CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA TÍNH CHÍNH LUẬN
Cơ sở lý luận của tính chính luận trong chương trình đàm thoại truyền hình ở Việt Nam
1.1.1 Những thuật ngữ, khái niệm cơ bản
“Chính luận” là một từ Hán Việt, với từ gốc tiếng Hán là 政論 hoặc 政
Theo chiết tự chữ Hán, “chính” có nghĩa là liên quan đến chính trị của đất nước, trong khi “luận” có nghĩa là bàn luận Do đó, gốc tiếng Hán của thuật ngữ “chính luận” thể hiện sự thảo luận về các vấn đề chính trị.
“bàn luận về chính trị” [100, truy cập 12:02 ngày 08/3/2016]
Chính luận đã trở thành một thể loại văn học quan trọng, chuyên đề cập đến các vấn đề xã hội Theo Từ điển tiếng Việt của Viện Ngôn ngữ học, chính luận được định nghĩa là “thể văn phân tích, bình luận các vấn đề chính trị, xã hội đương thời”.
Trong nghiên cứu về phong cách ngôn ngữ chính luận, PGS TS Vũ Quang Hào đã phân chia quá trình phát triển của phong cách này thành ba thời kỳ: thời kỳ manh nha trước thế kỷ XX, thời kỳ tìm tòi đầu thế kỷ XX, và thời kỳ hình thành vào những năm 20 của thế kỷ XX.
Trong nghiên cứu của PGS TS Vũ Quang Hào, tác giả đã trích dẫn công trình của Lê Xuân Thoại, nêu bật những đặc điểm nổi bật của ngôn ngữ chính luận khi so sánh với văn bản nghệ thuật.
Văn bản nghệ thuật và văn bản chính luận có sự khác biệt rõ rệt, trong đó văn bản nghệ thuật tập trung vào miêu tả, còn văn bản chính luận thiên về lập luận Mặc dù ngôn ngữ chính luận có vẻ đơn giản, nhưng điều này không có nghĩa là nó nghèo nàn Ngược lại, chính sự đơn diện này cho phép nhà chính luận thể hiện cảm xúc, đánh giá và suy tư một cách trực tiếp và thẳng thắn, đôi khi tạo ra hiệu quả mạnh mẽ hơn cả những tác phẩm văn học.
Trong hệ thống thể loại báo chí Việt Nam, nhóm “chính luận báo chí” thể hiện sự thống nhất cao và ít tranh cãi trong việc phân chia thể loại Nhóm này bao gồm các thể loại báo chí có đặc trưng cơ bản là phản ánh hiện thực thông qua luận bàn, phân tích và lý giải, nhằm giải quyết các vấn đề bằng lý lẽ.
Chính luận, theo tác giả Nguyễn Ngoc Oanh, là một thể loại tác phẩm quan trọng trong báo chí, với đặc trưng phản ánh hiện thực thông qua phân tích, bình luận và lý giải, nhằm mục đích giải quyết vấn đề bằng lý lẽ.
Các chuyên gia trong phần phỏng vấn sâu của luận án cũng bày tỏ sự đồng thuận về cách hiểu “chính luận” nhƣ:
- “Chính luận thường là bàn bạc và luận về những vấn đề chính trị xã hội” [Phụ lục 5, Chuyên gia số 1]
- “Chính luận là luận bàn về những vấn đề chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội; những vấn đề thời sự mà nhiều người quan tâm.” [Phụ lục 5,
Chính luận là thể loại văn học và báo chí phản ánh các vấn đề thời sự liên quan đến chính trị, kinh tế, văn hóa và xã hội Nội dung của chính luận thường mang tính định hướng, thể hiện quan điểm của một chính thể hoặc tổ chức kinh tế, xã hội.
Trong đó, một chuyên gia về lý luận báo chí truyền hình chia sẻ:
Chính luận là một thuật ngữ Hán Việt có nghĩa là thảo luận một cách trung thực về các vấn đề trong đời sống Khái niệm này xuất phát từ thực tiễn và tiếp cận các vấn đề từ góc độ lý luận Việc bàn luận cần có lý lẽ, luận cứ, và luận điểm rõ ràng, và đôi khi có thể dẫn đến tranh luận Mục đích cuối cùng của chính luận là sử dụng lý lẽ để làm sáng tỏ các vấn đề và sự kiện trong cuộc sống hàng ngày Chuyên gia khuyến nghị nên hiểu khái niệm này một cách rộng rãi, không nên giới hạn nó.
