Mặc dù có những khó khăn như vậy nhưng xét thấy sự hữu ích và những tính năng tuyệt vời của Gapminder và khả năng to lớn sử dụng công cụ này để tiến hành GDBĐKH theo quan điểm GDPTBV tro[r]
Trang 1CÔNG TRÌNH DỰ THI SINH VIÊN NGHIÊN CỨU KHOA HỌC
NĂM 2012
Tên công trình: “ Sử dụng Gapminder như một công cụ hữu hiệu để
GDBĐKH trong dạy học Địa lý 11 THPT”
Thuộc nhóm ngành: Khoa học giáo dục
Trang 2TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI
CÔNG TRÌNH DỰ THI SINH VIÊN NGHIÊN CỨU KHOA HỌC
NĂM 2010
Tên công trình: “ Sử dụng Gapminder như một công cụ hữu hiệu để
GDBĐKH trong dạy học Địa lý 11 THPT”
Thuộc nhóm ngành khoa học: Khoa học giáo dục
Họ và tên sinh viên: Trần Thị Kim Yến Nam, Nữ: Nữ Dân tộc: Kinh
Lớp: K58TN Năm thứ: 4 /Số năm đào tạo: 4
Khoa: Địa Lý
Người hướng dẫn: PGS.TS Trần Đức Tuấn
NHẬN XÉT CỦA HỘI ĐỒNG KHOA HỌC CẤP KHOA
(Ghi theo các tiêu chuẩn chấm điểm công trình)
Điểm số: Xếp loại: (Nhất, Nhì )
Chủ tịch Hội đồng Khoa học (Ký tên)
Trang 3TÓM TẮT
Giáo dục vì sự phát triển bền vững (GDPTBV) và giáo dục biến đổikhí hậu (GDBĐKH) là những trào lưu giáo dục hiện đại được nhiều quốcgia trên thế giới quan tâm thực hiện GDBĐKH theo quan điểm củaGDPTBV được xem là một nội dung khoa học có tính liên ngành Vấn đềđặt ra là làm sao để giảng dạy một nội dung khoa học liên ngành và phứctạp này một cách hiệu quả và có tính khoa học cao, làm sao để học sinhcảm thấy thú vị mỗi khi học tập GDBĐKH và làm thế nào để tăng cường sự
tự học và tinh thần nghiên cứu khoa học của các em? Đó là băn khoăn củarất nhiều người làm công tác giáo dục đặc biệt là những giáo viên trực tiếpgiảng dạy các bộ môn có nội dung liên quan nhiều đến BĐKH như môn Địa
lý ở trường THPT Trong quá trình tìm hiểu, nghiên cứu tôi đã phát hiện rarằng hiện nay trên thế giới đã có một công cụ có khả năng thỏa mãn cácyêu cầu trên, hỗ trợ hiệu quả cho quá trình giảng dạy – học tập trong lĩnhvực giáo dục biến đổi khí hậu theo quan điểm PTBV Đó chính là phần
mềm Gapminder của tác giả Hans Rolling, người Thụy Điển.
Gapminder là phần mềm đã tiến hành mô hình hóa số liệu thống kê
và chuyển đổi các chuỗi số liệu khổng lồ từ bảng exel thành dạng đồ họa.Cửa sổ làm việc của phần mềm Gapminder có dạng gần gũi với dạng biểu
đồ đường hoặc bản đồ - biểu đồ thường dùng trong địa lý Với tính năng
“động” (moving) và “khả năng tương tác” (interactive) cao với người sửdụng, Gapminder đã nổi tiếng trên thế giới như một công cụ thực sự hấpdẫn, có khả năng tạo nhiều tình huống có vấn đề về kinh tế, xã hội và sinhthái để học sinh, sinh viên tìm hiểu, nghiên cứu Hiện nay, Gapminder đãtạo ra được gần 500 bảng thể hiện các vấn đề khác nhau trải trên nhiềulĩnh vực như dân số, giáo dục, y tế, kinh tế, môi trường Điều đáng chú ý là
về mặt bản chất công cụ Gapminder rất gần gũi với biểu đồ - bản đồ trongđịa lý, nhưng nó có nhiều chức năng vượt trội so với các công cụ quenthuộc vẫn dùng giảng dạy môn địa ở nhà trường phổ thông Hơn nữa,Gapminder có tính ứng dụng cao trong GDBĐKH theo quan điểm GDPTBVtrong dạy học Địa lý 11 THPT
Trong phạm vi nghiên cứu của đề tài, tác giả tập trung tìm hiểu cáctính năng và khả năng sử dụng Gapminder như công cụ một công cụ hữuhiệu để tiến hành GDBĐKH trong dạy học địa lí THPT nói chúng và dạy họcđịa lí lớp 11 THPT nói riêng Do thời gian có hạn, các tài liệu nghiên cứuchủ yếu bằng tiếng Anh và sử dụng Gapminder để GDBĐKH trong dạy họcđịa lí còn là một vấn đề hết sức mới mẻ không chỉ với các sinh viên địa lí ởViệt Nam mà cả với các giáo viên dạy Địa Lý thế giới nên việc tiến hành
