tư duy sáng tạo…

- Về giáo dục tinh thần thái độ: Hoạt động ngoại khóa làm cho quá trình dạy bộ môn thêm phong phú, đa dạng, làm cho việc học tập của học sinh thêm lôi cuốn, sinh động, vì vậy có tác dụng khơi dậy niềm say mê hứng thú học tập, thực hành, lòng ham hiểu biết, yêu khoa học và phát huy tính tích cực, chủ động sáng tạo của học sinh

Hoạt động ngoại khóa cũng góp phần giáo dục tính tổ chức, tính kế hoạch, tinh thần làm chủ và hợp tác trên cơ sở những hoạt động thực tế

7

Ngoài ra hoạt động ngoại khóa còn giúp học sinh có thể hiểu sâu hơn về những giá trị văn hóa, truyền thống của cha ông, của quê hương, đất nước, nâng cao nhận thức về các vấn đề xã hội

Như vậy hoạt động ngoại khóa đóng một vai trò rất quan trọng trong việc bổ sung các kiến thức, kĩ năng và kinh nghiệm sống cho học sinh, giúp học sinh hoàn thiện và phát triển toàn diện nhân cách, cân đối về trí tuệ, đạo đức, thể dục, thẩm mỹ

1.2.2 Các đặc điểm của hoạt động ngoại khóa [4], [5]

Hoạt động ngoại khóa về Vật lí nói riêng và hoạt động ngoại khóa tất cả các môn học nói chung có những đặc điểm cơ ản như:

- Được thực hiện ngoài giờ học, không mang tính bắt buộc mà học sinh tham gia tự nguyện, số lượng không hạn chế, tùy thuộc vào hứng thú, sở thích, nguyện vọng

của m i học sinh

- Có thể được tổ chức dưới nhiều dạng: dạng tập thể cả lớp, dạng theo nhóm năng khiếu, dạng học tập, dạng vui chơi, dạng thường kì, dạng đột xuất nhân những dịp kỉ niệm hay lễ hội

- Nội dung ngoại khóa rất đa dạng, bao gồm cả mặt văn hóa, khoa học công nghệ, thể dục thể thao, kĩ thuật…nhằm giúp học sinh mở rộng, đào sâu, làm phong phú thêm những kiến thức đ được học trong giờ nội khóa của môn học tương ứng

- Cách đánh giá kết quả không thông qua điểm số mà thông qua những biểu hiện trong quá trình tham gia hoạt động và sản phẩm của học sinh …

- Học sinh được giao lưu với nhau, có thể phát huy tính năng động, sáng tạo của mình mà không bị hạn chế bởi những căng thẳng như trong giờ học trên lớp

1.2.3 Nội dung ngoại khóa về Vật lí [7], [8]

Nội dung ngoại khóa Vật lí ở trường phổ thông rất đa dạng nhưng có thể chia

thành hai nội dung chính: lí thuyết và thực nghiệm Cụ thể đó là các nội dung như:

- Nghiên cứu những kiến thức lí thuyết về Vật lí và kĩ thuật

- Nghiên cứu, tìm hiểu những ứng dụng của Vật lí trong đời sống, kĩ thuật

- Thiết kế, chế tạo dụng cụ và làm thí nghiệm Vật lí

Do chương trình học nội khóa của học sinh đ rất nặng nề với nhiều môn học khác nhau nên theo chúng tôi nội dung của hoạt động ngoại khóa Vật lí nên tập trung vào

8

những kiến thức nằm trong phạm vi chương trình Vật lí THCS, hoạt động ngoại khóa gắn với nội khóa nhằm mục đích giúphọc sinh củng cố, đào sâu, mở rộng kiến thức, rèn luyện các kĩ năng cơ ản, phát huy tính tích cực và phát triển năng lực sáng tạo Trong chương trình Vật lí THCS, học sinh được học: Cơ học – Nhiệt học – Điện học –Quang học Đó cũng chính là những nội dung cơ ản của hoạt động ngoại khóa

Có thể tiến hành ngoại khóa với từng phần hoặc tổng hợp các phần của chương trình Ngoài ra, với một số nội dung chưa có điều kiện đưa vào chương trình Vật lí phổ thông hoặc chưa có điều kiện tìm hiểu kĩ như: Thiên văn học, Vật lí hiện đại, các ứng dụng của Vật lí trong kĩ thuật- công nghệ, nội dung giáo dục kĩ thuật tổng hợp, giáo dục môi trường…thì tổ chức hoạt động ngoại khóa là một biện pháp để bổ sung những kiến thức cần thiết đó cho học sinh, giúp học sinh tăng hiểu biết và yêu thích môn học hơn

