Luận văn thạc sĩ pháp luật về phòng chống rửa tiền thông qua công cụ tiền mã hoá kinh nghiệm thế giới

FAIS Financial Artificial Intelligence System: trí tuệ nhân tạo ngành tài chính FATF Financial Action Task Force: lực lượng đặc nhiệm tài chính về chống rửa tiền FCA UK Financial Conduc

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ TP HCM

DƯƠNG HỮU THỊNH

PHÁP LUẬT VỀ PHÒNG CHỐNG RỬA TIỀN THÔNG QUA CÔNG CỤ TIỀN MÃ HOÁ: KINH NGHIỆM THẾ GIỚI VÀ GIẢI PHÁP

CHO VIỆT NAM

LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC

TP Hồ Chí Minh – Năm 2019

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ TP HCM

DƯƠNG HỮU THỊNH

PHÁP LUẬT VỀ PHÒNG CHỐNG RỬA TIỀN THÔNG QUA CÔNG CỤ TIỀN MÃ HOÁ: KINH NGHIỆM THẾ GIỚI VÀ GIẢI PHÁP

CHO VIỆT NAM

Chuyên ngành: Luật Kinh tế

Mã số : 8380107

LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:

TS TRẦN VÂN LONG

TP Hồ Chí Minh – Năm 2019

LỜI CAM ĐOAN

Tôi tên là Dương Hữu Thịnh – là học viên lớp Cao học Khóa LLM3 chuyên ngành Luật kinh tế, Khoa Luật, Trường Đại học Kinh tế TP Hồ Chí Minh, là tác giả

của Luận văn thạc sĩ luật học với đề tài “PHÁP LUẬT VỀ PHÒNG CHỐNG

RỬA TIỀN THÔNG QUA CÔNG CỤ TIỀN MÃ HOÁ: KINH NGHIỆM THẾ GIỚI VÀ GIẢI PHÁP CHO VIỆT NAM” (Sau đây gọi tắt là “Luận văn”)

Tôi xin cam đoan tất cả các nội dung được trình bày trong Luận văn này là kết quả nghiên cứu độc lập của cá nhân tôi dưới sự hướng dẫn của người hướng dẫn khoa học Trong Luận văn có sử dụng, trích dẫn một số ý kiến, quan điểm khoa học của một số tác giả Các thông tin này đều được trích dẫn nguồn cụ thể, chính xác và

có thể kiểm chứng Các số liệu, thông tin được sử dụng trong Luận văn là hoàn toàn khách quan và trung thực

Học viên thực hiện

DƯƠNG HỮU THỊNH

MỤC LỤC

TRANG PHỤ BÌA

LỜI CAM ĐOAN 1

MỤC LỤC 1

DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT 1

TỪ KHOÁ 4

TÓM TẮT 5

ABSTRACT 6

DẪN NHẬP 1

I MỞ ĐẦU 1

II MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU: 2

III CÂU HỎI NGHIÊN CỨU: 3

IV PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU: 4

V ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU: 4

VI TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU: 5

VII Ý NGHĨA THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI: 9

CHƯƠNG 1: RỬA TIỀN ĐIỆN TỬ: TỪ LÝ LUẬN ĐẾN THỰC TIỄN 11

1.1 TỔNG QUAN VỀ RỬA TIỀN VÀ PHƯƠNG THỨC RỬA TIỀN 11

1.1.1 Rửa tiền là gì 15

1.1.2 Các phương thức rửa tiền hiện nay 16

1.2 HOẠT ĐỘNG RỬA TIỀN SỬ DỤNG TIỀN ĐIỆN TỬ 18

1.2.1 Các khái niệm về không gian mạng, tiền điện tử 18

1.2.2 Phương thức rửa tiền sử dụng tiền mã hoá 23

1.2.3 Các bên liên quan trong hoạt động rửa tiền và kiểm soát rửa tiền 25

1.2.4 Các thách thức pháp lý 26

1.3 TỔNG QUAN CÁC GIẢI PHÁP PHÒNG, CHỐNG RỬA TIỀN ĐIỆN TỬ CỦA VIỆT NAM VÀ TRÊN THẾ GIỚI 281.3.1 Các giải pháp phòng, chống rửa tiền ở Việt Nam 281.3.2 Một số biện pháp phòng, chống rửa tiền điện tử trên thế giới 29

CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG PHÁP LUẬT VỀ PHÒNG CHỐNG RỬA TIỀN ĐIỆN TỬ TẠI VIỆT NAM 32

2.1 HOẠT ĐỘNG RỬA TIỀN SỬ DỤNG TIỀN ĐIỆN TỬ Ở VIỆT NAM THỜI GIAN QUA 322.1.1 Các vụ án liên quan đến tiền điện tử 322.1.2 Tiền điện tử được mua bán và trao đổi ở Việt Nam như thế nào 342.2 CÁC QUY PHẠM PHÁP LUẬT VỀ PHÒNG CHỐNG RỬA TIỀN Ở VIỆT NAM HIỆN NAY 362.2.1 Các quy phạm pháp luật liên quan đến phòng chống rửa tiền 362.2.2 Vai trò của các cơ quan, tổ chức tham gia phòng chống rửa tiền theo quy định của pháp luật 412.3 CÁC HOẠT ĐỘNG QUỐC TẾ VỀ KIỂM SOÁT RỬA TIỀN VIỆT NAM ĐANG THAM GIA 43

CHƯƠNG 3: CÁC MÔ HÌNH PHÁP LÝ KIỂM SOÁT RỬA TIỀN ĐIỆN TỬ TRÊN THẾ GIỚI 48

3.1 BỐI CẢNH SỬ DỤNG VÀ ĐIỀU TIẾT TIỀN ĐIỆN TỬ TRÊN THẾ GIỚI 483.2 CÁC KHUYẾN NGHỊ PHÒNG CHỐNG RỬA TIỀN SỬ DỤNG TIỀN ĐIỆN

TỬ CỦA FATF 513.3 CÁC QUY ĐỊNH PHÒNG CHỐNG RỬA TIỀN BẰNG TIỀN MÃ HOÁ TRÊN THẾ GIỚI 553.3.1 Hoạt động phòng chống rửa tiền sử dụng tiền mã hoá tại Mỹ 553.3.2 Hoạt động phòng chống rửa tiền sử dụng tiền mã hoá tại Châu Âu 593.3.3 Các quy định về phòng chống rửa tiền sử dụng tiền mã hoá tại khu vực Châu Á – Thái Bình Dương 63

CHƯƠNG 4: MỘT SỐ GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN CƠ CHẾ PHÒNG

CHỐNG RỬA TIỀN BẰNG TIỀN MÃ HOÁ Ở VIỆT NAM 68

4.1 CÁC THÁCH THỨC TRONG VIỆC PHÒNG CHỐNG RỬA TIỀN BẰNG TIỀN MÃ HOÁ Ở VIỆT NAM 684.2 NHỮNG KHUYẾN NGHỊ HOÀN THIỆN KHUNG PHÁP LÝ CHO TIỀN ĐIỆN TỬ Ở VIỆT NAM 714.3 GIẢI PHÁP PHÒNG, CHỐNG RỬA TIỀN BẰNG TIỀN ĐIỆN TỬ Ở VIỆT NAM 75DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 1DANH MỤC VĂN BẢN QUY PHẠM PHÁP LUẬT 5

DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT

Terrorism: đạo luật chống rửa tiền và tài trợ khủng bố

chống rửa tiền

dịch tự động BaFin Bundesanstalt für Finanzdienstleistungsaufsicht – tiếng Đức:

cơ quan giám sát tài chính liên bang Đức

hưởng

hàng hóa tương lai

khách hàng CSIF Center on Sanctions and Illicit Finance: cơ quan áp đặt lệnh

trừng phạt và tài chính bất hợp pháp Mỹ

chức tài chính và các nhà kinh doanh phi tài chính

cao

FAIS Financial Artificial Intelligence System: trí tuệ nhân tạo ngành

tài chính FATF Financial Action Task Force: lực lượng đặc nhiệm tài chính

về chống rửa tiền FCA UK Financial Conduct Authority: cơ quan quản lý tài chính

Vương quốc Anh

phòng chống tội phạm tài chính

Quốc FSCMA Financial Investment Services and Capital Markets Act: đạo

luật Thị trường và Dịch vụ Tài chính ICO Initial Coin Offering: là một hình thức huy động vốn đầu tư

