Tiến trình hỗ trợ bao gồm hai giai đoạn: (1) Giai đoạn thiết lập quan hệ hỗ trợ và (2) Giai đoạn áp dụng các chiến lược hỗ trợ. Trong khoảng thời gian chuyển tiếp giữa hai giai đoạn, nhà trị liệu và thân chủ sẽ xem xét các mục đích và mục tiêu của mối quan hệ hỗ trợ, sau đó cả hai sẽ tập trung vào các nhu cầu trị liệu có tính đặc hiệu để cuối cùng có thể đạt đến sự nhất trí với nhau về mục đích trị liệu. Thân chủ và nhà trị liệu cần phải định rõ vấn đề nào cần phải giải quyết và loại hình can thiệp hỗ trợ nào sẽ được áp dụng.
Trang 1ÁP DỤNG CÁC CHIẾN LƯỢC HỖ TRỢ
Tiến trình hỗ trợ bao gồm hai giai đoạn: (1) Giai đoạn thiết lập quan hệ hỗ trợ và (2)
Giai đoạn áp dụng các chiến lược hỗ trợ Trong khoảng thời gian chuyển tiếp giữahai giai đoạn, nhà trị liệu và thân chủ sẽ xem xét các mục đích và mục tiêu của mốiquan hệ hỗ trợ, sau đó cả hai sẽ tập trung vào các nhu cầu trị liệu có tính đặc hiệu đểcuối cùng có thể đạt đến sự nhất trí với nhau về mục đích trị liệu Thân chủ và nhà trịliệu cần phải định rõ vấn đề nào cần phải giải quyết và loại hình can thiệp hỗ trợ nào
sẽ được áp dụng
Sau khi xác định rõ vấn đề là gì, nhà trị liệu có thể chọn lựa một chiến lược thích hợphoặc phối hợp nhiều chiến lược khác nhau để áp dụng vào việc giải quyết vấn đề.Các tham số như thời gian trị liệu, thời lượng mỗi phiên trị liệu, thiết kế khuôn khổtrị liệu và bản chất của vấn đề hiện tại sẽ ảnh hưởng đến cách thức chuyển tiếp giữahai giai đoạn lẫn các chiến lược được chọn để giải quyết vấn đề
CÁC CHIẾN LƯỢC HỖ TRỢ VÀ BA BÌNH DIỆN CHÍNH TRONG SỰ THỂ HIỆN CÁC VẤN ĐỀ
Các chiến lược hỗ trợ có thể được phân loại tùy theo chúng nhắm giải quyết các vấn
đề thuộc bình diện nào: cảm xúc (affective), nhận thức (cognitive) hoặc hành vi(behavioral domains) Trong thời gian gần đây (Bruce, 1984), đã có nhiều cố gắngphân loại các chiến lược và triết lý của nhiều học thuyết hỗ trợ khác nhau, để có thểhình thành nên một kiểu “phác đồ” có thể áp dụng được Các cố gắng phân loại nàyphần lớn đều có tính chất “phi học thuyết” (atheoretical), nghĩa là không phải phụthuộc vào một học thuyết duy nhất, mà có thể vận dụng nhiều loại chiến lược khácnhau tùy từng thân chủ và tùy theo vấn đề của thân chủ được thể hiện trên bình diệnnào Mục đích của những cố gắng này cũng là để nhằm lấp dần khoảng cách giữa bayếu tố sau: (1) Hiệu năng của phương pháp trị liệu; (2) Nhu cầu ngắn hạn và dài hạncủa thân chủ và (3) Nhu cầu và định hướng của nhà trị liệu
Trang 2Các vấn đề về cảm xúc (affective problems) là những vấn đề liên quan đến lĩnh vựctình cảm, lĩnh vực tự nhận biết bản thân cũng như nhận biết những cảm xúc củangười khác Ví dụ: cảm thấy mình yếu kém, không hiệu quả, hoặc không thể nhậnbiết được cảm xúc của chính mình, không hiểu được cảm xúc của người khác… Đốivới loại vấn đề này, những chiến lược theo kiểu “kinh nghiệm” (experientialstrategies) tỏ ra có hiệu quả Đây là những chiến lược tập trung can thiệp trên những
tư duy hình ảnh, sự nhận biết bằng các giác quan, cùng những cách thức biểu lộ cảmxúc bằng lời và không lời
Các vấn đề thuộc bình diện nhận thức (cognitive problems) có liên quan đến quátrình suy nghĩ, ví dụ những vấn đề liên quan đến khả năng quyết định và giải quyếtvấn đề Những thân chủ thường hay có những quyết định sai lầm, lo sợ khi phảiquyết định, hoặc những người từ chối nhận lãnh trách nhiệm về những việc làm củamình… là những người đang có vấn đề trên bình diện nhận thức Sự hỗ trợ có hiệuquả nhất đối với những thân chủ này là các chiến lược có tính chất huấn luyện(didactic) hoặc có hướng dẫn (instructional) Các chiến lược này tập trung vào việcthực hiện từng bước quá trình trao đổi, chỉ dẫn bằng lời nói, hướng đến việc giúpthân chủ có thể quyết định, phân tích và giải quyết vấn đề
Các vấn đề trên bình diện hành vi (behavioral problems), ví dụ như làm thế nào để bỏthuốc lá, thay đổi một thói quen, học cách trở nên quyết đoán hơn, hoặc thay đổi từmột hành vi có hại sang một hành vi có lợi… Các chiến lược can thiệp về hành vibao gồm những hướng dẫn bằng lời và định hướng hành động (action-oriented) được
bố trí thực hiện sao cho thân chủ có thể được kích thích thay đổi hành vi và nhậnđược những tưởng thưởng từ môi trường khi thực hiện những thay đổi này
Các vấn đề của thân chủ cũng có khi cùng xảy ra trên cả ba bình diện cảm xúc-nhậnthức-hành vi, với sự thể hiện đa dạng nhiều loại triệu chứng: những trường hợp thuộcloại này có thể gặp như trầm cảm, rối loạn ăn uống, tính khí bốc đồng, hoặc nhữngrối loạn hành vi có tính chuyên biệt Các chiến lược hỗ trợ theo kiểu “nhận thức-hànhvi” có thể hiệu quả, bao gồm những kỹ thuật “tái cấu trúc nhận thức” (cognitiverestructuring), giúp thân chủ có khả năng nhận định, đánh giá về khả năng của bản
Trang 3thân, của người khác và đánh giá các sự kiện trong đời sống, huấn luyện những kỹnăng ứng phó và những hành vi mới
Các cách thức phân loại vấn đề và phân loại chiến lược hỗ trợ không luôn luôn táchbạch rõ ràng, mà chúng có thể xảy ra đồng thời hoặc chồng chéo với nhau Bản chấtvấn đề mà thân chủ đang gặp phải, bản chất của mối quan hệ hỗ trợ và kỹ năng thànhthạo của nhà trị liệu, tất cả đều có ảnh hưởng trên sự lựa chọn các chiến lược hỗ trợ
Khi nói về chiến lược can thiệp trong bối cảnh mối quan hệ hỗ trợ, tức là chúng tađang nói về những phương thức tổng quát được thực hiện nhằm đạt đến những mụcđích chung và có tính dài hạn Các chiến lược phản ánh các khái niệm và các giảthuyết của những lý thuyết chuyên biệt, trong khi những kỹ thuật là sự áp dụng cụ thểcủa các chiến lược Một số chiến lược và kỹ thuật tương ứng có thể tác dụng tốt nhấtkhi được áp dụng đúng vào một loại tình huống cụ thể Và mặc dù có những loại kỹthuật có tính đặc thù riêng cho một loại chiến lược, nhưng cũng có nhiều kỹ thuật lại
có thể được áp dụng trong nhiều chiến lược khác nhau
Có lúc những vấn đề của thân chủ xuất hiện rõ ràng ở trên một trong ba bình diệncảm xúc, nhạn thức hoặc hành vi, khi ấy sự áp dụng các chiến lược là khá rõ ràng Ví
dụ, nếu vấn đề thể hiện là tình trạng làm việc chậm chạp của một nhân viên – mộtvấn đề thuộc bình diện hành vi – thì khi đó, chiến lược được lựa chọn có thể là sự canthiệp trên hành vi và những kỹ thuật áp dụng sẽ là lập thỏa thuận cam kết, có thể cầnđến hoặc không cần đến việc tái cấu trúc nhận thức Tuy nhiên, trong thực tế, vấn đềđược thể hiện (presenting problems) có khi lại do một vấn đề khác tiềm ẩn bên dưới(underlying problems), và thường thì hai vấn đề ấy lại có thể nằm trên hai bình diệnkhác nhau Khi ấy việc chọn lựa các chiến lược can thiệp cần phải được xem xét kỹ
Ví dụ: Một nữ thân chủ được một chuyên viên tham vấn gửi đến một nhà tâm lý trịliệu với yêu cầu được làm một kỹ thuật gọi là “giải cảm ứng hệ thống” (systematicdesensitization), một loại kỹ thuật tác động trên bình diện hành vi Thân chủ này cótriệu chứng là không thể nuốt được các thức ăn đặc (một vấn đề trên bình diện hànhvi) Khám y khoa không phát hiện bất cứ căn nguyên thực thể nào gây ra tình trạng
Trang 4này Nhưng sau vài buổi trao đổi, thiết lập quan hệ và tìm hiểu những kỳ vọng củathân chủ, nhà trị liệu nhận thấy rõ nỗi khổ tâm mà thân chủ đang gặp phải lại xuấtphát từ bình diện cảm xúc chứ không phải là một vấn đề thuộc về hành vi Cô thânchủ này đã không thể bày tỏ được sự tức giận đối với một người; cô đã tức giận rấtnhiều vì trước đó cô đã bị người yêu phá vỡ sự đính ước giữa họ với nhau Cô sụt cânrất nhanh và sức khỏe đang bị đe doạ nghiêm trọng vì cô chỉ có thể nuốt được nhữngthức ăn lỏng Sau đó, những phiên trị liệu với sự áp dụng các kỹ thuật theo kiểugestalt và thân chủ trọng tâm đã giúp cô nhận ra được những cảm xúc của mình và cóthể bày tỏ những cảm xúc ấy một cách phù hợp Sau cùng, cô đã có thể nuốt đượcnhững thức ăn đặc và dần dần cải thiện những mối quan hệ với người xung quanh.Đây là ví dụ về một vấn đề tiềm ẩn bên dưới (khó khăn trong việc bộc lộ sự tức giận)đòi hỏi việc thực hiện các chiến lược can thiệp hoàn toàn khác với vấn đề được thểhiện (khó nuốt) Trong khi vấn đề được thể hiện đang hướng đến một chiến lược canthiệp về hành vi, thì vấn đề thực sự tiềm ẩn bên dưới lại cần đến một chiến lược canthiệp trên bình diện cảm xúc
Những phần sau đây sẽ cung cấp cho bạn đọc một tổng quan ngắn gọn về các chiếnlược và những kỹ thuật tương thích với từng bình diện xuất hiện vấn đề (cảm xúc,nhận thức hoặc hành vi) Xin lưu ý rằng có một số chiến lược chỉ phù hợp với nhữngngười hỗ trợ chuyên nghiệp (professional helpers) và có kinh nghiệm hơn là dànhcho người hỗ trợ bán chuyên nghiệp hoặc người mới hành nghề Việc giới thiệu cácchiến lược hỗ trợ sẽ cung cấp cho bạn những ý tưởng để biết được bạn đang quan tâmđiều gì và có thiên hướng như thế nào, và có lẽ cũng sẽ đề xuất một số hướng dẫncho việc nghiên cứu sâu thêm Bài viết chỉ trình bày ở đây phần tổng quan tóm tắt.Bạn đọc cần xem và thực hành thêm các bài tập (xem Giáo trình Nhập môn) Nếubạn thực hiện các bài tập, hãy cố gắng tìm xem chiến lược nào là phù hợp và có ýnghĩa đói với bạn
CÁC CHIẾN LƯỢC VỀ CẢM XÚC
Cơ sở lý thuyết cho các chiến lược hỗ trợ về cảm xúc được rút ra từ hai trường pháitâm lý trị liệu là trường phái thân chủ trọng tâm của Carl Rogers và trường phái
Trang 5Gestalt Các chiến lược can thiệp cảm xúc có trọng tâm nhấn mạnh vào sự tự nhậnbiết về bản thân (self-awareness) và sự trải nghiệm các cảm xúc
Kỹ thuật
Liệu pháp thân chủ trọng tâm đóng góp vào những kỹ năng giao tiếp dựa trên sự
“lắng nghe có đáp ứng” (responsive listening) Nhà trị liệu, bằng cách giao tiếp mộtcách thấu cảm, chân thành, hài hòa, trung thực và chấp nhận thân chủ, sẽ tạo nên mộtmôi trường có tính an toàn, không đe dọa, trong đó thân chủ có thể khám phá nhữngcảm xúc, ý nghĩ và hành vi của chính họ, và từ đó có thể hiểu biết được bản thân vàthế giới xung quanh Môi trường có tính hỗ trợ này sẽ giúp cho thân chủ phát triểnnên một ý niệm có tính tích cực về bản ngã của họ Để kỹ thuật này thực hiện hiệuquả, thân chủ hẳn phải nhận được những cảm xúc và thái độ tích cực từ nhà trị liệunhư đã nêu trên Kỹ thuật “lắng nghe có đáp ứng” có thể đủ để trở thành một chiếnlược duy nhất cần thiết trong việc thiết lập một mối quan hệ hỗ trợ
Các chiến lược can thiệp của liệu pháp Gestalt, trái lại, chú trọng đến việc giúp thânchủ tự nhận biết về bản thân Những nhà trị liệu không thuộc trường phái Gestalt vẫnthường sử dụng những kỹ thuật Gestalt để giúp thân chủ nhận được sự tự hiểu biếtbản thân Mục đích của chiến lược Gestalt là nhằm hợp nhất sự chú tâm và nhận biếtcủa thân chủ, sao cho thân chủ có thể nhận trách nhiệm về những hành vi hiện tại của
họ Một số quy luật trong khi vận dụng các chiến lược Gestalt:
1 Sử dụng cụm từ “ở đây và ngay lúc này” (here and now) để tập trung vàohoàn cảnh hiện tại và những người đang có mặt tại chỗ;
2 Sử dụng ngôn ngữ trực tiếp, ví dụ: dùng đại từ “Tôi” thay vì “Nó”, “Chuyệnấy”… và sử dụng cách nói “Tôi sẽ không…” thay vì “Tôi không thể…”
3 Không nói về một “ngôi thứ ba”: thân chủ không nên nói về một người vắngmặt, thay vào đó có thể nói chuyện trực tiếp với người vắng mặt bằng cáchsắm vai;
Trang 64 Khẳng định rằng thân chủ là người làm chủ các cảm xúc, tư duy và hành độngcủa họ, bằng cách sử dụng những từ ngữ như “tôi”, “của tôi”, “tôi chịu tráchnhiệm về việc”…
5 Hướng dẫn thân chủ thực hiện các hành động thay vì chỉ suy nghĩ và tưởngtượng
Các trò chơi như “Đối thoại” (Dialogue), “Tôi nhận trách nhiệm” và “Đảo vai”(Reversals) sẽ khuyến khích tác phong nói chuyện định hướng vào hiện tại và địnhhướng vào trách nhiệm Trong những trò chơi này, thân chủ sẽ cư xử với một ngườivắng mặt bằng cách sắm vai, đảm nhận cả hai vai trong một cuộc đối thoại, đóng tất
cả các vai trò, có khi bao gồm cả các vật vô tri vào trong các giấc mơ, vv…
Kỹ thuật nói chuyện trong chiến lược Gestalt có mục đích giữ cho thường xuyên tiếpxúc với những sự kiện đang diễn biến Và kỹ thuật nói chuyện này có những quy luậtsau:
1 Giữ cho sự giao tiếp giữa thân chủ và nhà trị liệu luôn ở trong hiện tại bằngcách dùng những câu ở thì hiện tại và nhấn mạnh vào những sự việc đangdiễn ra Sử dụng những câu hỏi như “Bạn đang cảm thấy như thế nào?” và
“Tiếng ồn trong ký túc xá khiến tôi không thể làm bài tập được” thì nên nói
“Tôi đã không thể làm bài được”…
4 Theo đuổi những câu hỏi “Cái gì?” và “Như thế nào?” chứ không hỏi “Tạisao?” Ví dụ có thể hỏi “Hiện bạn nhận thấy được điều gì?” hoặc “Bạn cảmthấy như thế nào?” chứ không hỏi “Tại sao bạn lại cảm thấy…?” Việc này sẽgiúp đưa thân chủ ra khỏi những lý giải, biện hộ dài dòng, bất tận
5 Không nói phiếm, không nói về người vắng mặt Qui luật này khuyến khích
sự giải bày cảm xúc và giúp thân chủ đối diện trực tiếp với những con người
Trang 7Nếu người mà thân chủ muốn nói đến đang không có mặt, thì thân chủ sẽđược khuyến khích nói chuyện trực tiếp với người này bằng cách sử dụng một
“chỗ ngồi trống” hoặc sử dụng một đồ vật khác để thay thế
6 Chuyển các câu hỏi sang câu xác định, khuyến khích thân chủ đảm nhận tráchnhiệm và đương đầu trực tiếp với các vấn đề
Những quy luật nêu trên được dựa trên cơ sở những hướng dẫn sau đây (Levitsky &Perls, 1970):
1 Hãy sống trong hiện tại; quan tâm đến hiện tại thay vì quá khứ hoặc tương lai.Chúng ta đã dành quá nhiều thời gian để nói về quá khứ và tương lai Thóiquen này làm chúng ta xao lãng và giảm khả năng nhận biết hiện tại
2 Hãy sống tại đây, và hãy giải quyết những gì đang hiện diện thay vì đươngđầu với những sự việc không có tại đây Một trong những chiến lược né tránh
mà chúng ta thường sử dụng là nhắm vào những điều không xảy ra thay vì lànhắm vào những gì đang có, nhắm vào người vắng mặt hơn là vào nhữngngười đang hiện diện
3 Hãy ngưng sự tưởng tượng và hãy trải nghiệm sự thật Sự tưởng tượng đưachúng ta rời xa những điều đang có trong thực tế, làm tắc nghẽn các trảinghiệm và sự nhận biết của chúng ta Chúng ta đôi lúc đã mất đi khả năngnhìn thấy những gì là thật đối với chúng ta
4 Hãy ngưng những suy nghĩ không cần thiết; hãy nếm, hãy nhìn, hãy cảm…Lần cuối cùng bạn ăm cam là lúc nào? Khi ấy bạn chỉ ăn, cảm nhận, nếm vàngửi quả cam chứ không có một ý nghĩ nào về khái niệm quả cam cả? Chúng
ta lâu nay cho phép sự suy nghĩ làm tắc nghẽn các giác quan của chúng ta, vàchúng ta cần có thời gian để trở lại tiếp xúc với các giác quan ấy
5 Hãy thể hiện thay vì lý giải, giải thích, phê phán… Hãy học cách thể hiện bảnthân mình một cách trực tiếp, để yêu cầu những gì bạn muốn, để chấp nhậnbản thân và chấp nhận người khác vì những gì vốn dĩ họ như thế, chứ không
vì những ngôn từ khéo léo của họ
6 Hãy trải rộng sự nhận biết của bạn bằng cách trải nghiệm những nỗi khổ đaulẫn những niềm vui thú Sự nhận biết thực sự phải bao gồm cả những trải
Trang 8nghiệm tiêu cực lẫn tích cực, và nếu chúng ta sử dụng năng lượng của chúng
ta để ngăn chận lại những trải nghiệm không vui thì chúng ta cũng sẽ phầnnào mất đi khả năng cảm nhận được hạnh phúc
7 Đừng chấp nhận những điều khuyên răn, những cái “nên” và “không nên”.Thay vì thế hãy làm theo những quyết định của chính bạn và không cần phảitheo đuổi những thần tượng Chúng ta phải nhận lãnh trách nhiệm về nhữngluật lệ, tập tục và những hành vi của chính mình
8 Nhận trách nhiệm hoàn toàn về những hành động, cảm xúc và suy nghĩ củabạn Đây là bản chất của sự trưởng thành theo tư duy kiểu Gestalt Hãy ngưng
đổ lỗi cho người khác, cho hoàn cảnh và hãy tự quyết định, tự lựa chọn dùtrong bất kỳ hoàn cảnh như thế nào
9 Hãy chấp nhận là người bạn vốn dĩ đã như thế Hãy chấp nhận chính bản thânmình, chấp nhận con người mà ban đang là thay vì con người mà bạn hoặcngười khác nghĩ bạn “nên” là
Những trò chơi đối thoại (dialogue games) là những kỹ thuật có tính đặc trưng củaliệu pháp Gestalt Nó có thể được thực hiện bởi một trong hai cách: (1) đối thoại giữahai “mặt” đối lập của cùng một thân chủ; (2) đối thoại giữa thân chủ với một người
mà thân chủ vẫn đang trải qua xung đột
Các kỹ thuật Gestalt khác bao gồm việc sử dụng sự nhận biết về hình ảnh và giácquan (imagery and sensory awareness), tập trung vào mối tương quan giữa hành vibằng lời và không lời (vd, “Bạn nói bạn đang giận, sao bạn lại mỉm cười?”), thể hiệnnhững huyễn tưởng ra ngoài bằng hành động (sắm vai để thể hiện những huyễntưởng, kể cả những thành phần là sinh vật lẫn vật thể vô tri), lập lại và cường điệuhóa những hành vi bằng lời và không lời (“Bạn có thể dừng lại ở những cảm xúc đóđược không?”, “Hãy đung đưa chân bạn mạnh hơn nào, và lập lại những gì bạn vừanói, lớn lên, lớn lên!”); sắm những “vai trò được phóng chiếu” (projected roles) bằngcách làm cho người khác những gì mà người này làm đối với chính bạn, và hoàn tấtnhững công việc chưa hoàn tất thông qua việc sắm vai tích cực Những nhà trị liệutheo trường phái Gestalt cũng yêu cầu thân chủ diễn xuất các giấc mơ theo cùng cáchthức mà họ diễn xuất các huyễn tưởng Bất cứ một thành phần hoặc một “mảnh” của
Trang 9giấc mơ hoặc huyễn tưởng đều được xem là một khía cạnh trong con người của thânchủ, một hình ảnh ẩn dụ (metaphor) để hiểu những gì đang xảy ra tại đây và ngay lúcnày
Trường phái Gestalt thường sử dụng những câu hỏi quan trọng như:
- “Bạn đang trải nghiệm điều gì vào lúc này?”
- “Bạn đang ở đâu đây?”
Mục đích của những chiến lược can thiệp về mặt cảm xúc là phát triển khả năng nhậnbiết các cảm xúc và nhận biết bản thân của thân chủ, bằng cách áp dụng những kỹthuật như “lắng nghe có đáp ứng” và các thực nghiệm theo kiểu Gestalt với trọng tâmnhấn mạnh vào những gì đang diễn ra tại đây và ngay lúc này
Trang 10“Lắng nghe có đáp ứng” (responsive listening) được định nghĩa là sự chú tâm (lắngnghe, quan sát và hiểu) những thông điệp có lời và không lời, cùng những ý nghĩ,cảm xúc của thân chủ, dù ở dạng bộc lộ hay còn ẩn kín Đây là một loại kỹ năng mànói đến thì dễ hơn thực hiện rất nhiều, và được xem là kỹ năng cơ bản mà nhà trị liệucần có để đáp ứng với thân chủ Nó đòi hỏi nhà trị liệu cần phải phát triển một sựnhận biết rõ về bản ngã của mình như một công cụ để giao tiếp cũng như phải rènluyện những kỹ năng lắng nghe và nhận hiểu người khác
“Lắng nghe có đáp ứng” ngụ ý rằng nhà trị liệu có khả năng thông tin cho thân chủbiết về sự thấu cảm, chấp nhận và quan tâm của mình đối với thân chủ Cùng lúc ấy,nhà trị liệu dùng cách làm rõ nghĩa câu nói của thân chủ (clarification) để có thể giúpthân chủ nâng cao khả năng hiểu biết vấn đề của họ Vì thế, nhà trị liệu phải có khảnăng thông tin cho thân chủ biết ông ta đã xác định và hiểu được những mối bận tâmsuy nghĩ và những cảm xúc trong lòng thân chủ, cũng như thông tin cho thân chủ vềnhững quan tâm chăm sóc của nhà trị liệu Điều thiết yếu là nhà trị liệu phải hài hòatrong cung cách giao tiếp bằng lời lẫn không lời, nếu không thân chủ sẽ có thể trởnên nhầm lẫn khi tiếp nhận những thông điệp nước đôi, nhập nhằng từ nhà trị liệu
Việc dùng những câu như “Đừng lo!” hoặc “Bạn nên…” không có lợi ích gì Cáckiểu đáp ứng này không hề giúp gì cho thân chủ trong việc nâng cao khả năng hiểubiết được bản thân họ
Khi nào áp dụng các chiến lược can thiệp về cảm xúc
Các chiến lược áp dụng kỹ thuật lắng nghe có đáp ứng và phát triển một mối quan hệ
có tính chân thành và thấu cảm thì rất phù hợp với những cá nhân không có khả nănggiải bày cảm xúc của mình và không thể có được những mối quan hệ cá nhân thânthiết, có ý nghĩa với người thân trong gia đình và bạn bè Kỹ thuật lắng nghe có đápứng có thể đủ để trở thành một chiến lược can thiệp duy nhất trong mối quan hệ hỗtrợ mà mục đích của nó là nhằm phát triển một ý niệm về bản ngã (self-concept) nơithân chủ Khi một thân chủ thường gặp khó khăn trong việc thiết lập những mối quan
hệ liên cá nhân, lại có thể phát triển được một mối quan hệ chân thành, thân mật và
Trang 11có ý nghĩa với nhà trị liệu, thì khi ấy những trải nghiệm mà thân chủ có được từ nhàtrị liệu sẽ có tính bền vững, không thể đảo ngược được Một khi thân chủ đã thiết lậpđược một mối quan hệ theo kiểu này với một ai đó, thì sau đó, họ sẽ có khả năngnhận được những mối quan hệ thân tình với những người khác Lắng nghe có đápứng cũng là một phương thức áp dụng phù hợp trong việc thiết lập những mối quan
hệ ngắn hạn và không chính thức, khi mà một người cảm thấy có ai đó biết lắng nghe
và hiểu được những mối bận tâm của bản thân mình thì điều đó tự nó đã hữu ích rồi
Các kỹ thuật Gestalt đặc biệt hiệu quả ở những người thiếu khả năng nhận biết được
về hành vi của họ, những người từ chối nhận lãnh trách nhiệm đối với bản thân vàcuộc sống của họ, những người có sự tương tác một cách cứng nhắc, kiểu cách vớimôi trường sống, những người bị chìm đắm vào những việc chưa được hoàn tất trongquá khứ hoặc cứ suy đi nghĩ lại về tương lai, và những người mà bản thân dường như
bị chia cắt làm đôi bởi vì họ đã từ chối hoặc loại bỏ đi một phần nào đó trong bảnthân của họ Các kỹ thuật Gestalt cũng đặc biệt hiệu quả đối với trẻ em, những conngười thường hay tiếp xúc với thế giới huyễn tưởng và tưởng tượng nhiều hơn so vớingười lớn Những kỹ thuật Gestalt nói chung không hiệu quả nhiều đối với những aikhông muốn phát triển sự nhận biết cảm xúc của họ, những người đang cần tìm kiếmthông tin để thực hiện những quyết định về mặt nhận thức, những người đang trải quamột cơn khủng hoảng bất ngờ, và những người không có khả năng tưởng tượng hoặchuyễn tưởng hóa một cách đầy đủ để có thể tham gia vào các trò chơi và thực nghiệmtheo kiểu Gestalt
CÁC CHIẾN LƯỢC CAN THIỆP CẢM XÚC-NHẬN THỨC COGNITIVE STRATEGIES)
(AFFECTIVE-Cơ sở của các chiến lược can thiệp cảm xúc-nhận thức là học thuyết tâm động học(psychodynamic theory) Mục đích chủ yếu của chiến lược này là nhằm mang các tưliệu ở tầng vô thức đưa ra khu vực ý thức, nhằm làm tăng cường sức mạnh của cáiTôi nơi thân chủ, khiến cho hành vi của thân chủ sẽ phải dựa trên những suy nghĩ có
ý thức thay vì bị điều khiển bởi những bản năng trong vô thức Nhân cách của thânchủ được tái cấu trúc bằng cách nhận được khả năng “nội thị” (insight): bao gồm sự
Trang 12nhận biết về mặt cảm xúc và sự thấu hiểu về mặt nhận thức Mục tiêu của chiến lược
là nhằm loại bỏ những tác động gây hại từ những mối lo âu bên trong nội tâm, mànhững nỗi lo này vừa là nguyên nhân vừa là kết quả của cơ chế dồn nén, sao cho thânchủ có thể sống một cách đầy đủ hơn trong hiện tại với khả năng tự hiểu biết bảnthân và một sự bình an nội tâm Điều này cho phép thân chủ có được những mốiquan hệ có tính xây dựng hơn và khả năng sống tốt hơn
Kỹ thuật
Các kỹ thuật chính yếu của liệu pháp tâm động học là liên tưởng tự do (freeassociation), phân tích giấc mộng (dream anlysis) và diễn giải (interpretation) Đây lànhững kỹ thuật dùng đến lời nói (verbal techniques) nhằm cho phép thân chủ đẩynhanh tốc độ phát triển nên một mối quan hệ chuyển di với nhà trị liệu, và sau cùng
là giúp khơi thông các xung đột trong vô thức Mục đích của liên tưởng tự do và phântích giấc mộng là để giúp thân chủ dần dần hiểu được ý nghĩa của những tư liệu đang
ở sâu trong tầng vô thức Trọng tâm nhấn mạnh vào những trải nghiệm của thời thơấu; giúp thân chủ hiểu được mối liên hệ giữa những sự việc trong quá khứ với chứcnăng tâm trí hiện tại của họ
Trong hiện tượng chuyển di (transference), thân chủ sẽ chuyển những cảm xúc, thái
độ và xung đột được trải nghiệm trong quá khứ sang các tình huống và các mối quan
hệ hiện tại Bằng cách nhận ra hiện tượng này, thân chủ có thể nhận biết được nhữngảnh hưởng của nó trong tiến trình trị liệu Watkins đưa ra năm khuôn mẫu chuyển dichính thường gặp trong quan hệ trị liệu, trong đó nhà trị liệu có thể được thân chủnhìn nhận và cư xử theo như một trong số các hình tượng như sau: (1) một mẫungười lý tưởng (ideal); (2) một nhà tiên tri (seer); (3) một người bảo dưỡng(nurturer); (4) một người gây hụt hẫng (frustrator); và (5) một đối tượng phi thực thể(non-entity) Sự nhận thức theo mỗi mẫu người vừa nêu sẽ có ảnh hưởng lên trên thái
độ và hành vi của thân chủ, đồng thời cũng ảnh hưởng lên trên những trải nghiệm củanhà trị liệu trong mối quan hệ Chẳng hạn, nếu thân chủ xem nhà trị liệu như một nhàtiên tri, thân chủ sẽ trông đợi có được những lời khuyên và giải pháp của một chuyêngia; còn nhà trị liệu khi ấy sẽ có thể cảm nhận bản thân mình hoặc như một người
Trang 13toàn năng hoặc ngược lại như một người bất toàn vì đã không thể giải đáp thỏa đángtất cả các câu hỏi của thân chủ Trong trường hợp đó, nhà trị liệu cần áp dụng cácchiến lược sao cho nó có thể chỉ ra được những nhu cầu lệ thuộc trong quá khứ củathân chủ cũng như phải làm rõ những mối quan hệ trong quá khứ của thân chủ vớinhững người “có uy quyền”, và tập trung vào việc giúp thân chủ có được lòng tự tôn(self-esteem) và tính độc lập
Khi nào áp dụng các chiến lược cảm xúc-nhận thức
Các kỹ thuật tâm động học là cần thiết đối với những người có những vấn đề thườngxuyên và sâu xa trong nội tâm cần đến sự tái cấu trúc về nhân cách Trừ khi đượchuấn luyện sâu về phân tâm học, bằng không bạn sẽ không thể làm được gì nhiều đểmang đến sự hỗ trợ theo cách này
CÁC CHIẾN LƯỢC CAN THIỆP VỀ NHẬN THỨC (COGNITIVE STRATEGIES)
Các chiến lược can thiệp về nhận thức nhấn mạnh đến sự hợp lý, các tiến trình tư duy
và sự hiểu biết Cơ sở lý thuyết của chiến lược này là thông tin và các hệ thống thựchiện quyết định
Kỹ thuật
Kỹ thuật ra quyết định (decision-making) được áp dụng cho các vấn đề về nhận thức,bởi vì các quyết định là những tiến trình nhận thức Điều quan trọng là cần phải giúpthân chủ học được các kỹ năng ra quyết định sao cho họ được tự do nhiều hơn trongviệc quản lý cuộc sống của họ
Mặc dù có nhiều mô hình ra quyết định khác nhau, nhưng tiến trình cơ bản đượckhuyến cáo dành cho các mối quan hệ hỗ trợ bao gồm các bước sau đây:
1 Làm rõ vấn đề : Phải chắc chắn rằng bạn đã xác định vấn đề nào đang gây ra
những khó khăn hiện tại Vấn đề phải được xác định chính xác thì việc quyếtđịnh giải pháp mới có thể hiệu quả
Trang 142 Xác định và chấp nhận trách nhiệm trong việc giải quyết vấn đề : Trừ khi
người ra quyết định thấy được mình có sức mạnh để ra một quyết định, nếukhông tiến trình ra quyết định sẽ trở nên vô ích Con người nói chung khôngđầu tư sức lực vào việc quyết định nếu kết quả không cho họ lợi ích gì
3 Đề xuất tất cả các giải pháp khả thi cho vấn đề (động não) : Thường chúng
ta chỉ nghĩ đến những giải pháp có giới hạn Sự động não cho phép chúng taxem xét đến tất cả những giải pháp khả thi mà không phán xét chúng Việcnày giúp chúng ta có nhiều cơ hội mà từ đó có thể lựa chọn
4 Đánh giá từng giải pháp được đưa ra bằng cách dựa vào những điều kiện
thực tế và dựa vào những hệ quả theo giả thuyết (làm rõ giá trị của các giảipháp này) Có một số giải pháp sẽ bị chúng ta tự động loại bỏ, hoặc vì nó cótính không khả thi, hoặc vì nó làm tổn hại đến hệ thống các giá trị của chúng
ta Tuy nhiên, trước khi loại bỏ một giải pháp nào, chúng ta cũng nên đặt giảthuyết về tất cả các kết quả của nó
5 Đánh giá lại những giải pháp trong danh sách được lựa chọn sau cùng, những kết quả có thể có, cùng những nguy cơ có thể gặp khi thực hiện :
Các giải pháp được chọn sẽ được đưa vào một danh sách để chúng ta xem xét,mõi giải pháp cần phải được xem xét từng bước khi thực hiện và những kếtquả có thể dẫn đến Ở giai đoạn này, chúng ta lại có thể loại thêm một số giảipháp nữa
6 Quyết định chọn một giải pháp để thực hiện : Dựa vào tất cả các bước xem
xét và đánh giá nêu trên, chúng ta sẽ lựa chọn một giải pháp Ở giai đoạn này,chúng ta thậm chí còn có thể liệt kê lại một danh sách các lựa chọn một lầnnữa
7 Xác định cách thực hiện kế hoạch đã chọn, thực hiện như thế nào và khi nào thực hiện : Đến đây, chúng ta sẽ nêu ra một cách chính xác những gì cần
đến để thực thi quyết định này: ai cần làm điều gì, khi nào, ở đâu, cùng nhữngphương tiện nào sẽ được cần đến, vv… Các quyết định nói chung thường đềuthường không được thực hiện bởi vì chúng ta thất bại trong việc vượt qua giaiđoạn này