Trong phạm vi đề tài nghiên cứu này, chúng tôi dự định tổ chức hoạt động ngoại khóa cho học sinh lớp 9THCS với nội dung chủ yếu là các hoạt động thực nghiệm của học sinh về phần điện từ

1.2.4 Các hình thức tổ chức hoạt động ngoại khóa Vật lí [4], [7]

Chúng tôi thấy việc chia ra các hình thức ngoại khóa chỉ là tương đối, có thể dựa theo số lượng học sinh tham gia, cũng có thể theo nội dung ngoại khóa , có thể hình thức này ao gồm cả hình thức tổ chức khác Hiện nay, người ta thường tổ chức hoạt động ngoại khóa theo những hình thức sau:

+ Hoạt động ngoại khóa ở nhà trường:

 Hội thi Vật lí

 Hội vui Vật lí

 Chuyên đề Vật lí

 Tổ chức câu lạc bộ (nhóm) Vật lí

 Viết báo nội bộ về Vật lí

+ Hoạt động ngoại khóa ở nhà: Tham gia thiết kế, chế tạo dụng cụ và tiến hành các thí nghiệm với các dụng cụ đ chế tạo

+ Hoạt động ngoại khóa ở các nơi khác: Tham quan các công trình kĩ thuật, ứng dụng Vật lí

9

Căn cứ từ tình hình thực tế hiện nay khi dạy học phần điện từ ở chương trình Vật

lí lớp 9 THCS là: thời gian dạy học nội khóa còn hạn chế, trang thiết bị thí nghiệm chưa đầy đủ để tất cả các học sinh đều được tham gia tiến hành thí nghiệm, việc dạy học trên lớp chưa tăng cường hoạt động, phát huy tính tích cực và phát triển năng lực sáng tạo của học sinh Vì vậy để bổ sung và khắc phục những hạn chế trong dạy học nội khóa, đề tài của chúng tôi dự kiến lựa chọn hình thức tổ chức ngoại khóa là: học sinh sẽ làm việc theo nhóm để tham gia thiết kế, chế tạo các dụng cụ thí nghiệm đơn giản và tiến hành thí nghiệm với các dụng cụ đ chế tạo được, hoạt động được kết hợp thực hiện cả ở trường và tại nhà Sau đó sẽ tổ chức một buổi để học sinh báo cáo các kết quả thực nghiệm kết hợp với thi tài hiểu biết về Vật lí

1.2.5 Phương pháp dạy ngoại khóa [4], [7]

Phương pháp dạy học hoạt động ngoại khóa Vật lí thường có tính mềm dẻo, không cứng nhắc, phụ thuộc vào nội dung của hoạt động ngoại khóa và trình độ của giáo viên cũng như học sinh.Tuy nhiên, để có tác dụng tích cực đối với hoạt động nhận thức của học sinh thì phương pháp dạy học ngoại khóa chủ yếu cũng phải là phương pháp dạy học phát hiện và giải quyết vấn đề Các nội dung dạy học được đưa ra dưới dạng những nhiệm vụ nhận thức, những vấn đề và đặt học sinh vào tình huống phải vận dụng kiến thức và tư duy sáng tạo để giải quyết Việc giáo viên lựa chọn kiểu định hướng cho học sinh tùy thuộc vào khả năng và mức độ giải quyết vấn đề đặt ra của học sinh Theo tác giả Phạm Hữu Tòng, các kiểu định hướng hành động học của người dạy

và đặc điểm của nó là:

- Định hướng tái tạo: người dạy hướng học sinh vào việc huy động, áp dụng những kiến thức, cách thức hoạt động học sinh đ nắm được hoặc đ được người dạy chỉ ra một cách tường minh, để học sinh có thể thực hiện được nhiệm vụ mà họ đảm nhận

- Định hướng tìm tòi: giáo viên không chỉ ra một cách tường minh các kiến thức, cách thức hoạt động mà chỉ gợi ý để học sinh có thể tìm tòi, huy động hoặc xây dựng những kiến thức và cách thức hoạt động thích hợp để giải quyết nhiệm vụ mà họ đảm nhận Nghĩa là đòi hỏi học sinh tự xác định những hành động trong tình huống không phải là đ quen thuộc với họ