của các công ty startup về tiền điện tử và các ngành công nghiệp Blockchain

thông tin và truyền thông

phải thu thập thông tin xác định danh tính khách hàng

MSB Money Sevices Businesses: các nhà kinh doanh dịch vụ liên

quan đến tiền

SEC Securities and Exchange Commission: ủy ban giao dịch và

chứng khoán

dịch vụ trao đổi tiền ảo, tiền mã hoá

VCPPS Virtual currency payment products and service: sản phẩm,

dịch vụ thanh toán bằng tiền điện tử

TỪ KHOÁ

Rửa tiền, tiền mã hoá, tiền ảo, pháp luật, phòng chống rửa tiền

Money laundering, cryptocurrency, virtual money, law, anti money laundering

TÓM TẮT

Mục tiêu của đề tài là nghiên cứu các mô hình rửa tiền đặc trưng sử dụng các công cụ tiền ảo khác nhau như tiền điện tử, tiền ảo, tiền kỹ thuật số và tiền mã hoá Thật sự, tên gọi “tiền ảo” được các kênh truyền thông và các văn bản pháp luật sử dụng chưa thể hiện đúng bản chất của các loại tiền điện tử khác nhau Do đó, đề tài cũng nghiên cứu liệu với các công cụ tiền điện tử khác nhau thì mức độ về rủi ro pháp lý, rủi ro giao dịch, mô hình rửa tiền có khác nhau hay không Bên cạnh đó, tác giả đồng thời tìm hiểu và chỉ ra các nền kinh tế phát triển trên thế giới đã có những giải pháp gì trong nỗ lực phòng chống rửa tiền điện tử Mặc dù tiền ảo được mua bán, trao đổi và sử dụng như một tài sản có giá trị và công cụ thanh toán cho các giao dịch trong và ngoài nước tại Việt Nam, nghiên cứu phát hiện hệ thống pháp luật Việt Nam chưa có quy định nào về tiền điện tử nói chung và đặc biệt là tiền mã hoá Kết quả là, tác giả đã có những đề xuất về pháp lý như: công nhận tiền mã hoá như một loại tài sản, cho phép một đơn vị cung cấp dịch vụ tiền mã hoá có thể đăng

ký làm công cụ thanh toán hợp pháp và tạo điều kiện cho nghiên cứu, phát triển các công nghệ ứng dụng tương tự sử dụng Blockchain Về các giải pháp phòng chống rửa tiền bằng tiền mã hoá, tác giả cũng có những đề xuất liên quan tới việc nâng cao nhận thức và năng lực về phòng chống rửa tiền bằng cách tuân thủ nguyên tắc quan trọng - nhận diện khách hàng (KYC) của FATF Đáng lưu ý, việc ứng dụng công nghệ cao trong kiểm soát giao dịch đáng ngờ, nhận diện khách hàng và truy vấn nguồn gốc giao dịch có thể mang tới một giải pháp cực kì hiệu quả, tiết kiệm thời gian và chi phí để ngăn chặn các hoạt động rửa tiền sử dụng tiền điện tử

ABSTRACT

The dissertation aims at examining the typical models of money laundering using various types of virtual currencies such as electronic money, virtual money, digital money and cryptocurrency Indeed, the term "virtual money" widely used by community and legal documents has not revealed the true nature of different virtual currencies yet Hence, the thesis also explores whether the level of transactional and legal risks associated with money laundering patterns varies across different types

of virtual currency instruments Besides, the author attempts to figure out the legal remedies and solutions from developed economies to prevent virtual money laundering; thereby updating and addressing the similar issues in Vietnam Although virtual currency is purchased, traded and used as a valuable asset or a payment tool for domestic and international transactions in Vietnam, there are no or insufficient regulations in Vietnam’s legal system as well as very few studies on this issue, especially for cryptocurrency As a result, the author has proposed the relevant solutions such as recognizing cryptocurrency as an asset, allowing commercial agencies to register their cryptocurrency code as a legal payment instrument and facilitating the research and development of similar application technologies using block chain In respect to anti-cryptocurrency laundering, the author also has suggestions related to raising awareness and capabilities of money laundering prevention complying the critical recommendations of FATF; for example, KYC (know your customer) It is worth to note that the application of high technology in suspicious transaction control, customer identification and investigation of transaction origin may offer an extremely effective, time and cost saving solution to prevent virtual money laundering

DẪN NHẬP

I MỞ ĐẦU

Công nghệ thông tin và truyền thông (ICT) là một trong những yếu tố đột phá cho sự đổi mới và tăng trưởng kinh tế trong những thập kỷ qua Nổi lên trong những năm gần đây, việc sử dụng tiền mã hoá (cryptocurrency), điển hình là Bitcoin, Ethereum, Litecoin, Ripple… đã mang lại những thay đổi đáng kể cho bối cảnh giao dịch thương mại toàn cầu1 Đồng thời, các đồng tiền mã hóa nối tiếp nhau

ra đời với hệ sinh thái phụ trợ ngày càng phát triển mạnh mẽ giúp cho hoạt động giao thương toàn cầu diễn ra dễ dàng hơn Việc phát hành tiền mã hóa và các dịch

vụ phụ trợ đang phát triển với tốc độ vũ bão Rất nhiều tổ chức, doanh nghiệp và cả chính phủ Việt Nam đang xem xét ứng dụng công nghệ Blockchain - công nghệ đứng sau tiền mã hóa, bao gồm việc sử dụng công nghệ này để kí kết các hợp đồng thông minh (smart contracts)2(Vi, 2018)

Khối lượng giao dịch tiền mã hóa và cộng đồng người dùng gia tăng nhanh chóng đang làm dấy lên mối lo ngại của chính phủ liên quan đến các hoạt động phi pháp liên quan đến tiền mã hóa, đặc biệt là hoạt động rửa tiền Thông qua việc sử dụng mạng ngang hàng và các mã nhận diện giao dịch ẩn danh, tiền mã hóa đang được sử dụng như một phương thức thanh toán vô cùng hấp dẫn Về phương diện công nghệ, tiền ảo hay tài sản mã hóa tạo điều kiện truy cập trực tuyến dễ dàng và toàn cầu – là công cụ tuyệt vời để luân chuyển và lưu trữ tiền để cho mục đích rửa tiền và tài trợ khủng bố Điều này đang thực sự thách thức các nhà lập pháp và các

cơ quan thực thi pháp luật3

Ngoài việc bảo vệ người tiêu dùng, ổn định tài chính, chính sách tiền tệ và các mối quan tâm về thuế, chính phủ đặc biệt quan tâm đến nguy cơ tiền mã hóa được sử dụng trong hoạt động rửa tiền, tài trợ khủng bố và các hoạt động tài chính bất hợp pháp (ví dụ, hối lộ của các quan chức chính phủ)

1 Vigna, P., & Casey, M J (2016) The age of cryptocurrency: how bitcoin and the Blockchain are

challenging the global economic order Macmillan

2 Kiểm, Ths Cao Minh (2018) "Công nghệ Blockchain và tiềm năng ứng dụng vào lĩnh vực thông tin khoa học và công nghệ."

3 Van Long, T (2018) E-Money Laundering and the Incapability of Current Legal framework In Proceedings of Asia Conference on Business and Economic Studies (ACBES) by University of Economics

Ho Chi Minh City on 8th–9th Sep 2018 at Ho Chi Minh City, Vietnam (pp 573-581) UEH Publishing House

Dựa trên các rủi ro tiềm ẩn về mặt pháp lí, tiền mã hóa (cryptocurrency) đã thu hút sự chú ý của các nhà quản lý và lập pháp trên toàn thế giới Khi công nghệ luôn phát triển nhanh hơn pháp luật, hành động pháp lý toàn diện vẫn chưa bắt kịp với thực trạng hiện tại Do đó, lực lượng đặc nhiệm tài chính quốc tế (FATF) đang tích cực theo dõi các rủi ro liên quan đến các sản phẩm và dịch vụ thanh toán bằng tiền mã hóa, bao gồm các thẻ trả trước được liên kết với tiền ảo, máy ATM Bitcoin

và dịch vụ phát hành tiền ảo (ICO4)

Những sản phẩm và dịch vụ thanh toán, giao dịch bằng tiền mã hóa đang mở rộng hệ sinh thái tài chính, giúp cho hoạt động rửa tiền có thêm công cụ mới Những công cụ mới thường chưa được sự điều chỉnh kịp thời và phù hợp của pháp luật sẽ luôn hấp dẫn đối với các tội phạm rửa tiền5 Rửa tiền gây ảnh hưởng đến nhiều mặt về kinh tế, xã hội, chính trị và an ninh quốc phòng; Gây tổn thương đến các nền kinh tế đang phát triển có sức đề kháng yếu và dễ bị tổn thương6

II MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU:

1 Trước sự bùng nổ của các loại tiền điện tử nói chung, các loại tiền tệ sử dụng công nghệ đặc biệt với các hình thức giao dịch mới chưa từng thấy trước đây,

