Đánh giá ảnh hưởng của việc thu hồi đất đến sinh kế của người dân tại huyện hải lăng, tỉnh quảng trị

Kết quả nghiên cứu ảnh hưởng của việc thu hồi đất đến sinh kế của người dântại huyện Hải Lăng, tỉnh Quảng Trị cho thấy: Toàn huyện Hải Lăng, trong giai đoạn 2014 - 2018, UBND huyện Hải L

LÊ VĂN Ý

ĐÁNH GIÁ ẢNH HƯỞNG CỦA VIỆC THU HỒI ĐẤT ĐẾN SINH KẾ CỦA NGƯỜI DÂN TẠI HUYỆN HẢI LĂNG, TỈNH QUẢNG TRỊ

LUẬN VĂN THẠC SĨ QUẢN LÝ TÀI NGUYÊN VÀ MÔI TRƯỜNG Chuyên ngành: QUẢN LÝ ĐẤT ĐAI

HUẾ - 2019

LÊ VĂN Ý

ĐÁNH GIÁ ẢNH HƯỞNG CỦA VIỆC THU HỒI ĐẤT ĐẾN SINH KẾ CỦA NGƯỜI DÂN TẠI HUYỆN HẢI LĂNG, TỈNH QUẢNG TRỊ

LUẬN VĂN THẠC SĨ QUẢN LÝ TÀI NGUYÊN VÀ MÔI TRƯỜNG Chuyên ngành: QUẢN LÝ ĐẤT ĐAI

Mã số: 8850103

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC PGS.TS HOÀNG THỊ THÁI HOÀ

HUẾ - 2019

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan kết quả nghiên cứu và số liệu trong luận văn là trung thực và chưa từng được ai sử dụng để bảo vệ một học vị nào khác

Tôi xin chân thành cảm ơn mọi sự giúp đỡ cho việc thực hiện luận văn này và tôi xin cam đoan các thông tin trích dẫn trong luận văn đều đã được chỉ rõ nguồn gốc

Tác giả luận văn

Lê Văn Ý

Tôi xin chân thành cảm ơn các tập thể và cá nhân: Trung tâm Phát triển quỹđất, Phòng Thống kê, Phòng Tài nguyên và Môi trường huyện Hải Lăng, Ủy ban nhânnhân xã Hải Phú và xã Hải Vĩnh và các hộ gia đình, cá nhân thuộc các nhóm hộ điềutra tại huyện Hải Lăng, tỉnh Quảng Trị đã giúp đỡ tận tình, tạo điều kiện cho tôi hoànthành đề tài này.

Tôi xin cảm ơn tới gia đình, những người thân, bạn bè và đồng nghiệp đã góp

ý, giúp đỡ tôi trong quá trình thực hiện đề tài

Huế, ngày 25 tháng 2 năm 2019

Tác giả luận văn

Lê Văn Ý

TÓM TẮT

Luận văn này đã tập trung phân tích, đánh giá ảnh hưởng của việc thu hồi đấtđến sinh kế của các hộ gia đình, cá nhân tại huyện Hải Lăng, tỉnh Quảng Trị Kết quảnghiên cứu của luận văn đã làm cơ sở đề xuất các giải pháp, kiến nghị để hoàn thiệnchính sách pháp luật, nâng cao hiệu quả, đảm bảo sinh kế cho người dân bị ảnh hưởngcủa việc thu hồi đất tại huyện Hải Lăng cũng như các địa phương khác

Trong quá trình nghiên cứu, tôi đã tiến hành điều tra, thu thập thông tin về điềukiện tự nhiên, kinh tế xã hội, đất đai; số liệu, tài liệu về tình hình thu hồi đất và sinh

kế của người đân; tham gia quan sát thực địa; phỏng vấn lãnh đạo, cán bộ chuyên môn

và hộ gia đình, cá nhân Trên cơ sở số liệu, tài liệu thu thập được, tôi đã tiến hành tổnghợp, phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến công tác chứng nhận quyền sở hữu tài sảngắn liền với đất cho các hộ gia đình, cá nhân

Kết quả nghiên cứu ảnh hưởng của việc thu hồi đất đến sinh kế của người dântại huyện Hải Lăng, tỉnh Quảng Trị cho thấy:

Toàn huyện Hải Lăng, trong giai đoạn 2014 - 2018, UBND huyện Hải Lăng đãhoàn thành việc thực hiện bồi thường, GPMB cho 33 dự án, với diện tích đất thu hồi

là 121 ha để giao đất và cho thuê đất sử dụng vào các mục đích phát triển côngnghiệp, dịch vụ, đô thị và hạ tầng kinh tế - xã hội trên địa bàn huyện

Việc thu hồi đất để thực hiện việc ĐTH, phát triển cơ sở hạ tầng, phát triểnkinh tế là xu hướng tất yếu của mọi quốc gia và địa bàn nghiên cứu cũng không nằmngoài xu hướng đó Các cấp chính quyền từ Trung ương đến địa phương đã có nhiềuchính sách nhằm đảm bảo đời sống của người dân có đất bị thu hồi; tại địa bàn nghiêncứu việc thu hồi đất cơ bản làm thay đổi đời sống của người dân theo hướng tích cực

Tuy nhiên, thực tế cho thấy vẫn còn nhiều vấn đề cần phải quan tâm thực hiện

Dện tích thu hồi đất nông nghiệp nhìn chung của từng hộ vẫn nằm trong mức

độ vừa phải; diện tích bố trí tái định cư và giao thêm mặc dù không bằng diện tích đất

ở bị thu hồi song vẫn đảm bảo về nhu cầu về diện tích xây nhà ở và tương đối tươngxứng Quá trình chuyển đổi về lâu dài tất yếu sẽ xãy ra, cho nên sự ổn định, tươngxứng đó có thể bị phá vỡ trong tương lai

Nhiều hộ dân bị thu hồi đất nông nghiệp tại vùng nghiên cứu có thu nhậptương đối cao hơn trước, nguồn vốn về vật chất cũng được cải thiện đáng kể songnguồn thu nhập của họ chưa thực sự đảm bảo được tính ổn định Các công việc mớitạo thu nhập có phần cao hơn song không chắc chắn về lâu dài, phụ thuộc nhiều vàokinh tế thị trường trong khi người nông dân từ trước đến nay hầu như chưa làm quen

để dễ dàng thích ứng với những thay đổi nhanh chóng của nền kinh tế hiện đại đó

Việc thu hồi đất hiện tại chỉ mới dừng lại ở chổ Nhà nước có được mặt bằngcòn người dân có được một khoản tiền bồi thường, hỗ trợ mà chưa quan tâm đến việctạo việc làm, việc định hướng sử dụng có hiệu quả dòng vốn chảy vào vẫn chưa đượctính đến Nguyên nhân không chỉ xuất phát từ phía chủ thể thu hồi đất mà nó con liênquan đến ý thức sử dụng tiền bồi thường, hỗ trợ của chủ thể bị thu hồi đất.

Từ những nhận định trên, đòi hỏi các cơ quan Nhà nước phải đưa ra các giảipháp để đảm bảo sinh kế của người bị thu hồi đất đặc biệt là đưa ra các giải pháp vềđào tạo lao động, giải quyết việc làm, tư vấn sử dụng tiền bồi thường, hỗ trợ và cácgiải pháp khác để đảm bảo sinh kế cho người dân bị mất đất nông nghiệp nói riêng vàngười bị thu hồi đất nói chung

MỤC LỤC

LỜI CAM ĐOAN i

LỜI CẢM ƠN ii

TÓM TẮT iii

MỤC LỤC v

DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT viii

DANH MỤC BẢNG BIỂU ix

DANH MỤC HÌNH, BIỂU ĐỒ x

MỞ ĐẦU 1

1.1 TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI 1

1.2 MỤC ĐÍCH VÀ MỤC TIÊU CỦA ĐỀ TÀI 2

1.2.1 Mục đích của đề tài 2

1.2.2 Mục tiêu của đề tài 2

1.3 Ý NGHĨA KHOA HỌC VÀ THỰC TIỄN 2

1.3.1 Ý nghĩa khoa học 2

1.3.2 Ý nghĩa thực tiễn 2

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 3

1.1 CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 3

1.1.1 Khái quát về đất đai 3

1.1.2 Thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ và tái định cư 5

1.1.3 Tổng quan lý thuyết sinh kế 9

1.1.4 Chính sách liên quan đến thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ, tái định cư của một số nước và tổ chức trên thế giới, bài học kinh nghiệm cho Việt Nam 13

1.1.5 Chính sách bồi thường, hỗ trợ và tái định cư ở Việt Nam trong những năm trở lại đây 16

1.2 CƠ SỞ THỰC TIỄN CỦA CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 18

1.2.1 Tình hình công tác thu hồi đất ở một số nước trên thế giới 18

1.2.2 Thực trạng công tác thu hồi đất tại Việt Nam 21

1.2.3 Thực trạng công tác thu hồi đất tại huyện Hải Lăng 22

1.3 CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI 23

CHƯƠNG 2 ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 27

2.1 PHẠM VI, ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU 27

2.1.1 Đối tượng nghiên cứu 27

2.1.2 Phạm vi nghiên cứu 27

2.2 NỘI DUNG NGHIÊN CỨU VÀ CÁC KẾT QUẢ ĐẠT ĐƯỢC 27

2.3 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 27

2.3.1 Phương pháp điều tra 27

2.3.2 Phương pháp phân tích theo khung sinh kế bền vững 28

2.3.3 Phương pháp chuyên gia 28

2.3.4 Phương pháp thống kê, phân tích, tổng hợp số liệu điều tra 29

CHƯƠNG 3 KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN 30

3.1 ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN, KINH TẾ - XÃ HỘI 30

3.1.1 Điều kiện tự nhiên 30

3.1.2 Điều kiện kinh tế - xã hội 34

3.1.3 Hiện trạng sử dụng đất và biến động đất đai trên địa bàn huyện 40

3.1.4 Đánh giá chung về điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội của huyện 45

3.2 ĐÁNH GIÁ CÔNG TÁC THU HỒI ĐẤT, BỒI THƯỜNG, HỖ TRỢ VÀ TĐC TẠI HUYỆN HẢI LĂNG, TỈNH QUẢNG TRỊ 46

3.2.1 Tình hình chung 46

3.2.2 Kết quả đạt được 47

3.2.3 Những vấn đề tồn tại, vướng mắc 47

3.2.4 Tình hình thực hiện công tác thu hồi đất, giải phóng mặt bằng tại các dự án nghiên cứu 48

3.3 ẢNH HƯỞNG CỦA VIỆC THU HỒI ĐẤT ĐẾN SINH KẾ CỦA NGƯỜI DÂN 52

3.3.1 Khái quát chung về tình hình các hộ điều tra phỏng vấn 52

3.3.2 Ảnh hưởng của việc thu hồi đất đến sinh kế của người dân 53

3.4 GIẢI PHÁP ĐỂ ĐẢM BẢO SINH KẾ CHO NGƯỜI DÂN KHI BỊ THU HỒI

ĐẤT TRÊN ĐỊA BÀN HUYỆN HẢI LĂNG 71

3.4.1 Giải pháp về nguồn vốn tự nhiên 71

3.4.2 Giải pháp về nguồn vốn con người 72

3.4.3 Giải pháp về nguồn vốn tài chính 72

3.4.4 Giải pháp về nguồn vốn vật chất 73

3.4.5 Giải pháp về nguồn vốn xã hội 73

KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 74

1 KẾT LUẬN 74

2 KIẾN NGHỊ 74

TÀI LIỆU THAM KHẢO 76

PHỤ LỤC 78

DANH MỤC BẢNG BIỂU

Bảng 3.1 Tình hình dân số và lao động của huyện Hải Lăng giai đoạn 2014-2018 34

Bảng 3.2 Hiện trạng sử dụng đất và cơ cấu các loại đất năm 2018 40

Bảng 3.3 Tình hình biến động đất nông nghiệp thời kỳ 2014-2018 43

Bảng 3.4 Biến động đất phi nông nghiệp thời kỳ 2014-2018 44

Bảng 3.5 Tình hình thu hồi đất sản xuất nông nghiệp của các hộ điều tra 54

Bảng 3.6 Diện tích đất nông nghiệp bình quân mỗi hộ trước và sau thu hồi đất 54

Bảng 3.7 Tình hình thu hồi đất ở và đất vườn các hộ điều tra 57

Bảng 3.8 Tình hình giao đất TĐC và giao thêm cho các hộ điều tra 58

Bảng 3.9 Độ tuổi của các nhóm hộ điều tra 59

Bảng 3.10 Trình độ chuyên môn của các nhóm hộ điều tra 60

Bảng 3.11 Tỷ lệ nguồn thu của các nhóm hộ trước và sau thu hồi đất 63

Bảng 3.12 Tình hình vay vốn của các nhóm hộ 63

Bảng 3.13 Đồ dùng gia đình trước và sau thu hồi đất 64

DANH MỤC HÌNH, BIỂU ĐỒ

Hình 1.1 Sơ đồ khung sinh kế bền vững 10

Hình 3.1 Sơ đồ vị trí huyện Hải Lăng, tỉnh Quảng Trị 30

Hình 3.2 Cấu trúc lao động của các hộ điều tra 52

Hình 3.3 Trình độ học vấn của các hộ điều tra 53

Hình 3.4 Diện tích bình quân đất nông nghiệp theo nhóm hộ trước và sau thu hồi 55

