Nhân cách là một trong những vấn đề quan trọng nhất trong hệ thống khoa học xã hội và nhân văn, nó cũng là đối tượng nghiên cứu của nhiều khoa học khác nhau. Mỗi một lĩnh vực khoa học nhất định đều nghiên cứu nhân cách với góc độ tiếp cận của riêng mình, song đều hướng tới mục tiêu chung là xây dựng và phát triển nhân cách con người đáp ứng yêu cầu của thời đại. Cũng trong hệ thống khoa học xã hội và nhân văn, nhân cách là một trong những phạm trù trung tâm, cơ bản và quan trọng nhất của Tâm lí học nói chung và Tâm lí học xã hội nói riêng.
Trang 1CÁC KIỂU LOẠI NHÂN CÁCH XÃ HỘI VÀ Ý NGHĨA CỦA VẤN ĐỀ
VỚI VIỆC XÂY DỰNG, GIÁO DỤC NHÂN CÁCH
QUÂN NHÂN HIỆN NAY
MỞ ĐẦU
Nhân cách là một trong những vấn đề quan trọng nhất trong hệ thống khoa học xã hội và nhân văn, nó cũng là đối tượng nghiên cứu của nhiều khoa học khác nhau Mỗi một lĩnh vực khoa học nhất định đều nghiên cứu nhân cách với góc độ tiếp cận của riêng mình, song đều hướng tới mục tiêu chung
là xây dựng và phát triển nhân cách con người đáp ứng yêu cầu của thời đại Cũng trong hệ thống khoa học xã hội và nhân văn, nhân cách là một trong những phạm trù trung tâm, cơ bản và quan trọng nhất của Tâm lí học nói chung và Tâm lí học xã hội nói riêng Trong tâm lý học xã hội vấn đề nhân cách cũng mang một số nét đặc trưng riêng Ở đây, nhân cách cần phải được nghiên cứu trong sự giao tiếp của cá nhân này với cá nhân khác, nhân cách phải được đặt trong hoàn cảnh cụ thể của một nhóm xã hội nào đó Tâm lí học
xã hội nghiên cứu nhân cách ở nhiều khía cạnh khác nhau như khái niệm, bản chất nhân cách; những yếu tố ảnh hưởng đến sự hình thành và phát triển nhân cách; định hướng giá trị nhân cách; những con đường hình thành và phát triển nhân cách, nghiên cứu kiểu chủ thể, sự điển hình hóa chủ thể xã hội với tính cách là cá nhân, nghiên cứu các kiểu hoạt động xã hội gắn với mức độ cấu trúc tâm lý bên trong v.v trong đó việc nghiên cứu chỉ ra và phân tích các đặc điểm, thuộc tính của các kiểu loại nhân cách xã hội cũng là một vấn đề cơ bản Trong phạm vi bài thu hoạch, tác giả tập trung nghiên cứu, phân tích và chỉ ra các kiểu loại nhân cách xã hội các kiểu loại nhân cách xã hội Từ đó rút ra ý nghĩa về mặt phương pháp luận và vận dụng vào công tác giáo dục, rèn luyện, xây dựng và phát triển nhân cách người quân nhân trong Quân đội nhân dân Việt Nam