Chính luận không chỉ đơn thuần là bàn luận về các vấn đề chính trị hay những chuyện quan trọng, mà còn là việc thảo luận thẳng thắn và trung thực về những vấn đề xung quanh cuộc sống Tùy thuộc vào loại hình báo chí, như báo Đảng hay báo Nhân dân, chính luận thường tập trung vào các vấn đề lớn liên quan đến quốc gia và quốc tế Ngược lại, các báo nhỏ hơn như báo Tuổi trẻ hay báo Tiền phong có thể bàn về những vấn đề của thanh niên, trong khi các tờ báo chuyên ngành như báo Công an có thể thảo luận về các vấn đề an ninh trật tự, bao gồm cả những chi tiết nhỏ trong đời sống như văn hóa giao thông Do đó, cần hiểu khái niệm chính luận một cách rộng rãi, không chỉ giới hạn vào những vấn đề chính trị hay quan trọng.
Nhiều chương trình chính luận truyền hình hiện nay không chỉ tập trung vào chính trị mà còn phản ánh đa dạng các lĩnh vực khác nhau của đời sống Sự đa dạng này sẽ được trình bày chi tiết hơn trong chương 2, nơi khảo sát thực trạng các chương trình đàm thoại chính luận trên truyền hình.
Chiết tự chữ Hán cho thấy "chính luận" có nguồn gốc từ chính trị và đã phát triển thành một thể loại trong văn học và báo chí Theo tác giả luận án, chính luận được hiểu là việc phân tích, trao đổi và bàn luận về các vấn đề thời sự một cách thẳng thắn, công khai và đa chiều, nhằm làm sáng tỏ các vấn đề này.
Tính chính luận được hiểu là khả năng phân tích và thảo luận thẳng thắn về các vấn đề thời sự một cách công khai và đa chiều Một chương trình truyền hình mang “tính chính luận” cần lựa chọn đề tài báo chí thời sự và thực hiện việc phân tích, đánh giá, bình luận một cách chính thống, trực tiếp nhằm làm sáng tỏ vấn đề một cách tối đa.
Tính chính luận không chỉ giới hạn trong các thể loại báo chí chính luận mà còn xuất hiện trong các thể loại khác như phóng sự và điều tra, khi chúng phân tích và làm sáng tỏ vấn đề Tuy nhiên, những yếu tố này chỉ là bổ sung cho sức mạnh của các thể loại đó Đối với các thể loại chuyên về chính luận như bình luận, xã luận và chuyên luận, “tính chính luận” là sức mạnh cốt yếu, mục đích chính và phương tiện biểu đạt quan trọng nhất.
Tính chính luận trong báo chí thể hiện đa dạng trong nhiều thể loại, nhưng đạt hiệu quả cao nhất trong nhóm thể loại báo chí chính luận.
1.1.1.3 Chương trình đàm thoại truyền hình
Cơ sở thực tiễn của tính chính luận trong chương trình đàm thoại truyền hình ở Việt Nam
1.2.1 Thống kê các chương trình đàm thoại chính luận truyền hình ở Việt Nam từ thời điểm khảo sát đến nay
Tác phẩm chính luận báo chí luôn thu hút sự quan tâm của nhiều tầng lớp xã hội nhờ khả năng phản ánh sâu sắc các vấn đề của đời sống, từ chính trị, kinh tế đến văn hóa Những vấn đề liên quan trực tiếp đến quyền lợi của công chúng, như giá điện, phí cầu đường và viện phí, đặc biệt được chú ý và thảo luận sôi nổi.
Các đề tài của tác phẩm chính luận luôn thu hút công chúng nhờ vào sự quan tâm đến những lợi ích thiết thực trong cuộc sống hàng ngày Mặc dù tin tức “giật gân” có thể gây chú ý nhất thời, nhưng độc giả sẽ nhanh chóng quay về với những vấn đề ảnh hưởng trực tiếp đến họ, như đại dịch COVID-19, thực phẩm bẩn, ô nhiễm môi trường, và tình trạng phí giao thông tăng cao Chính vì vậy, báo chí cần tiếp tục đăng tải những thông tin quan trọng này để phục vụ nhu cầu của công chúng.
