Hai nhà văn có nhiều điểm tương đồng về sự nghiệp sáng tác cũng như tư tưởng nghệ thuật: đều là những trí thức đi theo cách mạng; chủ đề về cách mạng chiếm vị trí trung tâm trong sáng tá
Nhiệm vụ nghiên cứu
Luận án nghiên cứu tiểu thuyết sử thi trong văn học Xô viết và Việt Nam với hai trường hợp là Con đường đau khổ và Vỡ bờ Với hướng nghiên cứu đó, luận án có nhiệm vụ như sau:
- Xác định những vấn đề lý thuyết thể loại mà cụ thể là sử thi, tiểu thuyết, tiểu thuyết sử thi để làm công cụ nền tảng nghiên cứu; trên cơ sở đó nghiên cứu hai trường hợp Con đường đau khổ và Vỡ bờ
- Xác định những đặc điểm nội dung thể loại tiểu thuyết sử thi, từ đó nhận diện những đặc điểm loại hình thể loại như lịch sử tính, dân tộc tính, cảm hứng anh hùng, cảm hứng thế sự
- Vận dụng lý thuyết thi pháp học để nghiên cứu những đặc điểm hình thức thể loại; đi sâu nghiên cứu một số bình diện thi pháp nổi bật làm nên đặc trưng riêng của tiểu thuyết sử thi như nhân vật, kết cấu, ngôn ngữ, không gian, thời gian.
Mục đích nghiên cứu
“Việc làm rõ quá trình hình thành, phát triển, chuyển hóa và tan rã của các thể loại phải được coi là một trong những nhiệm vụ lý luận quan trọng nhất của lịch sử văn học toàn thế giới, bởi đây chính là một hình thức giao tiếp giữa con người với con người, giữa con người với lịch sử” (Vương Trí Nhàn, 1986, tr.119)
Từ lý do đó, chúng tôi đi tìm bản chất, chức năng xã hội - lịch sử và tiềm năng nghệ thuật của thể loại tiểu thuyết sử thi Thông qua việc nghiên cứu, chúng tôi khẳng định tính chất sử thi vẫn luôn tồn tại trong dòng mạch văn học của mỗi dân tộc; thể loại tiểu thuyết sử thi ra đời là một bước chuyển hóa của tiểu thuyết Đề tài cũng quan tâm đến truyền thống ứng xử trong tiếp xúc văn hóa của văn học nước nhà Chính sự kết hợp của những nhân tố nội sinh với tính chất linh hoạt, cởi mở trong tiếp nhận đã tạo nên những sản phẩm tinh thần mang bản sắc dân tộc
Song song với đó, đề tài cũng khẳng định những giá trị nội dung cũng như nghệ thuật của Vỡ bờ và Con đường đau khổ Những hạn chế của thể loại cũng như tác phẩm cũng được chúng tôi đặt ra trong luận án.
Phương pháp nghiên cứu
Phương pháp nghiên cứu so sánh loại hình là phương pháp chính chúng tôi sử dụng trong đề tài Phương pháp này giúp chúng tôi giải thích căn nguyên của sự tương đồng là do có sự tương đồng về những điều kiện xã hội, lịch sử: cách mạng, chiến tranh, văn hóa, văn học… đã làm nảy sinh những hiện tượng tương đồng: tinh thần yêu nước, chủ nghĩa anh hùng, tinh thần dân tộc… dẫn đến sự phát triển của xu hướng sử thi trong văn học, đặc biệt trong thể loại tiểu thuyết, tiểu thuyết sử thi Đồng thời, phương pháp này cũng giúp chúng tôi nhận ra những khác nhau trong việc xây dựng nhân vật, kết cấu tác phẩm của Vỡ bờ và Con đường đau khổ