đề tài không tránh khỏi thiếu sót và còn những hạn chế nhất định Tác giảcủa nghiên cứu này rất mong được những góp ý của thầy cô và các bạn
để có thể hoàn thiện đề tài nghiên cứu của mình
Trang 4I ĐẶT VẤN ĐỀ
Giáo dục vì sự phát triển bền vững (GDPTBV) và giáo dục biến đổikhí hậu (GDBĐKH) là những trào lưu giáo dục hiện đại được nhiều quốcgia trên thế giới quan tâm thực hiện GDBĐKH theo quan điểm củaGDPTBV được xem là một nội dung khoa học có tính liên ngành, Vấn đềđặt ra là làm sao để giảng dạy một nội dung khoa học liên ngành và phứctạp này một cách hiệu quả và có tính khoa học cao, làm sao để học sinhcảm thấy thú vị mỗi khi học tập GDBĐKH và làm thế nào để tăng cường sự
tự học và tinh thần nghiên cứu khoa học của các em? Đó là băn khoăn củarất nhiều người làm công tác giáo dục đặc biệt là những giáo viên trực tiếpgiảng dạy các bộ môn có nội dung liên quan nhiều đến biến đổi khí hậunhư môn Địa lý ở trường THPT Trong quá trình tìm hiểu, nghiên cứu trongtôi đã phát hiện ra rằng hiện nay trên thế giới đã có một công cụ có khảnăng thỏa mãn các yêu cầu trên, hỗ trợ hiệu quả cho quá trình giảng dạy –học tập trong lĩnh vực giáo dục biến đổi khí hậu theo quan điểm phát triển
bền vững Đó chính là phần mềm Gapminder của tác giả Hans Rolling, người Thụy Điển.
Trên thế giới Gapminder mới được đưa vào sử dụng trong dạy học ởcác trường học từ vài năm trở lại đây Ở Việt Nam đây hoàn toàn là một vấn
đề mới mẻ chưa được nghiên cứu và sử dụng trong các dạy học địa lí ởcác trường phổ thông Mặc dù có những khó khăn như vậy nhưng xét thấy
sự hữu ích và những tính năng tuyệt vời của Gapminder và khả năng to lớn
sử dụng công cụ này để tiến hành GDBĐKH theo quan điểm GDPTBV
trong dạy học địa lí lớp 11 THPT , tác giả mạnh dạn nghiên cứu đề tài “ Sử dụng Gapminder như một công cụ hữu hiệu để GDBĐKH trong dạy học Địa
lý 11 THPT” với mong muốn góp phần nhỏ bé của mình vào việc tăng
cường GDBĐKH dạy học môn Địa lý THPT
Trang 5II GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ
1 Mục tiêu, nhiệm vụ, phương pháp nghiên cứu
1.1 Mục tiêu
Mục tiêu chủ chốt của đề tài là nghiên cứu lí thuyết và thực tiễn đểchứng tỏ rằng Gapminder là một công cụ hữu hiệu có nhiều ứng dụng thiếtthực để tổ chức GDBĐKH theo quan điểm GDPTBV trong dạy học địa lí ởTHPT
1.2 Nhiệm vụ
- Làm sáng tỏ bản chất, chức năng, tiện ích của phần mềmGapminder đối với dạy học địa lí nói chung và dạy học GDBĐKH trongdạy học địa lí lớp 11 THPT nói riêng,
- Nghiên cứu các khả năng ứng dụng Gapminder như một công cụhữu hiệu để tổ chức GDBĐKH theo quan điểm GDPTBV ở trong dạy họcĐịa lý lớp 11 THPT,
- Đưa ra những khuyến cáo về đối tượng học sinh, nội dung SGK,điều kiện dạy học để việc ứng dụng đạt hiệu quả
1.3 Phương pháp nghiên cứu
- Phương pháp thu thập, xử lý tài liệu: Do đây là công cụ mới chưa
được nghiên cứu nhiều ở Việt Nam, nên để hiểu rõ bản chất, các tínhnăng, tiện ích và khả năng ứng dụng của Gapminder một loạt tài liệu bằngtiếng Anh liên quan đến lí thuyết và ứng dung Gapminder đã được thuthập và xử lý
- Phương pháp hỏi ý kiến chuyên gia: Tác giả đã tham khảo ý kiến
của các chuyên gia trong lĩnh vực phương pháp giảng dạy, các giáo viêntrực tiếp giảng dạy môn Địa lý ở nhà trường phổ thông để nắm được lýthuyết giảng dạy cũng như thực tiễn dạy học
- Phương pháp phỏng vấn trực tiếp: trong điều kiện thời gian có hạn
nên tác giả chưa có điều kiện áp dụng rộng rãi nghiên cứu vào thực tế màchỉ hướng dẫn một số nhóm học sinh chọn lọc để thu ý kiến về phản ứngcủa các em khi được học với công cụ này
Trang 62 Gapminder là gì?