Mọi người, không phân biệt vị trí xã hội hay giới tính, đều không thể làm ngơ trước những vấn đề liên quan đến bản thân và gia đình Chính vì vậy, từ nhiều năm trước, các nhà báo phát thanh tại Pháp đã chỉ ra hai “bí quyết” giúp phát thanh tại đây duy trì sức hấp dẫn: sử dụng phương thức phát thanh trực tiếp và cung cấp thông tin gần gũi với cuộc sống hàng ngày của công chúng.
Đàm thoại truyền hình, giống như các thể loại báo chí khác như tin và phóng sự, cung cấp thông tin về các vấn đề thời sự Tuy nhiên, nó có khả năng phân tích và phản biện sâu sắc, giúp công chúng không chỉ biết mà còn hiểu rõ về các vấn đề Nhờ đó, những vấn đề trở nên sáng rõ hơn trong mắt công chúng, điều mà hiếm thể loại nào khác có thể đạt được.
Tính chính luận trong các tác phẩm báo chí, đặc biệt là trong chương trình đàm thoại truyền hình, đóng vai trò quan trọng trong việc xây dựng thương hiệu Nhiều cơ quan báo chí, đặc biệt là truyền hình, đã tận dụng tối đa ưu điểm của tính chính luận để nâng cao vị thế và sức cạnh tranh của thương hiệu của mình.
Đài THVN đã phát triển nhiều chương trình đàm thoại định kỳ mang tính chính luận, tạo dựng thương hiệu nổi bật như: Đối thoại Chính sách, Sự kiện và Bình luận, Toàn cảnh Thế giới, Dân hỏi Bộ trưởng trả lời, 60 phút Mở, Người đương thời, Chuyện đương thời, Nghĩ mở nói thẳng, Đối thoại trẻ, Điểm nóng, và Tôi lên tiếng Những chương trình này không chỉ cung cấp thông tin mà còn khuyến khích sự tham gia của khán giả, tạo nên một không gian trao đổi đa chiều về các vấn đề xã hội.
Các đài, kênh truyền hình lớn khác cũng đã và đang có rất nhiều chương trình đàm thoại có tiếng: Truyền hình Thông tấn (Vnews): Tiêu điểm
Kinh tế và Thế giới 360 độ được truyền tải qua Truyền hình Nhân Dân, nơi cung cấp cái nhìn từ Hà Nội với những bình luận thẳng thắn và phê phán sâu sắc Trong khi đó, Truyền hình Quốc phòng Việt Nam đóng vai trò là người quan sát, nhận diện sự thật một cách rõ ràng Truyền hình Quốc hội mang đến những câu chuyện thời sự nóng hổi, còn Đài Truyền hình Kỹ thuật số VTC với chương trình VTC1 cung cấp góc nhìn thẳng và tập trung vào các vấn đề quan trọng.
Các đài truyền hình địa phương như Đài Truyền hình TP.HCM với các chương trình như Đối thoại mỗi ngày (HTV9), Nói và làm, và Góc nhìn HTV, cùng với Đài Phát thanh - Truyền hình Hà Nội với chương trình Hà Nội - Những góc nhìn, đều đóng góp tích cực vào việc cung cấp thông tin và phản ánh đời sống xã hội.
Phát thanh - Truyền hình Trà Vinh: Dân hỏi - L nh đạo trả lời; Đài Phát thanh - Truyền hình Hƣng Yên: Cùng bàn luận v.v
Các kênh truyền hình chuyên biệt đang theo xu hướng phát sóng nhiều chương trình đa dạng như Kinh tế FBNC với các chương trình nổi bật như Zoom, 45 phút, và Smart Money Bên cạnh đó, Kinh doanh - Tài chính VITV cũng cung cấp các chương trình như Đối thoại, VITV Trò chuyện, và Thế giới Sự kiện.
Tác giả luận án đã thực hiện thống kê các chương trình đàm thoại chính luận trên truyền hình được phát sóng tại Việt Nam từ năm 2014 đến tháng 07 năm 2019 [Phụ lục 6].
Theo bảng thống kê, các chương trình này chủ yếu có thời gian từ 10 đến 45 phút, với nhiều chương trình có thời lượng khác nhau trong khoảng này.
Trong tổng số chương trình, có 5 chương trình có thời lượng từ 10 đến 15 phút, 2 chương trình kéo dài từ 20 đến 25 phút, 14 chương trình có thời gian 30 phút, và 4 chương trình có thời lượng từ 40 đến 90 phút.