đã có nhiều chuyên gia, học giả trong nhiều lĩnh vực đưa ra nhiều giải thích và sử dụng chồng chéo các tên gọi: Tiền điện tử (E-Money); Tiền kỹ thuật số (Digital money); Tiền ảo (Virtual money); Tiền mã hóa (Cryptocurrency) Trong nghiên cứu này người viết sẽ đi sâu phân tích các thuật ngữ này và chỉ ra sự khác biệt cũng như mối quan hệ giao thoa giữa các thuật ngữ dựa vào các tiêu chí cụ thể

2 Từ sự hiểu biết rõ ràng về các thuật ngữ của tiền điện tử người viết sẽ tìm hiểu và chỉ ra phương thức rửa tiền sử dụng tiền điện tử vốn rất linh hoạt và phức tạp mà tập trung vào khu vực tiền mã hóa (cryptocurrency) vốn được xem là có tính

ẩn danh cao và có sự tin cậy cao trong cộng đồng người sử dụng tiền điện tử, mà trong quá trình thực hiện hành vi rửa tiền, tội phạm rửa tiền có thể sử dụng chéo hoặc kết hợp các phương tiện tiền ảo hay tiền mã hóa với nhau tạo ra các mô hình rửa tiền phức tạp

4 ICO (Initial Coin Offering) – là một hình thức huy động vốn được các dự án phát hành tiền mã hoá thường

sử dụng Hình thức này giúp nhà đầu tư là cá nhân, tổ chức trên toàn cầu có thể góp vốn dễ dàng với khoản góp vốn tối thiểu rất nhỏ

5 Bitcoin là phương tiện rửa tiền “hoàn hảo” của tội phạm tien-rua-tien-hoan-hao-cua-toi-pham-573322.ldo> [Ngày truy cập: 20 tháng 2 năm 2019]

<https://laodong.vn/kinh-te/bitcoin-la-phuong-6 Nguyễn T.Loan (2016), Phòng chống rửa tiền qua hệ thống ngân hàng Việt Nam, tạp chí Khoa Học Đại Học Mở TP.HCM – số 4(49)2016

3 Với các mô hình biến hóa và phức tạp như hiện nay, tội phạm rửa tiền thông qua tiền điện tử phải khai thác tài nguyên, công nghệ và nhân lực ở mức độ nhất định để có thể thực hiện hành vi rửa tiền Từ đây, người viết muốn phân tích hiện trạng hệ thống pháp luật liên quan đến rửa tiền ở Việt Nam nhằm chỉ ra những điểm chưa hoàn thiện trong việc ngăn chặn hoạt động rửa tiền và ngăn chặn triển khai mô hình rửa tiền ở Việt Nam

4 Tìm hiểu các khuyến nghị, hướng dẫn của Nhóm Châu Á – Thái Bình Dương về chống rửa tiền (Asia/Pacific Group) Lực lượng đặc nhiệm tài chính quốc

tế FATF (Financial Action Task Force), và mô hình phòng chống rửa tiền điện tử của Anh, Mỹ từ đó đề xuất phương án về mặt pháp lý đối với Việt Nam nhằm tăng cường khả năng của công cụ pháp lý trong việc phát hiện và ngăn chặn tội phạm rửa tiền sử dụng tiền mã hóa tại Việt Nam

III CÂU HỎI NGHIÊN CỨU:

Trong phạm vi nghiên cứu này người viết sẽ tập trung làm rõ các vấn đề sau:

1 Tìm hiểu hoạt động rửa tiền và phương thức hoạt động Phân tích các khái niệm về tiền điện tử (e-money), không gian mạng (cyberspace) và mô tả các phương thức rửa tiền được thực hiện thông qua tiền điện tử như thế nào? Những thách thức pháp lý và tổng quan các giải pháp phòng, chống, kiểm soát rửa tiền bằng tiền điện tử ở Việt Nam và trên thế giới hiện nay?

2 Tình hình rửa tiền sử dụng tiền điện tử ở Việt Nam hiện nay? Hiện trạng pháp lý ở Việt Nam trong việc phòng chống rửa tiền sử dụng công cụ tiền điện tử? Những dấu hiệu tích cực và những điểm yếu của pháp luật Việt Nam trong nỗ lực ngăn chặn rửa tiền sử dụng công cụ tiền điện tử?

3 Các quốc gia có nền tài chính phát triển trên thế giới mà cụ thể là Anh và Mỹ

đã có những mô hình gì trong việc kiểm soát rửa tiền? Nhóm Châu Á – Thái Bình Dương về chống rửa tiền (Asia/Pacific Group) và Lực lượng đặc nhiệm tài chính quốc tế FATF (Financial Action Task Force) đã có những khuyến nghị gì trong việc kiểm soát hành vi rửa tiền sử dụng công cụ tiền điện tử? Dựa trên tìm hiểu các mô hình rửa tiền và các giải pháp kiểm soát rửa tiền của các nước phát triển, của APG và FATF có những giải pháp và mô hình nào phù hợp trong việc đề xuất giải pháp trong tình hình ở Việt Nam?

IV PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU:

Người viết thu thập và tổng hợp các tài liệu phân tích kỹ thuật thứ cấp liên quan đến các loại tiền điện tử và thực hiện một số giao dịch hợp pháp trong thực tế

để đánh giá khả năng sử dụng các giao dịch hợp pháp vào một giai đoạn trong mô hình rửa tiền bằng tiền điện tử để trả lời cho câu hỏi cách thức tiền điện tử được sử dụng để rửa tiền nhưng thế nào Phân biệt các thuật ngữ liên quan đến không gian mạng (cyberspace), tiền điện tử (E-money) dựa trên các tiêu chí (1)Đối tượng phát hành (2)Điều kiện phát hành (3)Đơn vị quản lý (4)Phạm vi lưu thông (5)Phương thức giao dịch (6)Phương thức lưu trữ (7)Mức độ ẩn danh (8)Mức độ tin cậy – khả năng chống gian lận giao dịch Nhằm mục đích tìm ra sự khác biệt của các mô hình rửa tiền sử dụng tiền điện tử Từ đó chỉ ra được mô hình được các tội phạm rửa tiền đặc biệt quan tâm sử dụng Làm cơ sở cho việc nghiên cứu khung pháp lý liên quan

Sử dụng phương pháp nghiên cứu luật đơn giản và phương pháp tổng hợp, so sánh luật để đánh giá hiện trạng pháp lý ở Việt Nam trong việc phòng chống rửa tiền sử dụng công cụ tiền điện tử Từ đó chỉ ra điểm nổi bật và chưa hoàn thiện của

hệ thống pháp luật trong việc phòng chống rửa tiền sử dụng công cụ tiền điện tử

Để tìm hiểu mô hình kiểm soát rửa tiền của các quốc gia Anh và Mỹ, người viết sử dụng phương pháp tổng hợp các tài liệu thứ cấp và phương pháp liệt kê, phân tích có tham khảo các khuyến nghị của APG và FATF

Dự vào các kết quả của đề tài nghiên cứu, người viết đánh giá mức độ phù hợp với hệ thống pháp luật Việt Nam hiện nay và đề xuất các khuyến nghị, giải pháp giúp hoàn thiện khung pháp lý trong việc phòng chống rửa tiền sử dụng tiền điện tử và các quy định pháp lý liên quan đến tiền điện tử

V ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU:

Đối tượng nghiên cứu của đề tài là các khái niệm về tiền điện tử (E-money), các quy phạm pháp luật của Việt Nam, các văn bản và báo cáo của APG, FATF, Anh và Mỹ trong việc kiểm soát rửa tiền nhằm mục đích hiểu rõ bản chất của các giao dịch sử dụng tiền điện tử và tìm ra các đề xuất phù hợp trong môi trường pháp

lý Việt Nam hiện nay

Phạm vi nghiên cứu là một số giao dịch liên quan đến tiền điện tử diễn ra trên không gian mạng Các văn bản cũng như pháp luật của Anh và Mỹ liên quan đến hoạt động rửa tiền Thời gian nghiên cứu từ năm 2005 đến nay, kể từ thời điểm

Việt Nam ban hành nghị định về phòng chống rửa tiền và xử lý vi phạm hành chính đối với cá nhân, tổ chức

VI TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU:

Trong nước:

Tại Việt Nam, những nghiên cứu về đề tài phòng chống rửa tiền tập trung vào phương thức rửa tiền sử dụng tiền mã hóa rất hạn chế Nhiều đề tài liên quan đến phòng chống rửa tiền được thực hiện với các mô hình rửa tiền truyền thống như Nguyễn T.Loan (2016)7 đánh giá và ngăn ngừa ảnh hưởng tiêu cực của rửa tiền đối với quốc gia, đã dùng phương pháp khảo sát 176 lãnh đạo, nhân viên ngân hàng nhà nước và 22 ngân hàng thương mại đã trình bày một bảng tổng hợp khảo sát các kiến nghị gồm 05 nội dung thuộc lĩnh vực tài chính ngân hàng dưới đây:

Trong chuyên ngành luật, Van Long, Tran(2018)8Với mục đích làm rõ quá trình thế nào gọi là rửa tiền điện tử và đề xuất một số giải pháp pháp lý để phát hiện, phòng ngừa tội phạm thực hiện rửa tiền trong môi trường thương mại điện tử, đề tài

đã chỉ ra mô hình rửa tiền chi tiết thông qua môi trường thương mại điện tử với trường hợp cụ thể là giao dịch bằng tiền mã hóa (Bitcoin) Đề tài cũng trình bày một khái niệm đáng quan tâm là cấu trúc xã hội của không gian mạng (Cyberspace) Đề tài đề xuất hai giải pháp pháp lý: Thứ nhất, xây dựng nền tảng pháp lý cho tiền điện

7 Nguyễn T.Loan (2016), Phòng chống rửa tiền qua hệ thống ngân hàng Việt Nam, tạp chí Khoa Học Đại Học Mở TP.HCM – số 4(49)2016

8 Van Long, Tran "E-Money Laundering and the Incapability of Current Legal framework." Proceedings of Asia Conference on Business and Economic Studies (ACBES) by University of Economics Ho Chi Minh City on 8th–9th Sep 2018 at Ho Chi Minh City, Vietnam UEH Publishing House, 2018

tử: Bitcoin và các đồng tương tự Thứ hai, tăng cường các quy định pháp lý để giám sát các giao dịch thương mại điện tử, giao trách nhiệm phòng chống rửa tiền và chiến đấu cho các bên tham gia mua bán trên các nền tảng thương mại điện tử

Quốc tế:

Trên thế giới đã có một số nghiên cứu liên quan về tác động của tiền ảo và công nghệ Blockchain đến nền tài chính và kinh tế cùng với mối quan hệ pháp lý và tội phạm rửa tiền

Moser, Bohme, & Breuker (2013)9 với mục tiêu xem xét các mối quan hệ và hạn chế của hoạt động chống rửa tiền (Anti-money laundering AML) sử dụng Bitcoin để phác thảo các chiến lược AML thay thế Sử dụng các phương pháp kỹ thuật đảo ngược trong hàng loạt các thử nghiệm để hiểu phương thức hoạt động và

cố gắng theo dõi các giao dịch ẩn danh với tài khoản của họ trên các nền tảng như Bitcoin Fog, Blockchain.info và BitLaundry Từ đó, phác thảo các chiến lược AML thay thế đối với những hiểu biết khiếm khuyết về danh tính thực sự nhưng khai thác thông tin công khai trong biểu đồ giao dịch và thảo luận về ý nghĩa của Bitcoin như một loại tiền tệ phi tập trung Đã phát hiện trái với niềm tin chung, hệ thống giao dịch Bitcoin cho phép áp dụng các biện pháp AML nhất định bằng cách áp đặt khuyến nghị (như nguyên tắc Know Your Customer - KYC) đối với các trung gian cung cấp dịch vụ tài chính để đổi lấy Bitcoin Tuy nhiên, cách tiếp cận này bị cản trở bởi sự tồn tại của ẩn danh giao dịch Các trung gian dạng đặc biệt này hoạt động trong hệ thống Bitcoin và do đó khó xác định vị trí và có lẽ còn khó điều tiết hơn Đóng góp cốt lõi của nghiên cứu này là một phân tích có hệ thống về ba dạng ẩn danh giao dịch phổ biến dựa trên biểu đồ giao dịch được trích xuất từ chuỗi khối

Tropina (2014)10 với mục tiêu tăng cường sự hiểu biết về vấn đề rửa tiền trên mạng bằng cách phân tích các rủi ro và thách thức đặt ra cho các cơ quan quản lý và

cơ quan thực thi pháp luật khi phải đối phó với hoạt động rửa tiền trực tuyến Bằng cách sử dụng dữ liệu thứ cấp, văn bản pháp luật hiện hành và các trường hợp nghiên

9 Moser, M., Bohme, R., & Breuker, D (2013) An inquiry into money laundering tools in the Bitcoin

ecosystem ECrime Researchers Summit, ECrime <https://doi.org/10.1109/eCRS.2013.6805780> [Ngày truy

cập: 20 tháng 2 năm 2019]

10 Tropina, T (2014) Fighting money laundering in the age of online banking, virtual currencies and internet

gambling ERA Forum, 15(1), 69–84 <https://doi.org/10.1007/s12027-014-0335-2> [Ngày truy cập: 20

tháng 2 năm 2019]

cứu điển hình để phân tích hiện tượng và các hình thức rửa tiền trên internet Và đánh giá các thách thức pháp lý và phân tích khả năng phát triển và thực hiện các khuôn khổ mới để chống rửa tiền trên mạng Ghi nhận việc xử lý các vấn đề về tội phạm trong môi trường kỹ thuật số cho các cơ quan quản lý và thực thi pháp luật luôn giống như đuổi theo một mục tiêu đang di chuyển Một cách tiếp cận dựa trên rủi ro để phòng ngừa, phát hiện và giám sát hoạt động rửa tiền sẽ được bổ sung bằng các mô hình quy định có thể phân tích các mối đe dọa, để phát hiện các khu vực cần áp dụng hoặc can thiệp, để phát triển các công cụ mới cho xử lý các vấn đề thay vì áp dụng các phương tiện cũ để điều chỉnh một môi trường phi tập trung Hiểu được sự phức tạp của hệ sinh thái của các dịch vụ tài chính kỹ thuật số, nhận thức của các cơ quan quản lý và khu vực tư nhân, quy định và phối hợp liên ngành giữa các đối tác công và tư là chìa khóa để phát triển các chiến lược và công cụ chống rửa tiền sử dụng tiền điện tử trong tương lai Cuối cùng nhưng không kém phần quan trọng, huy động sức mạnh cộng đồng quốc tế và hài hòa các quy định và các nỗ lực chống rửa tiền ở cấp độ quốc tế là yếu tố quan trọng để giải quyết vấn đề tấn công mạng và rửa tiền trong các mạng kỹ thuật số

Smith (2014)11 với mục tiêu đánh giá các thách thức pháp lý quan trọng ảnh hưởng đến ứng dụng Blockchain ở EU và Mỹ Sử dụng phương pháp dựa trên dữ liệu chính từ các đạo luật hiện hành và dữ liệu thứ cấp bao gồm những hiểu biết sâu sắc về các trường hợp nghiên cứu liên quan Đã ghi nhận cách tiếp cận thực tiễn được áp dụng ở EU và Mỹ ở mức độ lớn cho thấy giá trị đóng góp sáng tạo trong tương lai của các nền tảng ứng dụng Blockchain, đặc biệt là trong các dịch vụ tài chính và các lĩnh vực liên quan hướng tới tăng cường khả năng tài chính

Vandezande (2017)12 với hai mục tiêu Thứ nhất: Phân tích mức độ mà các loại tiền ảo được quy định theo luật tài chính và kinh tế của EU, đặc biệt chú ý đến tiền điện tử Thứ hai: Trọng tâm của bài viết này được đặt vào những phát triển gần đây liên quan đến pháp luật chống rửa tiền sử dụng tiền ảo Đề tài sử dụng phương

11 Smith, A (2014) Journal of Financial Regulation and Compliance News Journal of Financial Regulation

and Compliance, 16(2) <https://doi.org/10.1108/jfrc.2008.31116baa.001> [Ngày truy cập: 22 tháng 2 năm

2019]

12 Vandezande, N (2017) Virtual currencies under EU anti-money laundering law Computer Law and

Security Review, 33(3), 341–353 <https://doi.org/10.1016/j.clsr.2017.03.011> [Ngày truy cập: 22 tháng 2

năm 2019]

pháp phân tích các quy định pháp luật hiện hành, cốt lõi trong lĩnh vực dịch vụ thanh toán và tiền điện tử có thể áp dụng cho tiền ảo hay không Và tập trung vào những phát triển gần đây của các quy tắc chống rửa tiền sử dụng tiền ảo ở EU và hệ quả của chúng Vấn đề đang được tranh luận bởi các nhà lập pháp trên toàn thế giới

Đề tài đã có những ghi nhận rõ ràng là các khung pháp lý của EU về tiền điện tử và dịch vụ thanh toán không thể áp dụng cho các loại tiền ảo hoặc nhà cung cấp dịch vụ tiền ảo khác nhau Trong nỗ lực đưa một số hình thức giám sát vào lĩnh vực tiền ảo đang phát triển, Ủy ban Châu Âu đã đề xuất sửa đổi khung pháp lý giữ lại các quy tắc chống rửa tiền Điều này sẽ có hiệu quả khiến các nền tảng trao đổi tiền ảo và các nhà cung cấp ví tiền tuân thủ các quy tắc chống rửa tiền Và thay đổi chính được mong đợi từ sáng kiến này là: Đối với các nhà cung cấp dịch vụ bị ảnh hưởng tất nhiên là yêu cầu thực hiện các chính sách chống rửa tiền và thực hiện thẩm định khách hàng dựa trên các rủi ro về nghĩa vụ pháp lý; Đối với những người

sử dụng các dịch vụ này, ảnh hưởng trực tiếp sẽ làm mất tính ẩn danh hoặc giả danh theo truyền thống liên quan đến các dòng tiền ảo Họ sẽ cần phải được xác định rõ ràng, và thông tin này sẽ được chia sẻ với các cơ quan có thẩm quyền

Để đánh giá tác động của tiền mã hóa lên từng đối tượng cụ thể, Vandezande (2017) đã phân tích những rủi ro pháp lí mà người sử dụng, thị trường, nhà đầu tư

và người cung cấp dịch vụ về tiền mã hóa phải đối mặt

Xét về góc độ người dùng, người dùng tiền mã hóa trước hết có thể đối mặt

với rủi ro liên quan đến sự tăng trưởng của tiền ảo và sự biến động mạnh về giá Một nguy cơ thứ hai liên quan đến tổn thất do trao đổi gian lận, bị hack hoặc trộm

ví điện tử hoặc mất quyền truy cập (Ping, 2007) Cơ quan ngân hàng châu Âu (EBA) và lực lượng đặc nhiệm tài chính quốc tế (Financial Action Task Force – FATF) đã tiến hành đánh giá rủi ro, trong đó xếp hạng cao các loại rủi ro này cũng như tác động của chúng Ngoài ra, điều này có thể bao gồm các trung gian hoặc đối tác không đáp ứng các nghĩa vụ thanh toán theo hợp đồng, thiếu cam kết, ghi nợ không chính xác, không thể truy cập ví hoặc thao túng giá (Vovchenko, Tishchenko, Epifanova, & Gontmacher, 2017) Một yếu tố quan trọng của rủi ro này

là những giao dịch tiền mã hóa thường được cho phép ẩn danh Do đó, người dùng

có thể tranh thủ khe hở này cho mục đích rửa tiền

Xét về góc độ thị trường, rủi ro thứ nhất liên quan đến rửa tiền và tài trợ

khủng bố do tiền mã hóa hỗ trợ việc chuyển tiền ẩn danh và nhanh chóng Thứ hai,

ECB (Ngân hàng trung ương Châu Âu – European central bank) đã cảnh báo rằng tiền mã hóa có thể ảnh hưởng đến việc bình ổn giá và chính sách tiền tệ Thứ ba là rủi ro đối với sự ổn định của hệ thống thanh toán, nơi mà hệ thống thanh toán tiền

mã hóa có thể phải đối mặt với những rủi ro tương tự như hệ thống thanh toán cổ điển, nhưng không phải chịu sự giám sát tương tự (Brenig, Accorsi, & Muller, 2015) Cuối cùng, ECB cảnh báo rằng danh tiếng của các ngân hàng trung ương có thể bị hủy hoại thông qua các diễn biến tiêu cực trong thị trường tiền mã hóa, nếu việc sử dụng loại tiền này tăng lên đáng kể

Xét từ góc độ nhà đầu tư, tương tự như với người dùng tiền mã hóa, các nhà

đầu tư trước hết phải đương đầu với sự biến động về giá của tiền mã hóa (Tropina, 2014) Hai là, trong khi rủi ro đầu tư gắn liền với việc mất vốn, các nhà lập pháp châu Âu đã thiết lập các cơ chế bảo vệ để đảm bảo rằng nhà đầu tư ít nhất được thông báo đầy đủ về rủi ro này Tuy nhiên, sự bảo vệ này chưa hiện hữu đối với nhà đầu tư tiền mã hóa Thứ ba, các nhà lập pháp đã thực hiện các bước để cấm mua bán các sản phẩm tài chính phụ thuộc vào tiền tệ ảo Do đó, tính hợp pháp của tiền ảo như một phương tiện đầu tư và nguy cơ giảm phát là những mối đe dọa với nhà đầu

tư (Choo, 2015)

Xét về góc độ nhà cung cấp dịch vụ, rủi ro thứ nhất là những quy định mới

có thể cản trở mô hình kinh doanh của họ hoặc áp đặt các yêu cầu không thể đạt được đối với các nhà cung cấp dịch vụ quy mô nhỏ hơn (Filippi, 2013; Tropina, 2014) Điều này có thể đẩy các nhà cung cấp dịch vụ nhỏ ra khỏi thị trường hoặc hạn chế khả năng tiếp cận thị trường Thứ hai, các nhà cung cấp dịch vụ không phải

là tổ chức phát hành tiền mã hóa có thể trở nên phụ thuộc vào tổ chức phát hành nó (Kakavand, Kost De Sevres, & Chilton, 2017) Trong trường hợp tiền mã hóa, nơi không có tổ chức phát hành trung tâm, ta thấy có sự phụ thuộc rõ ràng vào các thợ

mỏ (miners) để xác thực giao dịch Các thợ mỏ này có thể hợp nhất để tăng phí giao dịch, do đó cản trở sự phát triển của các nhà cung cấp dịch vụ khác

VII Ý NGHĨA THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI:

Gần đây, nhiều nước phát triển trong đó có Việt Nam đã trở thành mục tiêu của tội phạm rửa tiền bởi sự phù hợp bắt nguồn từ chính sách kinh tế hội nhập và sự thuận tiện từ việc ra đời của các loại tiền ảo, tiền mã hóa Việt Nam đang tăng cường chuyển đổi sang một nền kinh tế ít sử dụng tiền mặt biểu hiện qua việc chính phủ yêu cầu các đô thị lớn hoàn thành mục tiêu không sử dụng tiền mặt trong thanh

toán điện, nước, viễn thông và học phí trước tháng 12/201913 Điều này là một yếu

tố quan trọng thúc đẩy sự phát triển kinh tế đồng thời cũng có tác động nhiều mặt đến hoạt động rửa tiền Kết quả của đề tài này sẽ chỉ ra điểm giao thoa giữa hoạt động rửa tiền thông qua công cụ tiền mã hóa với các mô hình rửa tiền truyền thống,

từ đó chỉ ra giai đoạn dễ bị tổn thương và dễ bị phát hiện nhất trong mô hình rửa tiền sử dụng công cụ tiền mã hóa

Năm 2017 vừa qua, chính phủ đã ban hành nghị quyết phê duyệt đề án hoàn thiện khung pháp lý để quản lý, xử lý đối với tài sản ảo, tiền điện tử, tiền ảo Trong phạm vi nghiên cứu của đề tài này, người viết sẽ tìm hiểu hoạt động rửa tiền sử dụng công cụ tiền điện tử nói chung và tiền mã hoá nói riêng Và chỉ ra sự khác biệt trong việc sử dụng các thuật ngữ liên quan đến tiền điện tử nói chung dựa trên các tiêu chí cụ thể Từ đó phân biệt ra các biến thể trong các mô hình rửa tiền sử dụng tiền điện tử vốn khá tương đồng Đánh giá mô hình rửa tiền được các tội phạm rửa tiền quan tâm nhất để làm cơ sở nghiên cứu khung pháp lý hiện tại ở Việt Nam và một số nước có nền kinh tế phát triển trên thế giới Phân tích các vấn đề còn thiếu sót trong hoạt động kiểm soát rửa tiền Kết quả của đề tài là một đóng góp vào cái nhìn chung về tiền điện tử từ góc độ pháp lý

13 Nghị quyết 02/NQ-CP năm 2019 về tiếp tục thực hiện những nhiệm vụ, giải pháp chủ yếu cải thiện môi trường kinh doanh, nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia năm 2019 và định hướng đến năm 2021 do Chính phủ ban hành

CHƯƠNG 1: RỬA TIỀN ĐIỆN TỬ: TỪ LÝ LUẬN ĐẾN

THỰC TIỄN

1.1 TỔNG QUAN VỀ RỬA TIỀN VÀ PHƯƠNG THỨC RỬA TIỀN

Rửa tiền có lịch sử từ rất lâu đời, từ khi nhân loại bắt đầu trao đổi tài sản, tiền tệ và hệ thống ngân hàng ra đời Vào những năm trước Công nguyên, những người có nhiều tài sản đã tìm cách giấu đi tài sản của họ vì sợ sự phát hiện và tịch thu của nhà vua Khi ngân hàng ra đời, các nhà tư sản đã tìm cách cất giấu và phân tán lượng tài sản mà họ có được vì sợ đánh thuế và bị các thế lực cầm quyền tịch thu hoặc trục xuất ra khỏi đất nước như Trung Quốc đã áp dụng14

Ngày nay, rửa tiền (money laundering) được hiểu đúng hơn là việc làm thế nào để chứng minh một khối tài sản từ đâu mà có và có nguồn gốc hợp pháp hay không Nhiều tài liệu đã định nghĩa khái niệm rửa tiền dựa trên các quan điểm tương đồng nhau

Trên thế giới, trong năm 2018 vừa qua, để cung cấp một đánh giá chặt chẽ hơn về Bitcoin và việc sử dụng Bitcoin trong thị trường tài chính bất hợp pháp, Trung tâm Xử phạt và Phát hiện tài chính bất hợp pháp Mỹ (Center on Sanctions and Illicit Finance - US), đã hợp tác với Elliptic, nhà cung cấp dịch vụ phân tích tiền điện tử, để nghiên cứu dữ liệu về chuỗi khối (Blockchain) Bitcoin và dòng tiền bất hợp pháp thông qua dịch vụ tiền kỹ thuật số Nghiên cứu này cung cấp cái nhìn sâu sắc cho các nhà hoạch định chính sách và các nhà lãnh đạo ngành tài chính muốn hiểu rõ hơn các rủi ro tài chính bất hợp pháp phát sinh từ Bitcoin và hình thành các giải pháp để tăng cường chống rửa tiền và chống tài trợ khủng bố (AML/CFT) giữa các doanh nghiệp tiền điện tử

14 Rửa tiền <https://vi.wikipedia.org/wiki/R%E1%BB%ADa_ti%E1%BB%81n> [Ngày truy cập: 27 tháng

03 năm 2019]

Bảng 1.1 Nguồn gốc của Bitcoin bất hợp pháp chuyển vào các dịch vụ

chuyển đổi, theo loại thực thể bất hợp pháp

2013 2014 2015 2016 Các năm Thị trường web đen 15 99.44% 97.51% 98.43% 80.42% 97.36%

có chủ đích để giữ cho dữ liệu có thể quản lý được và giảm thiểu khối lượng Bitcoin bất hợp pháp được xem xét để phân tích Số lượng Bitcoin sử dụng rửa tiền được quan sát là rất nhỏ (ít hơn một phần trăm của tất cả các giao dịch tham gia dịch vụ chuyển đổi), nhưng có khả năng phản ánh các mô hình rửa tiền qua Bitcoin và cách thức hoạt động của chúng một cách rõ ràng18

15 Web đen (DarkWeb) là một mạng lưới trang web bí mật, ẩn danh chỉ được duyệt bằng trình duyệt riêng biệt và không thể bị kiểm soát, theo dõi bởi bất kỳ tổ chức hay chính phủ nào

16 Là một mô hình vay tiền của người này để trả nợ cho người khác và cam kết trả lãi suất cao

17 Một hình thức tống tiền sử dụng chương trình phần mềm độc hại

18 Fanusie, Y J., & Robinson, T (2018) Bitcoin Laundering: An Analysis of Illicit Flows into Digital Currency Services, 15 Retrieved from

<https://www.defenddemocracy.org/content/uploads/documents/MEMO_Bitcoin_Laundering.pdf> [Truy cập ngày: 28 tháng 02 năm 2019]

Bảng 1.2 Nguồn gốc của Bitcoin bất hợp pháp vào các dịch vụ chuyển

đổi trên các nền tảng công nghệ: nguồn lớn nhất Tên dịch vụ 2013 2014 2015 2016 Các năm

Bảng 1.3 Phân phối Bitcoin rửa tiền có nguồn gốc từ AlphaBay, bằng cách

chuyển đổi

2015 2016 Các năm

Trích nguồn: Fanusie, Y J., & Robinson, T (2018) Bitcoin Laundering:

An Analysis of Illicit Flows into Digital Currency Services

Xét về mặt địa lý, các dịch vụ chuyển đổi tiền kĩ thuật số có trụ sở tại châu

Âu đã nhận được phần lớn Bitcoin bất hợp pháp từ các khu vực không thể nhận dạng, nhiều hơn năm lần so với các dịch vụ ở Bắc Mỹ Trong khi đó, các dịch vụ chuyển đổi tại châu Á nơi xử lí nhiều nhất tất cả các giao dịch Bitcoin vào năm

2015 và 2016, lượng Bitcoin dùng để rửa tiền chiếm tỉ lệ rất nhỏ Cuối cùng, một tỷ

lệ lớn các dịch vụ chuyển đổi nhận Bitcoin bất hợp pháp dường như che giấu quốc gia hoạt động của họ, khiến cho việc xác định các khu vực pháp lý chịu trách nhiệm thực thi AML của họ là một thách thức lớn (Fanusie & Robinson, 2018)

Bảng 1.4 Tỷ lệ phần trăm giao dịch bất hợp pháp chuyển đến các dịch

vụ chuyển đổi, theo khu vực

1.1.1 Rửa tiền là gì

Luật Phòng, chống rửa tiền 201219 giải thích “Rửa tiền là hành vi của tổ chức, cá nhân nhằm hợp pháp hóa nguồn gốc của tài sản do phạm tội mà có, bao gồm:

a) Hành vi được quy định trong Bộ luật hình sự;

b) Trợ giúp cho tổ chức, cá nhân có liên quan đến tội phạm nhằm trốn tránh trách nhiệm pháp lý bằng việc hợp pháp hóa nguồn gốc tài sản do phạm tội mà có;

19 Luật số 07/2012/QH13 Quy định về Phòng chống rửa tiền ban hành ngày 18/06/2012

c) Chiếm hữu tài sản nếu tại thời điểm nhận tài sản đã biết rõ tài sản đó do phạm tội mà có, nhằm hợp pháp hóa nguồn gốc tài sản.”

Về mặt tội phạm học, rửa tiền là hành vi phạm tội thứ sinh, sau hành vi phạm tội khác liên quan đến tham nhũng, buôn lậu, ma túy, trốn thuế, cờ bạc bất hợp pháp, tài trợ khủng bố nhằm mục đích che đậy và hợp pháp hóa nguồn gốc số tiền có được từ hành vi phạm tội trước đó Walker, J., & Unger, B (2009)20 Nếu việc rửa tiền có thể được thực hiện một cách thuận lợi sẽ là một yếu tố thúc đẩy các hành vi phạm tôi khác Lớn hơn nữa là các hoạt động tài trợ khủng bố được thực hiện bởi nguồn tài chính dồi dào từ hoạt động rửa tiền sẽ là mối đe dọa đến an ninh toàn cầu Do đó, phòng, chống rửa tiền là nhiệm vụ của mọi quốc gia và mọi nền tài chính trên thế giới vì mục đích chung là hướng đến một quốc gia, một thế giới lành mạnh về kinh tế, ổn định về an ninh

1.1.2 Các phương thức rửa tiền hiện nay

Có rất nhiều phương thức rửa tiền thông qua các công cụ khác nhau như hệ thống ngân hàng, kiều hối, giao dịch tài sản, các trò chơi có thưởng,… mỗi công cụ đều có đặc điểm riêng, trong nghiên cứu này, tác giả đã có những liệt kê như sau:

Thông qua hệ thống ngân hàng bằng các giao dịch dưới ngưỡng báo cáo:

Phương thức này chủ yếu khai thác các quy định của pháp luật về việc báo cáo các khoản giao dịch lớn Tội phạm rửa tiền nắm rõ các quy định pháp luật về phòng chống rửa tiền và thực hiện gửi nhiều khoản tiền nhỏ vào hệ thống ngân hàng

ở mức dưới ngưỡng báo cáo, thực hiện nhiều giao dịch nhằm gây khó khăn trong việc truy vấn phát hiện Sau đó tập trung các khoản tiền lại và sử dụng hợp pháp trong hệ thống ngân hàng

Chuyển tiền mặt qua biên giới:

Lợi dụng các quy định khác nhau (bất đối xứng) giữa các quốc gia trong hoạt động quản lý tiền tệ, các tội phạm mang tiền mặt qua biên giới giữa các nước khác nhau để quy đổi thành tiền ngoại tệ có giá trị mạnh cất giữ hoặc thanh toán sử dụng Tác giả cho rằng hình thức này tương đối rủi ro và có sự bất tiện, bởi việc chuyển một số lượng tiền mặt qua biên giới là không dễ dàng để che giấu Do các đặc điểm

20 Walker, J., & Unger, B (2009) Measuring Global Money Laundering:" The Walker Gravity

Model" Review of Law & Economics, 5(2), 821-853

của tiền mặt về trọng lượng và thể tích (không gian cần thiết để chứa một lượng tiền)

Làm giả các giao dịch thương mại:

Tội phạm rửa tiền thực hiện các giao dịch thương mại không có thật, bằng việc giao kết hợp đồng, sử dụng hóa đơn khống hoặc hóa đơn giả Nhằm làm sai giá trị thực tế của hàng hóa để điều tiết các khoản tiền chênh lệch Trong nghiên cứu này, tác giả nhận thấy phương pháp này tỏ ra không hiệu quả ở một số quốc gia có chính sách quản lý kinh tế chặc chẽ như Anh, Mỹ, Úc và cả Việt Nam

Tham gia các trò chơi có thưởng:

Tội phạm rửa tiền khai thác cơ chế tham gia và trả thưởng của các trò chơi hoặc hoạt động cờ bạc hợp pháp Bằng việc tham gia trò chơi hoặc lợi dụng quá trình quy đổi các loại thẻ điểm và yêu cầu chi trả lại phần tiền thưởng hoặc tiền thừa vào hệ thống tài chính hợp pháp Tuy nhiên, tác giả nhận thấy phương pháp này cũng sẽ bị hạn chế bởi phần lớn các sòng bạc hoặc các trò chơi có thưởng cao thường hoạt động dưới sự tuân thủ các quy định pháp luật và khuyến nghị về phòng chống rửa tiền

Mua tài sản có giá trị lớn:

Tội phạm rửa tiền dùng tiền mặt để thanh toán hoặc mua tài sản có giá trị lớn sau đó bán lại và yêu cầu thanh toán qua hệ thống tài chính hợp pháp

Chuyển đổi sang các loại giấy tờ có giá trị tương đương tiền:

Tội phạm rửa tiền sử dụng tiền mặt để mua các loại hàng hóa có giá trị tương đương tiền để trao đổi hoặc bán lại dựa vào đặc điểm khó xác định danh tính người

sở hữu của các loại giấy tờ có giá (Schott, P A 2007)21

Nhờ sự giúp đỡ của chuyên gia:

Bằng cách tìm tới các chuyên gia về pháp luật và kế toán, tội phạm rửa tiền đưa tiền vào các hoạt động đầu tư, thương mại, sau quá trình xóa dấu vết, tiền sạch được rút trở lại hệ thống tài chính hợp pháp Nhược điểm của phương pháp này là quá trình rửa tiền của tội phạm phụ thuộc vào các chuyên gia, quá trình rửa tiền

21 Schott, P A (2007) Hướng dẫn tham khảo về chống rửa tiền và chống tài trợ cho khủng bố Văn hóa

thông tin

chậm và nhiều hoạt động trong quá trình này có thể bị phát giác bởi các cơ quan thực thi pháp luật

Thông qua công cụ tiền điện tử:

Lợi dụng tính ẩn danh của các loại tiền ảo, tiền điện tử Tội phạm rửa riền chuyển đổi hình thái tiền tệ để đưa ra nước ngoài hoặc đưa vào không gian mạng và nhờ sự giúp đỡ của đồng bọn hoặc các dịch vụ trộn lẫn (mixer service) để tránh sự truy nguồn gốc của cơ quan pháp luật Tiền sạch được thu hồi về hệ thống tài chính hợp pháp Tác giả đánh giá đây là một công cụ rửa tiền tiềm năng trong bối cảnh nhiều nước trên thế giới chưa có cơ chế rõ ràng đối với tiền điện tử nói chung và ở Việt Nam nói riêng

1.2 HOẠT ĐỘNG RỬA TIỀN SỬ DỤNG TIỀN ĐIỆN TỬ

Hoạt động rửa tiền sử dụng tiền điện tử rất đa dạng, diễn ra dưới nhiều hình thức khác nhau Với sự phổ biến của các loại tiền điện tử hiện nay mà đặc biệt nổi lên là tiền mã hóa (cryptocurrency), công cụ này đã được giới tội phạm ưu tiên lựa chọn Trong nghiên cứu này, tác giả sẽ chỉ ra các lợi thế trong việc sử dụng công cụ tiền mã hóa phục vụ cho mục đích rửa tiền Đặc điểm chung của tội phạm rửa tiền

sử dụng tiền điện tử là phải có nguồn lực nhất định và sự hiểu biết về công nghệ và tiền điện tử Hoạt động rửa tiền sử dụng tiền điện tử luôn được thực hiện trong môi trường không gian mạng (cyberspace) Trước tiên, nghiên cứu này sẽ làm rõ các khái niệm về tiền điện tử để chỉ ra sự khác biệt trong tên gọi nhằm giúp đọc giả hiểu

rõ hơn tiền mã hóa (cryptocurrency) vốn là một khái niệm con của khái niệm tiền điện tử (E-money)

1.2.1 Các khái niệm về không gian mạng, tiền điện tử

Không gian mạng (cyberspace): Có nhiều cách hiểu và giải thích về không

gian mạng Nhưng nhìn chung, hầu hết các giải thích đều tương đồng quan điểm với nhau Benedickt, M (1991)22 phát biểu không gian mạng là một thế giới nhân tạo

vô tận, nơi con người điều hướng trong không gian dựa trên thông tin" và là "giao diện máy tính-con người tối thượng” Theo tác giả, phát biểu này đến nay đã không đầy đủ, với sự phát triển của cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ 4 (industry 4.0)

Sự ra đời của trí tuệ nhân tạo AI (artificial intelligence) và các công nghệ khác làm cho con người không còn tối thượng trong không gian mạng nữa Không gian mạng

22 Benedickt, M (1991) Cyberspace: first steps

giờ đây được hiểu theo nghĩa rộng lớn hơn Tác giả cho rằng, không gian mạng (cyberspace) được hiểu là bất cứ nơi đâu có sự trao đổi thông tin dưới dạng kỹ thuật

số (digital) mã hóa nhị phân (binary) Cách hiểu này nhằm giúp tách biệt với sự trao đổi thông tin trực tiếp trong thế giới thực không sử dụng công nghệ Không gian mạng cũng chính là môi trường hoạt động của tiền điện tử

Các thuật ngữ về tiền điện tử (E-money), tiền ảo (virtual money), tiền kỹ thuật số (digital money), tiền mã hóa (cryptocurrency) vốn có ý nghĩa tương đồng,

có mối quan hệ giao thoa với nhau nên thường được sử dụng thay thế cho nhau Tuy nhiên, xét trên các tiêu chí khác nhau thì các tên gọi này lại có các đặc điểm riêng Đây cũng là nguyên nhân dẫn đến các khác biệt trong việc có nhiều mô hình rửa tiền khác nhau được chỉ ra khi nghiên cứu về rửa tiền sử dụng tiền điện tử Để làm

rõ hơn vấn đề này, trước hết cần phải phân biệt rõ các thuật ngữ liên quan đến tiền điện tử

Tiền điện tử (E-money) hay electronic money: Theo Prinz, A (1999)23 là một loại tiền được thể hiện và ghi nhận dưới dạng điện tử hay kỹ thuật số Bao gồm tiền gửi được ghi nhận trên hệ thống ngân hàng, tiền thể hiện dưới dạng tài khoản thanh toán, tiền trong các trò chơi game online, tiền được tạo ra bằng kỹ thuật mã hóa, tiền do một đơn vị phát hành tự quy ước… Tác giả nhận thấy cách giải thích này rất phù hợp với bản chất của tên gọi “Tiền điện tử” Có thể giải thích thêm, tiền tệ được gọi là tiền điện tử khi nó mang ít nhất một đặc điểm là phát hành hoặc trao đổi hoặc giao dịch hoặc lưu trữ hoặc được quản lý trong không gian mạng Vì vậy, trong suốt nghiên cứu này, thuật ngữ tiền điện tử được tác giả sử dụng để đại diện cho tất cả

các loại tiền mang hình thái kỹ thuật số như digital money, virtual money, cryptocurrency

Tiền kỹ thuật số (digital money): Theo Berentsen, A (1998)24 trong “Ý nghĩa chính sách tiền tệ của tiền kỹ thuật số” là tiền được sử dụng cho các cơ chế thanh toán điện tử hợp pháp Với cách định nghĩa như vậy, chúng ta có thể hiểu tiền kỹ thuật số là các loại tiền tồn tại dưới dạng số trong các thể chế tài chính hợp pháp như ngân hàng, các tổ chức tín dụng, tổ chức tài chính, công ty thanh toán tài chính Đặc điểm của tiền kỹ thuật số là tiền được ghi nhận dưới dạng số, có đơn vị tính tương đồng với tiền pháp định và có giá trị thanh toán như tiền pháp định Tác giả