10

- Định hướng khái quát chương trình hóa: phối hợp các đặc điểm của cả hai kiểu định hướng trên, trong đó trước hết giáo viên cũng gợi ý cho học sinh tự tìm tòi nhưng chú ý giúp cho học sinh ý thức được đường lối khái quát của việc tìm tòi, giải quyết vấn đề và sự định hướng được chương trình hóa theo các ước hợp lí: từ tổng quát, tổng thể đến toàn bộ, riêng biệt; từ tìm tòi đến tái tạo

Chúng tôi vận dụng lí luận về phương pháp dạy học vào việc tổ chức hoạt động ngoại khóa như sau:

- Ban đầu chúng tôi giao nhiệm vụ cho cả lớp bằng cách nêu ra những vấn đề mang tính khái quát, những nhiệm vụ nhận thức chung bao trùm toàn bộ nội dung ngoại khóa và yêu cầu học sinh suy nghĩ, thảo luận trong cả lớp để tìm cách giải quyết vấn đề Sau đó chúng tôi mới giao cho học sinh các nhiệm vụ nhận thức cụ thể, m i nhiệm vụ là một vấn đề mà học sinh cần phải tự lực giải quyết Ở m i nhiệm vụ đó, giáo viên đều dự kiến những khó khăn mà học sinh sẽ gặp phải và sự hướng dẫn tương ứng của giáo viên

- Khi học sinh thực hiện nhiệm vụ và gặp khó khăn, sự hướng dẫn của giáo viên

sẽ theo các ước như sau: Ban đầu giáo viên định hướng học sinh tìm tòi, tự tìm ra các kiến thức hoặc cách thức cần áp dụng để giải quyết vấn đề Nếu học sinh không thể giải quyết với sự hướng dẫn an đầu thì giáo viên tổ chức định hướng khái quát chương trình hoá: gợi ý thêm, cụ thể hóa hơn, chi tiết hơn để từng ước thu hẹp phạm

vi, mức độ phải tìm tòi cho vừa sức học sinh, sau đó học sinh tự thực hiện nhiệm vụ được giao Nếu như học sinh vẫn không thực hiện được nhiệm vụ thì giáo viên chuyển dần sang kiểu định hướng tái tạo

- Giáo viên sử dụng phối hợp cả ba kiểu định hướng trong đó chủ đạo là định hướng tìm tòi để phát triển năng lực sáng tạo của học sinh nhưng cũng sử dụng kiểu định hướng khái quát chương trình hóa và định hướng tái tạo một cách phù hợp để nhiệm vụ vừa sức với học sinh, giúp học sinh có thể đạt tới đích nhằm đảm bảo tính tích cực trong học tập của các em

- Việc hướng dẫn của giáo viên trong dạy học ngoại khóa có thể thực hiện rất linh hoạt (có sự khác biệt so với trong dạy học nội khóa) đó là: giáo viên có thể không trực tiếp gặp mặt học sinh mà trao đổi, hướng dẫn gián tiếp qua điện thoại, hộp thư

11

điện tử…điều kiện về thời gian cũng rất thoải mái, vì vậy giáo viên sẽ hướng dẫn ở mức độ phù hợp để học sinh có thời gian suy nghĩ, tìm tòi thêm và tự mình giải quyết vấn đề đặt ra

1.2.6 Lập kế hoạch dạy học ngoại khóa môn Vật lí [7]

+ Bước 1: Lựa chọn chủ đề ngoại khoá

Căn cứ vào nội dung chương trình, mục tiêu dạy học và tình hình thực tế của dạy học nội khoá bộ môn, đặc điểm của học sinh và điều kiện của giáo viên cũng như của nhà trường để lựa chọn chủ đề của hoạt động ngoại khoá Việc lựa chọn này cần phải rõ ràng để có tác dụng định hướng tâm lí và kích thích sự tích cực, sự sẵn sàng của học sinh ngay từ đầu

+ Bước 2: Lập kế hoạch ngoại khoá

Khi lập kế hoạch ngoại khóa, giáo viên cần:

Xác định mục tiêu của hoạt động ngoại khóa gồm các mục tiêu: về tri thức, về rèn luyện kĩ năng, phát triển tư duy, về tình cảm, thái độ