Các đàm thoại chính luận truyền hình được phát sóng vào hai khung giờ chính: sáng từ 8 giờ đến 9 giờ 30 và chiều từ 18 giờ 30 đến 22 giờ.
Các chương trình thường diễn ra tại trường quay với sự dẫn dắt của một người dẫn chương trình Số lượng khách mời thay đổi tùy thuộc vào thời gian của chương trình; chương trình ngắn từ 10 đến 15 phút thường chỉ có một khách mời, trong khi chương trình kéo dài 30 phút thường có hai khách mời.
45 phút trở lên có thể có ba khách mời hoặc thậm chí nhiều hơn
Có những chương trình được phát sóng trực tiếp (Sự kiện & Bình luận,
Các chương trình truyền hình thường được ghi hình trước và phát sóng sau, với một số chương trình mời khán giả tham gia trực tiếp như "60 phút mở" Nhiều chương trình còn cho phép khán giả gọi điện để đặt câu hỏi, như trong "Đối thoại", hoặc kết nối cầu truyền hình với khách mời ở nhiều địa điểm khác nhau, như "Sự kiện và Bình luận" Hầu hết các chương trình có thời lượng từ 30 phút trở lên đều có phóng sự hoặc video clip được phát trong chương trình Hình thức đàm thoại chủ yếu là ngồi trò chuyện, nhưng cũng có chương trình yêu cầu các thành viên đứng trao đổi, như "Vấn đề hôm nay" Các chương trình có thể được thực hiện trong trường quay với phông ảo hoặc trong bối cảnh cố định, và đôi khi chọn bối cảnh linh hoạt ở ngoại cảnh cho từng số, như "Góc nhìn".
Các tiêu chí đánh giá tính chính luận trong chương trình đàm thoại truyền hình
Dựa trên các phân tích đã thực hiện, đặc biệt là về biểu hiện của tính chính luận qua các yếu tố cấu thành chương trình đàm thoại truyền hình, tác giả luận án đã xác định các tiêu chí đánh giá tính chính luận dựa vào những yếu tố này.
1.3.1 Đề tài chương trình thời sự và mang tính xã hội Để đánh giá tính chính luận thông qua đề tài của chương trình đàm thoại truyền hình, cần xem xét đề tài chương trình có mang tính thời sự không, và có phải là vấn đề xã hội không (để phân biệt với câu chuyện cá nhân) Nếu một đề tài không cập nhật hoặc chỉ liên quan đến cá nhân, thì không thuộc phạm vi chính luận, hay nói cách khác là không có tính chính luận
Để thu hút công chúng, đề tài chương trình cần phải là vấn đề thời sự đang được dư luận quan tâm, đặt ra những câu hỏi và mâu thuẫn cần làm rõ Sau khi chọn đề tài, ê-kíp sản xuất sẽ xây dựng nội dung kịch bản, bao gồm việc lựa chọn khách mời phù hợp và các phóng sự, phỏng vấn, video clip liên quan Do đó, đề tài chương trình là bước đầu tiên và cần thiết trong việc xây dựng một chương trình đàm thoại chính luận, trở thành tiêu chí quan trọng để đánh giá tính chính luận của chương trình.
1.3.2 Câu hỏi trong chương trình tập trung làm rõ đề tài
Kịch bản chương trình là yếu tố quan trọng trong nội dung của chương trình đàm thoại chính luận, giúp người xem hiểu rõ về chương trình, bao gồm nội dung, thành phần tham gia và trình tự diễn ra Nó đóng vai trò như một bản kế hoạch chi tiết, cho phép những người chưa biết gì về chương trình có thể nắm bắt được nội dung chính Thông thường, kịch bản sẽ được viết bởi những người có trách nhiệm về mặt nội dung như đạo diễn, người tổ chức sản xuất hoặc biên tập viên chính.
Kịch bản của chương trình đàm thoại chính luận tương tự như các chương trình đàm thoại truyền hình khác, nhưng khâu chuẩn bị rất quan trọng, đặc biệt với người dẫn chương trình Đối với chương trình này, kịch bản chủ yếu bao gồm phần đàm thoại với câu hỏi cho khách mời và nội dung phóng sự, do người dẫn chương trình chịu trách nhiệm chính Họ là người có trách nhiệm lớn nhất trong việc thực hiện nội dung chương trình.
Trong kịch bản đàm thoại, câu hỏi đóng vai trò cốt yếu, cần được chuẩn bị kỹ lưỡng trước khi thực hiện Những câu hỏi này phải là “khung” chắc chắn, giúp khái quát các vấn đề trọng tâm của chương trình và tạo ra sự tương tác hiệu quả.