23 Prinz, A (1999) Money in the real and the virtual world: e‐money, c‐money and the demand for

cb‐money Netnomics, 1(1), 11-35

24 Berentsen, A (1998) Monetary policy implications of digital money Kyklos, 51(1), 89-118

cho rằng khái niệm này tuy vẫn chưa chính xác khi giải thích bản chất của kỹ thuật

số (digital), nhưng nó giúp phân biệt hiệu quả và đóng vai trò là phạm trù trung gian giữa khái niệm tiền điện tử (E-money) và tiền ảo (virtual money)

Tiền ảo (virtual money): Là một khái niệm bao trùm khái niệm tiền kỹ thuật

số (digital money), nhưng có thêm đặc điểm khác biệt về đơn vị phát hành và quản

lý Tiền ảo có thể được phát hành bởi bất cứ công ty, tổ chức hoặc cá nhân không thuộc các thể chế tài chính hợp pháp Stokes, R (2012) 25 Do vậy, tiền ảo cũng có thể được tạo ra với một đơn vị tiền tệ riêng và có tỷ giá quy đổi được xác định bởi đơn vị phát hành Theo cách giải thích này, tác giả mở rộng thêm,tiền ảo khi không được phát hành bởi một thể chế tài chínhchỉ có giá trị sử dụng và thanh toán trong cộng đồng sử dụng của nó và được quản lý, kiểm soát bởi chính đơn vị, tổ chức, cá nhân phát hành Ở Việt Nam, tiền ảo mang đặc điểm này có thể kể đến là ZinXu của công ty VinaGame phát hành, TikiXu của công ty Cổ Phần Ti Ki – một công ty thương mại điện tử lớn phát hành

Tiền mã hóa (cryptocurrency): Là một loại tiền điện tử (e-money), mang đầy

đủ khái niệm của tiền ảo (virtual money) Nhưng có khác biệt là tiền mã hóa không thể bị kiểm soát bởi bất cứ chính phủ, đơn vị, tổ chức hay cá nhân nào, kể cả đối tượng phát hành tiền mã hóa, Crosby, M., Pattanayak, P., Verma, S., & Kalyanaraman, V (2016)26 Tác giả cho rằng nhận định trên khá tiệm cận với bản chất của tiền mã hóa Từ các tài liệu chuyên ngành liên quan đến tiền mã hóa, tác giả có những ghi nhận Tiền mã hóa hoạt động theo phương thức mạng ngang hàng peer-to-peer nên không cần bất cứ trung gian giao dịch nào Tiền mã hóa được xác lập các nguyên tắc (rules) vận hành ngay từ khi phát hành và các nguyên tắc này chỉ

có thể bị thay đổi bởi một cộng đồng người dùng nắm giữ trên 50% tổng giá trị đã được phát hành Tiền mã hóa có cơ chế phát hành hoàn toàn tự động và có số lượng phát hành hữu hạn Tiền mã hóa sử dụng dựa trên công nghệ blockchchain – một công nghệ được xem là minh bạch và không thể bị gian lận (cheated) hay bị tấn công (attacked), ít nhất là cho đến thời điểm hiện tại và nhiều năm về sau nữa Chính những đặc điểm trên đã giúp cho tiền mã hóa có được niềm tin của cộng đồng người dùng lớn trên thế giới Đại diện cho các loại tiền mã hóa, bảng dưới đây

25 Stokes, R (2012) Virtual money laundering: the case of Bitcoin and the Linden dollar Information & Communications Technology Law, 21(3), 221-236

26 Crosby, M., Pattanayak, P., Verma, S., & Kalyanaraman, V (2016) Blockchain technology: Beyond bitcoin Applied Innovation, 2(6-10), 71

liệt kê 05 loại tiền mã hóa có mức vốn hóa thị trường cao nhất tại thời điểm ngày 26/03/2019

Bảng 1.5 Năm loại tiền mã hóa có mức vốn hóa thị trường cao nhất tại

thời điểm ngày 26/03/2019

Để có cái nhìn rõ hơn, tác giả đã phân loại các loại tiền điện tử theo các tiêu chí cụ thể:

Bảng 1.6 Phân biệt các loại tiền điện tử dựa trên 8 tiêu chí

hành

Điều kiện phát

hành

Quy định pháp luật Không yêu cầu Không yêu cầu

Đơn vị quản lý Ngân hàng trung

ương

Đơn vị phát hành

Cộng đồng sử dụng

Phạm vi lưu

thông

Quốc gia, vùng lãnh thổ

Cộng đồng sử dụng nhỏ

Cộng đồng sử dụng rộng lớn

giao dịch

thực thể tài chính hợp pháp

Thông qua đơn

vị phát hành

Trực tiếp peer

peer-to-Phương thức lưu

trữ

Thông tin số hóa Thông tin số hóa Thông tin số hóa

Mức độ ẩn danh Không thể ẩn danh Ẩn danh thấp Hoàn toàn ẩn danh Mức độ tin cậy Tin cậy cao dưới

sự quản lý của ngân hàng trung ương

Tin cậy thấp dưới sự quản lý của người phát hành

Tin cậy rất cao dưới sự an toàn của

kỹ thuật mã hóa

Nguồn: tác giả

So với các loại tiền điện tử khác, tiền mã hoá với các đặc điểm nổi bật là: hoàn toàn ẩn danh, có độ tin cậy cao, giao dịch trực tiếp không cần bất kỳ chủ thể nào giữ vai trò trung gian xác thực giao dịch và có cộng đồng chấp nhận sử dụng rộng rãi trên thế giới Tiền mã hoá đã trở thành công cụ hấp dẫn mà các tội phạm rửa tiền lựa chọn để thực hiện hành vi rửa tiền hoặc làm phương tiện lưu trữ, cất giữ, che giấu tài sản an toàn và tin cậy Hình 1.1 dưới đây sẽ thể hiện rõ hơn các đặc tính của các loại tiền điện tử nói chung và các đặc tính nổi bật của tiền mã hoá nói riêng

Trích nguồn: Bank for international settlements – BIS (2017)

Hình 1.1 Biểu đồ phân biệt các loại tiền điện tử theo thuộc tính

1.2.2 Phương thức rửa tiền sử dụng tiền mã hoá

Như vậy, chỉ nói riêng rửa tiền sử dụng tiền điện tử đã có rất nhiều phương thức so với rửa tiền truyền thống Cá biệt có tiền mã hóa (cryptocurrency) được nhiều giới tội phạm đặc biệt chú ý bởi các lợi ích về tính ẩn danh, giao dịch ngang hàng nhanh chóng, lưu trữ dễ dàng và độ tin cậy cao của cộng đồng sử dụng

Quá trình rửa tiền sử dụng tiền mã hoá thường được thực hiện qua ba giai đoạn chính Ở mỗi giai đoạn, tội phạm rửa tiền có rất nhiều sự lựa chọn do có nhiều nhà cung cấp dịch vụ mới ra đời trong thời gian gần đây cùng với “hiện tượng Bitcoin”

• Giai đoạn 1 (Sắp xếp): Tội phạm rửa tiền đưa tiền thu nhập bất hợp pháp xâm nhập vào hệ thống tài chính hoặc mua tiền điện tử và tiền mã hoá bằng tài khoản ẩn danh hoặc thông qua các giao dịch ẩn danh

• Giai đoạn 2 (Phân tán): Sau đó, tội phạm rửa tiền có thể thực hiện hàng loạt các giao dịch chuyển tiền mã hóa từ quốc gia này sang quốc gia khác lợi dụng các

lỗ hỏng pháp lí để làm xóa mờ nguồn gốc bất hợp pháp ban đầu Hoặc sử dụng các dịch vụ trộn lẫn tiền mã hoá nhằm gây khó khăn trong việc truy nguyên nguồn gốc giao dịch Ngoài ra, họ có thể tuyển dụng cá nhân hoặc thành lập các công ty để thu mua tiền điện tử và tiền mã hoá dưới ngưỡng báo cáo ở các quốc gia mà loại tiền tệ này được điều tiết để tránh kích hoạt các yêu cầu nhận dạng KYC

• Giai đoạn 3 (Quy tụ): Thông qua các quỹ cải trang tiền sạch hoặc các dịch vụ chuyển tiền hợp pháp, tiền sạch được thu về một cách hợp pháp trở về hệ thống tài chính hợp pháp và có thể được sử dụng cho bất kì mục đích nào Có thể thấy, các cơ quan thực thi pháp luật rất khó để phân biệt giữa sự giàu có đúng pháp luật và sự giàu có bất hợp pháp ở giai đoạn này

Nguồn: tác giả

Hình 1.2 Mô hình rửa tiền sử dụng tiền mã hóa