Xác định nội dung ngoại khóa

Xác định đối tượng tham gia

Dự kiến hình thức tổ chức ngoại khóa

Dự kiến phương pháp dạy học, đặc biệt là dự kiến những khó khăn sai lầm của học sinh và hướng dẫn của giáo viên để giúp đỡ học sinh giải quyết những khó khăn đó

Dự kiến thời gian thực hiện các giai đoạn của hoạt động ngoại khóa

Dự kiến những công việc cần sự giúp đỡ của các lực lượng giáo dục khác

+ Bước 3: Tiến hành ngoại khoá theo kế hoạch

Khi tiến hành hoạt động ngoại khóa theo kế hoạch, giáo viên lưu ý những nội dung sau:

- Theo dõi học sinh thực hiện các nhiệm vụ để kịp thời giúp đỡ, động viên, khuyến khích các em, đồng thời phát hiện những vấn đề nảy sinh ngoài dự kiến để điều chỉnh sao cho phù hợp với kế hoạch đ đặt ra

- Đối với hoạt động có quy mô lớn như các hoạt động toàn lớp, toàn khối, giáo viên phải đóng vai trò là người tổ chức, điều khiển, hướng dẫn hoạt động Đặc biệt

- M i giai đoạn của hoạt động ngoại khóa cần thúc đẩy để học sinh cố gắng và quyết tâm thực hiện đúng kế hoạch về thời gian và nội dung công việc cần hoàn tất

+ Bước 4: Tổ chức cho học sinh báo cáo kết quả, rút kinh nghiệm, khen thưởng

- Sau khi học sinh hoàn thành các nhiệm vụ được giao, cần tổ chức cho các em báo

cáo nhiệm vụ và giới thiệu sản phẩm của nhóm mình với mọi người Đó là điều kiện để các

em thể hiện những kiến thức, kĩ năng các em đ thu được và kết quả quá trình hoạt động của mình trong đợt ngoại khóa, thể hiện sự sáng tạo, hiệu quả làm việc nhóm và các kĩ năng báo cáo, thuyết trình

- Việc đánh giá hiệu quả của hoạt động ngoại khóa phải dựa vào cả quả trình diễn ra hoạt động Giáo viên đánh giá hiệu quả của hoạt động ngoại khóa thông qua sự hứng thú, tính tích cực, những biểu hiện của sự sáng tạo, những nội dung kiến thức, kĩ năng, tình cảm thái độ mà học sinh đạt được và những sản phẩm của học sinh

- Giáo viên nhận xét, đánh giá quá trình tham gia hoạt động ngoại khóa của học sinh

và động viên, khích lệ, khen thưởng để học sinh tích cực hơn trong các hoạt động sau này

- Sau khi tổ chức hoạt động ngoại khóa, giáo viên phải đánh giá, rút kinh nghiệm, điều chỉnh nội dung, hình thức và phương pháp để những hoạt động ngoại khóa sau phù hợp và đạt hiệu quả cao hơn

Trên đây là quy trình tổ chức hoạt động ngoại khóa.Tuy nhiên, tùy thuộc vào nội dung ngoại khóa, yêu cầu giáo dục và hoàn cảnh của từng trường, từng lớp mà có thể vận dụng mềm dẻo các ước để hoạt động đạt hiệu quả cao nhất

13

Kết luận chương 1

Hoạt động ngoại khóa là một hình thức dạy học thuộc hệ thống các hình thức dạy học ở trường phổ thông hiện nay Hoạt động ngoại khóa góp phần h trợ cho học nội khóa trong việc củng cố, mở rộng, đào sâu kiến thức, vận dụng những kiến thức đ học vào thực tế cuộc sống và kĩ thuật, phát huy tính tích cực, sáng tạo của học sinh

Hoạt động ngoại khóa mang tính tự nguyện, có nội dung và hình thức đa dạng, gây được hứng thú cho người học, phương pháp tổ chức linh hoạt, mềm dẻo, có thể tùy thuộc vào tình hình nhà trường và học sinh để điều chỉnh cho phù hợp

Trong các hình thức tổ chức hoạt động ngoại khóa ở trường phổ thông hiện nay, hình thức tổ chức cho học sinh thiết kế, chế tạo dụng cụ và tiến hành các thí nghiệm

là hình thức đạt hiệu quả cao vì nó phù hợp với đặc thù bộ môn Vật lí là một môn khoa học thực nghiệm, đáp ứng được yêu cầu đổi mới dạy học hiện nay là lấy người học làm trung tâm, phát huy cao độ tính tích cực và phát triển năng lực sáng tạo của học sinh

Thông qua nghiên cứu cơ sở lí luận về việc tổ chức hoạt động ngoại khoá ở trường phổ thông, chúng tôi nhận thấy được rõ hơn vai trò quan trọng và tác dụng to lớn của hoạt động ngoại khoá trong việc thực hiện các mục tiêu dạy học

Những cơ sở lí luận về việc tổ chức hoạt động ngoại khóa; các yêu cầu đối với việc thiết kế, chế tạo, sử dụng các dụng cụ thí nghiệm đơn giản; tính tích cực và năng lực sáng tạo của học sinh trong học tập chính là những cơ sở để chúng tôi xây dựng quy trình hoạt động ngoại khóa từ việc lựa chọn nội dung đến hình thức tổ chức sao cho phù hợp với lí luận, phù hợp với thực tiễn dạy học hiện nay và đạt được hiệu quả cao nhất

 Mô tả được từ tính của nam châm vĩnh cửu

 Nêu được sự tương tác giữa các từ cực của hai nam châm

 Mô tả được cấu tạo của la bàn

 Mô tả được thí nghiệm: ƠXTET phát hiện từ tính của dòng điện

 Mô tả được cấu tạo của nam châm điện và nêu được vai trò của lõi sắt làm tăng tác dụng từ của nam châm điện

 Nêu được một số ứng dụng của nam châm điện và chỉ ra tác dụng của nam châm điện trong hoạt động của những ứng dụng này

 Phát biểu được quy tắc bàn tay trái về chiều của lực điện từ

 Mô tả được cấu tạo và nguyên tắc hoạt động của động cơ điện

 Mô tả được TN hoặc nêu được ví dụ về hiện tượng cảm ứng điện từ

 Nêu được dòng điện cảm ứng xuất hiện khi số đường sức từ xuyên qua tiết diện của cuộn dây dẫn kín biến thiên

 Mô tả được cấu tạo của máy phát điện xoay chiều có khung dây quay hoặc có nam châm quay

 Nêu được các máy phát điện đều biến đổi trực tiếp cơ năng thành điện năng

 Nêu được dấu hiệu chính phân biệt dòng điện xoay chiều với dòng điện một chiều

 Nhận biết được kí hiệu ghi trên ampe kế và vôn kế xoay chiều Nêu được ý nghĩa của các số chỉ khi các dụng cụ này hoạt động

 Nêu được công suất hao phí điện năng trên dây tải tỉ lệ nghịch với ình phương của hiệu điện thế ( hiệu dụng) đặt vào hai đầu đường dây

 Mô tả được cấu tạo của máy biến thế Nêu được hiệu điện thế giữa hai đầu của các cuộn dây của máy biến thế tỉ lệ thuận với số vòng dây của m i cuộn Mô tả được ứng dụng quan trọng của máy biến thế

15

2.1.2 K năng

 Xác định các từ cực của kim nam châm

 Xác định được tên các từ cực của một nam châm vĩnh cửu trên cơ sở biết các từ cực của một nam châm khác

 Giải thích được hoạt động của la bàn và biết sử dụng la àn để tìm hướng địa lý

 Giải thích được hoạt động của nam châm điện

 Biết dùng nam châm thử để phát hiện sự tồn tại của từ trường

 Vẽ được đường sức từ của nam châm thẳng, nam châm hình chữ U và của ống dây

có dòng điện chạy qua

 Vận dụng được quy tắc nắm tay phải để xác định chiều của đường sức từ trong lòng ống dây khi biết chiều dòng điện và ngược lại

 Vận dụng được quy tắc àn tay trái để xác định được một trong 3 yếu tố (chiều của đường sức từ, của dòng điện, và của lực điện từ) khi biết hai yếu tố kia

 Giải thích được nguyên tắc hoạt động (về mặt tác dụng lực và về mặt chuyển hóa năng lượng) của động cơ điện một chiều

 Giải thích được các bài tập định tính về nguyên nhân gây ra dòng điện cảm ứng

 Giải thích được nguyên tắc hoạt động của máy phát điện xoay chiều có khung dây quay hoặc có nam châm quay

