Bài giảng Môi trường và con người: Chương 4 - ĐH Bách Khoa TP.HCM

Bài giảng Môi trường và con người: Chương 4 Chính sách, công cụ, hệ thống quản lý môi trường và tài nguyên cung cấp cho người học những kiến thức như: Chính sách môi trường và tài nguyên; Các công cụ quản lý môi trường và tài nguyên; Hệ thống quản lý nhà nước về môi trường và tài nguyên Việt Nam.

CHƯƠNG 4:

CHÍNH SÁCH, CÔNG CỤ &

HỆ THỐNG QUẢN LÝ MÔI TRƯỜNG VÀ TÀI NGUYÊN

1

4.1 Chính sách MT&TN

4.1.1 Khái niệm

4.1.2 Chu trình chính sách

4.1.3 Chính sách môi trường

4.1.3 Chính sách môi trường tại Việt Nam

4.2 Các công cụ quản lý MT&TN

4.2.1 Công cụ ra lệnh & kiểm soát

4.2.2 Công cụ kinh tế

4.2.3 Công cụ truyền thông

4.2.4 Công cụ khoa học-công nghệ

4.3 Hệ thống QLNN về MT&TN Việt Nam 2

NỘI DUNG

• Chính sách là những sách lược và kế hoạch cụ thể nhằm đạt một mục đích nhất định, dựa vào đường lối chính trị chung và tình hình thực tế mà đặt ra

(Từ điển Tiếng Việt phổ thông, 2002)

TRÌNH TỰ THỰC HIỆN

CHIẾN LƯỢC MÔI TRƯỜNG

4

CHÍNH SÁCH CHIẾN LƯỢC QUY HOẠCH KẾ HOẠCH CHƯƠNG TRÌNH

DỰ ÁN

4.1.2 CHU TRÌNH CHÍNH SÁCH

5

XÁC ĐỊNH VẤN ĐỀ

HÌNH THÀNH CHÍNH SÁCH

THỰC THI CHÍNH SÁCH

ĐÁNH GIÁ CHÍNH SÁCH

Các vấn đề mới

nảy sinh

Chẩn đoán vấn đề Nâng cao nhận thức Phân tích, tổng hợp, dự báo

Điều chỉnh chính sách So sánh mục tiêu

Hình CHU TRÌNH CHÍNH SÁCH MÔI TRƯỜNG

4.1.3 CHÍNH SÁCH MÔI TRƯỜNG

Đối tượng của CSMT là duy trì tình trạng môi trường theo những cách sau:

 Những thiệt hại môi trường hiện hữu được giảm và loại trừ,

 Những tác động có hại cho con người và môi trường phải được ngăn chận,

 Những hiểm họa cho con người, động thực vật, thiên nhiên, môi trường: không khí, nước, đất, phải được giảm thiểu, và

 Những vùng/không gian dự trữ được đảm bảo cho sự phát triển của thế hệ tương lai, cho tính đa dạng của các loài và vùng nông thôn

> việc bảo vệ môi trường phải được hiểu như một nhiệm vụ liên ngành (cross-sectional task).

6

CHÍNH SÁCH MÔI TRƯỜNG

7

Những nguyên tắc cơ bản:

 Nguyên tắc phòng ngừa (precautionary principle)

 Nguyên tắc người gây ô nhiễm phải trả tiền (polluter-pay

principle), người sử dụng tài nguyên phải trả tiền

 Nguyên tắc hợp tác (principle of cooperation)

> tính tự nguyện trong nền kinh tế thị trường xã hội định hướng sinh thái, và sử dụng những khuyến khích kinh tế để mang đến những đổi mới

4.1.4 Chính sách BVMT Việt Nam

1 Khuyến khích, tạo điều kiện thuận lợi để mọi tổ chức, cộng

đồng dân cư, hộ gia đình, cá nhân tham gia hoạt động bảo vệ môi trường

2 Đẩy mạnh tuyên truyền, giáo dục, vận động, kết hợp áp dụng với các biện pháp hành chính, kinh tế và các biện pháp khác để xây dựng ý thức tự giác, kỷ cương trong hoạt động bảo vệ môi trường

3 Sử dụng hợp lý, tiết kiệm tài nguyên thiên nhiên, phát triển năng lượng sạch, năng lượng tái tạo, đẩy mạnh tái chế, tái sử dụng và giảm thiểu chất thải

4 Ưu tiên giải quyết các vấn đề môi trường bức xúc, tập trung xử lý các cơ sở gây ô nhiễm môi trường nghiêm trọng, phục hồi môi trường ở các khu vực bị ô nhiễm, suy thoái, chú trọng bảo vệ môi trường đô thị, khu dân cư

6 Ưu đãi về đất đai, thuế, hỗ trợ tài chính cho các hoạt động bảo vệ môi trường và các sản phẩm thân thiện với môi trường, kết hợp hài hòa giữa bảo vệ và sử dụng có hiệu quả các thành phần môi trường cho phát triển

7 Tăng cường đào tạo nguồn nhân lực, khuyến khích nghiên cứu, áp dụng và chuyển giao các thành tựu khoa học và công nghệ về bảo vệ môi trường, hình thành và phát triển ngành công nghiệp môi trường

8 Mở rộng và nâng cao hiệu quả hợp tác quốc tế, thực hiện đầy đủ các cam kết quốc tế về bảo vệ môi trường, khuyến khích tổ chức, cá nhân tham gia thực hiện hợp tác quốc tế về bảo vệ môi trường

9 Phát triển kết cấu hạ tầng bảo vệ môi trường, tăng cường, nâng cao năng lực quốc gia về bảo vệ môi trường theo hướng chính quy, hiện đại

4.2 CÁC CÔNG CỤ QL MT&TN

4.2.1 MỆNH LỆNH VÀ KIỂM TRA (Command and Control)

10

CAC = động lực pháp lý, biện pháp định chế nhằm thúc đẩy sự tuân thủ trực tiếp về BVMT của đối tượng gây ô nhiễm,

thông qua:

- điều tiết các qúa trình hay sản phẩm được sử dụng,

- cấm hoặc hạn chế việc thải ra một số chất ô nhiễm

- giới hạn hoạt động trong những thời gian/ không gian nhất

định

MỆNH LỆNH VÀ KIỂM TRA (CAC)

11

Hình thức:

•Giấy phép hay sự chấp thuận về mặt môi trường

•Các quy định, nghị định

•Các tiêu chuẩn/quy chuẩn

- Quy chuẩn về chất lượng môi trường

- Quy chuẩn thải

MỆNH LỆNH VÀ KIỂM TRA (CAC)

12

Thuận lợi:

 Phương pháp truyền thống;

 Hoặc tuân theo hoặc không, nếu không thì có các biện pháp xử lý;

 Xử lý bình đăûng

Khó khăn:

 Không linh động;

 Cần xác định được đối tượng; Chi phí hành chính cao; Nỗ lực lớn từ các cơ quan QLMT;

 Khơng kích thích DN thay đổi cơng nghệ mới

4.2.2 CÔNG CỤ KINH TẾ (economic instruments)

13

Hoạt động thông qua khuyến khích hơn là cưỡng chế ->

linh hoạt, chi phí thấp hơn

a) Phân định lại các quyền sở hữu tài sản

TL: Việc phân định tài sản do thị trường quyết định

KK: Vấn đề chính trị; khả năng phân phối không công bằng

b) Công cụ thuế

* Thuế/phí môi trường

•Phí phát thải: phí phải trả cho việc xả thải vào môi trường &

dựa trên khối lượng và/hoặc chất lượng của chất thải

Ví dụ: Phí nước thải sản xuất/sinh hoạt

CÔNG CỤ KINH TẾ (economic instruments)

14

Phí sản phẩm: phí đánh trên giá sản phẩm đang gây ô nhiễm

trong giai đoạn sản xuất hoặc tiêu thụ hoặc trên hệ thống tổ chức để bán chúng Dựa trên một số tính chất nào đó của sản phẩm hoặc chính bản thân sản phẩm

TL: - Tạo nguồn thu tốt

- Thực thi dễ

- Thay đổi nhanh chóng hành vi

KK: - Có thể gây bất lợi chính trị, gánh nặng tài chính cho người chịu thuế, đặc biệt cho nhóm thu nhập thấp

- Thu nhập từ thuế có thể sử dụng vào mục đích khác

- Khó xác định mức thuế đúng

CÔNG CỤ KINH TẾ (economic instruments)

- Giảm biểu thuế hải quan

TL: - Đáp ứng tức thời của đối tượng, ít gặp phản kháng KK:

- Bị lạm dụng

- Khó hủy bỏ

- Vi phạm nguyên tắc PPP

CÔNG CỤ KINH TẾ (economic instruments)

16

d) Đặt cọc và cơ cấu đặt cọc-hoàn trả

Công cụ kinh tế nhằm chuyển trách nhiệm kiểm soát ô nhiễm, điều khiển và thực thi quy định qua tay người sản xuất và tiêu thụ phải đóng tiền trước, đảm bảo khắc phục thiệt hại có thể xảy

ra

Đặt cọc:

-> khai thác rừng, quặng mỏ,…

TL: - Giảm chi cho việc thu dọn & phục hồi

- Đảm bảo nguồn tài chính phục hồi tổn thất môi trường

KK: - Cần thông tin & khả năng điều hành

- Aùp dụng cho một số khu vực hạn chế

CÔNG CỤ KINH TẾ (economic instruments)

17

Cơ cấu đặt cọc-hoàn trả:

-> Khuyến khích trả lại các sản phẩm phụ trong sản xuất hoặc tiêu thụ để được xử lý hoặc tái sinh và sử dụng an toàn hoặc chi phí cho việc thu hồi gửi trả lại do người khác thực hiện

TL: - Sử dụng một lực lượng lao động tập trung, giá rẻ

- Aùp dụng rộng rãi (bao bì nước uống, acquy xe, đồ nhựa,…) có khả năng tái chế hoặc độc hại phải qua xử lý KK: - Cần sự đồng thuận của một hệ thống liên quan (chính quyền-doanh nghiệp-người tiêu dùng)

- Phụ thuộc khả năng công nghệ

CÔNG CỤ KINH TẾ (economic instruments)

18

e) Trao đổi buôn bán giấy phép, quyền gây ô nhiễm

Một tổng mức phát thải được quy định cho một lưu vực/khu vực không gian/quốc gia và được phân bổ cho các DN ô nhiễm, theo mức công suất hoặc mức phát thải hiện tại -> DN giữ được mức phát thải dưới mức cho phép được quyền bán thặng dư phân bổ này -> tạo nên thị trường quota

TL: - Đạt được việc giảm phát thải mong muốn

- Khích lệ nâng cao hiệu suất và phát triển công nghệ sạch

- Chính phủ & NGOs có thể tác động đến thị trường để cải thiện chất lượng môi trường

KK: - Trình độ & chi phí quản lý cao; tốn kém khi thiết lập

- Thường chỉ kiểm soát được không hơn một chất ô nhiễm

CÔNG CỤ KINH TẾ (economic instruments)

19

f) Giao trách nhiệm

Tạo hành vi trách nhiệm bằng cách thiết lập trách nhiệm pháp lý (Hợp đồng, chứng thư cam kết) về:

- Gây hại cho nguồn tài nguyên;

- Gây hại môi trường;

- Không tuân thủ luật và quy định; …

Đe dọa dùng khởi tố để bù đắp các thiệt hại xảy ra -> khuyến khích ngăn ngừa khi số thanh toán thiệt hại vượt quá khoản lợi khi không tuân thủ quy chế

4.2.3 CÔNG CỤ TRUYỀN THÔNG/THUYẾT PHỤC

(communication instruments)

20

Đưa nhận thức cảnh báo môi trường và trách nhiệm môi trường vào từng quyết định bằng cách gây áp lực và (hoặc) thuyết phục trực tiếp hoặc gián tiếp > hợp tác và thỏa thuận với các đối tượng gây ô nhiễm Công cụ truyền thông:

- Vấn đề thông tin & cảnh báo (khía cạnh truyền thông)

- Vấn đề tổ chức & quản lý (khía cạnh cấu trúc)

CÔNG CỤ TRUYỀN THÔNG/THUYẾT PHỤC

(communication instruments)

21

Phân loại:

- Lọai công cụ thông tin “một chiều”: tuyên

truyền (‘đọc’; ‘nghe’;‘xem’), nhãn sinh

thái

- Lọai công cụ “hai chiều” như các hệ

thống quản trị môi trường, các thỏa ước,

thảo luận, thương lượng

- Thông tin môi trường phải hướng dẫn các biện pháp biến tư duy thành hành động thực tế BVMT

- Chịu tác động của áp lực xã hội (phong trào, NGOs, media, )

- Vai trò của chính phủ: Cung cấp thông tin, tổ chức các chiến

dịch tuyên truyền-giáo dục, đưa ra các báo cáo môi trường

- Cần phải duy trì việc giám sát để theo dõi kết qủa thực hiện

Thuận lợi:

- Có sự hợp tác và thỏa thuận với các đối tượng gây ô nhiễm;

Thường được các nhóm mục tiêu tiếp nhận tốt;

- Hành vi trách nhiệm môi trường được chuyển cho nhóm mục

* Khó khăn

- Giải pháp tốn kém; dựa trên tính tự nguyệân nên không dự

kiến được hiệu quả;

- Khó có bất cứ hình thức phạt nặng nào nếu các nhóm đối

tượng không thực hiện thỏa thuận;

- Do ảnh hưởng của nhóm đối tượng, các chỉ tiêu thường được thiết lập ở mức độ thấp và cần có sự nhất trí về các chỉ tiêu để có được hiệu qủa trong việc thực hiện chính sách;

- Nhóm đối tượng trong khi không chấp hành các thỏa thuận, vẫn được hưởng lợi qua sự cải thiện môi trường chung do nỗ lực họat động của những người khác;

- Có thể chỉ thành công đặc biệt ở những nền kinh tế nhỏ, vì ở đó có sự tiếp xúc trực tiếp nhiều hơn giữa những người lập

chính sách và các đối tượng

23

4.2.4 CÔNG CỤ KHOA HỌC & CÔNG NGHỆ

Các công cụ KH&CN hỗ trợ công tác quản lý

MT&TN hiệu quả hơn

• Hệ thống thông tin địa lý (GIS)

• Sử dụng ảnh viễn thám (remote sensing)

• Thiết bị quan trắc (monitoring), giám sát

(supervising) tự động & bán tự động

• Mô hình hóa (modelling)

• …

24

Sở Tài nguyên và Môi trường

Chi cục BVMT

Cục Cảnh sát Môi trường C49

Sở Công an

PC 49

Hình : Tổ chức quản lý nhà nước liên quan QL MT&TN

26