Phương pháp nghiên cứu so sánh lịch sử: chúng tôi sử dụng phương pháp này để tìm hiểu những đặc điểm của quá trình tiếp xúc, ảnh hưởng của văn học Nga Xô viết đối với văn học Việt Nam nói chung và sự ảnh hưởng của thể loại tiểu thuyết sử thi nói riêng Phương pháp này cũng nhằm xác định lại những điều kiện lịch sử, xã hội, chính trị, kinh tế về việc văn học Xô viết được đón nhận trong hoàn cảnh như thế nào, hoàn cảnh ấy tác động gì đến việc tiếp thu nội dung, tư tưởng, hình thức tác phẩm văn học Đồng thời, chúng tôi cũng tìm hiểu những chi phối khách quan trong sáng tác các tiểu thuyết sử thi như các văn kiện Đảng, tuyên ngôn nghệ thuật của các nhà văn, trào lưu sáng tác hiện thực xã hội chủ nghĩa Với quan điểm lịch sử, chúng tôi rút ra những đặc điểm, tính chất của thể loại tiểu thuyết sử thi: thể loại ra đời trong một bối cảnh lịch sử xã hội nhất định, phục vụ mục đích tiếp nhận nhất định; đồng thời khẳng định những nội dung lịch sử, dân tộc, cảm hứng anh hùng là trọng tâm của tiểu thuyết sử thi Từ đó, phương pháp này giúp chúng tôi nghiên cứu hai tác phẩm một cách cụ thể, đánh giá về văn học Việt Nam giai đoạn 1945-1975 nói chung và tiểu thuyết sử thi nói riêng
Phương pháp nghiên cứu trường hợp: là một phương pháp thường được sử dụng trong các ngành nghiên cứu khoa học xã hội và nhân văn, trong đó có nghiên cứu văn học Đó là hướng nghiên cứu mang tính thực nghiệm, khảo sát một hiện tượng cụ thể, trong bối cảnh cụ thể, đi vào bề sâu của đối tượng riêng biệt, chú trọng miêu tả, phân tích kỹ, nhằm khám phá những mối quan hệ nhân quả, những nguyên tắc cơ bản
Phương pháp này giúp chúng tôi khảo sát thể loại tiểu thuyết sử thi, với hai trường hợp Con đường đau khổ và Vỡ bờ Chúng tôi quan tâm đến bối cảnh lịch sử, cách mạng, chiến tranh trong hai tác phẩm để lý giải cho tính chất anh hùng của tiểu thuyết sử thi Từ việc phân tích quy mô rộng lớn về nội dung, hình thức của thể loại cũng như tác phẩm, chúng tôi đưa ra những đánh giá nhất định về đặc điểm phát triển của thể loại ở hai dân tộc, hai nhà văn
Phương pháp thi pháp học: Đề tài chúng tôi nghiên cứu tiểu thuyết sử thi qua hai tác phẩm Con đường đau khổ và Vỡ bờ Chính vì vậy, phương pháp này giúp chúng tôi phân tích các yếu tố hình thức tác phẩm như hình tượng nhân vật, kết cấu, điểm nhìn, ngôn ngữ, không gian, thời gian nghệ thuật,… Cũng từ đây, chúng tôi khẳng định các đặc điểm thi pháp quan trọng tạo nên dấu ấn riêng của thể loại và của từng tác phẩm: Con đường đau khổ, Vỡ bờ
Luận án áp dụng lý thuyết thi pháp học lịch sử để tìm hiểu quá trình hình thành thể loại tiểu thuyết sử thi; tiến trình phát triển, thay đổi của hình thức thể loại tiểu thuyết sử thi; đánh giá vai trò, ý nghĩa của thể loại trong tiến trình phát triển lịch sử văn học Ở những bối cảnh, giai đoạn lịch sử khác nhau, thể loại này có những sự biến chuyển phù hợp thực tế tiến trình phát triển văn học Trên hết nghiên cứu thi pháp học ở đây để tìm ra quy luật của sáng tạo, tác động của văn học, quy luật vận động, phát triển và biến đổi của thể loại tiểu thuyết sử thi trong mỗi tác giả, trong văn học mỗi dân tộc Cũng từ đây, đề tài hy vọng xác định vị trí của tác phẩm Con đường đau khổ, Vỡ bờ, tác giả và yếu tố văn hóa, bản sắc dân tộc trong thể loại tiểu thuyết sử thi
Phương pháp hệ thống: Chúng tôi luôn đặt đề tài nghiên cứu trong một chỉnh thể và xem xét đến quy luật lặp lại của những tác phẩm sáng tác theo thể loại tiểu thuyết sử thi Vì thế, phương pháp hệ thống luôn được chúng tôi sử dụng trong suốt quá trình viết luận án để tạo dựng những điểm nhìn, những lý giải về vấn đề đang tìm hiểu Tuy nhiên, tùy từng hoàn cảnh, khi tiến hành xử lý tư liệu, người viết sử dụng các phương pháp với mức độ khác nhau và kết hợp chúng với các thao tác khác như phân tích, tổng hợp, so sánh…