Hình 3.5 Diện tích bình quân đất nông nghiệp theo nhân khẩu 56

Hình 3.6 Việc sử dụng tiền bồi thường của người dân bị thu hồi đất 62

Hình 3.7 Một số hướng hình thành khung sinh kế sau thu hồi đất 69

MỞ ĐẦU

1.1 TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI

Trong quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, tất yếu phải thu hồimột số diện tích đất nông nghiệp, đất ở để xây dựng các kết cấu hạ tầng, các khu đôthị, các khu công nghiệp Quá trình thu hồi đất đã ảnh hưởng đến đời sống của ngườinông dân mất đất và cả nông dân vùng có đất bị thu hồi, trên nhiều mặt

Một mặt, việc thu hồi đất đã có tác động tích cực như thúc đẩy sự chuyển dịch laođộng từ nông nghiệp sang công nghiệp và dịch vụ Lực lượng lao động nông thôn có xuhướng giảm dần, tạo ra nhiều ngành nghề mới, nhiều cơ hội làm việc cho người lao động

và kéo theo sự phát triển của khoa học, công nghệ, trình độ của người lao động, khai thácđược tiềm năng kinh tế của các vùng miền, nâng cao đời sống nhân dân

Mặt khác, việc thu hồi đất nếu thực hiện không tốt cũng gây ra những hệ quả xấunhư: không ít người nông dân mất dất canh tác gặp khó khăn trong việc chuyển đổi nghềnghiệp, không có việc làm, thu nhập bấp bênh Dù Nhà nước ta đã ban hành nhiều chínhsách và đã được các địa phương nỗ lực vận dụng để giải quyết vấn đề bồi thường, giảiphóng mặt bằng, bảo đảm việc làm, thu nhập và đời sống của người dân có đất bị thu hồi

Song tình trạng thất nghiệp, thiếu việc làm, cuộc sống tạm bợ, bấp bênh đã và đang diễn

ra tại nhiều địa phương Do số tiền bồi thường và hỗ trợ thấp, hơn nữa một bộ phận nôngdân không biết sử dụng số tiền bồi thường sao cho hiệu quả nên sau khi sử dụng hếtkhông còn nguồn thu nhập, đời sống không ổn định, dẫn đến những vấn đề ô nhiễm môitrường, ảnh hưởng đến sức khỏe của cộng đồng dân cư trên địa bàn, hoặc chậm triển khaicác dự án, để đất hoang hóa không sử dụng gây lãng phí tài nguyên đất

Tình hình đó đòi hỏi phải nhận thức rõ tác động tích cực và tác động tiêu cựccủa việc thu hồi đất đối với đời sống của nông dân, nhất là những nông dân không cònđất canh tác Từ đó, có giải pháp thích hợp để phát huy tác động tích cực, hạn chế tácđộng tiêu cực

Không nằm ngoài những vấn đề chung đó, huyện Hải Lăng, tỉnh Quảng Trịcũng đã và đang gặp những vấn đề khó khăn trong công tác giải quyết việc làm và ổnđịnh đời sống cho người dân sau khi bị thu hồi đất Hải Lăng là trung tâm kinh tế, vănhóa, xã hội phía nam của tỉnh Quảng Tri, với tổng diện tích tự nhiên 42.479,7 hachiếm 8,97% diện tích toàn tỉnh, bao gồm 19 đơn vị hành chính cấp xã và 1 thị trấn

Trong những năm qua, cùng với tiến trình phát triển chung của tỉnh, nhất là quá trìnhcông nghiệp hóa, hiện đại hóa, việc phát triển các khu, cụm công nghiệp, xây dựng cơ

sở hạ tầng và theo đó là việc quy hoạch, sắp xếp, chuyển đổi mục đích sử dụng đất làmột tất yếu Tuy nhiên, công tác tái định cư, bồi thường thiệt hại, thu hồi đất đối với

người dân trong vùng dự án là một vấn đề hết sức nhạy cảm vì liên quan đến đờisống, sản xuất của nhân dân Vấn đề đặt ra ở đây là sinh kế của người nông dân có đấtnông nghiệp bị thu hồi đã chuyển đổi như thế nào và Nhà nước ta đã có những giảipháp, chính sách như thế nào để hỗ trợ, giúp đỡ người dân.

Để đánh giá đúng thực trạng sinh kế của người dân bị thu hồi đất ở một số dự

án trên địa bàn huyện Hải Lăng và kịp thời đề xuất những giải pháp tích cực trongviệc quản lý, sử dụng đất đai có hiệu quả và giải quyết các vấn đề xã hội hiện naynhằm cải thiện, nâng cao đời sống của người dân bị thu hồi đất chúng tôi đã chọn

nghiên cứu đề tài: "Đánh giá ảnh hưởng của việc thu hồi đất đến sinh kế của người dân tại huyện Hải Lăng, tỉnh Quảng Trị".

1.2 MỤC ĐÍCH VÀ MỤC TIÊU CỦA ĐỀ TÀI 1.2.1 Mục đích của đề tài

Đánh giá được ảnh hưởng của việc thực hiện thu hồi đất đến sinh kế của ngườidân, từ đó đề xuất giải pháp nhằm cải thiện sinh kế của người dân tại huyện Hải Lăng,tỉnh Quảng Trị

1.2.2 Mục tiêu của đề tài

Hải Lăng tỉnh Quảng Trị

dự án trên địa bàn huyện Hải Lăng, tỉnh Quảng Trị

vùng nghiên cứu sau thu hồi đất tại huyện Hải Lăng, tỉnh Quảng Trị

1.3 Ý NGHĨA KHOA HỌC VÀ THỰC TIỄN 1.3.1 Ý nghĩa khoa học

Góp phần làm rõ và bước đầu hoàn thiện những chính sách của nhà nước vàđịa phương về thu hồi đất, đảm bảo sinh kế của người dân bị thu hồi đất trên địa bànhuyện Hải Lăng, tỉnh Quảng Trị

1.3.2 Ý nghĩa thực tiễn

- Cho thấy rõ thực trạng sinh kế của người dân trước và sau khi thu bị Nhà nước

thu hồi đất đồng thời góp phần đề xuất những giải pháp bồi thường, hỗ trợ và TĐC hợp lý để đảm bảo sinh kế cho người dân

nói riêng và cả nước nói chung

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU

1.1 CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1.1.1 Khái quát về đất đai

1.1.1.1 Khái niệm về đất đai

Theo V.V Đôcutraiep (1846-1903): Đất là tầng ngoài cùng của đá bị biến đổimột cách tự nhiên dưới tác dụng của tổng hợp của 5 yếu tố: sinh vật, đá mẹ, địa hình,khí hậu và tuổi địa phương Viện sĩ thổ nhưỡng nông hoá Liên Xô (cũ) V.R Viliam(1863-1939) thì cho rằng đất là lớp tơi xốp của vỏ lục địa, có độ dày khác nhau, có thểsản xuất ra những sản phẩm của cây trồng [7]

Theo quan điểm của C Mác: Đất là tài sản mãi mãi với loài người, là điều kiệncần để sinh tồn, là điều kiện không thể thiếu được để sản xuất, là tư liệu sản xuất cơbản trong nông lâm nghiệp

Theo quan điểm của FAO thì đất được xem như là tổng thể của nhiều yếu tốgồm: Khí hậu, địa hình, đất, thổ nhưỡng, thuỷ văn, thực vật, động vật, những biến đổicủa đất do hoạt động con người [26]

Theo Từ điển Bách khoa Việt Nam thì đất là lớp mỏng trên cùng của vỏ Trái Đấttương đối tơi xốp do các loại đá phong hoá ra, có độ phì nhiêu, trên đó cây cỏ có thể mọcđược Đất hình thành do tác dụng tổng hợp của nước, không khí và sinh vật lên đá mẹ

Như vậy, tuỳ theo quan điểm trong từng lĩnh vực về chuyên môn, mà đất đaiđược các tác giả nhìn nhận trên các phương diện khác nhau và có nhiều định nghĩakhác nhau

Tuy nhiên hiện nay khi nói đến đất người ta thường dùng hai khái niệm là đất(soil) và đất đai (land) Đất (soil) là lớp đất mặt của vỏ trái đất gọi là Thổ nhưỡng

Thổ nhưỡng phát sinh là do tác động lẫn nhau của khí trời (khí quyển), nước (thuỷquyển), sinh vật (sinh quyển) và đá mẹ (thạch quyển) qua thời gian lâu dài

Khái niệm đất theo nghĩa đất đai (land) có thể được hiểu theo nhiều cách khácnhau, đất như là không gian, cộng đồng lãnh thổ, vị trí địa lý, nguồn vốn, môi trường,tài sản [5] Trong quản lý Nhà nước về đất đai người ta thường đề cập đến đất theonghĩa đất đai

1.1.1.2 Phân loại đất

Hiện nay, trên thế giới tuỳ theo mục đích phân loại mà có nhiều cách phân loạiđất khác nhau Ở Việt Nam, đất thường được phân loại theo hai cách: Phân loại đấttheo thổ nhưỡng và phân loại đất theo mục đích sử dụng [5]

a Phân loại đất theo thổ nhưỡng

Phân loại đất theo thổ nhưỡng mục đích nhằm xây dựng bản đồ thổ nhưỡng

Trên thế giới có 3 trường phái chủ yếu [5]:

Ở Việt Nam, năm 1976 Bộ Nông nghiệp đã xây dựng bản đồ đất tỉ lệ1/1.000.000, bảng phân loại đất chia đất của nước ta thành 13 nhóm với 30 loại đấttheo phát sinh Từ những năm cuối thập kỷ 80 của thế kỷ 20, ở nước ta đã sử dụng hệthống phân loại đất theo định lượng FAO - UNESCO, bảng phân loại đất theo phươngpháp FAO - UNESCO gồm 19 nhóm và 54 loại đất [7]

b Phân loại đất theo mục đích sử dụng

Ở Việt Nam, Luật đất đai đầu tiên (1987) quy định đất đai được phân làm 5loại theo mục đích sử dụng, gồm đất nông nghiệp, đất lâm nghiệp, đất khu dân cư, đấtchuyên dùng và đất chưa sử dụng Luật đất đai 1993 quy định đất đai được phânthành 6 loại theo mục đích sử dụng, gồm đất nông nghiệp, đất lâm nghiệp, đất khudân cư nông thôn, đất đô thị, đất chuyên dùng và đất chưa sử dụng

Cách phân loại đất theo Luật đất đai 1987 và Luật đất đai 1993 vừa theo mụcđích sử dụng, lại theo địa bàn gây nên có sự chồng chéo Để khắc phục tình trạng này,Luật Đất đai 2003 và Luật đất đai 2013 có hiệu lực ngày 19/11/2014 quy định căn cứtheo mục đích sử dụng, đất đai được phân thành 3 nhóm: Nhóm đất nông nghiệp,nhóm đất phi nông nghiệp và nhóm đất chưa sử dụng

xuất, nghiên cứu, thí nghiệm về nông nghiệp, lâm nghiệp, nuôi trồng thuỷ sản, làmmuối và mục đích bảo vệ, phát triển rừng; bao gồm đất sản xuất nông nghiệp, đất lâmnghiệp, đất nuôi trồng thuỷ sản, đất làm muối và đất nông nghiệp khác [3]

- Nhóm đất phi nông nghiệp: Đất phi nông nghiệp là đất đang được sử dụngkhông thuộc nhóm đất nông nghiệp; bao gồm đất ở, đất chuyên dùng, đất tôn giáo tínngưỡng, đất nghĩa trang, nghĩa địa, đất sông ngòi, kênh, rạch, suối và mặt nước chuyêndùng, đất phi nông nghiệp khác [3] Trong các phân nhóm của nhóm đất nông nghiệp,

phi nông nghiệp lại được chia thành nhiều loại đất chi tiết khác nhau theo yêu cầu củacông tác quản lý đất đai.

dụng Đất chưa sử dụng bao gồm đất bằng chưa sử dụng, đất đồi núi chưa sử dụng,núi đá không có rừng cây [3]

Tóm lại, theo mục đích sử dụng, đất đai ở nước ta hiện nay được chia làm 3nhóm: Đất nông nghiệp, đất phi nông nghiệp và đất chưa sử dụng Với tốc độ côngnghiệp hoá, đô thị hoá ngày càng cao như hiện nay, đất nông nghiệp và đất chưa sửdụng luôn có xu hướng chuyển sang đất phi nông nghiệp với diện tích ngày càng lớn

1.1.2 Thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ và tái định cư

Theo khoản 5 điều 4 luật đất đai 2003 quy định: “Thu hồi đất là việc Nhà nước raquyết định hành chính để thu lại QSD đất hoặc thu lại đất đã giao cho tổ chức, Uỷ bannhân dân xã, phường, thị trấn quản lý theo quy định của Luật đất đai hiện hành” [13]

Theo khoản 11 điều 3 luật đất đai 2013 quy định “Nhà nước thu hồi đất là việc Nhà nướcquyết định thu lại QSD đất của người được Nhà nước trao QSD đất hoặc thu lại đất củangười sử dụng đất vi phạm pháp luật về đất đai” [14] Có nơi người ta quan niệm thu hồiđất là giải tỏa hay GPMB là quá trình tổ chức thực hiện việc di dời tài sản gắn liền với đất(nhà cửa, cây cối, các công trình xây dựng và một bộ phận dân cư) trên diện tích đất bịthu hồi để bàn giao lại mặt bằng cho chủ đầu tư thực hiện dự án [16]

Theo các khái niệm trên, thu hồi đất là hành vi của Nhà nước đối với người sửdụng đất thông qua quyết định thu lại QSD đất Tuy nhiên, theo tác giả cụm từ “thu hồiđất” nên chăng có thể thay bằng “thu hồi QSD đất” vì đã là đất “của” Nhà nước thì tại saoNhà nước lại phải thu hồi và “thu hồi đất” chỉ có thể dùng đối với những trường hợpngười sử dụng đất vi phạm pháp luật về đất đai Hoặc ở khía cạnh khác cho thấy cụm từ

“thu hồi đất” còn mang tính bạo lực Nhà nước đối với người sử dụng đất, khi Nhà nước

có nhu cầu về đất, một số người dân tiến bộ sẽ hiến đất, tự nguyện giao đất thì Nhà nướcphải nhận đất mới đúng Do vậy, có thể sử dụng một thuật ngữ khác có tính khả quan và

dễ được đón nhận hơn từ phía người dân đó là “trưng mua QSD đất”

Trong khi đó, khái niệm “bồi thường” hay “đền bù” có nghĩa là trả lại sự tươngxứng giá trị hoặc công lao cho một chủ thể nào đó bị thiệt hại vì một hành vi của chủthể khác [18] Pháp luật đất đại năm 2003 và 2013 đều chỉ rõ: Bồi thường khi Nhànước thu hồi đất là việc Nhà nước trả lại giá trị QSD đất đối với diện tích đất bị thuhồi cho người bị thu hồi đất [14] Còn việc hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất là việcNhà nước giúp đỡ người bị thu hồi đất thông qua đào tạo nghề mới, bố trí việc làmmới, cấp kinh phí để di dời đến địa điểm mới [13]

Sau khi thu hồi đất, bồi thường và hỗ trợ, Nhà nước cũng đã tính đến việc giaođất ở mới cho những trường hợp không còn đất để ở hay gọi là TĐC Theo đó, TĐCđược hiểu là việc di chuyển đến một nơi khác với nơi ở trước đây để sinh sống và làm

ăn TĐC bắt buộc đó là sự di chuyển không thể tránh khỏi khi Nhà nước thu hồi hoặctrưng thu đất đai để thực hiện các dự án phát triển TĐC được hiểu là một quá trìnhbồi thường thiệt hại về đất, tài sản; di chuyển đến nơi ở mới và các hoạt động hỗ trợ

để xây dựng lại cuộc sống, thu nhập, cơ sở vật chất, tinh thần đó [11]

Tóm lại, thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ và TĐC khi Nhà nước thu hồi đất làmột quá trình phức tạp, nhạy cảm liên quan đến nhiều cấp chính quyền và một bộphận lớn người dân Các công đọan này gắn kết với nhau một cách chặt chẽ trong việcgiải quyết những mâu thuẩn về mặt lợi ích giữa Nhà nước, người bị thu hồi đất và chủđầu tư Quá trình này chịu tác động lớn bởi nhiều yếu tố khác nhau song tự thân nócũng có những ảnh hưởng mạnh mẽ đến sự phát triển kinh tế - xã hội:

+ Công tác đăng ký quyền sử dụng đất đất, lập và quản lý hồ sơ địa chính, cấpgiấy chứng nhận quyền sử dụng đất đất: Ở nước ta, theo quy định của Luật đất đai,người sử dụng đất phải đăng ký QSD đất tại cơ quan Nhà nước có thẩm quyền đểđược xét duyệt lập hồ sơ địa chính, cấp giấy chúng nhận QSD đất Hệ thống hồ sơ địachính và và giấy chứng nhận QSD đất có liên quan mật thiết với công tác bồi thường,

hỗ trợ, TĐC và là một trong những yếu tố quyết định khi xác định nguồn gốc sử dụngđất, đối tượng và mức bồi thường, hỗ trợ [11]

Trong công tác GPMB, giấy chứng nhận QSD đất, hồ sơ địa chính về đất đai làcăn cứ tối quan trọng giúp cho việc phân loại đối tượng được bồi thường, hỗ trợ vàTĐC đồng thời là cơ sở cung cấp các thông tin về diện tích, loại đất để áp giá bồithường, hỗ trợ Hiện nay, công tác đăng ký đất đai ở nước ta còn hạn chế, đặc biệtcông tác đăng ký biến động về sử dụng đất, việc cấp giấy chứng nhận QSD đất vẫnchưa hoàn thiện dẫn đến công tác GPMB gặp phải rất nhiều khó khăn

Nơi nào công tác quản lý đất đai tốt như đã hoàn chỉnh bản đồ địa chính có chấtlượng, làm rõ nguồn gốc đất, ban hành công khai hạn mức diện tích đất ở và đất canh tácthì khâu đo đạc, xác định tính pháp lý của đất để áp giá bồi thường hoặc hỗ trợ, di chuyểnTĐC thường thuận lợi hơn Trái lại, những nơi chưa tiến hành tốt những việc thuộc nộidung quản lý đất đai thường xuyên nói trên sẽ gặp không ít khó khăn trong việc xác địnhnguồn gốc đất, chủ sở hữu hợp pháp, diện tích, ranh giới của khu đất giữa thực địa và hồ

sơ giải thửa do mất nhiều thời gian để đối chiếu, xác minh

khoa học, vừa mang tính pháp lý của một hệ thống các biện pháp kỹ thuật, kinh tế và

xã hội được xử lý bằng các phương pháp phân tích tổng hợp về sự phân bố địa lý của

các điều kiện tự nhiên, kinh tế xã hội để tổ chức lại việc sử dụng đất theo pháp luậtnhà nước nhằm đáp ứng nhu cầu sử dụng đất hiện tại và tương lai của xã hội một cáchtiết kiệm khoa học và có hiệu quả cao nhất [17].

Công tác quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất là tiền thân của công tác thu hồi đất,GPMB của nhiều dự án Việc thực hiện công tác quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất do

đó mà có những tác động nhất định đến việc thu hồi đất, GPMB: Quy hoạch sử dụngđất là căn cứ để ban hành Quyết định thu hồi đất, để lập, trình duyệt và thực hiệnphương án GPMB; là căn cứ để xây dựng các khu TĐC; là nhân tố ảnh hưởng đến giáchuyển nhượng QSD đất, từ đó tác động tới giá đất tính toán bồi thường Ngoài ra,việc lập phương án quy hoạch sử dụng đất không đảm bảo khả năng dự báo, thiếuđồng bộ, chưa hợp lý, tính khả thi thấp, thiếu bền vững dẫn đến tình trạng quy hoạchtreo, là nguyên nhân dẫn đến các vướng mắc khi thực hiện GPMB

đất, bồi thường, hỗ trợ và TĐC Tuy nhiên, hiện nay việc thực công tác này ở nhiềuđịa phương vẫn còn nhiều hạn chế, hạn mức giao đất và nghĩa vụ đống thuế quy địnhchưa rõ ràng, nhiều trường hợp giao đất, cho thuê đất không đúng thẩm quyền nêntrong quá trình thu hồi đất và GPMB gặp phải rất nhiều khó khăn

quyền sử dụng, là tổng hòa giá trị hiện hành địa tô nhiều năm Một trong những điểmmới của Luật đất đai 2003 và Luật đất đai 2013 là các quy định về giá đất Nếu nhưtrước đây Nhà nước chỉ quy định một loại giá áp dụng cho mọi quan hệ đất đai khácnhau thì Luật đất đai 2003 và Luật đất đai 2013 đề cập nhiều loại giá đất để xử lý từngnhóm quan hệ đất đai khác nhau [6] Theo quy định của Luật đất đai, nguyên tắc địnhgiá đất là phải sát với giá thị trường trong điều kiện bình thường Tuy nhiên, tình hìnhphổ biến hiện nay là giá đất do các địa phương quy định và công bố đều không đúngtheo nguyên tắc đó, ngoài ra còn có sự chênh lệch lớn về giá đất tại các khu vực giápranh giữa các địa phương, trong khi pháp luật đất đai hiện hành lại chưa có cơ chếhữu hiệu để giải quyết tình trạng này Vì vậy, dẫn đến các khiếu kiện của người bị thuhồi đất và gây ách tắc trong khi thực hiện công tác bồi thường, GPMB [2]

Như vậy, việc quy định về giá đất chưa đảm bảo tính rõ ràng vì giá đất trên thịtrường khó ổn định và luôn có sự thay đổi, thậm chí có thời diểm giá đất thay đổi từngngày Do đó, việc xác định thế nào là phù hợp với giá thị trường hoàn toàn mang tínhchủ quan Khái niệm giá đất phổ biến cũng hoàn toàn mơ hồ, cần quy định bắt buộcphải có tư vấn độc lập về giá đất khi xây dựng khung giá đất và trong trường hợp cókhiếu nại

sản góp phần giảm thiểu việc thu hồi đất để thực hiện các dự án đầu tư (do người đầu

tư có thể đáp ứng nhu cầu về đất đai thông qua các giao dịch trên thị trường); đồngthời người bị thu hồi có thể tự mua hoặc cho thuê đất đai, nhà cửa mà không nhất thiếtphải thông qua Nhà nước thực hiện chính sách TĐC và bồi thường [11] Tuy nhiên,trên thực tế một phần cũng do đầu tư ồ ạt về việc xây dựng các khu chung cư rộng lớn

mà dẫn đến việc thu hồi đất từ đó làm nãy sinh những vấn đề phức tạp Thay vì chophép doanh nghiệp tự đứng ra GPMB, thỏa thuận đền bù với người có đất, tới đâyNhà nước sẽ đứng ra thu hồi đất và cho thuê lại Chính điều này khiến cho người dânkhông có sự đồng thuận khi xây dựng các khu chung cư hay các căn hộ cao cấp

tiễn khai thác cho thấy việc ban hành các văn bản pháp luật về quản lý, sử dụng đất cóảnh hưởng rất lớn đến công tác bồi thường, GPMB Hệ thống văn bản pháp luật đấtđai còn có những nhược điểm như là số lượng nhiều, mức độ phức tạp cao, khôngthuận lợi trong sử dụng, nội bộ hệ thống chưa đồng bộ, thiếu chặt chẽ gây lúng túngtrong xử lý và tạo kẻ hở trong việc thực thi pháp luật [1]

Có thể nói việc điều chỉnh, thay đổi các văn bản quy định về quản lý, sử dụngđất của Trung ương đã làm thay đổi căn bản toàn bộ các chính sách về đất đai của cácđịa phương, trong đó nỗi bật có các chính sách liên quan đến thu hồi đất, GPMB Cácquy định về bồi thường, hỗ trợ và TĐC thường xuyên thay đổi dẫn tới tình trạng so bì,khiếu nại của người có đất bị thu hồi qua các dự án hoặc trong một dự án nhưng thựchiện thu hồi đất qua nhiều năm

Thu hồi đất, GPMB nếu thực hiện đúng tiến độ sẽ tiết kiệm được thời gian, chiphí, sớm thực hiện các dự án và đưa vào sử dụng mang lại hiệu quả kinh tế - xã hội

Thực hiện tốt GPMB sẽ góp phần cải thiện mô trường đầu tư, khai thác nguồn lực từđất đai cho đầu tư phát triển các cơ sở hạ tầng kinh tế xã hội Tuy nhiên, trên thực tếviệc thu hồi đất, GPMB còn nhiều bất cập gây ảnh hưởng đến phát triển kinh tế - xãhội

Việc thu hồi đất mà chưa có giải pháp phát triển bền vững dẫn đến tình trạngbần cùng hóa người nông dân, khiến họ không có đất sản xuất, phải di cư tự phát tớicác đô thị làm thuê, làm bốc vác, khai thác khoáng sản hoặc đi xuất khẩu lao động

Điều này cho thấy, thu hồi đất không còn chỉ là một bài toán về phát triển kinh tế màcòn đặt ra nhiều câu hỏi về xã hội, quản lý dân cư, sự chênh lệch khoảng cách giàunghèo

1.1.3 Tổng quan lý thuyết sinh kế

Thuật ngữ “sinh kế bền vững” được sử dụng đầu tiên như là một khái niệmphát triển vào những năm đầu 1990 Tác giả Chambers và Conway (1992) định nghĩa

về sinh kế bền vững như sau: Sinh kế bền vững bao gồm con người, năng lực và kếsinh nhai, gồm có lương thực, thu nhập và tài sản của họ Ba khía cạnh tài sản là tàinguyên, dự trữ, và tài sản vô hình như dư nợ và cơ hội Sinh kế bền vững khi nó baogồm hoặc mở rộng tài sản địa phương và toàn cầu mà chúng phụ thuộc vào và lợi íchròng tác động đến sinh kế khác Sinh kế bền vững về mặt xã hội khi nó có thể chốngchịu hoặc hồi sinh từ những thay đổi lớn và có thể cung cấp cho thế hệ tương lai [43]

Sinh kế cũng có thể được mô tả như tổng hợp của nguồn lực và năng lực liênquan tới các quyết định và hoạt động của một người hoặc một nhóm người nhằm cốgắng kiếm sống và đạt được các mục tiêu và mơ ước của mình Tiêu chí sinh kế bềnvững gồm: an toàn lương thực, cải thiện điều kiện môi trường tự nhiên, cải thiện điềukiện môi trường cộng đồng - xã hội, cải thiện điều kiện vật chất, được bảo vệ tránh rủi

ro và các cú sốc

Sinh kế bền vững có thể được mô tả là: Chống đỡ được với những cú sốc và áplực bên ngoài, không phụ thuộc vào các hỗ trợ từ bên ngoài, được thích nghi hóa đểduy trì sức sản xuất lâu dài của nguồn tài nguyên thiên nhiên và bền vững mà khônglàm suy yếu và ảnh hưởng tới các giải pháp sinh kế của người khác

Các chính sách xác định sinh kế cho người dân theo hướng bền vững được xácđịnh liên quan chặt chẽ đến bối cảnh kinh tế vĩ mô và tác động của các yếu tố bênngoài Tiêu biểu cho các nghiên cứu này là Ellis (2004, 2005), Barrett và Reardon(2000) Các nghiên cứu này đã chỉ ra mối liên hệ giữa mức độ tăng trưởng kinh tế, cơhội sinh kế và cải thiện đói nghèo của người dân Đồng thời nhấn mạnh vai trò của thểchế, chính sách cũng như các mối liên hệ và hỗ trợ xã hội đối với cải thiện sinh kế,xóa đói giảm nghèo Sự bền vững trong các hoạt động sinh kế phụ thuộc vào rất nhiềuyếu tố như khả năng trang bị nguồn vốn, trình độ lao động, các mối quan hệ trongcộng đồng, các chính sách phát triển Tuy vậy, sự bền vững của tài nguyên thiênnhiên là yếu tố nền tảng trong các quyết định một sinh kế bền vững hay không [25]

Hiện nay sinh kế bền vững đang là mối quan tâm hàng đầu của các nhà nghiêncứu cũng như hoạch định chính sách phát triển của nhiều quốc gia trên thế giới Mụctiêu cao nhất của phát triển kinh tế ở các quốc gia là cải thiện được sinh kế và nângcao phúc lợi xã hội cho cộng đồng dân cư, đồng thời phải đặt nó trong mối quan hệvới phát triển bền vững Các nghên cứu về sinh kế hiện nay về cơ bản đã xây dựng,phân tích khung sinh kế bền vững trên cơ sở nguồn lực của hộ gia đình bao gồmnguồn lực vật chất, tự nhiên, tài chính, xã hội và nhân lực [25]

Khung sinh kế là một công cụ được xây dựng nhằm xem xét những yếu tố khácnhau ảnh hưởng đến sinh kế của con người, đặc biệt là những yếu tố gây khó khănhoặc tạo cơ hội trong sinh kế Đồng thời khung sinh kế cũng nhằm mục đích tìm hiểuxem những yếu tố này liên quan với nhau như thế nào trong những bối cảnh cụ thể.

Tổ chức phát triển toàn cầu của Vương quốc Anh (DFID) đã đưa ra khung sinh kếnhư hình 1.1

Hình 1.1 Sơ đồ khung sinh kế bền vững [8]

Theo hình 1.1 thì các yếu tố cấu thành khung sinh kế bao gồm:

bên ngoài mà trong môi trường đó sinh kế con người và các tài sản sẵn có của họ bịảnh hưởng cơ bản, vừa tích cực, vừa tiêu cực bởi những xu hướng, sự thay đổi độtngột hoặc tính năng mùa vụ mà họ hạn chế được hoặc không thể nào kiểm soát được

Ngữ cảnh dễ bị tổn thương: Đó chính là những thay đổi, những xu hướng, tínhmùa vụ Những nhân tố này con người hầu như không thể điều khiển được trong ngắnhạn Vì vậy, trong phân tích sinh kế không chỉ nhấn mạnh hay tập trung lên khía cạnhngười dân sử dụng các tài sản như thế nào để đạt mục tiêu mà phải đề cập được ngữcảnh mà họ phải đối mặt và khả năng họ có thể chóng chọi đối với những thay đổitrên hay phục hồi dưới những tác động trên [8]

mà con người có thể sử dụng để duy trì hay phát triển sinh kế của họ Nguồn vốn haytài sản sinh kế được chia làm 5 loại vốn cơ chính: vốn nhân lực, vốn tài chính, vốn vậtchất, vốn xã hội và vốn tự nhiên [8]

+ Vốn nhân lực (Human capital): Vốn nhân lực là khả năng, kỹ năng, kiến thứclàm việc và sức khỏe để giúp con người theo đuổi những chiến lược sinh kế khácnhau nhằm đạt được kết quả sinh kế hay mục tiêu sinh kế của họ Với mỗi hộ giađình, vốn nhân lực biểu hiện ở trên khía cạnh lượng và chất về lực lượng lao động ởtrong gia đình đó Vốn nhân lực là điều kiện cần để có thể sử dụng và phát huy hiệuquả bốn loại vốn khác [8].

người ta sử dụng nhằm đạt được các mục tiêu trong sinh kế Các nguồn đó bao gồmnguồn dự trữ hiện tại, dòng tiền theo định kỳ và khả năng tiếp cận các nguồn vốn tíndụng từ bên ngoài như từ người thân hay từ các tổ chức tín dụng khác nhau [8]

+ Vốn tự nhiên (Natural capital): Vốn tự nhiên là các nguồn tài nguyên thiênnhiên như đất, nước, mà con người có được hay có thể tiếp cận được nhằm phục vụ chocác hoạt động và mục tiêu sinh kế của họ Nguồn vốn tự nhiên thể hiện khả năng sử dụngcác nguồn tài nguyên thiên nhiên để tạo ra thu nhập phục vụ cho các mục tiêu sinh kế của

họ Đây có thể là khả năng ảnh hưởng trực tiếp hoặc gián tiếp đến chất lượng cuộc sốngcủa con người từ các nguồn tài nguyên thiên nhiên Nguồn vốn tự nhiên thể hiện qui mô

và chất lượng đất đai, qui mô và chất lượng nguồn nước, qui mô và chất lượng các nguồntài nguyên khoáng sản, qui mô và chất lượng tài nguyên thủy

sản và nguồn không khí Đây là những yếu tố tự nhiên mà con người có thể sử dụng

để tiến hành các hoạt động sinh kế như đất, nước, khoáng sản và thủy sản hay nhữngyếu tố tự nhiên có tác động trực tiếp hoặc gián tiếp đến cuộc sống của con người nhưkhông khí hay sự đa dạng sinh học [8]

và hàng hóa vật chất nhằm hỗ trợ việc thực hiện các hoạt động sinh kế Nguồn vốnvật chất thể hiện ở cả cấp cơ sở cộng đồng hay cấp hộ gia đình Trên góc độ cộngđồng, đó chính là cơ sở hạ tầng nhằm hỗ trợ cho sinh kế của cộng đồng hay cá nhângồm hệ thống điện, đường, trường trạm, hệ thống cấp nước và vệ sinh môi trường, hệthống tưới tiêu và hệ thống chợ Đây là phần vốn vật chất hỗ trợ cho hoạt động sinh

kế phát huy hiệu quả Ở góc độ hộ gia đình, vốn vật chất là trang thiết bị sản xuất nhưmáy móc, dụng cụ sản xuất, nhà xưởng hay các tài sản nhằm phục vụ nhu cầu cuộcsống hàng ngày như nhà cửa và thiết bị sinh hoạt gia đình [8]

trong các mối quan hệ xã hội (hoặc các nguồn lực xã hội) chính thể và phi chính thể

mà qua đó người dân có thể tạo ra cơ hội và thu được lợi ích trong quá trình thực thisinh kế [8]

Nguồn vốn sinh kế không chỉ thể hiện ở trạng thái hiện tại mà còn thể hiện khảnăng thay đổi trong tương lai Chính vì thế khi xem xét vốn, con người không chỉ xem

xét hiện trạng các nguồn vốn sinh kế mà cần có sự xem xét khả năng hay cơ hội thay đổi của nguồn vốn đó như thế nào ở trong tương lai.

chức, chính sách và luật pháp xác định hay ảnh hưởng khả năng tiếp cận đến cácnguồn vốn, điều kiện trao đổi của các nguồn vốn và thu nhập từ các chiến lược sinh

kế khác nhau Những yếu tố trên có tác động thúc đẩy hay hạn chế đến các chiến lượcsinh kế Chính vì thế sự hiểu biết các cấu trúc, tiến trình có thể xác định được những

cơ hội cho các chiến lược sinh kế thông qua quá trình chuyển đổi cấu trúc [8]

(livelihood outcome): Đó là mục tiêu hay kết quả của các chiến lược sinh kế Kết quảcủa sinh kế nhìn chung là cải thiện phúc lợi của con người nhưng có sự đa dạng vềtrọng tâm và sự ưu tiên Đó có thể cải thiện về mặt vật chất hay tinh thần của conngười như xóa đói giảm nghèo, tăng thu nhập hay sử dụng bền vững và hiệu quả tàinguyên thiên nhiên Cũng tùy theo mục tiêu của sinh kế mà sự nhấn mạnh các thànhphần trong sinh kế cũng như những phương tiện để đạt được mục tiêu sinh kế giữacác tổ chức, cơ quan sẽ có những quan niệm khác nhau [8]

Để đạt được các mục tiêu, sinh kế phải được xây dựng từ một số lựa chọn khácnhau dựa trên các nguồn vốn và tiến trình thay đổi cấu trúc của họ Chiến lược sinh kế

là sự phối hợp các hoạt động và lựa chọn mà người dân sử dụng để thực hiện mục tiêusinh kế của họ hay đó là một loạt các quyết định nhằm khai thác hiệu quả nhất nguồnvốn hiện có Đây là một quá trình liên tục nhưng những thời điểm quyết định có ảnhhưởng lớn lên sự thành công hay thất bại đối với chiến lược sinh kế Đó có thể là lựachọn cây trồng vật nuôi, thời điểm bán, sự bắt đầu đối với một hoạt động mới, thayđổi sang một hoạt động mới hay thay đổi qui mô hoạt động [8]

Trong nghiên cứu này, chúng tôi cho rằng việc thu hồi đất đã tạo ra những tácđộng về mặt kinh tế, văn hóa, xã hội và chính trị đối với bản thân người bị thu hồi đất màđặc biệt là người nông dân để thực hiện CNH và ĐTH Để ứng phó với tình huống mới,trong khi chính sách của Đảng và Nhà nước về đào tạo nghề và tạo việc làm còn có nhiềuhạn chế, nhiều hộ gia đình trong nghiên cứu trường hợp của đề tài đã dựa vào tài sản tựnhiên của mình dưới hình thức quyền sử dụng đất ở để không chỉ tránh nghèo mà cònchuyển dịch sang các chiến lược sinh kế mới, mặc dù qúa trình chuyển đổi này hàm chứa

sự phân hóa xã hội và đa dạng chiến lược sinh kế trong các hộ gia đình

Như vậy, khung sinh kế bền vững là một cách phân tích toàn diện về phát triển vàgiảm nghèo Cách tiếp cận này giúp chúng ta hiểu được việc con người sử dụng các loạivốn mình có để kiếm sống, thoát nghèo, hay tránh bị rơi vào đói nghèo như thế nào, vì nókhông chỉ minh họa các chiến lược tìm kiếm thu nhập, mà nó còn phân tích và lý giải vềviệc tiếp cận, sử dụng và phân phối các nguồn lực mà các cá thể và hộ gia

đình sử dụng để biến các nguồn lực đó thành sinh kế Khung phân tích sinh kế bềnvững tỏ ra có hiệu quả hơn trong các phân tích ở cấp độ vi mô, từ dưới lên Khi đượcđiều chỉnh và ứng dụng một cách linh hoạt cho phù hợp với các bối cảnh văn hóa,chính trị, kinh tế, xã hội và tộc người của mỗi nghiên cứu cụ thể, khung phân tích này

sẽ là một cách tiếp cận hữu ích và lý thú cho các nghiên cứu và can thiệp chính sáchtrong lĩnh vực phát triển và giảm nghèo

1.1.4 Chính sách liên quan đến thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ, tái định cư của một số nước và tổ chức trên thế giới, bài học kinh nghiệm cho Việt Nam

Phát triển công nghiệp và đô thị là một tiến trình tất yếu trên toàn thế giới Vàthu hồi đất nông nghiệp là cách thức thường được thực hiện để xây khu công nghiệp

và đô thị Quá trình thu hồi đất đặt ra rất nhiều vấn đề kinh tế - xã hội cần được giảiquyết kịp thời và thỏa đáng Để có thể hài hòa được lợi ích của xã hội, tập thể và cánhân, mỗi quốc gia có cách làm riêng của mình:

nào sử dụng đất sau đó sẽ có trách nhiệm bồi thường Người bị thu hồi đất được thanhtoán ba loại tiền: tiền bồi thường đất đai, tiền trợ cấp về TĐC, tiền trợ cấp bồi thườnghoa màu trên đất Cách tính tiền bồi thường đất đai và tiền trợ cấp TĐC căn cứ theogiá trị tổng sản lượng của đất đai những năm trước đây rồi nhân với hệ số Tiền bồithường cho hoa màu, cho các loại tài sản trên đất được tính theo giá cả hiện tại Đểgiải quyết nhà ở cho người dân khi GPMB, phương thức chủ yếu của Trung Quốc làtrả tiền và hỗ trợ bằng cách tính ba khoản sau: Một là, giá cả xây dựng lại, chênh lệchgiữa giá xây dựng lại nhà mới và nhà cũ Hai là, giá đất tiêu chuẩn Ba là, trợ cấp vềgiá cả Ba khoản này cộng lại là tiền bồi thường về nhà ở

Việc bồi thường nhà ở cho dân ở huyện khác với việc bồi thường cho dân ởnông thôn, bởi có sự khác nhau về hình thức sở hữu đất đai ở thành thị và nông thôn

đối với nhà ở của người dân huyện , nhà nước bồi thường bằng tiền là chính, với mứcgiá do thị trường bất động sản quyết định qua các tổ chức trung gian để đánh giá, xácđịnh giá Với người dân nông thôn, nhà nước thực hiện theo những cách thức rất linhhoạt, theo đó, mỗi đối tượng khác nhau sẽ có cách bồi thường khác nhau: tiền bồithường về sử dụng đất đai; tiền bồi thường về hoa màu; bồi thường tài sản tập thể

Bên cạnh những thành công như vậy, chính sách bồi thường, hỗ trợ, TĐC củaTrung Quốc cũng bộc lộ những tồn tại nhất định mà chủ yếu là vấn đề việc làm; tốc

độ TĐC chậm, thiếu đồng bộ, thực hiện GPMB trước khi xây xong nhà TĐC

- Thái Lan: Cũng giống như ở nhiều nước khác trong khu vực châu Á, quá trìnhĐTH diễn ra nhanh chóng, mọi giao dịch về đất đai đều do cơ chế thị trường điều tiết

Năm 1987, Thái Lan ban hành luật về trưng dụng bất động sản áp dụng choviệc trưng dụng đất phục vụ vào các mục đích xây dựng các công trình công cộng, anninh quốc phòng Luật này đã quy định những nguyên tắc thu hồi đất, nguyên tắc tínhgiá trị bồi thường các loại tài sản được bồi thường, trình tự lập dự án, duyệt dự án, lên

kế hoạch bồi thường trình các cấp có thẩm quyền phê duyệt và còn quy định thủ tụcthành lập các cơ quan, uỷ ban tính toán bồi thường TĐC, trình tự đàm phán, nhận tiềnbồi thường, trình tự khiếu nại, giải quyết khiếu nại, trình tự đưa ra toà án

- Ở Hàn Quốc, vào những năm 70 của thế kỷ trước, trước tình trạng di dân ồ ạt từcác vùng nông thôn vào đô thị, thủ đô Xơ-un đã phải đối mặt với tình trạng thiếu đất định

cư trầm trọng trong huyện Để giải quyết nhà ở cho dân nhập cư, chính quyền huyện phảitiến hành thu hồi đất của nông dân vùng phụ cận Việc đền bù được thực

hiện thông qua các công cụ chính sách như hỗ trợ tài chính, cho quyền mua căn hộ dohuyện quản lý và chính sách TĐC

Các hộ bị thu hồi đất có quyền mua hoặc nhận căn hộ do huyện quản lý, được xâytại khu đất được thu hồi có bán kính cách Xơ-un khoảng 5 km Vào những năm 70 củathế kỷ trước, khi thị trường bất động sản bùng nổ, hầu hết các hộ có quyền mua căn hộ cóthể bán lại quyền mua căn hộ của mình với giá cao hơn nhiều lần so với giá gốc

vào giá trị thực tế bất động sản của chủ sở hữu; các chi phí tháo dỡ, di chuyển chỗ ởhợp lý; chi phí mua nguyên vật liệu xây dựng nhà ở mới Trường hợp người bị thuhồi đất không tán thành với phương án bồi thường thiệt hại do Nhà nước xác định, họ

có quyền thuê một tổ chức định giá tư nhân để tiến hành định giá lại các chi phí thiệthại Nhà nước trả tiền cho công tác định lại giá này [26]

Nhà nước chi trả tiền bồi thường thu hồi đất làm hai đợt: Đợt một, nhà nước trả20% tổng giá trị bồi thường khi chủ nhà thực hiện việc tháo dỡ nhà ở Đợt thứ 2, phầncòn lại sẽ được thanh toán khi người bị thu hồi đất ở hoàn tất việc di chuyển chỗ ở

chức phi Chính phủ thì bản chất của việc bồi thường, hỗ trợ và TĐC khi Nhà nước thuhồi đất phục vụ mục đích an ninh quốc phòng, lợi ích quốc gia, lợi ích công cộng phảigiảm thiểu đến mức thấp nhất các tác động của việc thu hồi đất; có chính sách thỏađáng, phù hợp đảm bảo cho người bị thu hồi đất không gặp bất lợi hay khó khăn trongcuộc sống Khắc phục cải thiện chất lượng cuộc sống, nguồn sống đối với người bịảnh hưởng Để thực hiện được phương châm đó thì trong công tác bồi thường và TĐCphải nhìn nhận con người là trung tâm chứ không phải chính sách bồi thường vật chất

Từ quan điểm đó chính sách bồi thường công bằng là bồi thường ngang bằng với tìnhtrạng như không có dự án được sử dụng bằng giá thay thế, sao cho đời sống của người

bị ảnh hưởng sau khi được bồi thường ít nhất phải đạt được ngang mức cũ của họ nhưtrước khi có dự án.

Các biện pháp phục hồi được cung cấp là bồi thường theo giá thay thế nhà cửa

và các kết cấu khác, bồi thường đất nông nghiệp là lấy đất có cùng hiệu suất và phảithật gần với đất đã bị thu hồi, bồi thường đất thổ cư có cùng diện tích được người bịảnh hưởng chấp nhận, giao đất TĐC với thời hạn ngắn nhất Đối với đất đai và tài sảnđược đền bù chính sách của WB và ADB là phải bồi thường theo giá xây dựng mớiđối với tất cả các công trình xây dựng và quy định thời hạn bồi thường TĐC hoànthành trước một tháng khi dự án triển khai thực hiện Về quyền được tư vấn và thamgia của các hộ bị thu hồi đất, WB và ADB quy định các thông tin về dự án cũng nhưchính sách bồi thường TĐC của dự án phải thông báo đầy đủ, công khai để tham khảo

ý kiến, hợp tác và tìm mọi cách thỏa mãn nhu cầu chính đáng của họ trong suốt quátrình lập kế hoạch bồi thường TĐC cho tới khi thực hiện công tác lập kế hoạch Kếhoạch giải toả thu hồi đất được thực hiện sau khi đã hội ý với người bị thu hồi đất

Việc lập kế hoạch cho công tác bồi thường TĐC được WB và ADB coi là điều bắtbuộc trong quá trình thẩm định dự án Mức độ chi tiết của kế hoạch phụ thuộc vào sốlượng người bị ảnh hưởng và mức độ tác động của dự án Kế hoạch bồi thường TĐCphải được coi là một phần của chương trình phát triển cụ thể, cung cấp đầy đủ nguồnvốn và cơ hội cho các hộ bị ảnh hưởng Ngoài ra còn phải áp dụng các biện pháp saocho người bị di chuyển hoà nhập được với cộng đồng mới Để thực hiện các biệnpháp này, nguồn tài chính và vật chất cho việc di dân luôn được chuẩn bị sẵn

Từ chính sách bồi thường thiệt hại khi Nhà nước thu hồi đất ở các quốc gia trênthế giới có thể rút ra một số nhận xét chung như sau:

tối cao đối với đất đai, Nhà nước thu hồi đất (đối với sở hữu Nhà nước) hoặc trưngdụng đất (đối với sở hữu cá nhân) để sử dụng đất vào mục đích quốc phòng, an ninh, lợi ích quốc gia, lợi ích công cộng

giới hạn trong số những người bị ảnh hưởng trực tiếp mà phải mở rộng cho tới tất cả những người xung quanh bị tác động tiêu cực bởi các dự án có sử dụng đất

các dự án của nhiều quốc gia, nhiều tổ chức quốc tế tuy có những điểm khác biệtnhưng nhìn chung ngày càng có sự đồng quy về một quan điểm lớn là việc đảm bảocho người bị ảnh hưởng có cuộc sống bằng hoặc tốt hơn trước khi bị thu hồi đất hoặc

bị trưng dụng đất Chính sách của nhiều nước và tổ chức Quốc tế hướng tới việc tránhcác dự án có sử dụng đất phải di dân, TĐC

- Các hình thức bồi thường, hỗ trợ rất đa dạng, chú trọng sử dụng hình thức bồithường bằng hiện vật thay thế như nhà ở, đất, các công trình hạ tầng hoặc bằng các góidịch vụ như đào tạo chuyển đổi nghề nghiệp, các hình thức bảo hiểm, các hình thức hỗ

trợ thường xuyên thông qua các quỹ

Từ thực tiễn sinh động trong chính sách bồi thường, hỗ trợ và TĐC ở các nướcgiúp Việt Nam chúng ta rút ra một số bài học kinh nghiệm sau:

Thứ nhất, chính sách nhất quán: Dù theo chính sách phân cấp rộng rãi hay tập

trung thì điều kiện để thực hiện chính sách bồi thường, hỗ trợ và TĐC phải dựa trênquan điểm và nguyên tắc nhất quán Sự nhất quán nguyên tắc thị trường và Nhà nướcđứng ra giải quyết mọi vấn đề liên quan thông qua một chính sách bồi thường, hỗ trợ

và TĐC thống nhất đã làm cho chính sách này thực hiện nghiêm chỉnh

Thứ hai, chính quyền địa phương cần phải có sự cụ thể hóa một cách phù hợp

chính sách chung về thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ và TĐC cho địa phương mình

Đồng thời cần có năng lực tổ chức thực hiện, nhất là quyết tâm tháo gỡ vướng mắcmột cách quyết liệt và khéo léo

Thứ ba, kế hoạch chương trình GPMB phải được hoạch định cụ thể, chi tiết,

khoa học, hợp lý, công tâm và phải được công khai để người bị thu hồi đất nhận thứcđúng thực chất vấn đề, tự nguyện hợp tác và thực hiện đồng thời đảm bảo sự giám sátcủa người dân đối với cơ quan Nhà nước hoạt động trong lĩnh vực bồi thường, hỗ trợ

Thứ tư, điều hòa lợi ích hợp lý giữa các chủ thể liên quan đến thu hồi đất để

giảm bức xúc xã hội và GPMB nhanh, chủ động sử dụng đất đã thu hồi góp phần đẩynhanh tiến tiến độ thực hiện các dự án

Thứ năm, thực hiện tốt công tác tuyên truyền vận động đối với các đối tượng bị

thu hồi đất nói riêng và toàn xã hội nói chung để nâng cao nhận thức, hiểu biết việccần thiết của công tác thu hồi đất để phát triển đất nước Xây dựng và phát triển độingũ cán bộ có phẩm chất, năng lực phục vụ công tác bồi thường, đồng thời hình thànhcác tổ chức chuyên trách thực hiện công tác này

1.1.5 Chính sách bồi thường, hỗ trợ và tái định cư ở Việt Nam trong những năm trở lại đây

phù hợp hơn với yêu cầu của thực tế cũng như yêu cầu của các quy luật kinh tế Quantâm tới lợi ích của những người bị thu hồi đất, Nghị định Nghị định 47/2014/NĐ-CPsau một thời gian thực hiện, đặc biệt là sau sự ra đời của NĐ 01/2017/NĐ-CP và TT37/2014/TT-BTNMT đã thể hiện được tính khả thi và vai trò tích cực của các văn bảnpháp luật Vì thế, công tác bồi thường, hỗ trợ, TĐC trong thời gian qua đã đạt được các kết quả khá khả quan, thể hiện trên một số khía cạnh chủ yếu sau:

Thứ nhất, đối tượng được bồi thường, hỗ trợ, TĐC ngày càng được xác định

đầy đủ chính xác, phù hợp với tình hình thực tế của đất nước, giúp cho công tác quản

lý đất đai của Nhà nước được nâng cao, người nhận đền bù cũng thấy thỏa đáng

Thứ hai, mức bồi thường, hỗ trợ ngày càng cao tạo điều kiện cho người dân bị

thu hồi đất có thể khôi phục lại tài sản bị mất Một số biện pháp hỗ trợ đã được bổsung và quy định rất rõ ràng, thể hiện được tinh thần đổi mới của Đảng và Nhà nướcnhằm giúp cho người dân ổn định về đời sống và sản xuất

Thứ ba, việc bổ sung quy định về quyền tự thỏa thuận của các nhà đầu tư cần

đất với người sử dụng đất đã góp phần giảm sức ép cho các cơ quan hành chính trongviệc thu hồi đất

Thứ tư, trình tự thủ tục tiến hành bồi thường hỗ trợ TĐC đã giải quyết được

nhiều khúc mắc trong thời gian qua, giúp cho các cơ quan nhà nước có thẩm quyềnthực hiện công tác bồi thường, TĐC đạt hiệu quả

Thứ năm, các địa phương bên cạnh việc thực hiện các quy định Luật đất đai

năm 2013, các Nghị định hướng dẫn thi hành, đã dựa trên sự định hướng chính sáchcủa Đảng và Nhà nước, tình hình thực tế tại địa phương để ban hành các văn bản phápluật áp dụng cho địa phương mình, làm cho công tác bồi thường, hỗ trợ, TĐC đượcthực hiện hợp lý và đạt hiệu quả cao hơn

Thứ sáu, nhận thức về tầm quan trọng, ý nghĩa nhân văn cũng như tính chất

phức tạp của vấn đề thu hồi đất, TĐC của các nhà quản lý, hoạch định chính sách, củachính quyền địa phương được nâng lên Chính phủ đã có nhiều nỗ lực để tạo điều kiệnvật chất và kỹ thuật trong việc bồi thường, hỗ trợ, TĐC

Đội ngũ cán bộ làm công tác bồi thường, hỗ trợ, TĐC có năng lực và có nhiềukinh nghiệm ngày càng đông đảo; sự chia sẻ kinh nghiệm thực tiễn của công tác bồithường, hỗ trợ, TĐC giữa các bộ, ban, ngành có các dự án đầu tư ngày càng được mởrộng và có hiệu quả

Nhờ những cải thiện về quy định pháp luật, về phương pháp tổ chức, về năng lựccán bộ thực thi GPMB, tiến độ GPMB trong các dự án đầu tư gần đây đã được rút ngắnhơn so với các dự án cũ, góp phần giảm bớt tác động tiêu cực đối với người dân cũng nhưđối với dự án Việc thực hiện chính sách bồi thường, hỗ trợ, TĐC đã giúp cho đất nước taxây dựng cơ sở vật chất, phát triển kết cấu hạ tầng, xây dựng khu chế xuất, khu côngnghiệp, khu công nghệ cao, các dự án trọng điểm của Nhà nước, cũng như góp phầnchuyển đổi cơ cấu nền kinh tế, ổn định đời sống sản xuất cho người có đất bị thu hồi Tuynhiên, đất đai là vấn đề lớn, phức tạp và rất nhạy cảm, trong khi các quy định về bồithường, hỗ trợ và TĐC thường xuyên thay đổi dẫn tới tình trạng so

bì, khiếu nại của người có đất bị thu hồi qua các dự án hoặc trong một dự án nhưngthực hiện thu hồi đất qua nhiều năm.

Mặt khác, Luật đất đai chưa có cơ chế bắt buộc để bảo đảm có quỹ đất vànguồn vốn xây dựng khu TĐC trước khi thu hồi đất; chất lượng các khu TĐC đượcxây dựng cũng chưa đáp ứng yêu cầu “có điều kiện phát triển bằng hoặc tốt hơn nơi ởcũ”; chưa chú trọng tạo việc làm mới, chuyển đổi nghề cho người có đất bị thu hồi;

việc lập và tổ chức thực hiện phương án bồi thường, hỗ trợ, TĐC tại một số dự án cònthiếu kiên quyết, thiếu dân chủ, công khai, minh bạch; năng lực, phẩm chất của độingũ cán bộ làm công tác GPMB ở nhiều nơi còn chưa đáp ứng yêu cầu; chưa phát huyvai trò của các tổ chức quần chúng tham gia thực hiện Một số địa phương thiếu sựphối hợp chặt chẽ giữa các cấp, các ngành; chưa làm tốt công tác tuyên truyền, vậnđộng, giải thích cho nhân dân hiểu rõ quy định của pháp luật hoặc né tránh, thiếucương quyết, không giải quyết dứt điểm, làm cho việc GPMB bị kéo dài nhiều năm

Trong khi đó, Tổ chức Phát triển quỹ đất chưa được quan tâm đầu tư đúng mức vềkinh phí và nhân lực để thực hiện thu hồi đất theo quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất đãđược phê duyệt, tạo quỹ “đất sạch” triển khai khi có dự án đầu tư

1.2 CƠ SỞ THỰC TIỄN CỦA CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1.2.1 Tình hình công tác thu hồi đất ở một số nước trên thế giới

Thu hồi đất để phát triển công nghiệp và đáp ứng nhu cầu đô thị hóa diễn ra ởhầu hết các nước trên thế giới Mỗi quốc gia có quan điểm, cách làm riêng của mình

để bảo đảm lợi ích các bên, nhưng tựu chung đều chú trọng bảo đảm lợi ích của ngườidân bị thu hồi đất Sau đây là một số chính sách về bồi thường giải phóng mặt bằng ởHàn Quốc, Thái Lan, Trung Quốc và Pháp như sau:

Tại Hàn Quốc vào những năm 70 của thế kỷ trước, trước tình trạng di dân ồ ạt

từ các vùng nông thôn vào đô thị, thủ đô Xơ-un đã phải đối mặt với tình trạng thiếuđất định cư trầm trọng trong thành phố Để giải quyết nhà ở cho dân nhập cư, chínhquyền thành phố phải tiến hành thu hồi đất của nông dân vùng phụ cận Việc đền bùđược thực hiện thông qua các công cụ chính sách như hỗ trợ tài chính, cho quyền muacăn hộ do thành phố quản lý và chính sách tái định cư Các hộ bị thu hồi đất có quyềnmua hoặc nhận căn hộ do thành phố quản lý, được xây tại khu đất được thu hồi có bánkính cách Xơ-un khoảng 5 km, khi thị trường bất động sản bùng nổ, hầu hết các hộ cóquyền mua căn hộ có thể bán lại quyền mua căn hộ của mình với giá cao hơn nhiềulần so với giá gốc

Giống như ở nhiều nước khác trong khu vực châu Á, quá trình đô thị hoá diễn

ra nhanh chóng tại Thái Lan, mọi giao dịch về đất đai đều do cơ chế thị trường điềutiết Tuy nhiên, với những dự án do Chính phủ quản lý, việc đền bù được tiến hànhtheo trình tự: tổ chức nghe ý kiến người dân; định giá đền bù Giá đền bù phụ thuộc

vào từng khu vực, từng dự án Nếu một dự án mang tính chiến lược quốc gia thì nhànước đền bù với giá rất cao so với giá thị trường Nhìn chung, khi tiến hành lấy đấtcủa dân, nhà nước hoặc cá nhân đầu tư đều đền bù với mức cao hơn giá thị trường.

Ở Trung Quốc, có thể nói, mục tiêu bao trùm lên chính sách bồi thường, hỗ trợ, táiđịnh cư là hạn chế đến mức tối đa việc thu hồi đất, giải tỏa mặt bằng, cũng như số lượngngười bị ảnh hưởng bởi việc thu hồi đất để thực hiện dự án đầu tư Nếu như việc

thu hồi đất là không thể tránh khỏi thì có sự chuẩn bị cẩn thận phương án đền bù, trên

cơ sở tính toán đầy đủ lợi ích của nhà nước, tập thể và cá nhân, đảm bảo cho nhữngngười bị thu hồi đất có thể khôi phục lại hoặc cải thiện mức sống so với trước khi bịthu hồi đất

Theo quy định của pháp luật Trung Quốc, khi Nhà nước thu hồi đất thì ngườinào sử dụng đất sau đó sẽ có trách nhiệm bồi thường Người bị thu hồi đất được thanhtoán ba loại tiền: tiền bồi thường đất đai, tiền trợ cấp về tái định cư, tiền trợ cấp bồithường hoa màu trên đất Cách tính tiền bồi thường đất đai và tiền trợ cấp tái định cưcăn cứ theo tổng giá trị tổng sản lượng của đất đai những năm trước đây rồi nhân với

hệ số Tiền bồi thường cho hoa màu, cho các loại tài sản trên đất được tính theo giá cảhiện tại

Mức bồi thường cho giải tỏa mặt bằng được thực hiện theo nguyên tắc đảm bảocho người dân có cuộc sống bằng hoặc cao hơn nơi ở cũ Việc quản lý giải phóng mặtbằng được giao cho các cục quản lý tài nguyờn đất đai ở địa phương đảm nhiệm Tổchức, cá nhân được quyền sử dụng thửa đất nào sẽ trả tiền thuê một đơn vị xây dựng giảitỏa mặt bằng Để giải quyết nhà ở cho người dân khi giải phóng mặt bằng, phương thứcchủ yếu của Trung Quốc là trả tiền và hỗ trợ bằng cách tính ba khoản sau: Một là, giá cảxây dựng lại, chênh lệch giữa giá xây dựng lại nhà mới và nhà cũ; Hai là, giá đất tiêuchuẩn; Ba là, trợ cấp về giá cả Ba khoản này cộng lại là tiền bồi thường về nhà ở

Việc bồi thường nhà ở cho dân ở thành phố khác với việc bồi thường cho dân ởnông thôn, bởi có sự khác nhau về hình thức sở hữu đất đai ở thành thị và nông thôn

Đối với nhà ở của người dân thành phố, nhà nước bồi thường bằng tiền là chính, vớimức giá do thị trường bất động sản quyết định qua các tổ chức trung gian để đánh giá,xác định giá Với người dân nông thôn, nhà nước thực hiện theo những cách thức rấtlinh hoạt, theo đó, mỗi đối tượng khác nhau sẽ có cách bồi thường khác nhau: tiền bồithường về sử dụng đất đai; tiền bồi thường về hoa màu; bồi thường tài sản tập thể

Theo đánh giá của một số chuyên gia tái định cư, sở dĩ Trung Quốc có nhữngthành công nhất định trong công tác bồi thường, hỗ trợ, tái định cư là do thứ nhất, đãxây dựng các chính sách và thủ tục rất chi tiết, ràng buộc đối với các hoạt động táiđịnh cư, đảm bảo mục tiêu tạo cơ hội phát triển cho người dân tái định cư, tạo cácnguồn lực sản xuất cho những người tái định cư Thứ hai, năng lực thể chế của các

chính quyền địa phương khá mạnh Chính quyền cấp tỉnh chịu trách nhiệm hoàn toàntrong việc thực hiện chương trình bồi thường hỗ trợ tái định cư Thứ ba, quyền sở hữuđất tập thể làm cho việc thực hiện bồi thường hỗ trợ tái định cư có nhiều thuận lợi,đặc biệt là ở nông thôn Tiền đền bù cho đất đai bị mất không trả cho từng hộ màđược cộng đồng sử dụng để tìm kiếm, phát triển đất mới hoặc mua của các cộng đồng

sở tại hay dùng để phát triển kết cấu hạ tầng Chính quyền thôn, xã chịu trách nhiệmphân chia cho các hộ bị ảnh hưởng Bên cạnh những thành công như vậy, chính sáchbồi thường, hỗ trợ, tái định cư của Trung Quốc cũng bộc lộ những tồn tại nhất định

mà chủ yếu là vấn đề việc làm; tốc độ tái định cư chậm, thiếu đồng bộ, thực hiện giảiphóng mặt bằng trước khi xây xong nhà tái định cư

Trong số các nước phát triển, Pháp là nước được coi có thể chế trưng thu chitiết và hoàn chỉnh nhất và Pháp đã áp dụng rộng rãi thể chế này khi thực hiện các dự

án có mục đích vì lợi ích công cộng Trong luật pháp của Pháp nguyên tắc sở hữu tàisản là một quyền bất khả xâm phạm và thiêng liêng, không ai có thể lấy đi trừ khi vì

sự cần thiết công cộng được pháp luật xác nhận và yêu cầu, đồng thời với điều kiện có

sự bồi thường công bằng và trả trước

Thủ tục trưng thu của Pháp được quy định trong luật sau nhiều lần sửa đổi và

bổ sung đến nay có thể tóm tắt như sau: Trước tiên bên có nhu cầu thực hiện vì lợi íchcông cộng nộp hồ sơ cho tỉnh trưởng Tỉnh trưởng sẽ bổ nhiệm một điều tra viên hoặcmột hội đồng điều tra để tiến hành điều tra sơ bộ và chỉ rõ đối tượng, thời hạn điều tra(không ít hơn 15 ngày), đồng thời thông báo trên báo chí, cách thức để công chúngtìm hiểu, nêu ý kiến về hồ sơ Thông thường chi phí điều tra do bên chủ dự án chịu

Tiếp đó trên cơ sở kết quả điều tra được trình lên, tỉnh trưởng sẽ thông báo lại kết quả

đó cho chủ dự án, tòa án hành chính và cũng gửi nó cho tất cả các xã, phường liênquan Chậm nhất là một năm sau khi kết thúc điều tra sơ bộ, tùy từng trường hợp theoluật định, sẽ ra tuyên bố về lợi ích công cộng của dự án và tỉnh trưởng ra quyết định

về tính khả nhượng của các tài sản có trong danh mục trưng thu, chuyển quyết định

đó sang tòa án Khi đã có lệnh của tòa, chủ sở hữu không được chuyển nhượng, thếchấp tài sản nhưng vẫn được tiếp tục hưởng lợi và chỉ chuyển giao tài sản trưng thusau khi nhận được tiền bồi thường Sau đó, chủ dự án thông báo dự kiến về mức bồithường và mời các bên bị trưng thu cho biết yêu cầu của họ trong vòng 15 ngày Haibên có thời gian một tháng để xử lý những bất đồng, nếu không thống nhất được thìmức bồi thường sẽ do tòa án quyết định, có nêu rõ khoản bồi thường chính, các khoảnbồi thường phụ (như việc làm, di chuyển, hoa màu, kinh doanh ) và cơ sở của việctính toán Những khoản bồi thường này sẽ phải trả đầy đủ tính theo giá trong ngày ralệnh trưng thu và chủ dự án phải trả chi phí xác định mức bồi thường của quan tòa

1.2.2 Thực trạng công tác thu hồi đất tại Việt Nam

Đất nước ta có những bước phát triển toàn diện về kinh tế, an ninh, quốcphòng Sự nghiệp CNH, HĐH đã và đang đạt được những thành tựu làm cho bộ mặtđất nước từ nông thôn đến thành thị được thay đổi từng ngày, đời sống nhân dân từngbước được cải thiện Cơ sở hạ tầng kinh tế - xã hội đã nhanh chóng được cải tạo, khôiphục phát triển, phần nào đã bắt kịp với yêu cầu chuyển đổi kinh tế Cơ chế chínhsách GPMB, bồi thường, hỗ trợ và TĐC cũng được bổ sung điều chỉnh cho phù hợpvới từng thời điểm Số lượng dự án đầu tư, xây dựng năm sau thường hoàn thành caohơn năm trước tạo được nhiều động lực mới cho sự phát triển [15]

Nông dân nước ta chiếm hơn 60% tổng dân số cả nước Lao động nông nghiệpchiếm trên 50% tổng lao động xã hội và đóng góp tới gần 21% GDP của cả nước

Chính vì thế, người nông dân có vị trí quan trọng đặc biệt trong nền kinh tế đất nước

và sinh kế nông thôn, là bộ phận chính cấu thành của nền kinh tế cả nước Nếu vấn đềđời sống, việc làm tại nông thôn không tốt thì đời sống một bộ phận lớn dân cư trong

xã hội (chủ yếu là người nông dân) sẽ không được đảm bảo, tức là khả năng sản xuất

ra của cải vật chất cho xã hội sẽ bị hạn chế

Thế nhưng, dưới tác động của quá trình công nghiệp hóa, đô thị hóa ở nước tatrong những năm gần đây, cuộc sống của một bộ phận nông dân đang gặp rất nhiềukhó khăn và thiếu bền vững

Việc thu hồi đất nông nghiệp cũng mang lại một sự biến đổi xã hội rất lớntrong các vùng nông thôn công nghiệp hóa, cả những tác động tích cực lẫn tiêu cực

Trước hết là sự phân tầng xã hội trong nông thôn trở nên rất rõ nét Khoảng cách giữa

hộ giàu và nghèo trở là rất lớn Những tệ nạn xã hội cũng xảy ra ngày càng nhiềutrong các vùng nông thôn công nghiệp hóa Việc thu hồi đất nông nghiệp để phát triểncác nhà máy, xí nghiệp công nghiệp trên địa bàn dân cư đông đúc, lượng lao độngnhập cư vào các địa phương này ngày càng tăng Mặt khác, trong khi thu nhập từnông nghiệp bị giảm đi nhanh chóng do diện tích đất canh tác trung bình của mỗi hộgiảm đi Thu nhập từ các hoạt động phi nông nghiệp tăng lên

Người nông dân có duy nhất đất nông nghiệp là công cụ sản xuất, khi bị thu hồiđất rồi thì người ta không còn công cụ sản xuất nữa Điều đáng lo là số lao động bị thuhồi đất đa phần có trình độ thấp, số lượng lao động quá tuổi tuyển dụng lớn và hầu như ít

có hy vọng tìm được việc làm tốt trong ngành công nghiệp - dịch vụ Chính vì vậy mànhu cầu chuyển đổi việc làm là rất cần thiết Những người đang trong độ tuổi lao độngphải đi tìm lấy một nghề để học và đáp ứng nhu cầu tuyển dụng của các doanh nghiệp

Người nông dân phải tự vay kinh phí từ các chương trình và tự học nghề sau đó họ tự tạoviệc làm Các huyện ngoại thành, các ngành nghề chưa phát triển lắm, phần lớn là thuầnnông cho nên có sự chênh lệch về trình độ đào tạo, giáo dục phổ

thông so với người dân trong nội thành trong khi các cơ sở dạy nghề tạikhu vực nôngthôn còn ít.

Chính vì những bất cấp đó nên vấn đề việc làm cho nông dân sau khi thu hồiđất là thách thức rất lớn sau khi thu hồi đất Nhà nước cần phải xem xét điều kiện cụthể về kinh tế xã hội của mỗi địa phương, nền tảng nghề nghiệp của từng nhóm hộnông dân ở từng vùng để có giải pháp thu hồi đất hợp lý và tạo điều kiện để nông dânchuyển đổi nghề nghiệp sau khi thu hồi đất Bên cạnh đó, chính sách thu hồi đất củanhà nước cần phải tính đến các tác động trước mắt cũng như lâu dài, những lợi íchkinh tế cũng như những tác động xã hội và môi trường, lợi ích của các tầng lớp vàgiai cấp xã hội khác nhau tham gia vào quá trình này

1.2.3 Thực trạng công tác thu hồi đất tại huyện Hải Lăng

Trong thời gian qua, công tác BTHT & TĐC trên địa bàn huyện Hải Lăng, tỉnhQuảng Trị đã thu được những kết quả như sau:

1.2.3.1 Những mặt đạt được

Trình tự thủ tục tiến hành BTHT & TĐC đã giải quyết được nhiều khúc mắctrong thời gian qua, giúp cho các cơ quan Nhà nước có thẩm quyền thực hiện công tácBTHT & TĐC đạt hiệu quả

Đội ngũ cán bộ làm công tác BTHT & TĐC có năng lực và có nhiều kinhnghiệm ngày càng đông đảo; sự chia sẻ kinh nghiệm thực tiễn của công tác BTHT

&TĐC giữa các sở, ban, ngành có các dự án đầu tư ngày càng được mở rộng và có hiệu quả

Mức bồi thường hỗ trợ ngày càng cao tạo điều kiện cho người dân bị thu hồiđất có thể khôi phục lại tài sản bị mất Một số biện pháp hỗ trợ đã được bổ sung vàquy định rất rõ ràng, thể hiện được tinh thần đổi mới của Đảng và Nhà nước nhằmgiúp cho người dân ổn định về đời sống và sản xuất

Đối tượng được bồi thường hỗ trợ và tái định cư ngày càng được xác định đầy

đủ, chính xác, phù hợp với tình hình thực tế của địa phương, giúp cho công tác quản

lý Nhà nước về đất đai được nâng cao, người nhận bồi thường, hỗ trợ cũng thấy thỏađáng hơn

Ở địa phương bên cạnh việc thực hiện các quy định Luật đất đai năm 2003, cácNghị định hướng dẫn thi hành, đã dựa trên sự định hướng chính sách của Đảng và Nhànước còn căn cứ tình hình thực tế tại địa phương để ban hành các văn bản pháp luật ápdụng cho địa phương mình, làm cho công tác BTHT & TĐC được thực hiện hợp lý và

đạt hiệu quả cao hơn

Nhà đầu tư dự án, công trình phải làm việc với rất nhiều đối tác để thực hiệnviệc bồi thường, GPMB; nhiều trường hợp phải làm việc với UBND của cả ba cấptỉnh, huyện, xã, làm việc với hội đồng bồi thường GPMB, làm việc với những người

có đất bị thu hồi; không ít trường hợp phải chi phí đóng góp thêm cho địa phương, chithêm ngoài phương án cho người có đất bị thu hồi

Thu hồi đất thường ưu tiên trả bằng tiền mặt một phần do đại đa số hộ dân bịthu hồi đất ưa nhận bằng tiền, mặt khác quỹ đất trên địa bàn huyện còn hạn chế, một

số trường hợp phải TĐC cho người bị thu hồi đất ở chưa được giải quyết thỏa đáng,điều kiện khu TĐC không bằng khu dân cư có đất bị thu hồi, có người đang sử dụngđất ở vị trí thuận lợi, ví dụ giáp mặt đường, nay bị thu hồi toàn bộ đất phải TĐC ở nơikhác, có người đang sử dụng đất ở vị trí không thuận lợi nay ngẫu nhiên được ở vị tríthuận lợi và đương nhiên nhận được giá trị tăng thêm của QSDĐ do dự án, công trình

đó mang lại

Những dự án triển khai chậm do nhiều nguyên nhân dẫn đến để đất đã thu hồi

bị bỏ hoang hóa không những không tạo điều kiện cho nông dân chuyển sang cácngành nghề phi nông nghiệp, mà còn biến họ thành những người thất nghiệp và thunhập bất ổn định, đất thu hồi sử dụng không hiệu quả, lãng phí đất trong khi quỹ đấtcủa huyện ngày bị thu hẹp

1.3 CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI

Vấn đề sinh kế của người có đất bị thu hồi đang được khá nhiều cơ quan, đơn

vị và cá nhân quan tâm nghiên cứu, tìm hiểu Do tốc độ đô thị hoá nhanh cùng vớiviệc tăng cường đầu tư phát triển công nghiệp và đô thị ở các tỉnh, thành phố trựcthuộc Trung ương trong những năm gần đây nên một diện tích lớn đất nông nghiệp đãphải chuyển sang để xây dựng các khu công nghiệp, khu đô thị mới và các công trìnhkết cấu hạ tầng kỹ thuật Việc chuyển mục đích đối với đất nông nghiệp nêu trên đãảnh hưởng không nhỏ đến sinh kế của người dân bị thu hồi

Một số khó khăn thường gặp trong việc thu hồi đất ảnh hưởng đến đời sống vàviệc làm của người dân đó là: Người dân chưa kịp chuẩn bị để kiếm một nghề mới khi độtngột mất đất, mất việc làm Bản thân họ ít có khả năng tìm ngay việc làm mới để đảm bảothu nhập Tình trạng thất nghiệp toàn phần và thất nghiệp một phần rất gay gắt Đa sốthanh niên các vùng chuyển đổi mục đích sử dụng đất nông nghiệp có trình độ văn hóathấp, trong khi để có một nghề chắc chắn đáp ứng chỗ làm việc trong các doanh nghiệp,phần lớn yêu cầu phải có trình độ từ phổ thông trung học Số tiền hỗ trợ chuyển đổingành nghề chỉ đủ tham gia một khóa đào tạo ngắn hạn với ngành nghề đơn giản Cácdoanh nghiệp có xu hướng tuyển dụng lao động trẻ khỏe, bộ phận đứng trước nguy cơthất nghiệp kéo dài lớn nhất Tình trạng người lao động còn thụ động,

của Nhà nước đang tồn tại khá phổ biến ở các vùng chuyển đổi mục đích sử dụng đấtnông nghiệp

Có thể nói, hầu hết, chính quyền địa phương đều xác định được những khókhăn nêu trên Nhận thức là như vậy nhưng trong thực tế, chính quyền Nhà nước ởđịa phương chủ yếu vẫn áp dụng phương thức bồi thường bằng tiền Sinh kế chonông dân bị thu hồi đất vẫn đang là bài toán chưa có lời giải

Năm 2005, Bộ Tài nguyên và Môi trường đã tiến hành khảo sát về tình hình sửdụng đất nông nghiệp xây dựng các khu công nghiệp và đời sống việc làm của người

có đất bị thu hồi Đây mới chỉ là khảo sát sơ bộ, tập trung vào việc thu hồi đất để pháttriển các khu công nghiệp Đề án được triển khai trên địa bàn 15 tỉnh, thành phố trựcthuộc Trung ương Năm 2008, Bộ Tài nguyên và Môi trường đã tiến hành điều trakhảo sát, đánh giá công tác bồi thường, giải phóng mặt bằng và giải quyết việc làmcho người sử dụng đất bị thu hồi đất sản xuất ở một số tỉnh, thành phố thuộc các vùngkinh tế trọng điểm

Theo Doãn Thị Bình (2011), thu nhập của người dân sau thu hồi đất cao hơntrước thu hồi đất Theo số liệu điều tra tại xã Mễ Trì thu nhập bình quân của hộ/nămtrước thu hồi là 39.714 nghìn, sau thu hồi là 52.439 nghìn

Kết quả khảo sát của Viện Nghiên cứu phát triển TPHCM vừa công bố vào tháng2/2014 về đời sống hậu tái định cư (của người dân bị thu hồi đất thuộc các dự án đầu tưbởi quyết định số 35/2010 của UBND Thành phố Hồ Chí Minh trên địa bàn 8 quận,huyện với 498 hộ mẫu trong số 4962 hộ dân có đất bị thu hồi đã được bồi thường, theo

đó, sau TĐC, có đến 43% tổng số người trên 15 tuổi không có việc làm Khoảng 57% cóviệc làm song có đến hơn 76% số người đang làm việc chưa được đào tạo về chuyên môn

kỹ thuật; 36% người dân TĐC tự tạo việc làm, lao động tự do Chỉ gần 10% có thay đổicông việc so với trước khi di dời Điều này cho thấy, quá trình TĐC không mang lại nhiều

cơ hội việc làm, không làm thay đổi việc làm của người

dân song lại ảnh hưởng rất nhiều đến thu nhập của họ Bởi, vẫn công việc như thếnhưng người dân TĐC phải di chuyển một khoảng cách xa hơn so với trước, về nơi ở

cũ để làm việc, buôn bán Kết quả là thu nhập của họ bị giảm Điều đó cũng thể hiệnkhó khăn trong việc hòa nhập vào cộng đồng dân cư mới của người dân TĐC Trongbối cảnh giá cả tăng và các chi phí phát sinh trong di dời thì mức thu nhập của đa sốngười dân TĐC không tăng lên, thậm chí hơn 39% hộ có thu nhập giảm xuống Đặcbiệt, trong 498 hộ được khảo sát, có đến 74 hộ (gần 15%) sau TĐC (diện nhận tiềnmặt, tự lo chỗ ở) lại có nhà đang nằm trong khu quy hoạch, một số hộ do tiền đền bùthấp nên chấp nhận mua rẻ lại nền hoặc nhà đang nằm trong khu quy hoạch “treo”

[21]

Theo Dung Hiếu (2007), trong 6 năm thực hiện thu hồi đất, có khoảng 2,5 triệunông dân bị ảnh hưởng đến đời sống Theo số liệu tại một vài địa phương, có tỉnh có

25 - 30% số lao động sau thu hồi đất không có việc làm hoặc việc làm không ổn định

Có tỉnh hàng chục nghìn lao động mất việc làm Tại một số vùng ven đô đồng bằngsông Hồng, trước khi thu hồi đất chỉ có 10% lao động đi làm thuê, sau khi thu hồi đất

tỷ lệ này là 17% Tình trạng này cũng đang có xu hướng tăng lên ở miền Đông Nam

Bộ và vùng Đồng bằng sông Cửu Long

Báo cáo nghiên cứu mới nhất liên quan đến vấn đề thu hồi đất cho đô thị hóa vàcông nghiệp hóa do Đặng Ngọc Dinh (2008) và các cộng sự thuộc Viện Những vấn đềphát triển thực hiện, cho thấy có thực trạng tái nghèo nghiêm trọng diễn ra đối với các hộnông thôn bị thu hồi đất Địa bàn khảo sát báo cáo là các xã Đình Dù (huyện Văn Lâm,tỉnh Hưng Yên), Vũ Quý (Kiến Xương, Thái Bình) và Tân Kiên (Bình Chánh, TP.HCM)

Điều tra tại thành phố Hồ Chí Minh, Hưng Yên và Thái Bình cho thấy có tới83% số hộ thiếu đất sản xuất nông nghiệp, 66,58% số hộ thiếu vốn kinh doanh và54,26% số lao động chưa có nghề ổn định Đối tượng chủ yếu không tìm được việclàm sau khi bị thu hồi đất nông nghiệp là những lao động có độ tuổi cao, trên 40, nhất

là lao động nữ Số này vừa già vừa yếu vừa khó đào tạo nghề mới nên không có cơhội tìm kiếm việc làm ở các nhà máy, xí nghiệp trong các khu công nghiệp lớn

Không có việc làm đã dẫn đến một thực trạng không hiếm là nguy cơ "trắng tay" khi

sử dụng hết tiền đền bù đất Có không ít những người còn tiêu xài tiền đền bù vào cờbạc, đề đóm Ở TP Hồ Chí Minh, số này chiếm khoảng 44,45%, Hưng Yên 26% vàThái Bình 14%

Theo Đỗ Thị Nâng và Nguyễn Văn Ga (2008), nghiên cứu thực hiện tại thôn Thọ

Đa, xã Kim Nỗ, huyện Đông Anh, Hà Nội với 31 hộ gia đình sau khi bị thu hồi đất Kếtquả cho thấy, khi nông dân bị thu hồi đất, họ không chỉ mất đi tài sản sinh kế quan trọngnhất, mất đi nguồn lương thực, thu nhập, địa vị, cơ hội, họ còn phải chịu đựng các xáotrộn trong đời sống xã hội nông thôn Tiếp đó là sự đối mặt với việc tìm kế

mưu sinh mới với những khó khăn và đầy rủi ro Các hộ gia đình nhận được tiền đền bù,chủ yếu dành cho xây nhà, mua xe máy Đối với một số hộ neo đơn, tiền đền bù là điểmtựa quan trọng cho các chi tiêu học hành của con cháu họ Sau thu hồi đất, nguồn thunhập bấp bênh từ làm thuê lại trở thành nguồn thu nhập chính của nhiều hộ, nhất là các hộ

ở độ tuổi 25-45 Họ gặp khó khăn khi muốn xin việc ở khu công nghiệp vì không có bằngcấp III (đây cũng là lý do giải thích vì sao các hộ đều cố gắng đầu tư cho con ăn học, đặcbiệt từ năm 2000) Chuyển sang chăn nuôi gà công nghiệp trên đất thổ cư và dựa vàonguồn thức ăn mua chịu từ các đại lý là lựa chọn của nhiều hộ, tuy nhiên họ gặp rủi rocao do dịch cúm gia cầm Từ đó, đề tài đưa ra kiến nghị: khi thu hồi đất, nhà nước cầnđánh giá đầy đủ các mất mát của hộ và cộng đồng, chứ không chỉ mất đất; đẩy mạnhhướng nghiệp và đào tạo lực lượng lao động nông thôn; cần có chính sách điều chỉnh đấtđai, đảm bảo diện tích đất tối thiểu để sản xuất đủ lương thực cho tiêu dùng của hộ; tổchức tư vấn hộ sử dụng tiền đền bù; đầu tư công tác khuyến nông nhằm giúp các hộ vàlao động nông nghiệp chuyển đổi trong sản xuất nông nghiệp

Theo Huỳnh Văn Chương và Ngô Hữu Hoạnh (2010), việc Nhà nước thu hồi đấtnông nghiệp để chuyển đổi sang đất phi nông nghiệp làm thay đổi nguồn tài nguyêntạo sinh kế thực sự là một cú sốc lớn gây xáo trộn cuộc sống của người nông dân Cácnguồn tài nguyên tạo sinh kế có sự luân chuyển cho nhau, qua điều tra và phân tíchchỉ ra rằng, tài sản đất đai của người nông dân chuyển thành vốn tài chính và vốn vậtchất, rất ít trường hợp chuyển thành nguồn vốn xã hội và nguồn vốn con người trongnhóm các nguồn tài nguyên tạo sinh kế Nghiên cứu cho thấy nhiều hộ dân tuy có thunhập cao hơn sau khi chuyển đổi từ đất nông nghiệp sang đất phi nông nghiệp để thựchiện quá trình đô thị hoá nhưng người dân không yên tâm do thu nhập không ổn định

và cuộc sống tiềm ẩn những bất ổn Kết quả nghiên cứu cũng cho thấy cần có nhữnggiải pháp cụ thể hơn về tạo việc làm, tư vấn sử dụng nguồn vốn bồi thường, hỗ trợđền bù, tái định cư từ phía Nhà nước để người dân bị thu hồi đất có sinh kế bền vữngsau thu hồi đất

Nhiều luận văn thuộc chuyên ngành kinh tế và kinh tế chính trị cũng nghiên cứu

đề tài này, như: Hồ Lạc Thiện (2011), Ảnh hưởng của việc thực hiện chính sách bồi thường, giải phóng mặt bằng đền sinh kế người dân khi Nhà nước thu hồi đất ở một số dự

án tại thị xã Cửa Lò, tỉnh Nghệ An, Luận văn thạc sỹ khoa học Nông nghiệp, Đại học nông lâm Huế; Mai Hoài Phong (2015), Đánh giá ảnh hưởng của công tác thu hồi đất đến sinh kế người dân tại thành phố Đông Hà , tỉnh Quảng Trị Các luận văn với những

góc nhìn khác nhau từ thực trạng cụ thể của các địa phương, đã chỉ rõ nguyên nhân nôngdân không có việc làm, không có thu nhập, đời sống giảm sút

Nhìn chung các công trình trên đã đề cập ảnh hưởng của việc thu hồi đất đếnsinh kế của nông dân, trên nhiều mặt như: đời sống, việc làm, thu nhập, về định giáđền bù, hỗ trợ nông dân mất đất.v.v

CHƯƠNG 2.

ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

2.1 PHẠM VI, ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU 2.1.1 Đối tượng nghiên cứu

nghiên cứu

2.1.2 Phạm vi nghiên cứu

(Dự án tuyến tránh Quốc lộ 1 đoạn qua địa bàn thị xã Quảng Trị Hạng mục: CầuThành Cổ và đường dẫn, địa điểm tại xã Hải Phú và Điểm dân cư nông thôn xã HảiVĩnh (khu vực Phong trào thôn Thi Ông, xã Hải Vĩnh)

năm 2014 - 2018; Thời gian thực hiện đề tài từ đầu tháng 07/2018 đến tháng 3/2019

2.2 NỘI DUNG NGHIÊN CỨU VÀ CÁC KẾT QUẢ ĐẠT ĐƯỢC

Quảng Trị

huyện Hải Lăng, tỉnh Quảng Trị

các dự án trên địa bàn nghiên cứu

hồi trên địa bàn nghiên cứu

2.3 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 2.3.1 Phương pháp điều tra

Điều tra thu thập tài liệu, số liệu về điều kiện tự nhiên, kinh tế xã hội củahuyện, chính sách bồi thường giải phóng mặt bằng, các dự án bồi thường giải phóngmặt bằng từ các báo cáo, văn bản, số liệu thống kế

- Thu thập số liệu sơ cấp:

+ Điều tra, khảo sát thực địa về tình hình thu hồi đất của huyện Hải Lăng (Kếthợp với phỏng vấn lãnh đạo Trung tâm phát triển quỹ đất - Phòng Tài nguyên và Môitrường và cán bộ địa phương - Chủ tịch UBND xã, phường, cán bộ địa chính thuộcđịa bàn nghiên cứu);

hồi Cơ sở chọn cỡ mẫu điều tra

Trong đó: n - số mẫu phải điều tra

N - tổng số cá thể e- phương sai (trong trường hợp điều tra như chúng ta thìlấy e=0,05 đến 0,10)

Tới nay đã có 200 hộ dân bị thu hồi đất tại 02 dự án Chọn e=0,09, số mẫu điềutra là 80 hộ (theo công thức tính là 76 hộ) và chia thành 2 nhóm như sau:

Nhóm thu hồi đất <30% (9 hộ) và >30% (71 hộ)

Số phiếu điều tra theo dự án:

Dự án tuyến tránh Quốc lộ 1 đoạn qua địa bàn thị xã Quảng Trị Hạng mục:

Cầu Thành cổ và đường dẫn, địa điểm tại xã Hải Phú: 50/120 phiếu cho các hộ bị thuhồi đất (chiếm 41,6%)

Điểm dân cư nông thôn xã Hải Vĩnh (khu vực Phong trào thôn Thi Ông, xã HảiVĩnh): 30/80 phiếu cho các hộ bị thu hồi đất (chiếm 37,5%)

Phương pháp phỏng vấn nhóm hộ: Đây là phương pháp tiến hành bằng cách sửdụng bảng câu hỏi điều tra có có sẵn nhằm đảm bảo được tính thực tiễn, chính xác của

số liệu thu được Điều tra bằng bảng hỏi có mục đích chứng minh cho kết quả điều trathực địa và cuộc điều tra chỉ tiến hành trên một số điểm thuộc 02 dự án nghiên cứu:

2.3.2 Phương pháp phân tích theo khung sinh kế bền vững

Nghiên cứu được thiết kế và phân tích dựa vào khung sinh kế của Bộ Phát triểnQuốc tế Vương Quốc Anh (DFID, 1999) Dựa vào lý thuyết khung sinh kế bền vữngcủa DFID để phân tích khả năng tiếp cận các loại nguồn vốn tạo sinh kế, hoàn cảnh

của người nông dân, việc làm và sinh kế của họ trước và sau khi thu hồi đất.

2.3.3 Phương pháp chuyên gia

Sử dụng ý kiến của các chuyên gia tư vấn, các nhà quản lý về lĩnh vực quyhoạch và quản lý sử dụng đất Đánh giá mức độ tác động (xếp hạng) theo ý kiếnchuyên gia