2.1 Hans Rolling và sự ra đời của Gapminder
Hans Rosling (sinh ngày 27/ 7/1948 ở Uppsala,Thụy Điển ) là một
bác sĩ y khoa, một nhà nghiên cứu, nhà thống kê và người tuyên truyềncộng đồng Ông là Giáo sư Y tế Quốc tế tại Viện Karolinska, đồng sáng lập
và là Chủ tịch Quỹ Gapminder
Bác sĩ giỏi, hoạt động hết mình vì cộng đồng: Hans Roslling đã có
khoảng 20 năm sinh sống và nghiên cứu về sự bùng phát của bệnh bại liệt
ở các vùng nông thôn xa xôi hẻo lánh trên khắp châu Phi Thời gian sốnggần gũi với cuộc sống dân cư ở đây cũng đã cho ông vốn kiến thức sâurộng và thực tế về thực trạng đói nghèo của khu vực này
Ngoài ra, các nghiên cứu của Rosling cũng đã tập trung vào các mốiquan hệ khác giữa các yếu tố như phát triển kinh tế, đói nghèo, nôngnghiệp và y tế ở châu Phi, châu Á và Mỹ Latinh
Nhà thống kê xuất sắc
Rosling đồng sáng lập Quỹ Gapminder cùng với Rosling Ola con trai
và con dâu Anna Rosling Rönnlund Gapminder được phát triển trên phầnmềm Trendalyzer - phần mềm chuyển đổi các số liệu thống kê quốc tếthành loại biểu đồ có khả năng chuyển động và tương tác Trong các bàigiảng của mình ông sử dụng đồ họa Gapminder để giúp người nghe hìnhdung sự phát triển thế giới một cách sinh động và xác thực Ngày 16 /3/
2007, Google mua lại phần mềm Trendalyzer với ý định phát triển nó mộtcách quy mô và tạo ra một công cụ miễn phí có sẵn cho các thống kê côngcộng
Trong năm 2009, ông đã được liệt kê là một trong 100 nhà tư tưởnghàng đầu thế giới do tạp chí Chính sách Đối ngoại bình chọn Ông đã đượctrao tặng nhiều giải thưởng cao quý khác cho sự đóng góp của mình, trong
đó có việc tạo ra Gapminder
Tóm lại, Hans Roslling là một con người đầy nhiệt huyết, sống hết mình cho cộng đồng, có nhiều nỗ lực đóng góp không mệt mỏi vì sự phát triển của thế giới nhất là trong lĩnh vực cải thiện chất lượng cuộc sống Ông
là người am hiểu sâu sắc Châu phi( cũng như về vấn đề đói nghèo) và có
Trang 7cái nhìn đầy lạc quan về thành tựu đang đạt được của các nước đang phát triển.
Ông cũng là một nhà nghiên cứu uyên thâm không chỉ trong lĩnh vực
y tế mà trên nhiều lĩnh vực khác, trong đó có thống kê Gapminder ra đời dựa trên lao động đầy trách nhiệm của ông với mong muốn thúc đẩy cải thiện thế giới dựa trên tình hình thực tế, xóa bỏ cái nhìn phiến diện về các nước đang phát triển.