Chương trình sẽ có một "mảng" nội dung rõ rệt, với số lượng câu hỏi không cố định; tuy nhiên, những chương trình có thời gian dài hơn thường sẽ bao gồm nhiều câu hỏi hơn.
Việc chuẩn bị kịch bản chương trình kỹ lưỡng trước khi ghi hình là rất quan trọng vì hai lý do chính Thứ nhất, nó giúp người dẫn chương trình nắm vững nội dung và có sự chủ động trong suốt quá trình Thứ hai, kịch bản chi tiết còn thuyết phục được khách mời tham gia, bởi nhiều người chỉ đồng ý khi họ được thông tin rõ ràng về chủ đề và nội dung cụ thể của từng câu hỏi.
Để đảm bảo chương trình diễn ra theo mong muốn của ê-kíp sản xuất, kịch bản cần có bộ khung câu hỏi chắc chắn với những câu hỏi quan trọng Nội dung câu hỏi sẽ tập trung làm rõ đề tài chương trình đàm thoại, bao gồm các dạng câu hỏi chính luận như câu hỏi kiểm tra, phản biện, phát sinh từ câu trả lời, quan điểm và khiêu khích Việc sử dụng những câu hỏi này sẽ giúp "mổ xẻ" và "đào sâu" vấn đề, thể hiện tính chính luận rõ nét Hơn nữa, các câu hỏi cần được xây dựng mạch lạc, với mở đầu, dẫn dắt và kết thúc vấn đề một cách khoa học và logic.
Kịch bản chương trình cần linh hoạt để đón nhận những tình huống cao trào trong quá trình ghi hình thực tế Vai trò của người dẫn chương trình trở nên quan trọng khi họ chủ động ứng phó và xử lý tình huống bằng những câu hỏi bổ sung, bình luận hoặc tranh luận cùng khách mời Những yếu tố ngoài kịch bản này thường tạo nên những cuộc đàm thoại hấp dẫn và giá trị hơn.
1.3.3 Khách mời từ hai người trở lên, có liên quan tới đề tài, và có khả năng diễn đạt
Đối với chương trình đàm thoại truyền hình mang tính chính luận, việc mời từ hai đến ba khách mời là cần thiết, với điều kiện họ đại diện cho những góc độ và tư cách khác nhau Sự đa dạng trong quan điểm của khách mời không chỉ làm phong phú thêm nội dung chương trình mà còn tăng cường tính chính luận, như một đạo diễn đã nhận định.
Chương trình do tôi đạo diễn thường thu hút các nhà quản lý, chuyên gia kinh tế và doanh nghiệp, tạo ra môi trường thảo luận phong phú Để đạt được hiệu quả tối ưu, mỗi chủ đề nên có sự tham gia của cả ba bên, giúp giải quyết vấn đề một cách thuyết phục Đội ngũ sản xuất cũng nên xem xét mời hai khách mời có quan điểm trái ngược để tăng tính đa chiều và kịch tính cho chương trình, trong khi một khách mời có quan điểm trung gian sẽ góp phần làm hài hòa không khí thảo luận.
Cấu trúc bài viết cần phải xác định rõ vấn đề, đồng thời thảo luận và phân tích để làm sáng tỏ các khía cạnh khác nhau của vấn đề này Điều này bao gồm việc trình bày các lập luận và quan điểm đa dạng từ nhiều ý kiến khác nhau.
Mức độ liên quan của khách mời đến đề tài là yếu tố quan trọng khẳng định tính chính luận của chương trình Khách mời có sự liên quan cao sẽ cung cấp thông tin có giá trị, chiều sâu và độ tin cậy cao hơn.
Khả năng diễn đạt của khách mời là một yếu tố quan trọng trong chính luận truyền hình, mặc dù có vẻ không nổi bật Việc xuất hiện trước ống kính và giao tiếp qua ngôn ngữ, cử chỉ, và thái độ đòi hỏi khách mời phải có khả năng truyền đạt tốt Nếu không, dù khách mời có chuyên môn phù hợp với đề tài, họ vẫn không thể hoàn thành vai trò trong cuộc đàm thoại.
Những đặc điểm này đƣợc củng cố thêm từ việc tổng hợp từ các ý kiến trong phần trả lời phỏng vấn sâu: