Luận án tiến sĩ Chế định biện pháp tư pháp trong luật hình sự việt nam những vấn đề lý luận và thực tiễn Luận án tiến sĩ Chế định biện pháp tư pháp trong luật hình sự việt nam những vấn đề lý luận và thực tiễn
NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VÀ PHÁP LUẬT HÌNH SỰ MỘT SỐ NƯỚC VỀ CÁC BIỆN PHÁP TƯ PHÁP
Những vấ ề lý luận về biện pháp tƣ p p
1.1.1 Khái niệm, đặc điểm của biện pháp tư pháp
1 hái niệm biện pháp tư pháp
BPTP, hay biện pháp đảm bảo an toàn, có nguồn gốc từ thế kỷ XIX, khi ranh giới giữa hình phạt và các biện pháp hình sự khác chưa rõ ràng Các nhà lập pháp nhận thấy cần phải ngăn chặn những đối tượng nguy hiểm trước khi họ phạm tội bằng cách hạn chế một số quyền, như tước vũ khí hay tịch thu tài sản Đến đầu thế kỷ XX, các biện pháp này được quy định trong Bộ luật hình sự (PLHS) và đã được mở rộng để bao gồm cả điều trị, cải huấn và bảo vệ quyền lợi cá nhân Tuy nhiên, ở một số quốc gia, các biện pháp cưỡng chế hình sự không được quy định trong PLHS mà được điều chỉnh bởi các văn bản pháp luật khác, phản ánh sự khác biệt trong kỹ thuật pháp lý hơn là nội dung áp dụng.
Trong khi hầu hết các quốc gia đều có cách gọi thống nhất cho hình phạt, thì các biện pháp cưỡng chế ngoài hình phạt lại được đặt tên khác nhau Khoa học luật hình sự quốc tế sử dụng nhiều thuật ngữ khác nhau cho các biện pháp này Một số quốc gia như Hy Lạp, Tây Ban Nha, Ý và Colombia gọi chúng là "các biện pháp an ninh" Trong khi đó, luật hình sự Đức lại sử dụng thuật ngữ "các biện pháp xử lý cải thiện và đảm bảo an toàn", nhấn mạnh vào việc cải thiện tình trạng của người phạm tội nhằm bảo vệ xã hội và ngăn ngừa tái phạm.
Trong lĩnh vực pháp luật, có nhiều tài liệu đề cập đến các biện pháp an ninh và bảo vệ phạm, thường được gọi là biện pháp trừng trị tội phạm Các thuật ngữ này phản ánh các phương thức nhằm đảm bảo an toàn và bảo vệ xã hội khỏi hành vi phạm tội.
Uy gọi là biện pháp trừng trị khác, nhấn mạnh tính chất trừng trị của các biện pháp này LHS của Thổ Nhĩ Kỳ gọi là "phòng ngừa an ninh", trong khi LHS Nga sử dụng thuật ngữ "biện pháp pháp luật hình sự khác" để phân biệt với hình phạt, là biện pháp xử lý chính thức được quy định trong LHS và áp dụng cho mọi đối tượng phạm tội.
Trong khoa học luật hình sự nước ngoài, thuật ngữ "các biện pháp ngoài hình phạt" hay "các biện pháp phi hình phạt" được sử dụng để phân biệt với hình phạt, như đã nêu trong hướng dẫn của Tòa án nhân quyền Châu Âu về Điều 7 của Công ước châu Âu về nhân quyền Hướng dẫn này không chỉ định nghĩa hình phạt mà còn liệt kê các loại hình phạt, đồng thời nhấn mạnh bản chất và mục đích của hình phạt, cũng như các thủ tục liên quan Bên cạnh hình phạt, một số biện pháp phòng ngừa cũng có thể tác động đáng kể đến đối tượng, chẳng hạn như các biện pháp an ninh, giam giữ, cấm lãnh thổ, và giám sát cảnh sát Các biện pháp này không chỉ được quy định trong luật hình sự mà còn trong các văn bản pháp luật tố tụng hình sự, hành chính và dân sự Tên gọi "các biện pháp an ninh" phản ánh tính chất cưỡng chế và mục đích bảo vệ xã hội, áp dụng không chỉ cho người đã phạm tội mà còn cho những đối tượng có nguy cơ gây nguy hiểm cho an toàn xã hội, như người bị bệnh tâm thần hay người nghiện ma túy.
Trong các tài liệu pháp luật hiện nay, hầu hết đều thống nhất gọi các biện pháp cưỡng chế ngoài hình phạt là "biện pháp tư pháp" Bản chất của các biện pháp này là cưỡng chế hình sự, tuy nhiên, một số nhà khoa học lại gọi chúng là biện pháp phi hình phạt Các biện pháp phi hình phạt không chỉ bao gồm các biện pháp cưỡng chế hình sự ngoài hình phạt mà còn bao gồm giám sát, giáo dục đối với người dưới 18 tuổi phạm tội, tha miễn, án treo, và cả các biện pháp hành chính hoặc dân sự Do đó, các biện pháp tư pháp trong Bộ luật Hình sự Việt Nam hiện hành có thể được hiểu là biện pháp phi hình phạt, nhưng không nên đồng nhất giữa thuật ngữ "biện pháp phi hình phạt" với "biện pháp tư pháp".
Các biện pháp tư pháp được gọi là các biện pháp không phải là hình phạt, tuy nhiên, việc định danh này đã rõ ràng mà không cần bổ sung thêm cụm từ “không phải là hình phạt” Điều này giúp hiểu rằng các biện pháp này khác biệt với hình phạt Cả hình phạt và các biện pháp tư pháp đều là những biện pháp cưỡng chế hình sự, nhưng chúng có sự khác nhau về tính chất, nội dung, vai trò và đặc điểm, do đó cần phân biệt giữa hai loại biện pháp này.
Việc gọi tên các biện pháp khác ngoài hình phạt trong luật hình sự không thống nhất giữa các quốc gia, trong khi hình phạt lại có sự đồng nhất trong cách gọi Điều này phản ánh sự khác biệt trong mục đích sử dụng các biện pháp này, phụ thuộc vào chính sách hình sự, kinh tế, chính trị và văn hóa của mỗi nước Tại Việt Nam, một số biện pháp vừa mang tính hành chính, dân sự, vừa là biện pháp xử lý hình sự, mặc dù tên gọi và nội dung có thể giống nhau nhưng bản chất lại khác nhau Các biện pháp xử lý hình sự được thiết kế để hỗ trợ hình phạt, tăng cường khả năng xử lý tội phạm và bảo vệ quyền lợi của bên bị thiệt hại Chúng được áp dụng đồng thời hoặc sau hình phạt, với một số biện pháp đặc biệt có thể áp dụng độc lập Các biện pháp này do các cơ quan tư pháp, chủ yếu là Tòa án, thực hiện và tuyên bố nhân danh nhà nước Do đó, việc gọi tên "biện pháp tư pháp" giúp phân biệt với các biện pháp giám sát, giáo dục đối với người dưới 18 tuổi phạm tội Để đảm bảo tính khoa học trong việc nghiên cứu chế định BPTP trong luật hình sự Việt Nam, việc sử dụng thuật ngữ "biện pháp tư pháp" là cần thiết nhằm làm rõ nội hàm và tính chất của các biện pháp này.
Trong khoa học luật hình sự Việt Nam, các quan niệm về các biện pháp tư pháp hình sự (PTP) đã được đề cập khác nhau Cuốn "Danh từ pháp luật lược giải" của Thẩm phán Trần Thúc Linh đã chỉ ra rằng hiện nay không có quy chế rõ ràng về các biện pháp này, mà chỉ có những giải pháp riêng lẻ chia thành hai loại: biện pháp đối vật và biện pháp đối nhân Biện pháp đối vật bao gồm việc tịch thu đặc biệt, công bố bản án và đóng cửa tiệm buôn hay xí nghiệp, trong khi biện pháp đối nhân liên quan đến việc an trí những người mắc bệnh loạn óc, giam giữ những người hành khất và những kẻ vô gia cư Tội biệt x và trục xuất ngoại kiều cũng là những biện pháp an ninh, trong đó biệt x thực chất là hình phạt hơn là biện pháp an ninh Khái niệm PTP cũng được đề cập trong cuốn sách "Hình luật", nhấn mạnh rằng đây là những biện pháp cá nhân có tính chất bắt buộc, không mang tính trừng phạt mà nhằm ngăn ngừa tội trạng từ những cá nhân nguy hiểm cho xã hội Biện pháp an ninh không có tính chất hình phạt, áp dụng cho những người vô trách nhiệm như trẻ vị thành niên và người tâm thần, và có thể được xem xét lại bất cứ lúc nào.
Khái niệm PTP đã được làm rõ bởi nhiều nhà khoa học trong các từ điển chuyên ngành Theo "Từ điển Luật học" của Viện khoa học pháp lý thuộc Bộ Tư pháp, PTP là biện pháp cưỡng chế nhà nước quy định trong luật hình sự, do tòa án áp dụng nhằm thay thế hoặc hỗ trợ cho hình phạt Tương tự, "Từ điển thuật ngữ pháp luật Pháp-Việt" định nghĩa PTP là các biện pháp hình sự do Bộ luật hình sự quy định, áp dụng đối với những người có hành vi nguy hiểm cho xã hội, với tác dụng hỗ trợ hoặc thay thế hình phạt Một nghiên cứu khác nhấn mạnh rằng PTP là biện pháp cưỡng chế của Nhà nước nhằm ngăn ngừa tội phạm và giáo dục công dân thành những người có ích cho xã hội Những quan niệm này mở rộng đối tượng áp dụng, bao gồm cả người phạm tội và người có hành vi nguy hiểm, đồng thời xác định rõ mục đích của các PTP.
Gần đây, nhiều công trình khoa học luật hình sự, bao gồm sách chuyên khảo và giáo trình đại học, đã đưa ra khái niệm về biện pháp tư pháp (BPTP) Các tác giả ghi nhận nội dung của các PTP, xác định rõ thẩm quyền và đối tượng áp dụng, cũng như mục đích của việc áp dụng BPTP.
Các biện pháp tư pháp là những hình thức cưỡng chế mà Nhà nước áp dụng thông qua Viện kiểm sát hoặc Tòa án đối với những người phạm tội hoặc những cá nhân thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội, đặc biệt trong trường hợp họ mắc bệnh tâm thần hoặc một bệnh lý khác làm suy giảm khả năng nhận thức và điều khiển hành vi của bản thân.
Biện pháp tư pháp là hình thức cưỡng chế của Nhà nước, nhẹ hơn so với hình phạt hình sự theo quy định pháp luật Các biện pháp này do cơ quan tư pháp có thẩm quyền thực hiện trong giai đoạn tố tụng hình sự, nhằm hạn chế quyền và tự do của người phạm tội, đồng thời hỗ trợ hoặc thay thế cho hình phạt.
- “ iện pháp tư pháp là biện pháp cưỡng chế của nhà nước được quy định trong
Bộ luật hình sự được áp dụng nhằm xử lý những hành vi nguy hiểm cho xã hội, góp phần bảo vệ trật tự xã hội và ngăn ngừa các tội phạm có thể xảy ra trong tương lai Điều này cũng liên quan đến tình trạng tâm lý của những người thực hiện hành vi phạm tội.
Dựa trên cơ sở các khái niệm về BPTP trong khoa học luật hình sự Việt Nam từ trước đến nay, có thể nhận xét như sau:
Các quan niệm về PTP có sự khác biệt rõ rệt, đặc biệt trước và sau khi có LHS đầu tiên Những quan niệm này chỉ ra rằng PTP là biện pháp cưỡng chế hình sự, do các cơ quan tư pháp có thẩm quyền áp dụng, được quy định trong luật hình sự, áp dụng cho người thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội và có tác dụng phòng ngừa tội phạm Tuy nhiên, chưa có sự thống nhất về tên gọi và tính chất của PTP, cũng như chưa làm rõ tác dụng và mục đích của chúng trong hệ thống biện pháp cưỡng chế hình sự Các khái niệm về PTP của các tác giả Việt Nam chủ yếu dựa vào luật thực định và tư duy của nhà làm luật trong BLHS, do đó chưa mang tính khái quát và khoa học cao.