Trang 2NỘI DUNG
1 Vấn đề nhân cách trong tâm lý học xã hội.
Mỗi chúng ta là một cá nhân đơn nhất Đây là một khẳng định mang tính triết học và lịch sử Con người cùng với tất cả các phẩm chất tâm sinh lý của mình, được hình thành và phát triển trong các mối quan hệ xã hội nhất định luôn là sản phẩm duy nhất, không lập lại, không trùng hợp theo qui luật ngẫu nhiên Để có thể hiểu những nhân cách đơn nhất của mình và để có thể hiểu rõ, có thể mô tả nhân cách con người chúng ta phải nhờ đến triết học, đến lịch sử, đến văn học, đến xã hội học và rất nhiều các khoa học khác trong
đó có tâm lý học nói chung và tâm lý học xã hội nói riêng
Tâm lý học xã hội là một ngành độc lập trong số các khoa học tâm lý,
và đối tượng đang bàn ở đây chính là nhân cách trong tâm lý học xã hội Có thể nói, nhiệm vụ chính của tâm lý học xã hội trong việc nghiên cứu nhân cách là phát hiện và tìm hiểu những qui luật của hành vi, ý thức và hoạt động của nhân cách nằm trong những nhóm xã hội nhất định nào đó
Trong đời sống hàng ngày khái niệm nhân cách thường hay được sử dụng Chính điều đó là một trong những yếu tố làm nảy inh nhu cầu nghiên cứu và tìm hiểu về nhân cách nói chung và cấu trúc của nó nói riêng Bên cạnh đó, việc thường xuyên lạm dụng khái niệm nhân cách để chỉ những khía cạnh khác nhau của tâm lý con người, ví dụ như: tính cách, khí chất, năng lực, phẩm chất v.v… lại là một hạn chế không nhỏ cho tính khoa học của khái niệm nhân cách hiện được dùng trong các sách báo đại chúng Ngay cả đối với một số nhà tâm lý học phương tây, nhân cách nhiều khi được coi là toàn
bộ tâm lý con người, việc nghiên cứu nhân cách được coi là toàn bộ việc nghiên cứu tâm lý con người
Đối với mỗi một nhà tâm lý lại có một định nghĩa tương đối độc lập về nhân cách như đã nói ở trên Có thể dẫn ra ở đây khái niệm nhân cách của
Trang 3Freud: Nhân cách đó là những tình cảm, những cố gắng và những tư tưởng phát sinh từ những mâu thuẫn của tính hiếu chiến của chúng ta, động cơ thúc đẩy việc tìm kiếm để thoả mãn nhu cầu một cách sinh học và sự kiềm chế xã hội chống lại chúng Theo Freud, nhân cách hình thành do những cố gắng giải quyết mâu thuẫn cơ sở này, nổ bày tỏ những sự thúc đẩy của cá nhân tiến tới
sự thoả mãn trong phạm vi không phạm tội và bị trừng phạt Với quan niệm này Freud tựa hồ đã coi nhân cách như là khả năng kiềm chế bản năng của con người
Một số các nhà tâm lý học Liên Xô (cũ) như: Miashiev, Smirnov, Malưsev , đã giải thích nhân cách như là hệ thống của các mối quan hệ Một
số khác, như Ananhiev, Platônnôp, Merlin , khẳng định rằng nhân cách không phải là tất cả con người mà chỉ là những phẩm chất xã hội Họ không coi nhân cách là chủ thể của hoạt động phương hướng này đã đưa đến việc hiểu tính xã hội và tính sinh học của con người là các thành phần tương đối độc lập kết hợp với nhau theo những tỷ lệ khác nhau
Dựa trên quan điểm của Rubinshtein, nhiều nhà nghiên cứu cho rằng nhân cách là tập hợp các điều kiện bên trong, qua chúng các tự động bên ngoài được khúc xạ Theo định nghĩa này, các yếu tố bên trong, như nhu cầu, kinh nghiệm, động cơ, đóng vai trò các yếu tố gây ra sự trả lời khác nhau của chủ thể đối với những kích thích giống nhau từ thế giới bên ngoài Từ đó, nhân cách chưa bộc lộ được những đặc thù của chính nó, bởi vì định nghĩa này còn có thể áp dụng đối với mọi sinh vật sống khác nữa Ý thức được nhược điểm này Platônnôp đưa ra khái niệm: nhân cách là con người có nhận thức Mặc dù tính đặc thù của con người đã được nhấn mạnh ở khái niệm trên, Platônnốp vẫn mắc sai lầm, cụ thể là đã lảng tránh bản chất hoạt động xã hội của nhân cách; sự tác động tương đối của con người và thế giới xung quanh Hai nhà tâm lý học Predvetmưi và Sherkhôvina cho rằng nhân cách là con người - chủ thể của hoạt động là nhân tố cải tạo thế giới, là chủ thể có nhận
Trang 4thức và tự nhận thức; Reivalđ, một nhà tâm lý học Xôviết khác, cho rằng hoạt động là biện pháp để hình thành và tồn tại nhân cách, nhân cách được thể hiện
ra cũng trong hoạt động Khi nghiên cứu các tổ chức tâm lý của nhân cách qua hoạt động, ông coi chúng là các hành vi có mục đích của hoạt động và tạo nên các giai đoạn trong cuộc sống của nhân cách
Dựa vào nguyên tắc hoạt động, các nhà tâm lý học Xôviết đã đưa ra một định nghĩa chung về nhân cách Theo họ, nhân cách là con người - chủ thể của hoạt động xã hội và nhờ hoạt động mà con người có được một vị trí nhất định giữa những người khác Các đặc điểm tâm lý của nhân cách thể hiện
ở chỗ nhân cách tiến đến cái gì và chạy khỏi cái gì, cũng như mức độ nhận thức, tổ chức, cường độ và kết quả của tính tích cực giải quyết các nhiệm vụ sống thiết thực
Trong từ điển tâm lý do bác sĩ Nguyễn Khắc Viện chủ biên có định nghĩa về nhân cách như là tổng hoà tất cả những gì hợp thành một con người, một cá nhân, với bản sắc và cá tính rõ nét, với các đặc điểm thể chất (tạng), tài năng, phong cách, ý chí, đạo đức vai trò xã hội Nhân cách là một cá nhân
có có ý thức về bản thân, đã tự khẳng định được, giữ được phần nào tính nhất quán trong mọi hành vi Mặc dầu đây là một định nghĩa khá đầy đủ về nhân cách, nó cũng vẫn chưa thoát ra khỏi khái niệm về các đặc điểm tâm lý của cá nhân Nói tóm lại các khái niệm và định nghĩa về nhân cách thì có nhiều, nhưng nội dung của chúng chưa hẳn đã thật chính xác và mô tả được đầy đủ các đặc tính và những yếu tố đặc thù cho nhân cách Nhìn chung, các nhà tâm
lý học cũng như các nhà nghiên cứu thuộc các lĩnh vực khoa học khác hầu như đều cho rằng nhân cách là tập hợp các phẩm chất, đặc điểm sinh lý, các đặc tính xã hội, các thuộc tính tâm lý của mỗi cá nhân Nhân cách chính là những chủ thể đại diện cho các mối quan hệ xã hội Tâm lý học xã hội nghiên cứu nhân cách trong các nhóm xã hội nhất định Tại đó, mỗi cá nhân mang những đặc điểm chung, đặc trưng cho nhóm xã hội cụ thể và được gọi là nhân
Trang 5cách xã hội Điều đó có nghĩa là, nhân cách xã hội tham gia vào một nhóm xã hội nhất định, mang những đặc điểm chung, đặc trưng cho nhóm xã hội đó và chính quá trình hoạt động và giao tiếp của nhóm chi phối các hành vi của nhân cách - đối tượng mà chúng ta quan tâm
2 Các kiểu loại nhân cách xã hội và ý nghĩa của vấn đề đối với việc xây dựng, giáo dục và phát triển nhân cách quân nhân hiện nay.
2.1 Các kiểu loại nhân cách xã hội
Nhân cách là những phẩm chất, giá trị cá nhân thể hiện mức độ phát triển cao về mặt xã hội Trong quá trình xã hội hóa, con người trở thành nhân cách Nhân cách hình thành trong quá trình phát triển cá thể xã hội Vì vậy có khái niệm kép nhân cách - xã hội Và tương ứng với nó cũng có các kiểu loại nhân cách xã hội khác nhau
Hiện nay có nhiều kiểu loại nhân cách, cũng như tồn tại nhiều lý thuyết khác nhau về phân loại nhân cách Sở dĩ có điều đó là vì nhu cầu cần đến sự phân loại nhân cách ngày càng trở nên cấp bách, đặc biệt trong việc nghiên cứu tâm lý cá nhân, trong dự đoán tâm lý, tâm lý bệnh học, tâm lý liệu pháp v.v… Điều này khiến rất nhiều nhà tâm lý học của các trường phái tâm lý khác nhau, bỏ công sức vào việc tìm kiếm các tiêu chí phân loại nhân cách và xây dựng những học thuyết khác nhau về kiểu loại nhân cách
Mặc dù còn nhiều vấn đề phải tranh cãi và chưa được nghiên cứu thấu đáo, một điều không thể phủ nhận được là tồn tại rất nhiều các lý thuyết khác nhau về kiểu loại nhân cách Tại đây, chúng ta sẽ đề cập tới một số cách phân loại phổ biến nhất trong tâm lý học Đó là các cách phân loại nhân cách theo giá trị xã hội của cá nhân; theo định hướng giá trị trong hoạt động sống; theo định hướng giá trị trong quan hệ người - người; theo giao tiếp; theo thời gian
và theo hoạt động nghề nghiệp
Trang 62.1.1 Phân loại nhân cách theo định hướng giá trị xã hội của cá nhân
Giá trị xã hội của cá nhân là những thước đo sự đóng góp của các cá nhân đối với xã hội Mặt khác, sự đóng góp nhiều hay ít của cá nhân đối với
xã hội sẽ làm nảy sinh sự đánh giá ngược lại của xã hội đối với họ, thể hiện qua vai trò và vi trí của họ trong xã hội Chính nhờ vào quan hệ hai chiều giữa
cá nhân và xã hội nói trên, giá trị của cá nhân càng được củng cố Đến khi nó
ít nhiều mang tính bất biến thì nó sẽ chi phối mọi nhu cầu và động cơ, xu hướng bộc lộ bản thân và cách tự khẳng định của các cá nhân, từ đó hình thành các kiểu nhân cách khác nhau Chúng ta chia chúng thành ba dạng chính tuỳ vào mức độ đóng góp cho xã hội của các cá nhân, như sau: nhân cách sáng tạo, nhân cách hưởng thụ và nhân cách phá hoại
* Loại định hướng nhân cách sáng tạo
Nhân cách sáng tạo là loại nhân cách, mà con đường để khẳng định mình là thành quả lao động đóng góp một cách có ý thức cho xã hội Nhu cầu được lao động, được sáng tạo, là nhu cầu hàng đầu của nhân cách sáng tạo Bên cạnh sự hữu ích cho xã hội, để đánh giá một người có hay không có nhân cách sáng tạo, cần phải xét đến giá trị xã hội của động cơ đã thúc đẩy anh ta hành động Ở đây xuất hiện khái niệm về tính cách nhân đạo của nhân cách Điều đó thể hiện ra ở việc biết quan tâm đến các cá nhân khác và tôn trọng lợi ích cũng như thành quả lao động của họ Mặt khác, người sáng tạo thường được xã hội và mọi người xung quanh đánh giá cao Điều này giúp họ càng khẳng định vai trò và vị trí xã hội của mình
Nói một cách ngắn gọn, một người có nhân cách sáng tạo là một người bằng lao động của mình đóng góp một cách có ý thức và hữu ích cho xã hội Bên cạnh đó, ý thức và động cơ hành động của anh ta phải mang những đặc điểm sau: 1- luôn mong muốn mang toàn bộ sức lực, tâm trí của mình ra làm việc vì lợi ích xã hội; 2- tôn trọng quyền lợi sở thích và nhu cầu của những
Trang 7người lao động khác, luôn mong muốn mang lại niềm vui cho họ và thực sự hài lòng khi đạt được điều này; 3- ý thức rằng công việc chung luôn quan trọng hơn lợi ích cá nhân; 4- tự hào về những thành quả lao động của bản thân
* Loại định hướng nhân cách hưởng thụ
Động cơ chính của loại nhân cách hưởng thụ là làm sao để thoả mãn những nhu cầu về tinh thần cũng như vật chất của bản thân Các hoạt động tích cực của loại nhân cách này, nếu không để thoả mãn trực tiếp những nhu cầu, thì cũng nhằm mục đích tích luỹ, phục vụ cho cá nhân mình Dựa vào phương tiện sống và hành vi của loại nhân cách này, có thể chia họ ra thành hai loại nhân cách: 1 - loại hưởng thụ tích cực, sống bằng chính lao động của mình; và 2- loại hưởng thụ tiêu cực, ăn bám xã hội và những cá nhân khác
Tuy rằng đối với dạng người thứ nhất, sáng tạo chỉ là công cụ phục vụ cho mục đích hưởng thụ, nhưng họ vẫn là những người mong muốn sống trung thực và đòi hỏi lao động Xét về phương diện xã hội, họ vẫn mang lại lợi ích cho xã hội bằng chính lao động của mình Như vậy, ở một môi trường lành mạnh, khi chịu tác động của xã hội và những cá nhân khác theo chiều hướng tích cực, họ có thể trở thành những nhân cách sáng tạo - lấy việc đem lại lợi ích cho xã hội làm động cơ chính Tuy nhiên, nếu như trong xu hướng
cá nhân của họ, xu hướng ích kỷ thắng thế, thì họ lại trở thành vô cùng nguy hiểm vì họ có thể làm bất cứ điều gì để phục vụ cho bản thân mình Khi đó,
họ rất có thể trở thành những kẻ phá hoại
Loại nhân cách hưởng thụ bằng ăn bám luôn đạt được sự hưởng thụ lớn nhất từ lao động của người khác Đối với loại nhân cách này dù ăn bám theo cách bị động - nằm chờ sung rụng, hay theo cách năng động - bằng các mánh khoé, tính toán cũng đều gây ra những thiệt hại cho xã hội Cho dù mục đích của loại người này không phải là phá hoại, nhưng xét về hành vi, họ cũng
Trang 8không khác gì mấy những kẻ phá hoại Bên cạnh đó, những ké ăn bám năng động, thường có những âm mưu và thủ đoạn rất tinh vi, đòi hỏi nhiều sức lực, đòi hỏi những hiểu biết về pháp luật, về xã hội, về tâm lý con người v.v… Việc phân biệt họ với nhân cách sáng tạo phải xét đến lòng nhân ái và động
cơ hành động của họ Tuy nhiên điều này là rất khó thực hiện và không phải
ai cũng phân biệt được Những loại người này thường cản trở công việc cũng như thành công của mọi người khác để nâng mình lên, thậm trí ăn cắp sáng tạo của người khác, gây ra những thiệt hại cho mọi người xung quanh cả về vật chất lẫn tinh thần và ảnh hưởng trực tiếp tới cuộc sống lành mạnh của xã hội
Để hạn chế những tác hại của loại nhân cách hưởng thụ, trước hết cần phải nhận biết được họ, tiếp đó là giáo dục cho họ lòng lao động, lòng nhân ái
và lòng tự hào về thành quả lao động của chính bản thân mình
* Loại định hướng nhân cách phá hoại
Nhân cách phá hoại là loại nhân cách lấy việc phá hoại những giá trị xã hội, những thành quả lao động của người khác làm mục đích sống của mình Loại nhân cách này thường cũng rất chịu khó và thích làm việc, nhưng mục đích hành động của họ nhằm để phá hoại chứ không phải xây dựng Niềm vui
và sự thoả mãn nhu cầu của họ đạt được một khi họ phá hoại thành công Đặc trưng cho họ là lòng căm thù và sự ác cảm đối với mọi giá trị xã hội, mọi qui ước xã hội và mọi con người trong xã hội nói chung Đây là những cá nhân cực kỳ nguy hiểm cho xã hội bởi tính chất cực đoan của họ Chúng ta có thể gặp những kẻ ôm bom lao vào người khác chỉ để thoả mãn thú tính giết người của mình
Những kẻ giết người hàng loạt cũng nằm trong số này Bên cạnh đó, còn có những kẻ thực hiện âm mưu phá hoại bằng những kế hoạch tinh vi, trên phạm vi rộng lớn hơn nhiều, ví dụ như những tên thủ lĩnh phát xít hoặc
Trang 9những đảng phái tương tự Lịch sử đã ghi lại rất rõ những sự phá huỷ và tội ác của chúng đối với nhân loại
Việc nghiên cứu về nhân cách phá hoại, đặc biệt là việc nghiên cứu tiểu
sử của những kẻ giết người hàng loạt, những kẻ có hành vi ngược đãi trẻ vị thành niên cho thấy, phần lớn những cá nhân này có một tuổi thơ bị ngược đãi, bị lạm dụng, bị bỏ rơi hoặc phải sống trong các gia đình không hạnh phúc Bên cạnh đó, xu hướng phá hoại của cá nhân thường bộc lộ rất sớm Do vậy ta có thể nhận ra để đề phòng một nhân cách phá hoại nào đó, nếu thực sự quan tâm và săn sóc đến họ Ví dụ, một đứa trẻ đối xử độc ác với loài vật từ nhỏ rất dễ trở nên hung bạo và trở thành kẻ phá hoại ở tuổi trưởng thành nếu như không có một sự giáo dục chu đáo Một mặt khác việc giữ gìn văn hoá gia đình cũng góp phần ngăn ngừa sự hình thành những nhân cách phá hoại
Nói tóm lại, mặc dù cách phân loại nhân cách theo giá trị xã hội, vừa nêu ở trên, dựa vào đóng góp của nhân cách cho xã hội, nhưng thực chất đó là cách phân loại theo động cơ hành động và mục đích sống của cá nhân Đó là một cách phân loại rất khó thực hiện, vì việc nghiên cứu, nhận biết các động
cơ và mục đích tiềm ẩn trong con người là vô cùng khó khăn và tốn rất nhiều thời gian
2.1.2 Phân loại nhân cách theo định hướng giá trị trong hoạt động sống
Dựa vào định hướng giá trị trong hoạt động sống của cá nhân, Spranger, nhà tâm lý học người Dục, thuộc trường phái tâm lý học mô tá, đã chia ra các kiểu nhân cách sau:
* Người lý thuyết
Kiểu người này chỉ có một niềm say mê: giải thích và thiết lập các mối liên hệ có tính lý luận giữa các hiện tượng hay sự việc Họ sống thoát ly thực
tế Đối với họ giá trị lớn nhất là phương pháp nhận thức đúng, coi đó là chân
Trang 10lý với bất cứ giá trị nào Họ sống trong một thế giới không có thời gian, cái nhìn của họ hướng tới tương lai xa xôi, họ liên kết quá khứ với tương lai, theo một qui luật tinh thần do chính họ lập ra
* Người kinh tế
Động cơ chính quyết định tính chất lối sống của người này là lợi ích Trong các mối liên hệ sống, họ luôn đặt lợi ích lên hàng đầu Họ tiết kiệm từ vật chất, sức lực đến:thời gian, với mục tiểu là chiếm được lợi ích tối đa Những người kinh tế thường là những người sống thực dụng Với họ mọi hành động đều phải đem lại hiệu quả thiết thực, và tất cả đều là phương thức
hỗ trợ cuộc sống, đấu tranh vì sự tồn tại và tiện nghi sống tốt nhất Kiểu nhân cách này đối lập với kiểu nhân cách của những người lý thuyết
* Người thẩm mỹ
Những nhân cách loại này không chỉ có ở những người sáng tạo nghệ thuật, mà ở cả những người có trí tưởng tượng phong phú Họ nhận thức và tư duy hiện thực thông qua tưởng tượng Họ có một năng khiếu đặc biệt, đó là linh cảm Họ thường sống mơ mộng, đứng trước những khó khăn về kinh tế thường tỏ ra bất lực Đối với họ cái cao quí nhất là sự trong sáng và vẻ đẹp cao quí của tâm hồn Cuộc sống nội tâm của họ hướng tới cái đẹp của thiên nhiên, sự toàn mỹ của các tác phẩm nghệ thuật
* Người vị tha
Đặc điểm của kiểu nhân cách này là sự chú ý quan tâm đến người khác, cảm nhận mình ở trong người khác Cống hiến vì người khác là nhu cầu chủ yếu và lẽ sống của kiểu người này Biểu hiện cao nhất trong xu hướng xã hội của họ là tình yêu Tình yêu không chỉ đơn thuần là tình yêu cuộc sống, yêu con người, mà còn có bản chất sâu xa hơn: tình yêu là một tình cảm còn lại ở trong mình, chú ý đến số phận người khác vì những giá trị của chính những số