Đóng góp của luận án
Trên cơ sở lý do và mục tiêu nghiên cứu, chúng tôi khái quát bức tranh chung về thể loại tiểu thuyết sử thi trong văn học Xô viết và Việt Nam hiện đại; khẳng định sự ảnh hưởng của thể loại tiểu thuyết sử thi Nga đối với việc ra đời tiểu thuyết sử thi Việt Nam giai đoạn 1945-1975 nhưng đồng thời cũng nhấn mạnh tính nội lực của văn học dân tộc Việc phân tích các vấn đề nội dung lịch sử, dân tộc cũng như các đặc điểm thi pháp của thể loại cũng được chúng tôi đi sâu nghiên cứu Hơn thế, việc làm rõ các điều kiện cho sự ra đời thể loại tiểu thuyết sử thi Việt Nam trong sự đối sánh với văn học Nga cũng hy vọng có thêm cái nhìn cho nghiên cứu thể loại tiểu thuyết sử thi trong văn học Việt Nam hiện đại
Ngoài Dẫn nhập, Kết luận, Tài liệu tham khảo, luận án bao gồm 4 chương:
Chương 1 Tổng quan tình hình nghiên cứu và hướng tiếp cận của đề tài
Chúng tôi dành chương đầu tiên của luận án để trình bày tổng quan về tình hình nghiên cứu thể loại sử thi, tiểu thuyết sử thi cùng hai tác phẩm Vỡ bờ và Con đường đau khổ Chúng tôi sẽ điểm lại quá trình nghiên cứu sử thi, tiểu thuyết sử thi trên thế giới và ở Việt Nam Sau đó, chúng tôi quan tâm đến những nghiên cứu về
Con đường đau khổ và Vỡ bờ Chương này cũng đề cập đến một số khái niệm như cảm hứng, thể loại, thể tài; và các lý thuyết về thể loại tiểu thuyết, văn học so sánh
Chương 2 Những vấn đề lý luận về sử thi, tiểu thuyết, tiểu thuyết sử thi trong văn học Nga Xô viết và Việt Nam (43 trang) Ở chương này, chúng tôi đi vào trình bày các khái niệm, lịch sử hình thành và đặc điểm của sử thi, tiểu thuyết trong văn học Nga và Việt Nam một cách tổng quát nhất Trọng tâm chương 2 sẽ đề cập đến thuật ngữ, đặc điểm thể loại tiểu thuyết sử thi cũng như ảnh hưởng của tiểu thuyết sử thi Nga tới tiểu thuyết sử thi Việt Nam Người nghiên cứu cũng làm rõ những vấn đề nội sinh của chính dân tộc Việt Nam như truyền thống yêu nước, chống giặc ngoại xâm của dân tộc, bối cảnh lịch sử xã hội Việt Nam sau 1945, quá trình hiện đại hóa văn học, những ảnh hưởng của các sử thi dân gian,… Bằng việc phân tích qua một số tiểu thuyết sử thi tiêu biểu như Cửa biển, Dấu chân người lính, Mẫn và tôi,… đề tài khái quát những đặc điểm tiểu thuyết sử thi
Việt Nam giai đoạn 1945-1975 Từ đó, chúng tôi khẳng định giá trị nội dung cũng như nghệ thuật của tiểu thuyết sử thi Việt Nam nhưng vẫn chú ý đưa ra một số hạn chế của thể loại trong văn học nước nhà Chính vì thế, chương 2 sẽ gồm một số nội dung như: Sử thi như một quan niệm về thế giới và như một thể loại; Tiểu thuyết như “sử thi của thời đại mới”; Sự ra đời của tiểu thuyết sử thi như một bước phát triển mới của tiểu thuyết
Chương 3 Tiểu thuyết sử thi nhìn từ nội dung nghệ thuật: Trường hợp Con đường đau khổ và Vỡ bờ (42 trang)
Sau khi đã có những nền tảng lý luận ở chương 2, chương 3 chúng tôi sẽ đi vào phân tích cụ thể hai trường hợp Vỡ bờ (Nguyễn Đình Thi) và Con đường đau khổ (A.Tolstoy) Chương này đề cập đến khái niệm về tính lịch sử, tính dân tộc cũng như vấn đề xử lý mối tương quan giữa chất sử thi và chất tiểu thuyết của thể loại Song song với đó, chúng tôi đi làm sáng rõ các đặc điểm nội dung thể loại thông qua hai tác phẩm Con đường đau khổ và Vỡ bờ Khi phân tích, đánh giá tác phẩm, người nghiên cứu luôn đặt trong bối cảnh lịch sử của từng dân tộc để thấy được khả năng phản ánh hiện thực cuộc sống của từng nhà văn Với những nội dung như thế, chúng tôi chú tâm sử dụng phương pháp nghiên cứu loại hình để so sánh những điểm tương đồng về điều kiện lịch sử xã hội dẫn đến những tương đồng về sáng tác thể loại tiểu thuyết sử thi Nhưng mỗi nhà văn lại mang những phong cách khác nhau nên tạo ra những điểm khác biệt trong nội dung từng tác phẩm Cũng từ đây, chúng tôi khẳng định tiểu thuyết sử thi chủ yếu lấy bức tranh lịch sử dân tộc làm trọng tâm Tác phẩm chính là sự kết tinh của ý thức dân tộc, cội nguồn nhân dân nhưng nó vẫn không làm mất đi tính chất thế sự, đời tư - yếu tố chính của tiểu thuyết Cho nên, kết cấu của chương 3 sẽ có những nội dung như: Bức tranh lịch sử dân tộc - khung sườn của tiểu thuyết sử thi; Ý thức dân tộc, cội nguồn nhân dân - nguồn mạch chính của tiểu thuyết sử thi; Sự kết hợp cảm hứng anh hùng và cảm hứng thế sự - sức hút của tiểu thuyết sử thi
Chương 4 Tiểu thuyết sử thi nhìn từ thi pháp: Trường hợp Con đường đau khổ và Vỡ bờ (44 trang)
Tiểu thuyết sử thi ra đời trong một không thời gian nhất định nên việc tạo ra tác phẩm cũng có những nguyên tắc nghệ thuật riêng Thông qua phân tích hệ thống nhân vật của hai tác phẩm, chúng tôi đưa ra những kết luận về thi pháp xây dựng nhân vật tiểu thuyết sử thi Kết cấu đa tuyến cũng là một trong những nghệ thuật tiêu biểu của thể loại Vì thế, việc phân tích hệ thống các chủ đề, sự kết hợp chất sử thi và chất tiểu thuyết cũng như sự thay đổi của số phận cá nhân gắn với sự vận động, tiến lên của lịch sử,… được chúng tôi chú ý ở phần này Bên cạnh đó, những yếu tố như ngôn từ nghệ thuật, điểm nhìn nghệ thuật, không gian, thời gian nghệ thuật (nghệ thuật sử thi hóa thời gian, không gian) cũng được quan tâm trong chương này Cuối cùng, chúng tôi quan tâm đến sự sáng tạo nghệ thuật của từng tác giả và khẳng định vai trò của tác giả trong tiến trình văn học dân tộc và nhân loại
CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU
VÀ HƯỚNG TIẾP CẬN CỦA ĐỀ TÀI
Tìm hiểu tổng quan về tình hình nghiên cứu có ý nghĩa cơ sở để nhận thức việc nghiên cứu thể loại tiểu thuyết sử thi, hai tác phẩm Con đường đau khổ và
Vỡ bờ trong văn học Việc làm này giúp đem lại cái nhìn khái quát các vấn đề liên quan đến luận án đã được những nhà nghiên cứu đi trước giải quyết và xác định hướng tiếp cận của đề tài
1.1 Lịch sử nghiên cứu vấn đề
Với đề tài: Tiểu thuyết sử thi trong văn học Xô viết và Việt Nam hiện đại
(Trường hợp Con đường đau khổ - Alexei Tolstoy và Vỡ bờ - Nguyễn Đình Thi), chúng tôi xác định nội dung chính là nghiên cứu thể loại tiểu thuyết sử thi và thông qua hai trường hợp cụ thể để minh chứng các luận điểm nên chúng tôi đã tiến hành khảo sát qua các công trình bàn về thể loại sử thi, tiểu thuyết sử thi, hai tác phẩm Vỡ bờ, Con đường đau khổ ở các sách, báo, tạp chí, luận án, sách chuyên khảo,… và đi đến phân loại lịch sử nghiên cứu như sau:
1.1.1 Các công trình nghiên cứu thể loại sử thi
Việc nghiên cứu về sử thi đã bắt đầu được thực hiện với công trình đầu tiên của nhà triết học Hy Lạp Aristote (thế kỷ IV TCN) Từ đó đến nay, thể loại này đã được nhiều công trình, bài nghiên cứu quan tâm Chúng tôi tạm chia vấn đề này làm hai loại:
Thứ nhất là các nghiên cứu mang tính chất khái quát chung toàn bộ sử thi thế giới, hay của phương Đông, phương Tây như xác định khái niệm, lịch sử hình thành, nội dung, kết cấu, phân loại, đặc điểm, thi pháp,… Tiêu biểu cho loại này là công trình mở đầu về nghiên cứu sử thi: Nghệ thuật thơ ca của Aristote Trong công trình, ông đã nghiên cứu sử thi từ góc độ thi pháp thể loại Từ đó cho đến thế kỷ XVIII, các nhà nghiên cứu văn học chỉ mới quan tâm đến sử thi Châu Âu Ở thế kỷ XVIII, Voltaire đã có những luận điểm nghiên cứu về sử thi thông qua thơ sử thi
Năm 1797, giữa J.Goethe và F.Schiller diễn ra cuộc tranh luận về vấn đề điểm nhìn hiện tại và quá khứ của sử thi Cũng từ đây, thuật ngữ “quá khứ sử thi” của Goethe được các nhà nghiên cứu sử dụng rộng rãi Vào những năm 30 của thế kỷ XIX, Hegel đã có đóng góp quan trọng cho lý luận sử thi trong cuốn
Mỹ học của mình Theo ông, sử thi là một trong ba thể loại thơ khác nhau (sử thi, thơ trữ tình, thơ của kịch) và sử thi là lĩnh vực khởi thủy Trong công trình này, nhà mỹ học cũng đề cập đến những quy định của một tác phẩm thơ sử thi như xung đột sử thi (chiến tranh là trạng thái chung của thế giới sử thi), tính cách sử thi (nhân vật có vai trò quan trọng trong các biến cố), thế giới sử thi với tính cách một tổng thể hợp nhất Tác giả nhận ra rằng, trong tương lai con người sẽ cần đến và phải có cho mình một sử thi kiểu mới vì thể loại sử thi ra đời trong một thời gian nhất định, một đi không trở lại (Hegel, 1999) Với quan điểm biện chứng, ông đã đưa ra nhiều luận điểm quan trọng cho việc nghiên cứu sử thi cổ điển lẫn hiện đại
Những nhà lý luận về sử thi của Liên Xô mà tiêu biểu là E.Meletinski phân chia sử thi thành hai loại: sử thi cổ sơ và sử thi cổ điển Ở loại cổ sơ, nhân vật người anh hùng phải chiến đấu với lũ khổng lồ, bọn quái vật nhưng ở loại cổ điển, nhân vật mất dần dáng vẻ quái vật thần thoại của những thế lực siêu nhiên và chống lại những con người cụ thể trong xã hội (Mêlêtinxki, E., 1974, tr.120) Tán thành ý kiến của Meletinski về tiến trình phát triển của sử thi, V.Gusev trong Mĩ học folklore cũng nhận định là sử thi phát triển từ sử thi thần thoại đến sử thi anh hùng Nhà nghiên cứu chia sử thi thành hai nhóm thể loại căn bản: nhóm một, bao gồm: những thể loại tự sự đơn giản nhất (tục ngữ, thành ngữ, câu đố); những thể loại tự sự đích thực (thần thoại, truyền thuyết lịch sử, truyền thuyết hoang đường); nhóm hai, bao gồm: những bài ca thần thoại, những bài ca tự sự anh hùng kỳ ảo, những bài ca tự sự lịch sử, những bài ca tự sự xã hội sinh hoạt, những bài ca tự sự khôi hài (Guxep, V., 1999)
Bakhtin khi nghiên cứu về sử thi cổ đại đã rút ra ba đặc điểm: thứ nhất