Khái quát pháp luật hình sự một số ƣớc về các biệ p p tƣ p p
Điều 8 Chương 1 BLHS Thụy Điển qui định: “Ngoài h nh phạt, luật pháp còn qui định các biện pháp đ c biệt khác áp dụng cho tội phạm như tịch thu tài sản, phạt tiền doanh nghiệp, b i thường thiệt hại và các biện pháp pháp lý khác theo qui định của pháp luật (Luật 986: 8)”[112] Các biện pháp nêu trên được qui định tại chương 36 với tên gọi là Các biệ p p c biệt khác M c dù không đưa ra khái niệm các biện pháp đ c biệt khác, tuy nhiên, BLHS Thụy Điển cũng đã xác định rằng các biện pháp pháp l đ c biệt này có thể được áp dụng đồng thời cùng với hình phạt: “Các qui định của luật pháp liên quan đến biện pháp xử lý đ c biệt phát sinh từ việc một người bị kết án cũng được áp dụng khi hình phạt khác qui định tại điều 3 chương được áp dụng” (Điều 11- Chương 36) ho c áp dụng độc lập với hình phạt: “…nếu chế tài đối với tội phạm đ bị hủy bỏ thì tòa án có th c n c vào hoàn cảnh cụ th mà quyết định sẽ áp dụng các biện pháp pháp lý n i trên”
Theo quy định tại Điều 1, 2 và 3 của chương 36, tài sản bị tịch thu bao gồm tài sản có được từ hành vi phạm tội, vật nhận được từ việc thanh toán chi phí liên quan đến tội phạm, và tài sản được sử dụng làm phương tiện thực hiện tội phạm Ngoài ra, tài sản có thể bị tịch thu nếu việc đó cần thiết để ngăn chặn tội phạm hoặc vì lý do đặc biệt khác Việc tịch thu cũng có thể áp dụng đối với vật dụng có khả năng được sử dụng để phạm tội, như vũ khí trong các hành vi xâm phạm tính mạng, sức khỏe, hoặc tài sản.
Biện pháp bồi thường thiệt hại trong Bộ luật Hình sự Thụy Điển được thực hiện bởi Nhà nước, không phải cá nhân người phạm tội Cụ thể, nếu tài sản bị tịch thu tương đương với thiệt hại gây ra cho một cá nhân, Nhà nước sẽ bồi thường cho bên bị hại một khoản tương đương giá trị tài sản đã tịch thu Khoản bồi thường này sẽ được thực hiện theo quyết định tịch thu tài sản, và bên bị tịch thu sẽ được trừ các khoản bồi thường nếu có chứng minh hợp lệ.
BLHS Thụy Điển quy định biện pháp đưa vào cơ sở chăm sóc đặc biệt tại Điều 1, chương 31, áp dụng cho người phạm tội mắc bệnh tâm thần, bao gồm cả người chưa thành niên Biện pháp này dựa trên quy định của Luật về dịch vụ xã hội và Luật đặc biệt về chăm sóc thanh, thiếu niên của Thụy Điển Tòa án có quyền xem xét tình trạng tâm thần và hoàn cảnh cá nhân để quyết định áp dụng biện pháp đưa vào cơ sở điều trị tâm thần, cùng với việc hạn chế tự do và các biện pháp cưỡng chế khác đối với người phạm tội do rối loạn tâm thần nghiêm trọng Đặc biệt, người mắc bệnh tâm thần ở mức độ cao sẽ không bị truy cứu trách nhiệm hình sự, tuy nhiên, Tòa án cần tiến hành điều tra kỹ lưỡng để tránh việc truy cứu một người vì lý do tâm thần.
BLHS Thụy Điển quy định rằng doanh nghiệp có thể bị phạt tiền khi chủ doanh nghiệp không thực hiện các biện pháp cần thiết để ngăn chặn tội phạm nghiêm trọng liên quan đến nghĩa vụ kinh doanh (Điều 7), nhằm hỗ trợ cho hình phạt Nếu người phạm tội qua đời hoặc không thể bị xử lý vì lý do khác, biện pháp phạt tiền vẫn có thể được áp dụng (Điều 17) Ngoài ra, BLHS Thụy Điển cũng đề cập đến các biện pháp cưỡng chế hình sự khác, mặc dù không mô tả chi tiết, nhưng khẳng định rằng các quy định pháp lý liên quan đến biện pháp phát sinh từ việc một người bị kết án cũng sẽ được áp dụng khi có hình phạt khác theo điều 3 chương.
1.3.2 Quy định về biện pháp tư pháp trong pháp luật hình sự ng h háp
PLHS Pháp đã thiết lập một hệ thống các biện pháp cưỡng chế hình sự, được gọi là các biện pháp an ninh, nhằm bảo vệ xã hội và phục hồi chức năng cho người phạm tội Các biện pháp này không khắc nghiệt mà được phân thành nhiều nhóm, bao gồm cải tạo trẻ vị thành niên, chữa bệnh cho người phạm tội tình dục, và các biện pháp ngăn chặn như cấm lưu trú hoặc cấm hành nghề Ngoài ra, người phạm tội phải tuân thủ chế độ giám sát đặc biệt, bao gồm việc báo cáo di chuyển và trả lời triệu tập từ thẩm phán Các biện pháp an ninh còn được chia thành hai nhóm chính: các biện pháp trung hòa như trục xuất đối với người nước ngoài và các biện pháp giám sát liên quan đến lệnh cấm lưu trú, tập trung vào việc trung hòa hơn là phục hồi Các biện pháp này cũng bao gồm đình chỉ hoặc hủy bỏ giấy phép lái xe đối với những tài xế gây nguy hiểm cho công chúng.
Các biện pháp phục hồi chức năng tại Pháp tập trung vào việc cải thiện sức khỏe, thể chất và nhân cách của người phạm tội, thay vì chỉ chú trọng vào mục đích trừng phạt Hệ thống hình phạt của luật hình sự Pháp đa dạng và chặt chẽ, đảm bảo mục tiêu trừng phạt, cải tạo và giáo dục Nội dung hình phạt được cân nhắc kỹ lưỡng, giúp phân hóa trách nhiệm hình sự và răn đe người phạm tội về hành vi và hậu quả của họ Đặc biệt, các biện pháp cưỡng chế hình sự không chỉ được quy định trong luật hình sự mà còn trong các văn bản pháp luật khác, tạo nên một hệ thống xử lý hình sự toàn diện cho các đối tượng vi phạm.
Trong hệ thống hình phạt, các biện pháp an ninh áp dụng cho người phạm tội, đặc biệt là người dưới 18 tuổi và người từ 18 tuổi trở lên, bao gồm quản chế, đưa vào cơ sở, trục xuất và cấm lưu trú tại Pháp Mặc dù các biện pháp này mang tính hai mặt, bao gồm hình phạt và an ninh, nhưng các nhà lập pháp lại gộp chúng vào một khái niệm chung, chỉ phân loại theo mục đích mà không phân biệt bản chất Theo tác giả Jenny Frinchaboy, vị trí của các biện pháp an ninh trong pháp luật Pháp không rõ ràng, dẫn đến việc chúng không luôn được công nhận, ảnh hưởng đến tính chất của luật pháp.
PLHS của một số nước quy định rằng tổ chức có thể chịu trách nhiệm hình sự (TNHS) dù không có tư cách pháp nhân, bao gồm cả pháp nhân có mục đích sinh lời và không có mục đích sinh lời BLHS Pháp đã quy định TNHS cho pháp nhân, trong đó có các biện pháp cưỡng chế hình sự đối với pháp nhân phạm tội Tuy nhiên, ngoài TNHS, pháp nhân còn phải chịu trách nhiệm dân sự và có thể bị xử phạt hành chính từ cơ quan chính phủ, với hình thức phổ biến là phạt tiền trong các thủ tục tố tụng dân sự và hành chính.
1.3.3 Quy định về biện pháp tư pháp trong pháp luật hình sự Đức
Theo LHS Đức, các biện pháp xử lý ngoài hình phạt được quy định tại chương ba, mục 6, bao gồm lưu trú bắt buộc trong bệnh viện tâm thần, trại cai nghiện, trại bảo đảm an toàn, quản chế, thu hồi giấy phép lái xe và cấm hành nghề Những biện pháp này không thuộc hệ thống hình phạt mà là một hệ thống xử lý hình sự riêng biệt nhằm cải thiện tình trạng của người bị áp dụng và đảm bảo an toàn cho xã hội Tòa án quyết định các biện pháp này dựa vào nghĩa của hành vi đã thực hiện và dự liệu, cũng như mức độ nguy hiểm từ phía người phạm tội.
Hậu quả phát sinh từ hình phạt bao gồm việc mất khả năng đảm nhiệm chức trách, quyền bầu cử và quyền biểu quyết, cũng như việc công khai bản án Những hậu quả này được áp dụng nếu không tương xứng với tính chất của hành vi phạm tội và mức độ nguy hiểm của người thực hiện tội phạm.
LHS Đức quy định việc tịch thu tài sản liên quan đến tội phạm, bao gồm cả việc thu hồi và tịch thu các đồ vật do hành vi phạm tội tạo ra hoặc được sử dụng trong quá trình thực hiện tội phạm (Điều 74) Tài sản thu được từ hành vi phạm tội hoặc từ đồng phạm sẽ bị tịch thu, bao gồm cả lợi tức từ tài sản đó Ngoài ra, tài sản của người khác cũng có thể bị tịch thu nếu họ có lỗi cố ý hoặc vô ý cho phép người phạm tội sử dụng tài sản một cách trái pháp luật Tài sản bị tịch thu có thể là toàn bộ hoặc một phần tài sản thuộc sở hữu của người phạm tội, với xem xét đến điều kiện sống của họ sau này.
LHS Đức quy định việc bồi thường thiệt hại liên quan đến tài sản bị tịch thu, trong đó chủ thể bồi thường không phải là người phạm tội Bồi thường này được thực hiện bằng tiền từ ngân khố quốc gia, tức là do nhà nước đảm nhận Quy định này áp dụng cho những người thứ ba là chủ sở hữu hợp pháp của tài sản bị tịch thu hoặc mất khả năng sử dụng, miễn là họ không có lỗi trong việc để người phạm tội sử dụng tài sản đó.
Biện pháp lưu trú bắt buộc trong bệnh viện tâm thần theo LHS Đức áp dụng cho những người thực hiện hành vi trái pháp luật, nhằm bảo vệ xã hội khỏi những nguy cơ do họ gây ra Điều 63 BLHS Đức quy định rằng tòa án có thể ra lệnh lưu trú bắt buộc nếu người phạm tội không có năng lực trách nhiệm hình sự hoặc năng lực này bị hạn chế, và hành vi của họ có thể gây nguy hiểm cho cộng đồng Mục tiêu của biện pháp này là ngăn chặn khả năng tái phạm và đảm bảo an toàn cho xã hội Tòa án không chỉ xem xét hành vi đã thực hiện mà còn phải đánh giá các hành vi có thể xảy ra và mức độ nguy hiểm của người phạm tội.
LHS Đức quy định rằng người phạm tội sau khi hoàn thành hình phạt có thể bị áp dụng biện pháp lưu trú bắt buộc trong trại an toàn với thời hạn 2 năm Điều kiện áp dụng biện pháp này bao gồm hành vi phạm tội với lỗi cố ý, bị phạt tù từ 2 năm trở lên, hoặc đã từng bị kết án 2 năm tù, hoặc đã được xử lý cải thiện nhưng vẫn tái phạm Ngoài ra, nếu nạn nhân bị thiệt hại nghiêm trọng về thể chất hoặc tinh thần, hoặc phạm 3 tội với lỗi cố ý, mỗi tội bị phạt tù từ 1 năm trở lên, cũng có thể bị áp dụng biện pháp này Điều 67a quy định rằng nếu trong thời gian chấp hành biện pháp lưu trú, có thể xét thấy việc xử lý ngoài cộng đồng phù hợp hơn, tòa án có thể chỉ định biện pháp xử lý khác Điều này cho thấy LHS Đức rất linh hoạt trong việc áp dụng các biện pháp xử lý cải thiện và đảm bảo an toàn.