2.2 Bản chất của Gapminder – Mô hình hóa số liệu thống kê 2.2.1 Những đặc trưng cơ bản của Gapminder
Biểu đồ là hình vẽ thể hiện mối tương quan giữa các số liệu, hoặccác đại lượng Tùy theo mục đích thể hiện, có rất nhiều loại biểu đồ khácnhau, trong giới hạn của đề tài chỉ nêu các loại biểu đồ thông dụng đượcdùng trong dạy và học môn Địa lý ở nhà trường phổ thông
Xét theo hình dạng biểu đồ có 4 loại cơ bản sau: đó là biểu đồ tròn,biểu đồ đường, biểu đồ cột, và biểu đồ miền Ngoài ra, người ta cũng cóthể kết hợp các dạng biểu đồ trên với nhau để thể hiện hai đến ba đốitượng địa lý trên cùng một hệ trục tọa độ (cột – đường, cột - tròn)
Biểu đồ tròn: là loại biểu đồ thường thể hiện cơ cấu thành phần của
một tổng thể đối tượng địa lí nhất định với số năm ít (từ 1 đến 3 năm), Chỉđược thực hiện khi đánh giá trị tính của các đại lượng được tính bằng % vàcác giá trị thành phần cộng lại bằng 100%.Khi bảng số liệu biểu đồ cho giátrị tuyệt đối, thì phải chuyển số liệu tuyệt đối sang số liệu tương đối Sau đódùng bảng số liệu đã được xử lí để vẽ biểu đồ Các dạng biểu đồ tròn: Biểu
đồ tròn đơn, Biểu đồ tròn có các bán kính khác nhau, Biểu đồ bán tròn (hainửa hình tròn thường thể hiện cơ cấu giá trị xuất nhập khẩu
Biểu đồ đường: là loại biểu đồ thường dùng để vẽ sự thay đổi của
các đại lượng địa lí khi số năm nhiều và tương đối liên tục, hoặc thể hiệntốc độ tăng trưởng của một hoặc nhiều đại lượng địa lí có đơn vị giốngnhau hay đơn vị khác nhau Các loại biểu đồ dạng đường: loại có một hoặcnhiều đường vẽ theo giá trị tuyệt đối và loại có một hoặc nhiều đường vẽtheo giá trị tương đối
Trang 8Biểu đồ cột: là dạng biểu đồ thường thể hiện động thái của sự phát
triển, hoặc so sánh qui mô (độ lớn) giữa các đối tượng địa lí Biểu đồ cộtcũng có thể biểu hiện cơ cấu thành phần của một tổng thể (biểu đồ cột
chồng) Các dạng biểu đồ cột: Biểu đồ cột đơn, Biểu đồ cột ghép (biểu đồ
ghép có cùng đơn vị, biểu đồ cột ghép có đơn vị khác nhau), Biểu đồ cộtchồng, Biểu đồ thanh ngang (biểu đồ kết cấu dân số là một dạng phức tạpcủa loại biểu đồ này)
Biểu đồ miền: Biểu đồ miền thực chất là biểu đồ cột chồng khi khoảng
cách giữa các cột được thu hẹp bằng 0 Biều đồ miền thường dùng để thể
hiện cả động thái và cơ cấu của các đối tượng địa lí với số năm nhiều Các
dạng biểu đồ miền: Biểu đồ miền thể hiện cơ cấu và Biểu đồ miền thể hiệngiá trị tuyệt đối
Xét một cách đơn giản theo chức năng minh họa của các dạng biểu
đồ trên thì có thể phân chúng thành hai nhóm:
Nhóm 1: các biểu đồ thể hiện qui mô và động thái phát triển, gồm:biểu đồ đường và cột
Nhóm 2: các biểu đồ thể hiện cơ cấu, gồm: biểu đồ tròn, biểu đồ cộtchồng, và biểu đồ miền
Biểu đồ đóng góp một vai trò quan trọng trong dạy và học Địa Lý.Biểu đồ được coi là một kênh hình hiệu quả, nó biến các chuỗi số liệu khôkhan thành hình ảnh, điều này giúp trực quan hóa hiên tượng địa lý, tăngcường sự chú ý của học sinh, giúp các em định hướng tốt hơn, giảm thờigian diễn giải của giáo viên cũng như SGK Việc thực hành vẽ các loại biểu
đồ theo yêu cầu còn giúp các em học sinh tự học tìm ra cách thể hiện sốliệu một cách hợp lý nhất, đó cũng là một kĩ năng cần thiết sau khi các em
Trang 9Để dễ hình dung về công cụ này, có thể nói một cách đơn giản rằng,xét theo hình thức thể hiện thì Gapmider gần với loại biểu đồ đường, cònxét theo chức năng thì nó có thể được xếp vào nhóm 1 – các biểu đồ thểhiện quy mô và động thái phát triển của đối tượng Tuy nhiên, cả về hìnhthức và chức năng của nó đều vượt xa các loại biểu đồ mà chúng ta đã vàđang sử dụng trong nhà trường.
Giả sử, chúng ta có một yêu cầu đối với các em học sinh rằng: “Hãy
tìm loại biểu đồ thích hợp nhất để thể hiện quy mô dân số, tuổi thọ trung bình và thu nhập bình quân của hai nước Việt Nam và Nhật Bản từ năm
1800 đến 2009”
Có thể khẳng định ngay rằng, các em không thể tìm ra loại biểu đồnào thích hợp nào cả Đơn giản vì biểu đồ này có quá nhiều biến, số liệuquá đồ sộ Ngay cả các loại biểu đồ hiện thời trong ngành thống kê cũngkhông thể giải quyết được yêu cầu này! Tuy nhiên, Gapmider lại là một
Hình 1: Gapminder – một dạng biểu đồ đặc biệt
Trang 10công cụ tuyệt vời để thực hiện yêu cầu trên một cách trực quan và chínhxác.
Như hình ảnh đang thể hiện một kiểu biểu hiện của Gapminder, thỏamãn yêu cầu đặt ra ở trên Ở dạng này, Gapminder gồm 2 trục có đơn vịkhác nhau, trục tung biểu thị cho tuổi thọ trung bình, trục hoành biểu thị chothu nhập bình quân đầu người hình tròn màu đỏ biểu hiện cho quy mô dân
số, và cả ba đại lượng này đều phụ thuộc thời gian (trục thời gian nằmngang bên dưới trục hoành) Gapminder trong trường hợp này đã làm thaychức năng của 3 loại biểu đồ đường đơn giản
Quan sát biểu đồ các em học sinh có thể dễ dàng đưa ra nhận xét sosánh giữa 2 quốc gia này về cả 3 đại lượng trên một cách chính xác về sốliệu
Hơn thế nữa, trong hình trên chúng ta còn thấy các “quả bóng” cómàu nhạt hơn, đó chính là hình ảnh của các quốc gia khác Điều đó cónghĩa là, chúng ta có thể xem 3 đại lượng trên không chỉ của Việt Nam vàNhật Bản mà có thể cùng lúc so sánh các quốc gia trên toàn thế giới
Hai là, Bản đồ - biểu đồ đặc biệt (phụ thuộc thời gian)
Bây giờ có một bài toán khác, đó là tìm ra một công cụ có khả năng thể hiện tình hình xuất hiện căn bệnh HIV ở các quốc gia, và sự thay đổi số lượng người bị nhiễm HIV theo quốc gia qua các năm từ 1979 cho đến nay (2009).
Các bản đồ - biểu đồ hiện nay chỉ có khả năng thể hiện số lượngngười bị nhiễm HIV theo quốc gia tại một thời điểm Muốn xem thời điểmxuất hiện bệnh HIV ở các quốc gia và sự thay đổi về số lượng người bịnhiễm, chúng ta cần vẽ nhiều biểu đồ riêng lẻ Điều này sẽ không khả thivới yêu cầu trên vì số lượng quốc gia quá lớn và thời gian liên tục từ năm
1979 đến nay là quá dài để vẽ tất cả các biểu đồ (có nghĩa là chúng ta sẽcần biên tập 33 biểu đồ - quá cồng kềnh cho một chủ đề nhỏ)
Tuy nhiên, rất may mắn là công cụ Gapminder trong trường hợp nàycũng có giải quyết được bài toán trên Bạn hoàn toàn có thể quan sát sựchuyển biến của căn bệnh HIV trên toàn thế giới trong vòng vài giây, bạn
Trang 11cũng có thể dừng lại để tìm hiểu kỹ hơn tại những mốc thời gian, tại nhữngquốc gia mà bạn quan tâm.
Như hình chụp trên bạn có thể thấy 2 bản đồ - biểu đồ riêng lẻ đượcchụp ở 2 khoảnh khắc hoạt động của Gapminder (có nghĩa là chúng chồnglấn lên nhau ở cùng một không gian cửa sổ làm việc) thể hiện số người bịnhiễm HIV của các quốc gia trên thế giới năm 1979 và 2009 Cho thấy,năm 1979, số quốc gia có người bị nhiễm HIV ít, tập trung chủ yếu ở châuPhi và Trung Mĩ; đến năm 2009 hầu hết các nước đều có người bị nhiễmHIV và số lượng người bị nhiễm cũng tăng lên rất nhiều tại tất cả các quốcgia Màn hình Gap sẽ chuyển động liên tục để các bản đồ các năm lần lượtxuất hiện Bạn có thể thao tác trên thanh công cụ thời gian để có bản đồvào thời điểm mình cần
Tóm lại, Gapminder là một công cụ có bản chất gần gũi với biểu đồ
và bản đồ- biểu đồ được sử dụng trong dạy học Địa Lý Tuy nhiên, chính tính “động” (moving) và “khả năng tương tác” (interactive) với người sử dụng nên đã giúp Gapminder đi xa hơn rất nhiều so trong việc thể hiện chuỗi số liệu khổng lồ một cách trực quan.
Ba là, Gapminder thể hiện rõ các chuỗi số liệu thống kê
Gapminder được thiết lập trên phần mềm Trendalyzer – phần mềmcho phép chuyển các số liệu thống kê thành dạng các biểu đồ “động” và cókhả năng tương tác cao với người sử dụng Như vậy, “vật liệu” để tạo nên
Gapminder – một dạng bản đồ - biểu đồ đặc biệt
Trang 12Gapminder chính là chuỗi số liệu thống kê rất đồ sộ phụ thuộc thời gian.Các số liệu này bao phủ trên rất nhiều lĩnh vực từ y tế, giáo dục, kinh tế,sức khỏe,…có nguồn dẫn đáng tin cậy từ các tổ chức quốc tế như WB,FAO, ILO… và được trình bày dưới dạng các bảng exel
Gapminder hiện nay có khoảng 498 biểu đồ Gap khác nhau của trên
10 lĩnh vực, bao gồm Việc làm, Xã hội, Dân số, Cơ sở hạ tầng, Sức khỏe,Môi trường, Năng lượng, Giáo dục, Kinh tế, và một số lĩnh vực mở rộngkhác Từ Gapminder bạn cũng có thể truy cập để tải miễn phí các bảngExel chứa số liệu của biểu đồ Các bảng số liệu này còn tiếp tục được bổsung trong thời gian tới
2.2.2 Cách thức hoạt động của Gapmider
Khi đã có những ý niệm về Gapminder là gì, trong phần này chúng ta
sẽ tìm hiểu cách thức hoạt động của bản thân Gap (từ đây sẽ dùng từ Gap thay cho Gapminder) mà không dựa trên những so sánh với hình bóng các
công cụ khác như ở trên nữa
Trước tiên, bạn truy cập vào trang web http://www.gapminder.org/world, vàomục Gapminder world, cửa sổ Gap sẽ hiện ra Tác dụng của các nút công cụ được giảithích ở bảng dưới đây
Trang 13STT Nút chức
năng
Tác dụng
1 Chart/Map Lựa chọn 1 trong 2 hình thức xem là đồ thị hoặc bản đồ - biểu đồ
2 How to use Nút để mở video hướng dẫn các chức năng của Gap
3 Share
Graph
Tạo ra một URL cho graph mà bạn tạo ra để chia sẻ với bạn bè
4 Full screen Xem biểu đồ ở toàn màn hình
5 Color Mỗi nước trên đồ thị được mã hóa bằng một màu theo châu lục
của nước đó Có thể lựa chọn phân chia quốc gia theo cách khác
mà bạn mong muốn bằng cách kích vào đó
6 Select
coutries
Chọn nước mà bạn mong nuốn theo dõi ở trong danh sách, hoặc bạn cũng có thể chọn trực tiếp “bóng”
quốc gia (hộp chọn sẽ đồng thời tự đánh dấu nước đó).
7 Deselected: Xóa tất cả các nước đã chọn
8 Opacity Nút này để làm mờ bong bóng các nước không được bạn lựa
chọn trên cửa sổ của Gap
9 Size
indicator
Bình thường kích thước của quả bóng đại diện cho tổng dân số của từng nước, bạn có thể thay đổi tiêu chí mà quả bóng đại diện gằng cách lựa chọn trong danh sách có sẵn.
10 Bubble size: Thay đổi kích cỡ của quả bóng ở đây
11 Trails Đánh dấu vào ô trống trước từ trails để chọn thêm nước muốn
quan sát trong khi hiệu ứng đang diễn ra
12 Zoom tool Thay đổi cửa sổ Gapminder to hay nhỏ
13 X – axis/
Y - axis:
Bấm vào mục này để lựa chọn đại lượng mà bạn muốn thể hiện trên trục hoành (trục tung)
14 Time Nút này giúp thay đổi thời điểm hiển thị đối tượng của đồ thị
16 Play/Stop Kích vào nút này để điều khiển hiệu ứng dừng/khởi động tại thời
điểm mong muốn
17 Sources Nút này cho bạn thêm thông tin về nguồn cung cấp dữ liệu, tất
nhiên có cả bảng số liệu xây dựng đồ thị
Trang 14Nó cũng có khả năng bổ sung các bảng Gap mới vào danh sách khi máytính của bạn có kết nối mạng.
2.3 Chức năng
2.3.1 Mô hình hóa số liệu thống kê
Gap đã biến số liệu thành hình ảnh Trước đến nay, thống kê vẫn
bị cho là một lĩnh vực hết sức khô khan và nhàm chán Việc phân tích sốliệu thống kê đưa ra nhận định cũng là một công việc phức tạp ngay cảđối với các chuyên gia Nhưng nhờ có chức năng này của Gap màthống kê đã trở nên thú vị hơn rất nhiều Gap biến các số liệu thành hìnhảnh trực quan có thể quan sát dễ dàng trên đồ thị Điều này biểu đồ đãlàm được một phần, nhưng nó bị hạn chế vế số đại lượng và khoảngthời gian được thể hiện trên biểu đồ Nhờ biến con số sang hình ảnh mà
Gapminder được coi là công cụ “Khai mở vẻ đẹp của thống kê” –
“Unveilling the beauty of statistic”.
2.3.2 Cập nhật số liệu thống kê
Khi sử dụng Gapminder bạn có thể có trong tay một khối lượngthống kê đồ sộ, đáng kinh ngạc từ khi bắt đầu có thống kê cho đếnnhững số liệu mới nhất hiện nay và hoàn toàn miễn phí Các số liệu trênrất nhiều lĩnh vực và đáng tin cậy từ các tổ chức quốc tế Có thể nóikhông đâu như ở Gap bạn biết được lịch sử phát triển chân thực củacác quốc gia
Ngoài ra, như đã nói ở trên, Gapminder Desktop cũng tự động cậpnhật các bảng Gap mới cho bạn khi có mạng internet
2.3.3 Truy vấn số liệu một cách trực quan, nhanh chóng
Trong tính năng này của Gap bạn sẽ dễ dàng có câu trả lời khi tìmkiếm số liệu chỉ bằng cách kích chuột Điều này có được nhờ tính động
và khả năng tương tác cao với người sử dụng Bạn hoàn toàn có thể tùy chỉnh về thời gian, tiêu chí, quốc gia cần quan sát Chúng ta hãy lấy ví
dụ cho Việt Nam, sẽ rất nhanh chóng có đáp án nếu bạn băn khoănrằng:
Năm 1700 dân số Việt Nam là bao nhiêu?
Trang 15Tại thời điểm năm 2009, quy mô GDP của nền kinh tế Việt Nam làbao nhiêu, tương đương với những quốc gia nào?
Tại thời điểm nào trong quá khứ thì Thái Lan có nền kinh tế như ViệtNam hiện nay?
Việt Nam hay Mĩ là nước có tốc độ cải thiện chất lượng cuộc sống đitrước sự phát triển của nền kinh tế?
Và các kết quả đem lại từ Gap gần như không có giới hạn, nó tùythuộc vào sự linh hoạt và câu hỏi nảy sinh trong suy nghĩ của bạn
2.3.4 Trực quan hóa xu hướng biến động của đối tượng trong khoảng thời gian dài, liên tục với nhiều biến phức tạp
Gap có khả năng kết hợp cả tính trực quan và tính chính xác khi
thể hiện xu hướng biến động Nghĩa là, nó có thể đưa lên một chuỗi sốliệu lớn, thời gian dài nhưng vẫn rất dễ dàng quan sát bạn sẽ không bỏsót một năm nào trong dãy số liệu
Đây được coi là hạn chế mà biểu đồ thông thường hay gặp phảikhi biểu diễn xu hướng biến động của đôi tượng Đó là, nếu tăng tínhchính xác thì sẽ giảm tính trực quan và ngược lại, tăng tính trực quan thìgiảm tính chính xác Ví dụ, khi phải thể hiện sự phát triển của một đốitượng trong một khoảng thời gian dài, người ta chỉ chọn các mốc đạidiện để vẽ Tuy nhiên, nhiều khi khoảng thời gian giữa hai mốc lại xuấthiện những điểm đột biến, và chính những điểm này trong dạy học lại lànhững “tình huống có vấn đề” bị bỏ qua Nhận xét của học sinh nhiều khi
là phiên diện nếu đưa vào các cụm từ như “liên tục tăng/giảm”, hay “ổnđịnh” Tuy nhiên, ít mốc năm thì biểu đồ tất nhiên sẽ trực quan hơn, dễ
vẽ hơn Như vậy, trong trường hợp này là tăng tính trực quan và giảmtính chính xác Điều này hoàn toàn giải quyết được khi bạn sử dụngGapminder
2.3.5 Chỉ ra được tương quan phát triển giữa các yếu tố của đối tượng Gapminder thể hiện được nhiều đại lượng cùng lúc nên dễ dàng
cho người sử dụng so sánh tương quan giữa các yếu tố trong quá trìnhphát triển của đối tượng
Trang 16Ví dụ như người ta vẫn ảo tưởng cho rằng các nước phát triển lànhững nước có thành tựu về cải thiện chất lượng cuộc sống NhưngHans Rosling dựa trên tính năng này của Gap đã chỉ ra rằng chính cácnước đang phát triển tuy có tốc độ tăng trưởng kinh tế chậm hơn nhưnglại có tốc độ cải thiện chất lượng cuộc sống cho người dân tốt hơn.Trong biểu đồ Gap gồm trục tỉ lệ trẻ em từ 0 – 5 tuổi chết/1000 trẻ emđược sinh ra trong năm và trục thu nhập bình quân đầu người, chúng ta
có thể thấy mối quan hệ giữa y tế và kinh tế trong quá trình phát triểncủa các nước
Một so sánh rất thú vị của ông rằng Phillipin ngày nay có nền kinh
tế như Mĩ trước chiến tranh thế giới thứ nhất (1914) nhưng nước này cóthành tựu y tế tương đương Mĩ năm 1957 Có nghĩa là Mĩ đi sau Phillipintới 4 thập kỉ về tốc độ cải thiên y tế! Dựa trên Gap ông chứng minh chắcchắn rằng chính các nước đang phát triển luôn dẫn trước về các chỉ tiêusức khỏe, giáo dục, nhân lực so với nền kinh tế của họ Chính ở cácnước này an sinh xã hội cải thiện trước khi kinh tế phát triển thay vì ởcác nước phát triển là kinh tế đi trước, an sinh xã hội cải thiên sau (Xemthêm video “Hans Rosling – khám phá những cách nhìn mới về đóinghèo” tại http://tedvn.blogspot.com/2011/12/hans-rosling-kham-pha-nhung-goc-nhin.html )
Nhờ chức năng này mà Gapminder được coi là “Cho một cái nhìn thực tế về thế giới” (Gapminder for a fact – base world view), xóa bỏ
những định kiến về thế giới của các nước đang phát triển
2.3.6 So sánh sự phát triển của hai hay nhiều đối tượng
Chức năng so sánh này được thực hiện một cách linh hoạt tùytheo người sử dụng Có thể so sánh trên rất nhiều tiêu chí, hiện naytheo số lượng bảng Gap thì chúng ta có gần 500 mục/tiêu chí so sánh
Về cơ bản, ta sẽ có các phép so sánh về đối tượng sau:
So sánh tình hình phát triển của một quốc gia tại các thời điểm khác nhau
So sánh tình hình phát triển của hai (hoặc hơn hai) quốc gia tại mộtthời điểm hoặc trong một khoảng thời gian
So sánh giữa các khu vực địa lý theo châu lục