 Giải thích được vì sao có sự hao phí điện năng trên dây tải điện

 So sánh được tác dụng từ của dòng điện xoay chiều và dòng điện một chiều

 Giải thích được nguyên tắc hoạt động của máy biến thế

2.1.3 Thái độ:

 Yêu thích môn học, có ý thức thu thập thông tin

 Ham thích tìm hiểu hiện tượng vật lý

 Trung thực, cẩn thận, khéo léo trong thao tác TN

 Thực hiện an toàn về điện, yêu thích môn học

 Thấy được vai trò to lớn của Vật lý học, từ đó có ý thức học tập, yêu thích môn học

 Ham hiểu biết,nghiêm túc

16

2.2 Nội dung chính của chương điện từ lớp 9 [1], [7]

2.2.1 Nam châm vĩnh cửu

* Đặc điểm:

- Hút sắt hoặc bị sắt hút (ngoài ra còn hút niken, co an…)

- Luôn có hai cực, cực Bắc (N) sơn đỏ và cực Nam (S) sơn xanh hoặc trắng

- Nếu để hai nam châm lại gần nhau thì các cực cùng tên đẩy nhau, các cực khác tên hút nhau

* Kim nam châm: Luôn chỉ hướng Bắc-Nam địa lý (la bàn)

* Ứng dụng: Kim nam châm, la àn, Đi-na-mô xe đạp, Loa điện (loa điện có cả hai loại nam châm), động cơ điện đơn giản, máy phát điện đơn giản…

2.2.2 Tác dụng từ của dòng điện – Từ trường

* Thí nghiệm ơxtet: Đặt dây dẫn song song với kim nam châm Cho dòng điện chạy

qua dây dẫn, kim nam châm bị lệch khỏi vị trí an đầu  có lực tác dụng lên kim nam châm (lực từ)

* Kết luận: Dòng điện chạy qua dây dẫn thẳng hay dây dẫn có hình dạng bất kì đều

gây ra tác dụng lực (lực từ) lên kim NC đặt gần nó Ta nói dòng điện có tác dụng từ

* Từ trường: là không gian xung quanh NC, xung quanh dòng điện có khả năng tác

dụng lực từ lên kim nam châm đặt trong nó

* Cách nhận biết từ trường: Nơi nào trong không gian có lực từ tác dụng lên kim

nam châm (làm kim nam châm lệch khỏi hướng Bắc-Nam) thì nơi đó có từ trường

2.2.3 Từ phổ - đường sức từ

a Từ phổ:

Là hình ảnh cụ thể về các đường sức từ, có thể thu được từ phổ bằng rắc mạt sắt lên tấm nhựa trong đặt trong từ trường và gõ nhẹ

b Đường sức từ (ĐST):

- M i ĐST có 1 chiều xác định Bên ngoài nam châm các đường sức từ có chiều đi

ra từ cực Bắc (N), đi vào cực Nam (S) của nam châm

- Nơi nào từ trường càng mạnh thì đường sức từ dày, nơi nào từ trường càng yếu thì đường sức từ thưa

17

2.2.4 Từ trường của ống dây có dòng điện chạy qua

a Từ phổ, đường sức từ của ống dây có dòng điện chạy qua:

- Từ phổ ở bên ngoài ống dây có dòng điện chạy qua và bên ngoài thanh NC là giống nhau

- Trong lòng ống dây cũng có các đường mạt sắt được sắp xếp gần như song song với nhau

b Quy tắc nắm tay phải:

Nắm bàn tay phải, rồi đặt sao cho bốn ngón tay hướng theo chiều dòng điện chạy qua các vòng dây thì ngón tay cái choãi ra chỉ chiều của đường sức từ trong lòng ống dây

2.2.5 Sự nhiễm từ của sắt, thép – nam châm điện

a Sự nhiễm từ của sắt thép:

- Sắt, thép, niken, côban và các vật liệu từ khác đặt trong từ trường, đều bị nhiễm từ

- Sau bị đ ị nhiễm từ, sắt non không giữ được từ tính lâu dài, còn thép thì giữ được từ tính lâu dài

b Nam châm điện:

- Cấu tạo: Cuộn dây dẫn, lõi sắt non

- Các cách làm tăng lực từ của nam châm điện:

+ Tăng cường độ dòng điện chạy qua các vòng dây

+ Tăng số vòng dây của cuộn dây

2.2.6 Ứng dụng của nam châm điện:

Ampe kế, rơle điện từ, rơle dòng, loa điện (loa điện có cả hai loại nam châm), máy phát điện kĩ thuật, động cơ điện trong kĩ thuật, cần cẩu, thiết bị ghi âm, chuông điện…

a Tác dụng của từ trường lên dây dẫn có dòng điện:

Dây dẫn có dòng điện chạy qua đặt trong từ trường, không song song với đường sức

từ thì chịu tác dụng của lực điện từ

b Quy tắc bàn tay trái

- Đặt bàn tay trái sao cho các đường sức từ hướng vào lòng bàn tay, chiều từ cổ tay đến tay giữa hướng theo chiều dòng điện thì ngón tay cái choãi ra 900

chỉ chiều của lực điện từ

2.2.8 Động cơ điện 1 chiều

a Cấu tạo động cơ điện một chiều đơn giản

- Động cơ điện có hai bộ phận chính là nam châm tạo ra từ trường (Bộ phận đứng yên – Stato) và khung dây dẫn cho dòng điện chạy qua (Bộ phận quay – Rôto)

- Chuyển hóa năng lượng: Điện năng -> cơ năng

b Động cơ điện một chiều trong kĩ thuật

- Trong động cơ điện kĩ thuật, bộ phận tạo ra từ trường là nam châm điện (Stato)

- Bộ phận quay (Rôto) của động cơ điện kĩ thuật gồm nhiều cuộn dây đặt lệch nhau

và song song với trục của một khối trụ làm bằng các lá thép kĩ thuật ghép lại

2.2.9 Hiện tượng cảm ứng điện từ

a Cấu tạo và hoạt động của đinamô ở xe đạp

- Cấu tao: Nam châm và cuộn dây dẫn

- Hoạt động: Khi núm quay thì nam châm quay theo, xuất hiện dòng điện trong cuộn dây làm đèn sáng

b Dùng nam châm để tạo ra dòng điện:

c Hiện tượng cảm ứng điện từ:

- Khi số đường sức từ xuyên qua tiết diện S của cuộn dây biến thiên, trong cuộn dây

xuất hiện dòng điện Dòng điện đó gọi là dòng điện cảm ứng Hiện tượng xuất hiện dòng điện cảm ứng gọi là hiện tượng cảm ứng điện từ

- Có thể dùng 2 đèn LED mắc song song ngược chiều vào 2 đầu cuộn dây để phát hiện sự đổi chiều của dòng điện cảm ứng, vì đèn LED chỉ sáng khi dòng điện chạy qua

đèn theo 2 chiều xác định

2.2.10 Dòng điện xoay chiều:

- Dòng điện cảm ứng trong cuộn dây dẫn kín đổi chiều khi số đường sức từ xuyên qua tiết diện S của cuộn dây đang tăng mà chuyển sang giảm hoặc ngược lại đang

giảm chuyển sang tăng Dòng điện luân phiên đổi chiều gọi là dòng điện xoay chiều

- Khi cho cuộn dây dẫn kín quay trong từ trường của nam châm hay cho nam châm quay trước cuộn dây dẫn thì trong cuộn dây xuất hiện dòng điện cảm ứng xoay chiều

2.2.11 Máy phát điện xoay chiều:

- Máy phát điện xoay chiều có hai bộ phận chính là nam châm và cuộn dây dẫn Một trong hai bộ phận đó đứng yên gọi là stato, bộ phận còn lại quay gọi là rôto

- Có hai loại máy phát điện xoay chiều:

+ Loại 1: Khung dây quay (Rôto) thì có thêm bộ góp (hai vành khuyên nối với hai đầu dây, hai vành khuyên tì lên hai thanh quét, khi khung dây quay thì vành khuyên quay còn thanh quét đứng yên) Loại này chỉ khác động cơ điện một chiều ở bộ góp (cổ góp) Ở máy phát điện một chiều là hai bán khuyên tì lên hai thanh quét

+Loại 2: Nam châm quay (nam châm này là nam châm điện)_Rôto

- Khi rôto của máy phát điện xoay chiều quay được 1vòng thì dòng điện do máy sinh ra đổi chiều 2 lần Dòng điện không thay đổi khi đổi chiều quay của rôto